Noworoczne gry mongolskie. Ich symbolika i związki z magią / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1

Title

Description

ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.253-296

Creator

Kabzinska-Stawarz, Iwona

Date

1983

Format

application/pdf

Identifier

oai:cyfrowaetnografia.pl:1006

Language

pol.

Publisher

Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN

Relation

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1095

Text

„Etnografia

Polska",

t.

XXVII,

z. 1

I S S N 0071-1861

IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ

'

NOWOROCZNE GRY MONGOLSKIE.
ICH SYMBOLIKA I ZWIĄZKI Z MAGIĄ *
Część I
Badacze k u l t u r y od dawna zwracali uwagę na związek zachowań l u dycznych — przede w s z y s t k i m gier — z obrzędami. C h a r a k t e r tego
związku określali jako ewolucyjno-genetyczny
— w grach widziano
b o w i e m świadectwo odległych zwyczajów i obrzędów, które z czasem
utraciły swe p i e r w o t n e znaczenie i przeszły w zachowania o charakte
rze z a b a w o w y m (ewolucjoniści z E. B. T y l o r e m i l a d y A . B. Gomme
na czele i i n n i badacze I I połowy X I X w.). Interesowano się też genezą
gier w ujęciu historyczno-porównawczym (S. C u l i n , P. B. Brewster).
Próbowano określić miejsce i czas i c h powstania i drogi, j a k i m i u p o w
szechniały się w różnych k u l t u r a c h . Właściwie każdy k i e r u n e k w etno
l o g i i odciskał swe piętno na badaniach zachowań l u d y c z n y c h . Trzeba
jednak powiedzieć, że badania te n i g d y nie należały do tzw. " w i e l k i c h
tematów w nauce" i znajdowały się niejako na marginesie zaintereso- '
wań badaczy. Równolegle z p r a c a m i etnologicznymi powstawały dzieła
psychologów (przede w s z y s t k i m J . Piageta, S. H a l l a , G. Batesona, a t a k
że S. Freuda). W i e k X I X w etnologii to przede w s z y s t k i m okres zbie
rania materiałów, porządkowania i c h według r o z m a i t y c h zasad k l a s y
f i k a c j i , powstawania w i e l k i c h m o n o g r a f i i opisowych i prób wyjaśnie
nia zachowań l u d y c z n y c h przede w s z y s t k i m z p u n k t u widzenia i c h ge
nezy. Nową falę zainteresowań t y m i zachowaniami przynoszą lata 30-te

* Artykuł

ten stanowi

fragment

przygotowywanej

obecnie

przeze

p r a w y n.t. zachowań l u d y c z n y c h p a s t e r z y m o n g o l s k i c h (praca p o w s t a j e
Etnografii

IHKM

PAN

w

Warszawie).

Został

on w

znacznej

mnie

mierze

oparty

w y n i k a c h badań, j a k i e przeprowadziłam l a t e m 1978 i 1980 r. w Mongolii.
miejsca

zrezygnowałam

zagadnienia.
tacji

Nie jest

opisywanych

materiały, j a k i e

z

omawiania

o n a zresztą

zachowań

literatury

szczególnie

dotyczącej

bogata, b r a k

l u d y c z n y c h , toteż w p r a c y

udało m i się zebrać

w

r a m , znajdują się w Zakładzie E t n o g r a f i i I H K M P A N .

na

Z

braku

interesującego

mnie

też n a ogół

cytuję

t e r e n i e . Materiały,

roz

w Zakładzie

przede

interpre
wszystkim

n a których się

opie

254

IWONA KABZIŃSKA-STAWARZ

naszego stulecia, k i e d y to pojawiają się dzieła J . H u i z i n g i , R. Caillois,
M . Eliade dotyczące t e o r i i k u l t u r y i miejsca, j a k i e zajmują w n i e j za
chowania ludyczne. Powstają też pierwsze prace z zakresu k o m u n i k a c j i
wewnątrzkulturowej nawiązujące do osiągnięć c y b e r n e t y k i (G. B a t e son, C. Geertz, S. M i l l e r , E. G o f f m a n i in.). L a t a 50-te to początek b a
dań s t r u k t u r a l n y c h (B. S u t t o n - S m i t h , R. E. H e r r o n i i n . ) . B r a k m i e j
sca nie pozwala na przedstawienie choćby najważniejszych koncepcji,
i n n y jest zresztą cel tego artykułu. Skrótowy przegląd kierunków
i osiągnięć poszczególnych badaczy zawiera praca H . B. S c h w a r t z m a n n ,
a także popularna książka S. M i l l e r . Do t y c h prac odsyłam więc z a i n
teresowane t y m t e m a t e m osoby.
1

2

Spośród polskich badaczy zachowań l u d y c z n y c h na czoło w y s u w a
się zdecydowanie E. Piasecki, który nie t y l k o zebrał o g r o m n y materiał
opisowodokumentalny z różnych s t r o n świata, lecz także podjął próbę
określenia genezy niektórych zachowań i f u n k c j i , j a k i e pełnią one
w kulturze .
3

Żadna z koncepcji badań zachowań l u d y c z n y c h , j a k i e powstały w e t
nologii od połowy X I X w., nie została ostatecznie odrzucona przez póź
niejszych badaczy, żadna też nie doczekała się miana u n i w e r s a l n e j .
Może t y l k o z m n i e j s z y m zainteresowaniem skłaniamy się dziś k u ewol u c j o n i s t y c z n y m próbom wywodzenia genezy niektórych zachowań z o b
rzędów, większym zaś d a r z y m y badania n a d symboliką t y c h zachowań,
i c h związkami z magią (przede w s z y s t k i m płodności) i funkcją k o m u
nikacyjną. P r z y obecnym stanie w i e d z y próba całościowego spojrzenia
na zachowania ludyczne, odtworzenia i c h genezy i e w o l u c j i , dróg w ę
drówek i f u n k c j i , jakie pełnią w k u l t u r a c h , p r z y p o m i n a w y k u w a n i e
łańcucha w którym stale b r a k u i e iakieeoś o g n i w a abv można bvło
uznać dzieło za skończone Toteż wciąż ieszcze wiecei iest orać o cha
rakterze o o i s o w v m niż nrób i n t e r p r e t a c j i materiałów i śmiałeeo dowo¬
dzenia s t a w i a n y c h hipotez.
W swoich badaniach n a d zachowaniami l u d y c z n y m i (z egzemplifikacją na materiale mongolskim) skupiłam przede w s z y s t k i m uwagę na
pozaludycznych f u n k c j a c h t y c h zachowań. Szczególnie zaś interesowa
ła m n i e i c h f u n k c j a k o m u n i k a c y j n a , połączona z funkcją symboliczną
i magiczną.
Badania n a d zachowaniami l u d y c z n y m i ( r o z p a t r y w a n y m i j a k o k o
m u n i k a t ) rozpoczęte w latach 4 0 - t y c h przez G. B a t e s o n a * dotyczyły
1 H . B . S c h w a r t z m a n, Transformations.
Play,

The

Anthropology

of

Children's

N e w Y o r k 1978.
2

The Psychology

S. M i l l a r ,

» E . P i a s e c k i , Badania
Dalsze

badania

i gry ruchowe
4

nad
dzieci

genezą

[w:] Steps

ćwiczeń

i młodzieży,

G . B a t e s o n , Naven,

Fantasy,

of Play,

L o n d o n 1968.

nad genezą ćwiczeń
cielesnych,

cielesnych,
Warszawa

Poznań 1922; t e n ż e ,
1938; t e n ż e ,

S t a n f o r d , C a l i f . , 1936; t e n ż e , A

to a'l Ecology

Zabawy

K i j ó w 11916.
of MivA.

Theory

N e w Y o r k 1972, s. 177-193.

of Play

and

NOWOROCZNE

G R Y

255

M O N G O L S K I E

przede w s z y s t k i m zabaw (przy czym objęto n i m i nie t y l k o g r u p y l u d z
kie, ale i zwierzęta). W dużo m n i e j s z y m s t o p n i u interesowano się g r a
mi,' a więc t y m i f o r m a m i zachowań l u d y c z n y c h , w których działania
uczestników wyznaczone są przez ściśle określone reguły i których za
sadą naczelną jest współzawodnictwo. Traktując zabawę jako k o m u n i
kat, przekaz i n f o r m a c j i , próbowano przede w s z y s t k i m określić c h a r a k
t e r ' kontaktów i n t e g r u p o w y c h s t w a r z a n y c h przy j e j pomocy, środki słu
żące do nawiązywania tego k o n t a k t u , i porozumiewania się niezbędne
go do udziału w zabawie. Próbowano odpowiedzieć n a pytanie, w j a k i
sposób zabawa staje się k o m u n i k a t e m , który mówi: " t o jest zabawa".

Cyfrowa Etnografia

Item

New Tags