-
Title
-
Kultura ludowa Peru. Jej treść, formy i interpretacje / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.153-172
-
Creator
-
Posern-Zieliński, Aleksander
-
Date
-
1983
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1001
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1090
-
Text
-
„Etnografia
Polska",
t.
XXVII,
z. 1
I S S N 0071-1861
Część
ALEKSANDER
II
POSERN-ZIELIŃSKI
K U L T U R A L U D O W A PERU.
J E J TREŚĆ, F O R M Y I I N T E R P R E T A C J E
W programie n a u k o w y m Polskiej W y p r a w y N a u k o w e j w A n d y , która
działała w P e r u w 1978 r., obok studiów archeologicznych i etnohistor y c z n y c h ważne miejsce zajmowały badania etnograficzne n a d kulturą
ludową, którą analizowano przez p r y z m a t k i l k u a n d y j s k i c h społecznoś
ci l o k a l n y c h . Ze względu na odmienność etniczno-historycznego k o n t e k s t u
k u l t u r a l u d o w a w Peru, w t y m j e j miejsce w k u l t u r z e ogólnonarodowej,
różni się w sposób i s t o t n y od t y c h f o r m , z którymi najczęściej stykają
się europejscy etnografowie. Dlatego też w t o k u studiów p r z y g o t o w a w
czych do badań w P e r u , w trakcie badań terenowych, j a k i w fazie póź
niejszych prac a n a l i t y c z n y c h , rodziło się szereg problemów i k w e s t i i
ogólniejszej n a t u r y , głównie związanych z charakterem peruwiańskiej
k u l t u r y l u d o w e j , z j e j pochodzeniem i zróżnicowaniem, miejscem tej k u l
t u r y w panoramie c y w i l i z a c y j n e j k r a j u , j a k i z a l t e r n a t y w n y m i sposo
b a m i j e j e t i o l o g i c z n e j i n t e r p r e t a c j i . Na niektóre z t y c h pytań próbuje
odpowiedzieć n i n i e j s z y artykuł. Jego autor jest jednak w pełni świa
domy, iż zawarte w n i m propozycje posiadają charakter d y s k u s y j n y ,
są b o w i e m w y r a z e m oglądu peruwiańskiej rzeczywistości z europejskiej
p e r s p e k t y w y , wzbogaconej osobistymi doświadczeniami b a d a w c z y m i na
terenie P e r u , znajomością d o r o b k u peruwiańskiej etnologii oraz d y s k u s j a
m i z u c z o n y m i peruwiańskimi.
Współczesne społeczeństwo peruwiańskie j a k o twór złożonej h i s t o r i i
andyjskiej części A m e r y k i Południowej charakteryzuje się k u l t u r o w y m
p l u r a l i z m e m odzwierciedlającym podział k r a j u i jego mieszkańców na
odrębne strefy geograficzne, środowiska etniczno-językowe oraz k l a s y
i w a r s t w y społeczne. Podziały te — analizując sytuację na sposób ideal i z a c y j n y — pokrywają się często ze sobą, uzupełniają i wzajemnie
wzmacniają, tworząc t r z y wyraźnie różniące się od siebie obszary h i s t o r y c z n o - k u l t u r o w e , każdy o odmiennej specyfice, t r a f n i e określanej przez
współczesnego t e o r e t y k a peruwiańskiej k u l t u r y — A. Salazar B o n d y —
j a k o " p o m o r s k i o k c y d e n t a l i z m " (occidentalidad
costeña), "góralska i n diańskość" (indianidad serrana) i " r e g i o n a l i z m puszczański"
(regionalismo
154
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIÑSKI
selvático) i . T e r m i n y te odwołują się z jednej s t r o n y do naturalnego po
działu k r a j u na wąski pas pustynnego wybrzeża, czyli t z w . costę, na sze
roką strefę andyjskiej K o r d y l i e r y , czyli sierrę, wreszcie na ogromne
obszary t r o p i k a l n e j dżungli porastającej peruwiańską Amazonię — czy
l i selvę. Z d r u g i e j j e d n a k s t r o n y akcentują one europejski, głównie ibe
r y j s k i charakter wybrzeża, indiański p r o f i l etniczny terenów górskich
oraz kolonizacyjną specyfikę terenów dżungli p r z y zanikającej t a m r o l i
elementu autochtonicznego. P r o b l e m odrębności k u l t u r o w e j obszarów
selvy p o m i n i e m y w naszych dalszych rozważaniach d l a p r o s t o t y obrazu
oraz ze względu na drugorzędne znaczenie zachodzących t a m procesów
dla kształtowania się głównego n u r t u współczesnej k u l t u r y P e r u .
Costa, którą zamieszkuje ok. 2/5 w s z y s t k i c h mieszkańców P e r u , to
świat dużych miast, portów, r y b a c k i c h miasteczek, osiedli rzemieślniczych,
sadów i w i e l k i c h p l a n t a c j i oraz dobrej k o m u n i k a c j i . Dominującym ży
wiołem e t n i c z n y m są t a m hiszpanojęzyczni Peruwiańczycy r e k r u t u
jący się z różnorodnych g r u p i w a r s t w . Wśród n i c h znajdują się Kreole,
M u r z y n i , M e t y s i , p o t o m k o w i e I n d i a n oraz p r z y b y l i z gór indiańscy wieś
niacy poszukujący lepszych warunków egzystencji, a także i m i g r a n c i
azjatyckiego i europejskiego pochodzenia. S p o i w e m łączącym tę ludzką
zbiorowość regionalną jest obok języka wspólnota podobnych wartości
i wzorów k u l t u r y , wywodzących się w przeważającej mierze z obszaru
Półwyspu Iberyjskiego. Dziś mają one wyraźny kształt narodowy, p e r u
wiański i choć znaleźć w n i c h można pewne elementy indiańskiego po
chodzenia, to j e d n a k w stosunku do poddanych procesowi l a t y n o a m e r y k a n i z a c j i treści europejskich posiadają one drugorzędne znaczenie.
Podobnie j a k w w i e l u k r a j a c h Starego Świata, o d p o w i e d n i k i e m k l a
sowej s t r a t y f i k a c j i i środowiskowego zróżnicowania stał się na w y b r z e
żu P e r u podział n a — wielką narodową tradycję o charakterze bardziej
e l i t a r n y m i małą tradycję kultywowaną wśród uboższych w a r s t w m i e j
s k i c h i ludności w i e j s k i e j . Tę właśnie małą tradycję, w r e d f i e l d o w s k i m sen
sie tego słowa, określa się m i a n e m " k u l t u r y l u d o w e j wybrzeża"
(cultu
ra popular costeña), przeciwstawiając ją " l u d o w e j k u l t u r z e a n d y j s k i e j "
( c u l t u r a popular andina). W t e n sposób zaakcentowany d u a l i z m k u l t u r
l u d o w y c h jest j e d n y m z najbardziej c h a r a k t e r y s t y c z n y c h rysów współ
czesnej rzeczywistości k u l t u r o w e j P e r u .
Głównym terenem występowania andyjskiej k u l t u r y l u d o w e j jest
oczywiście obszar sierry, choć współczesne fale m i g r a c y j n e przenoszące
nadwyżki ludności w i e j s k i e j z górskich p r o w i n c j i k u m i a s t o m wybrzeża
i śródleśnym osadom M o n t a n i i , rozpowszechniają niektóre elementy t e j
t r a d y c j i na cały k r a j . Górskie obszary P e r u zamieszkuje ok. połowa
w s z y s t k i c h mieszkańców tego k r a j u , p r z y czym zdecydowana większość
A. S a l a z a r
B o n o , y, La cultura
y otros, Perú problema,
L i m a 1968, s. 61-62.
1
de
la dominación,
[w:]
J. Matos
Mar
KULTURA LUDOWA PERU
155
tej ludności to keczuańsko- czy aj marsko języczna (jak na południu k r a
ju) populacja w i e j s k a indiańskiego pochodzenia, posługująca się równo
legle językiem hiszpańskim j a k o niezbędnym środkiem k o n t a k t u ze
społeczeństwem n a r o d o w y m . O s t o p n i u indiańskości tego obszaru świad
czyć mogą następujące dane. Jeśli w s k a l i całego k r a j u ludność indiań
ska obliczana jest na ok. 50°/o, to w t a k i c h departamentach górskich, j a k
Cuzco, Puno czy Ancash populacja tubylcza sięga 8 0 - 9 0 % w s z y s t k i c h
mieszkańców . D o d a j m y do tego, iż poważny procent pozostałej p o p u
l a c j i s i e r r y tworzą M e t y s i , którzy jednak pod względem k u l t u r o w y m
są często bardziej zindianizowani, aniżeli poddani a k u l t u r a c j i .
Zastanówmy się teraz n a d składem andyjskiej k u l t u r y ludowej i et
n i c z n y m c h a r a k t e r e m treści wchodzących w j e j obręb. Jest to p r o b l e m
o t y l e ważny, iż j e d n i widzą w niej n i e m a l czystą indiańską tradycję
kulturową zachowaną w r e l i k t o w e j postaci od czasów p r e k o l o n i a l n y c h ,
drudzy uważają ją za s y n k r e t y c z n y wytwór będący syntezą indiańskiej
oraz i b e r y j s k i e j t r a d y c j i , jeszcze i n n i zaś skłonni są interpretować tę
kulturę wyłącznie w kategoriach k l a s o w y c h wskazując, iż m a m y do czy
n i e n i a po p r o s t u z kulturą peruwiańskiego chłopstwa. Rodzi się zatem
w t e j s y t u a c j i pytanie, która z t y c h o p i n i i jest najbliższa p r a w d y , jeśli
pierwsza w sposób e w i d e n t n y n i e docenia w i e l o w i e k o w e g o procesu
a k u l t u r a c j i , d r u g a lekceważy widoczną trwałość treści indiańskiego po
chodzenia, a trzecia słusznie podkreślając związek t e j k u l t u r y z w i e j
s k i m sposobem życia i sytuacją ekonomiczną chłopstwa i g n o r u j e j e j róż
norodne historyczne korzenie. Rozstrzygnięcie t y c h k w e s t i i nie należy
b y n a j m n i e j do łatwych, dlatego też nie doczekały się one, j a k dotąd
satysfakcjonującego wyjaśnienia. Jedną z możliwych do przyjęcia i n t e r
p r e t a c j i może być zawarta w t y m a r t y k u l e propozycja łącząca w p e w n y m
sensie elementy w s z y s t k i c h trzech przedstawionych wyżej podejść.
2
Jest f a k t e m niezaprzeczalnym, iż na obszarach peruwiańskiej s i e r r y
nie m a m y dziś do czynienia z czystą kulturą indiańską. O d m o m e n t u
pierwszego k o n t a k t u z hiszpańskimi zdobywcami i k a t o l i c k i m i misjona
r z a m i podlegała ona znacznym zmianom, które posiadają charakter ciąg
ły, dawne b o w i e m kolonialne naciski na kulturę tubylczej ludności za
stąpione zostały w e współczesnych czasach oddziaływaniem poddanych
p e r u w i a n i z a c j i wzorów europejskich i północnoamerykańskich współtwo
rzących m i e j s k i s t y l życia i kulturę dnia codziennego. Stąd też wiele
elementów, które n a pozór wydają się być t y p o w y m i dla indiańskiej
k u l t u r y , po bliższym rozeznaniu okazują się pochodzenia obcego ». Inne
posiadają charakter n o w a t o r s k i , a u t o i n n o w a c y j n y , a zarazem hybrydałny,
łączą b o w i e m w z o r y p r e k o l u m b i j s k i e z hiszpańskimi tworząc nową j a
kość.
2
E. G. P a w i o w a ,
[w:] Kultura
Peru,
Tierritorialnyj
Moskwa
aspekt
razwitija
nacjonalnoj
1975, s. 118.
* L . I b é r i c o M a s , Desarrollo
de la comunidad,
b.r. i m.w., s. 34.
kultury
Peru,
156
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIŃSKI
M i m o t y c h w s z y s t k i c h procesów poważne miejsce w t e j k u l t u r z e zaj
m u j e indiańskie, andyjskie dziedzictwo k u l t u r o w e , które — dzięki
względnej izolacji w i e l u regionów górskich od reszty k r a j u i m a t e r i a l no-ekologicznym w a r u n k o m życia ludności w i e j s k i e j n i e odbiegającym
w i e l e od t y c h z d a w n y c h stuleci — przetrwało w niewiele zmienionej
postaci. Treści tego dziedzictwa szczególnie wyraźnie widoczne są w f i
lozofii życia indiańskich chłopów, w i c h wierzeniach, gospodarce w i e j
skiej i f o r m a c h społecznej organizacji n a szczeblu l o k a l n y m . Obecność
tego dziedzictwa dała asumpt do powstania t e o r i i o d u a l i s t y c z n y m cha
rakterze a n d v i s k i e i k u l t u r v l u d o w e i w którei w zgodnei symbiozie
współegzystuia dwie odrębne sfery k u l t u r o w e j rzeczywistości Z iednei
strony sfera genetycznie indiańskiej t r a d y c i i z d r u g i e j zaś sfera f a k
tycznej indiańskiej t r a d y c j i złożone z wzorów zapożyczonych i treści
synkretycznych.
D u a l i z m t e n dostrzeżono szczególnie wyraźnie w wierzeniach i r y t u a
łach, w których koegzystują treści i f o r m y chrześcijańskie z elementami
r e l i g i i andyjskiej. To współwystępowanie różnych sfer k u l t u r o w e j rze
czywistości (tubylczej, synkretycznej i europejskiej) wskazuje n a m w y
raźnie, iż andyjska k u l t u r a l u d o w a n i e jest zwykłą indiańską kulturą
poddaną procesowi a k u l t u r a c j i , ale t w o r e m znacznie bardziej złożonym —
bo w i e l o w a r s t w o w y m . Ta wielowarstwowość i pewna utrzymująca się
nadal autonomiczność sfery indiańskiej t r a d y c j i genetycznej s t a n o w i
cechę specyficzną t e j m u t a c j i andyjskiej k u l t u r y l u d o w e j , którą nazwać
można kulturą ludową andyjskich I n d i a n , czy bardziej precyzyjnie l u
dową kulturą indiańskiego chłopstwa andyjskiego.
Drugą mutacją andyjskiej k u l t u r y l u d o w e j jest l u d o w a k u l t u r a m e tyska (cultura
mestiza),
której w y b i t n y m badaczem był słynny, n i e
żyjący już dziś f o l k l o r y s t a , etnolog i pisarz, znany także p o l s k i e m u czy
t e l n i k o w i — Jose M a r i a Arguedas. Kulturę tę określił o n jako metyską
nie t y l k o dlatego, iż spotkać ją można głównie w środowiskach indiańsko-europejskich mieszańców, ale przede w s z y s t k i m dlatego, że s t a n o w i
ona twórczą syntezę indiańskiej i hiszpańskiej t r a d y c j i . Stąd też dużym
uproszczeniem byłoby t r a k t o w a n i e tej s u b k u l t u r y andyjskiej jako rze
czywistości ograniczonei czy typowe i wyłącznie dla biologicznych M e t y sów. W istocie j e j nosicielami i twórcami są również niektóre bardziej
r u c h l i w e sDołeczności indiańskie szczególnie t a m gdzie oroces t z w "czol i f i k a c i i " (cholificación)*
czyli a k u l t u r a c j i zbliżającej k u k u l t u r z e M e t y sów ludność tubylczą , bez rasowego krzyżowania się, jest najbardziej
zaawansowany .
5
T e r m i n u t w o r z o n y od słowa cholo, którym określa się I n d i a n i n a
go się w kręgu wartości k u l t u r y n a r o d o w e j .
4
P. L . V a n d e l B e r g h e , El uso de términos étnicos
ciencias
sociales del Perú, " A l l p a n c h i s " , t. 5: 1973, s. 11.
6
en
obracające
la literatura
de
KULTURA LUDOWA PERU
157
Jest kwestią niezaprzeczalną, iż obie te mutacje andyjskiej k u l t u r y
l u d o w e j są bardzo bliskie siebie i że w w i e l u k o n k r e t n y c h przypadkach
ścisła decyzja k l a s y f i k a c y j n a byłaby niemożliwa. Jest również f a k t e m
niewątpliwym, iż w i n n y c h w y p a d k a c h z całą precyzją można określić
kulturową proweniencję poszczególnych środowisk andyjskich. W y n i k a
to po p r o s t u z pośredniego c h a r a k t e r u k u l t u r y m e t y s k i e j mieszczącej się
gdzieś w środku c o n t i n u u m zawartego między ludową kulturą indiań
skiego chłopstwa a współczesną peruwiańską kulturą ośrodków p r z e m y
słowych i miast wybrzeża.
Cechami wspólnymi dla o b u t y c h m u t a c j i są bez wątpienia po p i e r w
sze — tożsamość indiańskiego podłoża k u l t u r o w e g o , z którego oba te
n u r t y wyrastają, i po drugie — s y n k r e t y c z n y , choć w n i e j e d n a k o w y m
s t o p n i u , charakter obu t y c h t r a d y c j i . Bardziej istotne są jednak dla nas
różnice. Po pierwsze — jest to odmienność środowiska społeczno-ekono¬
micznego o b u t y c h f o r m ludowej k u l t u r y andyjskiej. Jedna z n i c h (ta
chłopska) i n t e g r a l n i e związana jest z wiejską ludnością pracującą na
r o l i , przede w s z y s t k i m ze społecznościami t y p u wspólnotowego, d r u g a
natomiast upowszechnia się głównie w strefie pośredniej między rolniczą
wsią a a n d y j s k i m miastem, obejmując ludność nierolniczą l u b społecz
ności w i e j s k i e utrzymujące się głównie z pozarolniczej działalności p r o
d u k c y j n e j . Wymienić t u można mieszkańców małych osad górskich,
przedmieść i s a t e l i t a r n y c h osiedli wokół większych ośrodków m i e j s k i c h
(np. Huancayo, Huaras, Ayacucho, Cuzco, Puno), a także górników, d r o b
n y c h kupców i h a n d l a r z y czy wreszcie członków rzemieślniczych w i e j
s k i c h k o o p e r a t y w wyspecjalizowanych w p r o d u k c j i wyrobów rękodzieła
użytkowego (przeznaczonych na wewnętrzny r y n e k andyjski) oraz s z t u
k i l u d o w e j (arte popular)
i wyrastającej z niej tzw. "artesanía", c z y l i
pseudosztuki l u d o w e j o walorach pamiątkarsko-turystycznych ( k i e r o w a
nej na r y n e k n a r o d o w y i dla odbiorców zagranicznych) «.
Drugą ważną różnicą jest wewnętrzna s t r u k t u r a o b u t y c h andyjskich
s u b k u l t u r . W k u l t u r z e metyskiej ze względu na w y s o k i stopień j e j a k u l t u r a c j i nie o d n a j d u j e m y charakterystycznego
dla k u l t u r y indiańskich
chłopów a n d y j s k i c h — d u a l i z m u rozgraniczającego sferę genetycznie t u
b y l c z y c h t r a d y c j i od treści s y n k r e t y c z n y c h i zapożyczonych. Jest ona
w całości kulturową hybrydą i nie m a w n i e j miejsca n a autonomiczne
obszary, utrzymujące m i m o a k u l t u r a c y j n y c h nacisków duży stopień w i e r
ności p r e k o l u m b i j s k i m t r a d y c j o m . Trzecią cechą t e j k u l t u r y jest j e j ela
styczność w w y k o r z y s t y w a n i u różnorodnych impulsów i t r a d y c j i oraz
j e j zdolności adaptacyjne do zmieniających się warunków życia i s y t u a
cji rynkowej
Dzięki t y m właśnie zdolnościom k u l t u r a metyska w y k o 7
6
A.
C a s trillen,
Arte
popular
o artesanía?,
"Historia
y
Cultura",
t. 10:
1976-1977, s . 15-21.
7
J . M. A r g u e d a s ,
l
I
El arte
popular
d e l M u s e o N a c i o n a l " , t. 27: 1958, s . 160-161.
religioso
y la cultura
mestiza,
"Revista
¡
I
i
158
:
s
;
|
j
i
I
is
Ii :
1
II
! i
I
I
|
|]
!
!
i
].
;
I i
li
¡1
:
II
F-
i!
ALEKSANDER
POSERN-Z1ELIŃSKI
rzystuje w a l o r y indiańskiej t r a d y c j i , przetwarza te treści i wprowadza
je do ogólnonarodowej k u l t u r y . Jest rzeczą niewątpliwą, iż andyjska k u l
t u r a metyska poddawana jest silnej f o l k l o r y z a c j i i komercjalizacji, na
s k u t e k której niezorientowany głębiej obserwator może dojść do m y l n e ¬
go w n i o s k u , iż k u l t u r a ta posiada w większym s t o p n i u autentycznie i n
diański charakter, aniżeli rzeczywista ludowa k u l t u r a a n d y j s k i c h wieśniaków.
L u d o w a k u l t u r a andyjska zarówno w swej chłopsko-indiańskiej, j a k
i m e t y s k i e j m u t a c j i występuje w P e r u w l i c z n y c h r e g i o n a l n y c h o d m i a
nach. Na pierwszy r z u t oka zróżnicowanie to widoczne jest w f o r m a c h
b u d o w n i c t w a wiejskiego, strojach l u d o w y c h , f o r m a c h wytwórczości rze
mieślniczej. Bliższa analiza wskazuje n a podobne różnice w wyobraże
n i a c h magiczno-religijnych, folklorze, upodobaniach estetycznych, m u
zyce, w organizacji społecznej oraz w w i e l u dziedzinach k u l t u r y m a t e r i a l n e j . P r z y c z y n y t y c h zróżnicowań są dosyć złożone, a składają się n a
nie: po pierwsze — w a r u n k i wysokogórskiego środowiska geograficzne
go, stwarzające n a t u r a l n e b a r i e r y kontaktów między poszczególnymi d o
l i n a m i będącymi w istocie m i k r o r e g i o n a m i e t n o g r a f i c z n y m i , po drugie —
trwałość ciążącego na współczesności zróżnicowanego regionalnie p r e k o l u m b i j s k i e g o podłoża k u l t u r o w e g o , po trzecie — odmienność l o k a l n e j
s p e c y f i k i historycznej kolonialnego okresu (nowe podziały a d m i n i s t r a
cyjne, wymuszone z m i a n y ekonomiczne, oddziaływanie zakonów etc.)
i wreszcie po czwarte — różnicujący kulturę ludową wpływ ośrodków
m i e j s k i c h i przemysłowych.
Charakterystyczną cechą współczesnej l u d o w e j wytwórczości
rze
mieślniczej w P e r u jest również daleko posunięta specjalizacja m i k r o r e gionalna prowadząca w konsekwencji do zacierania się d a w n y c h różnic
między poszczególnymi obszarami etnograficznymi, w i d o c z n y c h w k u l t u ¬
rze m a t e r i a l n e j . Proces t e n pogłębiają migracje ludności w i e j s k i e j do
ośrodków miejsko-przemysłowych i upowszechnianie się wzorów współczesnej k u l t u r y i n d u s t r i a l n e j . P r z e j a w e m t e j specjalizacji m i k r o r e g i o n a l nej popieranej współcześnie przez agendy rządowe i organizacje społeczne, widzące w niej ważny c z y n n i k gospodarczego ożywienia zacofa¬
n y c h r o l n i c z y c h obszarów, są wsie skupiające l u d o w y c h wytwórców pro¬
dukujących rękodzieła ściśle określonego rodzaju. Przykładem wcale nie
odosobnionym może być dolina r z e k i Mantaro, gdzie spotkać można osa¬
d y producentów srebrnej f i l i g r a n o w e j biżuterii, butów, kapeluszy, sa¬
modziałowych materiałów, strojów l u d o w y c h , poncho, naczyń, wyrobów
z d r e w n a zdobionych t y k w instrumentów m u z y c z n y c h i t p W y t w o r y
te sprzedawane są następnie za pośrednictwem wędrownych h a n d l a r z y
i
cześciei na t z w ferias c z v l i i a r m a r k a c h obslusuiacvch nieraz
mieszkańców odległych nawet okolic ub też na t z w . mercados
indios,
c z v l i tarsach indiańskich nastawionych na kraioweeo i zaeraniczneeo t u ¬
rystę. Tą drogą następuje znaczna uniformizacja k u l t u r y [udowej coraz
U
D
KULTURA LUDOWA PERU
159
częściej b o w i e m upowszechniają się w z o r y t k a n i n czy ozdób p r o p o n o w a
ne przez najbardziej prężne ośrodki wytwórcze.
Działalność t y c h ośrodków wywołuje trojakiego rodzaju s k u t k i w i
doczne we współczesnej k u l t u r z e Peru. Po pierwsze jest to wspomniana
wyżej u n i f i k a c j a andyjskiej k u l l t u r y l u d o w e j likwidująca zróżnicowania
regionalne, po drugie — j e j s e l e k t y w n a n o b i l i t a c j a polegająca na w p r o
wadzaniu w y b r a n y c h i przetworzonych elementów do obiegu ogólnonaro
dowego, po trzecie — j e j komercjalizacja powodująca powstawanie w y
tworów pseudoludowych,
pseudoindiańskich
i
pseudoartystycznych.
Wszystko to razem wziąwszy, a więc nobilitacja narodowa k u l t u r y l u d o
w e j , nadanie wytwórczości rękodzielniczej bardziej zorganizowanych f o r m
(np. powstanie spółdzielni artystów ludowych) oraz atrakcyjność r y n k o w o - t u r y s t y c z n a t y c h wyrobów sprawiły, że podlega ona coraz większej
standaryzacji, zatraca stopniowo swe i n d y w i d u a l n e piętno i przekształca
się często w k i c z o w a t y przemysł pamiątkarski.
Te p r z e m i a n y sprawiły, iż w Peru, podobnie j a k i w Polsce, toczą
się spory n a d definicją s z t u k i l u d o w e j , która coraz to bardziej zmienia
swe oblicze. Obecnie pokusić się można o wyróżnienie co n a j m n i e j pię
ciu podstawowych rodzajów wytwórczości artystycznej (ludowej), jeśli
weźmiemy pod uwagę j e j związek ze środowiskiem a n d y j s k i m i j e j t r a
d y c j a m i oraz przeznaczenie. P i e r w s z y m z nich jest p r o d u k c j a wytworów
t y p o w o użytkowych przeznaczonych przede w s z y s t k i m na zaspokojenie
potrzeb gospodarczych, społecznych, r e l i g i j n y c h i estetycznych mieszkań
ców a n d y j s k i c h w s i i osad. Są to więc stroje ludowe, t k a n i n y , krzyże,
akcesoria niezbędne w czasie fiesty, m a s k i karnawałowe, narzędzia p r a
cy, sprzęty gospodarstwa domowego. D r u g i n u r t t w o r z y p r o d u k c j a w y
tworów znajdujących nabywców zarówno wśród ludności miejscowej,
j a k i u turystów. D o t y c z y to n p . niektórych rodzajów c e r a m i k i , t k a
n i n , instrumentów muzycznych, ozdób. Do n u r t u trzeciego zaliczyć moż
na artystyczną wytwórczość lokalną, która choć zatraca p o w o l i swe f u n k
cjonalne związki z miejscową kulturą, to zachowuje j e d n a k w y s o k i p o
ziom i przestrzega w ogólnym zarysie ciągłości t r a d y c y j n y c h f o r m , choć
straciła ona co n a j m n i e j od pół w i e k u swą funkcję użytkową czy m a giczno-religijną. Przykładem służyć mogą przenośne k a p l i c z k i o f o r m a c h
tryptyków, c z y l i t z w . retablos, zdobione t y k w y maté, ozdobna ceramika
zoomorficzna, czy też n i e w i e l k i e f i g u r k i rzeźbione w miękkim k a m i e
n i u . N u r t c z w a r t y t w o r z y p r o d u k c j a przeznaczona wyłącznie dla n i e
z o r i e n t o w a n y c h turystów, którzy w przekonaniu, iż n a b y l i t y p o w e w y
t w o r y indiańskiego rękodzieła opuszczają P e r u z k i c z o w a t y m i pamiątka
m i w r o d z a i u f u t r z a n y c h m a k a t e k z w i z e r u n k a m i l a m y cziy też nie¬
starannie w y k o n a n y c h t k a n i n p o k r y t y c h p s e u d o l u d o w y m i w z o r a m i
Wreszcie należy wspomnieć o odrębnej specjalizacji w przemyśle pseud o l u d o w y m która iest wytwórczość k o p i i p r e k o l u m b i j s k i c h naczyń i rzeźb
(huacos), oraz o p r o d u k c j i najrozmaitszych przedmiotów od cygarniczek
ALEKSANDER
160
POSERN-ZIELIÑSKI
do m e b l i , zdobionych m o t y w a m i zapożyczonymi ze znanych archeolo
gicznych zabytków s z t u k i starożytnego Peru. Do szczególnie często sto
sowanych należą w i z e r u n k i rytualnego noża turni, reliefy ze s t e l l i R a i mondiego, czy też płaskorzeźby z B r a m y Słońca w Tiahuanaco.
Reasumując, pod pojęciem s z t u k i l u d o w e j (arte popular) odnajduje
m y w Peru t r z y zasadnicze n u r t y , a mianowicie: po pierwsze — a u t e n
tyczną ludową wytwórczość o a r t y s t y c z n y c h znamionach, zaspokajającą
potrzeby ludności andyjskiej, po drugie — wyrastającą z t e j wytwórczo
ści artesanía, czyli coraz bardziej seryjną produkcję
artystyczno-rzemieślniczą przeznaczoną na r y n e k pozaandyjski, w którym walczą jesz
cze ze sobą przywiązanie do d a w n y c h wzorów oraz i n d y w i d u a l i z m a r t y
stycznego w y r a z u ze schlebianiem n i e w y b r e d n y m gustom mieszczań
s k i c h odbiorców i masowością p r o d u k c j i i d e n t y c z n y c h f o r m . Po t r z e
cie — pod sztukę ludową podszywa się całkowicie skomercjalizowana
p r o d u k c j a i m i t a c j i , falsyfikatów i pamiątek pozbawionych j a k i c h k o l w i e k
walorów estetycznych .
8
Podobnie j a k i w Polsce dość często stosowanym w P e r u t e r m i n e m
jest — t r a d y c y j n a k u l t u r a l u d o w a (cultura
popular
tradicional),
przy
c z y m do określenia tego podchodzi się w sposób czysto i n t u i c y j n y . Do
najpowszechniejszych należy opinia, iż tradycyjną kulturę ludową t w o
r z y sztuka i m u z y k a ludowa, tańce, obrzędy, zwyczaje i l i t e r a t u r a ustna,
a więc szeroko pojęty f o l k l o r . Tematyczne zawężenie t e j i n t e r p r e t a c j i ,
p r z y b r a k u r e f l e k s j i co do i s t o t y tradycyjności czy też nietradycyjności
poszczególnych f o r m f o l k l o r u andyjskiego, jest t a k oczywiste, iż nie ma
potrzeby r o z w i j a n i a t u k r y t y k i tego rodzaju poglądów.
Z poprzednich rozważań w i e m y już, iż andyjska k u l t u r a l u d o w a j a
k o p r o d u k t k o n k r e t n y c h historycznych warunków składa się z różnorod
n y c h treści pochodzących z k i l k u epok. Najstarszą warstwę tworzą treści
prekolumbijskiego pochodzenia, niewątpliwie indiańskie. Młodszym n a
w a r s t w i e n i e m są pozostałości okresu hiszpańskiej kolonizacji. Z k o l e i
n a t r a f i a m y na elementy ukształtowane w republikańskim X I X s t u
leciu. Wreszcie wszystkie te w a r s t w y z przeszłości p o k r y w a nalot współ
czesnych wpływów c y w i l i z a c j i miejsko-przemysłowej. G d y uświadamia
m y sobie t a k i sedymentacyjny wewnętrzny układ andyjskiej k u l t u r y
l u d o w e j , narodzić się m u s i nieodparcie pytanie — treści pochodzące z j a
k i c h w a r s t w uznać należy za tradycyjne? Czy prawo do tego t e r m i n u ma
t y l k o najstarsze, ale stale mocno zaznaczające swą obecność genetycznie
indiańskie podłoże? Czy też może wszystkie razem wzięte w a r s t w y w y
jąwszy s k u t k i najnowszych zmian? Trzeba przyznać, iż wśród peruwiań
s k i c h badaczy t y c h zagadnień dominuje dość pragmatyczne, co nie ozna-
p
8
A. P o s e r n - Z i e l i ń s k i ,
i:
i zbiorów
'
1980, s. 27-34
I!
lii
etnograficznych,
[w:]
Kultura
Kultura
ludowa
ludowa
Peru
w
Peru.
Katalog
świetle
polskich
wystawy,
badań
Poznań
j!
•
I
\
1
l'
¡
1 0
J. Matos
comunidad
1 1
A.
Mar,
y campesinado
Comunidades
Posern-Zieliński,
jj.
i formy,
[w:]
Mieszkańcy
|jj
K r a k ó w 1981, s. 13-25.
indígenas
del
área
andina,
[w:]
Hacienda,
en el Perú, L i m a 1976, s. 186-203.
Andów
Ludowa
i ich
kultura
środowiska.
andyjska
Materiały
w
Peru:
z sesji
jej
treść
naukowej,
KULTURA LUDOWA PERU
163
dążących do symbiotycznego połączenia n o w y c h rozwiązań technologicz
n y c h i o rg a ni za cy j n y c h ze s t a r y m i wartościami wspólnotowego życia,
przeczy wyraźnie tego rodzaju t e o r i o m , wskazując na sporą elastyczność
k u l t u r y l u d o w e j . Stwierdzenie to n i e m a na celu negowanie f a k t u i s t o t
nie dużej niezmienności czy stabilności andyjskiej k u l t u r y w ciągu ostat
nich stuleci, ale j e d y n i e zwrócenie u w a g i na to, że źródła k o n s e r w a t y z m u
nie tkwią wewnątrz t e j k u l t u r y , szukać i c h należy b o w i e m w u w a r u n k o
waniach ekologicznych, historycznych, ekonomicznych i etnopsychologicznych* .
Wysokogórskie środowisko, w j a k i m zachowała się większość wspól
not indiańskich, określiło k i e r u n k i gospodarczego r o z w o j u t y c h stref ( t a
rasowe r o l n i c t w o i r y g a c y j n e i pasterstwo na halach) oraz, sposób życia
mieszkańców a n d y j s k i c h w s i . Zasada e k o n o m i i wysiłku dyktowała k o
nieczność podejmowania wspólnych przedsięwzięć dla wspólnego dobra
(np. budowa i konserwacja kanałów nawadniających l u b dróg), a doświad
czenia p r a k t y k i społecznej i gospodarczej m i n i o n y c h pokplęń uczyły w i a
r y w skuteczność i efektywność t y c h rozwiązań organizacyjno-technologicznych, które sprawdziły się w t y m środowisku i były w zasięgu n i s k i c h
ekonomicznych możliwości mieszkańców. Morfologia andyjskiej s i e r r y
(brak dogodnych szlaków k o m u n i k a c y j n y c h i spławnych rzek) u t r u d n i a
ła łączność między wybrzeżem a wnętrzem k r a j u oraz między poszcze
gólnymi d o l i n a m i śródgórskimi, co w y d a t n i e hamowało wymianę idei
i procesy zmia n k u l t u r o w y c h .
I s t o t n y m elementem utrwalającym andyjską tradycję ludową był
rozwój h i s t o r y c z n y c h stosunków między ludnością tubylczą a władzami
i osadnikami okresu wicekrólestwa i r e p u b l i k i i to m i m o e w i d e n t n y c h
postępów a k u l t u r a c y j n y c h . D l a naszych rozważań najistotniejsze znacze
nie miały d w a procesy, a m i a n o w i c i e t e r y t o r i a l n a marginalizacja oraz
izolacja e k o n o m i c z n o - k u l t u r o w a . Jeśli chodzi o to pierwsze zjawisko, to
polegało ono na systematycznym w y p i e r a n i u i l i k w i d a c j i wspólnot i n
diańskich n a t y c h obszarach (jak costa, płaskowyże andyjskie, szerokie
.śródgórskie d o l i n y rzeczne), które pod względem r o l n i c z y m były n a j b a r
dziej a t r a k c y j n e ekonomicznie i nadawały się do u p r a w y i h o d o w l i w sys
temie l a t y f u n d i a l n y m . Zabór t y c h terytoriów doprowadził więc do tego,
iż wspólnoty indiańskie przetrwały przede w s z y s t k i m n a najbardziej
izolowanych, n a j m n i e j n a w a d n i a n y c h i najbardziej górzystych obszarach,
a więc n a terenach, które w antropologicznej t e r m i n o l o g i i l a t y n o a m e r y kanistycznej określane są m i a n e m regionów r e f u g i a l n y c h (regiones de rejugio), z tego względu, że znajduje na n i c h schronienie ludność tubylcza
uzyskująca t a m relatywną autonomię społeczno-kulturową .
2
13
A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Indiańska
jej przemian,
[w:] Trzeci
świat w polskich
(w druku).
12
1 1
G . A . B e l t r a n , Regiones
de refugio,
społeczność andyjska
i główne
nurty
badaniach
etnograficznych,
Warszawa
M e x i c o 1967.
164
'
ALEKSANDER
POSERN-ZIELINSKI
I
\
i
Y
i
1
i
1
|j
li:
|
1)1
li
|| |
1
U t r z y m a n i u a u t o n o m i i sprzyjała także izolacja
t y c h obszarów.
W aspekcie ekonomicznym polegała ona n a t a k i m w k o m p o n o w a n i u
wspólnot w system pośrednich zależności feudalnych, który umożliwiał
bez j a k i c h k o l w i e k nakładów wysysanie nadwyżek produktów i siły robo¬
czej p r z y jednoczesnej m i n i m a l n e j ingerencji w wewnętrzne życie wspólnot. Jednocześnie starano się o to, aby utrzymać izolację kulturową i n diańskiego chłopstwa, m . i n . celem zwiększenia jego zależności i p o d rzędności względem k u l t u r y dominującej. Osiągnięciu t y c h zamierzeń
sprzyjały u s t a w y o t z w . "republicas de los i n d i o s " , zakazujące n i e i n ¬
diańskiej ludności osiedlanie się w t u b y l c z y c h " p u e b l o s " (ley de la separación residencial)
« , p r a w i e zupełny b r a k edukacji, a więc i słaba znajomość języka hiszpańskiego, a także niskie efekty c h r y s t i a n i z a c j i p r o w a dzące do powierzchownego przyjęcia narzuconej r e l i g i i p r z y zachowaniu
najważniejszych elementów autochtonicznej w i z j i świata.
Kolejną, n i e m n i e j ważną przyczyną u t r z y m y w a n i a się t r a d y c y j n y c h
f o r m k u l t u r o w y c h były w A n d a c h c z y n n i k i ekonomiczne. Niska w y d a j ność p r o d u k c j i r o l n e j i różnorodne f o r m y w y z y s k u I n d i a n sprawiały, iż
w i e j s k i system ekonomiczny utrwalał swój samowystarczalny charakter,
co powodowało stabilizację sposobu p r o d u k c j i i sił wytwórczych stale
na t y m s a m y m poziomie. A u t o k o n s u m p c j a była również naturalną r e a k cją na s t o s u n k i d o m i n a c j i i podporządkowania, w j a k i c h znaleźli się indiańscy chłopi. W t y m systemie j a k i k o l w i e k k o n t a k t z r y n k i e m i próba w p r o -
I L'
II
I i
I I
I i
||
Ifip
I '
|l
jl
II
lii
i
|
'
li
i!
I
I
I;
wadzenia nań własnych nadwyżek kończyła sę zawsze stratą d l a bezpośredniego producenta, dlatego też nie był on zainteresowany zwiększan i e m p r o d u k c j i , poza poziom własnych podstawowych potrzeb. Sytuacja
ta ograniczała zasób pieniędzy n a w s i , zmuszała do w y t w a r z a n i a większóści narzędzi, sprzętów, odzieży etc. w środowisku w i e j s k i m , a więc
z reguły według s t a r y c h wzorów, oraz czyniła z pozarynkowego h a n d l u
w y m i e n n e g o główny i n s t r u m e n t zaspokajania potrzeb k o n s u m p c y j n y c h .
W t y m znaczeniu t r a d y c j o n a l i z m andyjskich f o r m k u l t u r o w y c h jest n i e
t y l k o kwestią wierności dziedzictwu, lecz przede w s z y s t k i m s k u t k i e m
ubóstwa, w y z y s k u i społecznej m a r g i n a l i z a c j i indiańskiego chłopstwa, d l a
którego życie według dotychczasowych wzorców jest często ,po p r o s t u
koniecznością.
Ostatnią, choć wcale nie m n i e j ważną niż pozostałe, grupą u w a r u n k o wań rzekomego endogennego k o n s e r w a t y z m u andyjskiej k u l t u r y ludo¬
w e j są c z y n n i k i etnopsychologiczne. Wierność t r a d y c y j n e m u s t y l o w i ży
cia t r a k t o w a n a jest często, obok eech fizycznych i znajomości języka
keczua czy ajmara j a k o jedno z kryteriów i d e n t y f i k a c j i etnicznej, a więc
jako wartość istotna dla jednostek i g r u p n i e aspirujących do osiągnięcia
wyższego hierarchicznie statusu społeczno-kulturalnego w układzie ogóln o n a r o d o w y m . Przywiązanie do własnej k u l t u r y w systemie k o n f r o n t a -
I
!;
!
1
|Jii
n M. Morner,
de America,
La
corona
espańola
E s t o c o l m o 1970, 141-188.
y
los joraneos
en
los pueblos
de
indios
165
KULTURA LUDOWA PERU
cji o d m i e n n y c h wzorów i ekonomicznego ucisku jest także sposobem
zachowania części niezależności, t a k niezbędnej dla równowagi psy
chicznej narażonej na stresy i deprawacje. Wreszcie nie bez znaczenia
jest n a t u r a l n a strategia obronna przedkładająca własne, sprawdzone w z o
r y n a d innowacje pochodzące z obcego świata, z którym bliższy k o n t a k t
był zawsze dla I n d i a n n i e k o r z y s t n y , opierał się b o w i e m n a nierównoprawn y c h podstawach.
A n d y j s k a k u l t u r a l u d o w a począwszy od X V I w . była i jest nadal rze
czywistością współtworzoną przez d w i e przeciwstawne tendencje, które
póki się równoważą, p o t y k u l t u r a ta zachowuje swój t u b y l c z y charak
ter. Z jednej s t r o n y jest to t r w a n i e t r a d y c y j n y c h wzorów, z d r u g i e j n a
tomiast i c h e l i m i n a c j a i z m i a n y pod wpływem procesów a k u l t u r a c j i (metysacji k u l t u r o w e j ) . Świadomość tego procesu towarzyszącego często r e
f l e k s j i teoretycznej peruwiańskich badaczy odzwierciedliła się w koncep
cji p l u r a l i s t y c z n e g o c h a r a k t e r u peruwiańskiego społeczeństwa i k u l t u r y
oraz w idei nieustannego f o r m o w a n i a się narodowej k u l t u r y w procesie
przezwyciężania barier dzielących poszczególne tradycje k u l t u r o w e . Do
najistotniejszych należy odziedziczony po okresie k o l o n i a l n y m — j a k
określił to J . C. M a r i a t e g u i — " d u a l i z m rasy, języka i sentymentów" dzie
lący początkowo zwycięzców i zwyciężonych (dziś zaś indiańskich chło
pów) od reszty peruwiańskiego n a r o d u . Jest więc to dziś d u a l i z m n i e
t y l k o etniczny, językowy i k u l t u r o w y , ale i klasowy. P r z y j r z y j m y się
t e m u z j a w i s k u pod kątem jego historycznej zmienności. Otóż w okresie
k o l o n i a l n y m , choć zniszczone zostały dyspozycyjne ośrodki władzy I n
ków, t o j e d n a k nadal dużą rolę społeczną, ekonomiczną i kulturalną o d
grywała t u b y l c z a elita indiańska, która była n a t u r a l n y m k o n t y n u a t o r e m
" w i e l k i e j t r a d y c j i " i m p e r i u m T a w a n t i n s u y u . Obok t e j t r a d y c j i rozszerza
ła swe w p ł y w y k u l t u r a hiszpańska obecna w działaniach wicekrólewskiego d w o r u , duchowieństwa, wojska, mieszczaństwa i a r y s t o k r a c j i . Jeśli
b y sytuację tę chcieć przedstawić graficznie, to można b y posłużyć się
trójkątem' wierzchołkiem zwróconym k u dołowi (schemat I ) .
1S
Symbolizowałby on dominację dwóch " w i e l k i c h t r a d y c j i " (inkaskiej
i hiszpańskiej) n a d jedną "małą tradycją" indiańskich chłopów. Sytuacja
taka trwała aż do końca X V I I I w., t j . do czasów w i e l k i e j r e b e l i i Tupać
A m a r u I I , której klęska przyniosła również eliminację indiańskiej e l i t y
z życia k r a j u , uznanej wonczas za najbardziej niebezpieczne środowisko
dla k o l o n i a l n e j b i u r o k r a c j i hiszpańskiej. W r a z z likwidacją t e j e l i t y z n i k
nęły społeczne podstawy dalszej egzystencji " w i e l k i e j t r a d y c j i " i m p e r i u m
T a w a n t i n s u y u , podobnie j a k i upadek wicekrólestwa osłabił więzy łączą
ce kulturę m e t r o p o l i i i b e r y j s k i e j z zamorską prowincją. Orpóżnione przez
n i c h miejsce zajmować zaczęła kształtująca się w t o k u wysiłków n i e -
1 5
J . C. M a r i a t e g u i ,
L i m a 1952.
Siete
ensayos
de interpretación
de la realidad
peruana,
166
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIÑSKI
Schemat I
Wielka tradycja
Tawantinsuyu
Wielka tradycja
Iberyjska
Mata tradycja
indiańskich chroptíw
i rzemieślników
podległościowych narodowa k u l t u r a peruwiańska, będąca w y r a z e m h i
storycznej s p e c y f i k i nowego n a r o d u .
Inkasko-hiszpański d u a l i z m " w i e l k i c h t r a d y c j i " okresu kolonialnego
w dobie republikańskiej zastąpiony został d u a l i z m e m "małych t r a d y c j i "
w którym s t r o n a m i stały się indiańsko-metyska l u d o w a k u l t u r a andyjska
oraz l u d o w a k u l t u r a m e t y s k o - k r e o l s k i c h mieszkańców wybrzeża. W t e n
sposób nastąpiło niejako odwrócenie poprzedniego schematu i obecnie
sytuację tę można b y przedstawić graficznie w postaci trójkąta zwróco
nego wierzchołkiem k u górze, który symbolizowałby nadrzędność s y n kretycznej " w i e l k i e j t r a d y c j i " peruwiańskiej, czerpiącej inspirację ze
źródeł hiszpańskich i indiańskich, n a d d w o m a p o d s t a w o w y m i n u r t a m i l u
dowej t r a d y c j i mieszkańców w s i i miasteczek ™ (schemat I I ) .
Schemat I I
Wielka tradycja
peruwiańska
Indiańsko-metyska
ludowa kultura an
dyjska
18
C . I. D e g r e g o r i ,
Indigenismo,
indígena"
clases
sociales
en el Perú,
dla przedstawienia
Indigenismo,
y problema
Lima
Ludowa kultura
metysko-kreolskich
mieszkańców wy
brzeża
clases
nacional.
sociales
y problema
La discusión
T978, s. 20-22. T a m też autor
s y t u a c j i społecznej w P e r u , który j e d n a k
pozycją zamieszczoną w t y m a r t y k u l e .
sobre
stosuje
nacional,
el
[w:]
"problema
i n n y .schemat
koresponduje
z pro
167
KULTURA LUDOWA PERU
Trzeba w t y m miejscu nadmienić, iż w o s t a t n i m ćwierćwieczu poja
wiły się próby r e k o n s t r u k c j i i ożywienia " w i e l k i e j t r a d y c j i " indiańskiej,
a więc n o b i l i t a c j i t e j t r a d y c j i , która sprowadzona została do w y m i a r u
ludowo-chłopskiego. W t y m n u r c i e mieszczą się reedycje k l a s y c z n y c h
utworów keczuańskich, p ub l i k a c j e zbiorów indiańskiej t r a d y c j i ustnej
i pieśni, a także o r y g i n a l n a twórczość młodej generacji i n t e l i g e n c j i w y
wodzącej się z andyjskiego środowiska indiańskiego, która swe a r t y s t y c z
ne przeżycia wyraża p r z y pomocy keczuańskich f o r m , treści i języ
k a . Działalność tego rodzaju posiada jednak charakter marginesowy
i w y d a j e m i się, że bardziej jest ona ideologiczną próbą n o b i l i t a c j i i n
diańskiego dziedzictwa k u l t u r o w e g o , zmierzającą do takiego wzbogacenia
n i m peruwiańskiej k u l t u r y narodowej, aby pełniej odzwierciedlała ona
etniczną dwoistość źródeł, z których w y r a s t a , aniżeli jest faktyczną próbą
r e k o n s t r u k c j i d u a l i z m u " w i e l k i c h t r a d y c j i " , d u a l i z m u wyrażonego opozy
cją między narodową kulturą keczuańską i narodową kulturą peruwiań
ską.
A n d y j s k a k u l t u r a l u d o w a jest w Peru, począwszy od początków nasze
go w i e k u , p r z e d m i o t e m w i e l u studiów t e r e n o w y c h i gabinetowych, o c z y m
świadczyć może b i b l i o g r a f i a za lata 1900-1968 zawierająca przeszło
1700 p o z y c j i i . N i e jest to dużo w porównaniu z r e z u l t a t a m i prac p r o w a
dzonych w M e k s y k u w t y m s a m y m okresie
S t a n o w i jednak dowód zna
czącego zainteresowania peruwiańskich badaczy rzeczywistością k u l t u r o
wą Andów, a w r a z z n o w a t o r s k i m i p u b l i k a c j a m i ostatniego dziesięciole
cia dorobek t e n wyjaśnia wiele niejasnych dotąd s p r a w będąc j e d n o
cześnie dogodnym p u n k t e m s t a r t o w y m dla dalszych badań. Wskazuje on
b o w i e m na kwestie sporne, unaocznia rozległość białych p l a m , p r o w o k u
je do n o w y c h ujęć i poszukiwania n o w y c h źródeł. W t y m dziele dużą
rolę odegrać mogą i już odgrywają badacze spoza P e r u (z U S A , F r a n c j i ,
R F N , H o l a n d i i ) , którzy wychodząc z o d m i e n n y c h t r a d y c j i w a r s z t a t o w y c h
i posiadając świeżość spojrzenia widzą tą rzeczywistość pod nieco i n n y m
kątem.
P r z y j r z y j m y się pokrótce j a k na tę rzeczywistość spoglądają badacze
peruwiańscy. Otóż jeśli weźmiemy pod uwagę same m o t y w a c j e badaw
czych dociekań, to łatwo dostrzeżemy w tej twórczości t r z y podstawowe
n u r t y . Pierwszy z n i c h obejmuje badania, których celem jest poszukiwa
nie i r a t o w a n i e przed z a n i k i e m reliktów oraz wzbogacenie n i m i ogólno
narodowego d o r o b k u k u l t u r a l n e g o . Drugą tendencję reprezentują s t u d i a
1 7
8
1 7
J . A . Z u b r i c k i j , Inki
— Keczua.
Osnownyje
etapy
istorii
naroda,
Moskwa
1975, s. 154-163.
1 8
H. M a r t i n e z ,
peruana
(1900-1968),
>» A .
w
świetle
s. 115-133.
M . C a m e o, J . R a m i r e z ,
Bibliografia
indigena
andina
L i m a 1968, 2 v o l .
Posern-Zieliński,
opracowań
Dorobek
bibliograficznych,
meksykańskiej
"Etnografia
archeologii
Polska",
t.
i
etnografii
14: 1970, z. 2,
168
ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI
mające w efekcie dawać użyteczny materiał diagnostyczny i terapeutycz
n y umożliwiający dokonanie zmian n i e s p r a w i e d l i w y c h stosunków spo
łecznych i modernizację życia zacofanych c y w i l i z a c y j n i e regionów k r a j u .
Wreszcie ostatnią orientację tworzą r o z p r a w y n a k i e r o w a n e przede wszy
s t k i m na to, aby rozpoznać i zrozumieć mechanizmy andyjskiej k u l t u r y
i sposoby a r t y k u l a c j i świata j e j twórców. Każdy z t y c h nurtów w y r a s t a
z o d m i e n n y c h t r a d y c j i , oczekiwań i potrzeb, i choć i c h oddziaływanie w i
doczne jest w pracach o różnorakim p r o f i l u , t o j e d n a k dostrzec można
wyraźną współzależność między t y m i o r i e n t a c j a m i a specjalistycznymi
dziedzinami zajmującymi się andyjską kulturą ludową.
I t a k n u r t pierwszy wywodzący się z romantycznego i n d i g e n i z m u
(indianizmu) łączy się dziś przede w s z y s t k i m ze s t u d i a m i f o l k l o r y s t y c z
n y m i . T e n u f o r m o w a n y jeszcze w X I X w . przez literatów i i n t e l e k t u a l i
stów r u c h indigenistyczny dążył do r e w a l o r y z a c j i indiańskiej k u l t u r y
uważanej dotąd za prymitywną i bezwartościową. Poglądy wskazujące na
autentyczne wartości t e j k u l t u r y łączono z hasłami społecznego w y z w o
lenia I n d i a n i n a z feudalnej zależności. O d k r y w a n o kulturę indiańskiej
w s i — szukając w n i e j t y c h elementów, którymi można b y było wzboga
cić narodową kulturę peruwiańską. Te nieco u t o p i j n e zainteresowania
przysłaniały często faktyczną wymowę t z w . p r o b l e m u indiańskiego, któ
rego rozwiązania szukać należało — j a k wskazywał J . C. M a r i a t e g u i nie
w folklorze, ale w sprawach agrarnych, nierozerwalnie związanych z l o
sem i dolą I n d i a n i n a . N i c więc dziwnego, iż zwolenników t e j o r i e n t a c j i
określano często ironicznie jako "indolatrów", c z y l i miłośników I n
dian . Ta fascynacja indiańską tradycją przyczyniła się do r o z w o j u ba
dań f o l k l o r y s t y c z n y c h mocno splecionych ze s t u d i a m i językoznawczymi.
W i c h r a m a c h zajęto się więc począwszy od l a t 2 0 - t y c h tańcami i fiestą,
obrzędami i pieśniami, m i t a m i i legendami, sztuką ludową i t u b y l c z y m
s t r o j e m . W k u l t u r z e I n d i a n poszukiwano przede w s z y s t k i m przeżytków
niewiele interesując się bieżącym n u r t e m zmian, który t r a k t o w a n y był
jedynie j a k o proces przyczyniający się do z a n i k u t r a d y c y j n y c h f o r m .
M
21
D r u g a bardziej pragmatyczna orientacja w badaniach andyjskiej k u l
t u r y powstała w latach 4 0 - t y c h pod t e o r e t y c z n y m wpływem anglo-amerykańskiej antropologii, dziś zaś odwołuje się coraz częściej do t r a d y c j i
klasycznego marksowskiego m a t e r i a l i z m u historycznego i jego o r t o d o k s y j
nej i n t e r p r e t a c j i . Powstała ona niejako na zamówienie społeczne, aby d r o
gą analiz s y t u a c j i społeczno-ekonomicznej andyjskiej w s i móc w y p r a c o
wać strategię zmian prowadzącą do modernizacji życia mieszkańców
s i e r r y . Celowi t e m u służyły metody antropologii stosowanej oraz studia
2 0
A. G u i l l e n
Tamayo,
Lo
mestizo
y
el indigenismo,
"Revista
Universi
t a r i a " , t. 38; 1948, n r 95, s. 214-223.
2 1
J. C e r u a
g u e z ! , Informe
B a z a n, I . C h o n a t i ,
sobre
t. 4: 1977, s. 17-19.
el desarollo
S. L ó p e z
de los estudios
Maguiña,
del folklore
M. A.
Rodrí-
en el Perú,
"Runa",
KULTURA LUDOWA
V.
169
PERU
m i k r o r e g i o n a m e n a d w y b r a n y m i społecznościami l o k a l n y m i mające do
starczyć n a u k o w y c h prognoz dalszego r o z w o j u . T e n n u r t badań b l i s k i
był więc bardzo e k o n o m i i agrarnej i socjologii w s i , choć w P e r u określa
n y jest m i a n e m a n t r o p o l o g i i społecznej . W porównaniu z orientacją
folklorystyczną — na p l a n pierwszy wyniesione zostały p r o b l e m y spo
łecznej organizacji i ekonomicznej s y t u a c j i a n d y j s k i c h chłopów. T r a d y
cyjna k u l t u r a zeszła więc w t y c h badaniach na d r u g i p l a n i t r a k t o w a n a
była często jako f u n k c j a zacofania i ekonomicznej zależności oraz e w i
dentna przeszkoda w procesie i n t e g r a c j i środowisk w i e j s k i c h z całym n a
rodem. Koncepcja indiańskości andyjskiej k u l t u r y zastąpiona została t u
ideą wskazującą na j e j l u d o w y , chłopski charakter, określony n i e t y l e
j e j e t n i c z n y m rodowodem, co przede w s z y s t k i m miejscem
andyjskiego
chłopstwa w s t r u k t u r z e peruwiańskiego społeczeństwa.
Wreszcie t r z e c i n u r t badań — t o orientacja scientystyczna powstała
w części pod wpływem europejskiej etnologii k o n t y n e n t a l n e j ( s t r u k t u r a l i z m u ) , językoznawstwa (semantyki) i h i s t o r i i (społecznej). Wykorzystując
n o w e i n s t r u m e n t y analizy i nowe kategorie źródeł zaczęto z jednej s t r o
n y rekonstruować a n d y j s k i sposób widzenia świata, z d r u g i e j zaś p r e k o lonialne i kolonialne dzieje tego obszaru, p r z y czym w o b u w y p a d k a c h
silnie wiązano ze sobą przeszłość z teraźniejszością, co wymagało dobrej
współpracy z archeologami i h i s t o r y k a m i . Największymi osiągnięciami
wykazać się może etnohistoria andyjska (etnohistoria
andina) wskazują
ca na regionalną specyfikę zmian społecznych i ekonomicznych i na ciąg
łość t r a d y c j i . W y k o r z y s t u j e ona szeroko metody antropologicznej i n t e r
p r e t a c j i do źródeł historycznych, na podstawie i c h analizy r e k o n s t r u u j e
dawne fazy andyjskiej k u l t u r y , umożliwia w y k o r z y s t a n i e d a n y c h z przesz
łości do badań współczesności, wreszcie sięgając do ustnej t r a d y c j i l u d o
w e j uzupełnia istotne l u k i i b r a k i źródłowe w studiach historycznych.
Dzięki t y m badaniom andyjska k u l t u r a l u d o w a odzyskuje historyczną
głębię, co szczególnie widoczne jest w studiach n a d religią, f o r m a m i o r
ganizacji społecznej i sposobami p r o d u k c j i .
22
2 3
Patrząc z pewnej p e r s p e k t y w y na wszystkie te zarysowane wyżej
orientacje peruwiańskich studiów a n d y n i s t y c z n y c h dostrzec w n i c h moż
na cały szereg i n t e r p r e t a c y j n y c h przeciwieństw. D l a dalszej i l u s t r a c j i
tego zagadnienia można je zebrać w d w a równoległe szeregi. I wówczas
w j e d n y m z n i c h znajdą się takie cechy j a k : rola c z y n n i k a etnicznego
(Indianina), znaczenie uwarunkowań historycznych, skupienie u w a g i na
trwałości i k o n t y n u a c j i t r a d y c y j n y c h f o r m i analiza dokonywających
się przeobrażeń k u l t u r o w y c h . Natomiast w d r u g i m szeregu będziemy
«
C . E . A r a m b u r u, Aspectos
[w:] B . P o d e s t a
[ed.] Ciencias
del desarrollo
sociales
de la antropologia
en el Perú.
Un balance
critico,
en el
Perú,
L i m a 1978,
s. 9-27.
** F . P e a s e , Etnohistoria
andina.
t u r a " , t. 10: 1976-1977, s. 207-228.
Un
estado
de la cuestión.
"Historia y C u l
170
ALEKSANDER
POSERN-ZIELIŃSKI
m i e l i analogicznie: rolę czynnika klasowego (chłopa), znaczenie m i k r o i makro-uwarunkowań s t r u k t u r a l n y c h , skupienie u w a g i na dezorgani
zacji k u l t u r o w y c h systemów i i c h modernizacji, wreszcie n a analizie za
chodzących przeobrażeń społecznych. Ta opozycyjność ujęć n i e jest —
j a k widać z tego zestawienia — sprzeczna, ale względem siebie k o m p l e
m e n t a r n a , ukazuje b o w i e m tę samą rzeczywistość z dwóch o d m i e n n y c h ,
lecz możliwych do obserwacji punktów.
Wysnuć stąd można wniosek, iż przyszłe badania n a d ludową k u l
turą andyjską, kierując się słusznymi p o s t u l a t a m i nawołującymi do roz
szerzenia i n t e r d y s c y p l i n a r n e j współpracy, mogłyby z powodzeniem rea
lizować bardziej i n t e g r a l n y model i n t e r p r e t a c j i peruwiańskiej rzeczywi
stości. Sprzyjają również t e m u tradycje środkowoeuropejskich badań etnologicznych, w t y m przede w s z y s t k i m polskich, które zawsze próbo
wały ukazywać wieś i kulturę j e j mieszkańców w sposób możliwie ca
łościowy, rozkładając równomierne akcenty na tradycję i współczesność,
t r w a n i e i zmienność, kulturę symboliczną i techniczno-użytkową.
Taką właśnie strategię badawczą w y b r a l i uczestnicy Polskiej W y p r a w y
N a u k o w e j w A n d y , którzy p r o w a d z i l i studia terenowe n a d kulturą ludową
andyjskich chłopów indiańskich w i n t e r d y s c y p l i n a r n y m zespole składają
c y m się z etnologów, archeologów, geografów i historyków. Dzięki t e m u ,
już przed przystąpieniem do szczegółowych penetracji etnograficznych po
siadano ogólne rozeznanie w s y t u a c j i ekologicznej, k u l t u r o w e j i h i s t o
rycznej regionu Cayash, który był obszarem w y b r a n y m w celu dokona
nia monograficznej r e k o n s t r u k c j i głównych aspektów życia codziennego
indiańskich w s p ó l n o t . Zdawaliśmy sobie sprawę z tego, że dotychcza
sowe badania n a d współczesnymi p r z e m i a n a m i indiańskich (chłopskich)
wspólnot w niedostatecznym s t o p n i u uwzględniały rolę " t r a d y c y j n e j
k u l t u r y " , studia zaś nad kontynuacją d a w n y c h wzorów z b y t mocno ab
strahowały od bieżących przeobrażeń. Dlatego też badania polskie na
terenie Cayash starały się pogodzić oba te stanowiska poddając obserwa
cji zarówno r e l i k t y przeszłości, j a k i najświeższe znamiona zmian. B y
liśmy również świadomi tego, iż w świecie a n d y j s k i c h społeczności l o
k a l n y c h nie występują czyste treści t r a d y c y j n e obok f o r m całkowicie
n o w y c h , ale i tego, że w rzeczywistości s p o t y k a m y się z e l e m e n t a m i r e
prezentującymi różnorodne stopnie nawiązań do t r a d y c j i i różnorodne
stopnie rozwiązań i n n o w a c y j n y c h . Podejście takie było absolutnie koniecz
ne, zdawaliśmy sobie b o w i e m sprawę, że dla zrozumienia współczesnego
n u r t u życia andyjskich w s i i jego właściwej i n t e r p r e t a c j i niezbędna jest
dobra znajomość przeszłości i t y c h j e j refleksów, które do dziś ważą n a
dal w egzystencji peruwiańskich wspólnot.
2i
2 4
Andes,
A . P o s e r n - Z i e l i ń s k i , Polish
ethnographic
" E t h n o l o g i a P o l o n a " , t. 7: 1981, s. 186.
fieldwork
in
the
Peruvian
KULTURA LUDOWA PERU
Aleksander
171
Posern-Zieliński
LA CULTURA POPULAR
SU CONTENIDO,
D E L PERÜ.
FORMAS E INTERPRETACIONES
R e s u m e n
L o s reflejos
del a u t o r sobre el t e m a de l a c u l t u r a p o p u l a r
de l a s i n v e s t i g a c i o n e s de campo
P o l a c a a los A n d e s
turas populares
d e l Perú se d e r i v a n
d i r i g i d a s e n E l Perú p o r l a Expedición
Científica
e n el año 1978. E l a u t o r prestó atención a l a d u a l i d a d de c u l -
e n E l Perú, que se m a n i f e s t a a través de l a c u l t u r a p o p u l a r
l a costa e n l a q u e p r e d o m i n a n
rasgos
criollos y l a c u l t u r a p o p u l a r
de
andina en la
que p r e d o m i n a n rasgos indígenas. E n esta última c o n j u n t a m e n t e a p a r e c e n pues e l e mentos
de d i v e r s o s
bién contenidos
orígenes, j u n t o
d i n a se p u e d e n o b s e r v a r
nos andinos
a los puros
sincréticos y europeos.
indígenas
indígenas nos e n c o n t r a m o s
tam-
P o r ese m o t i v o , e n l a c u l t u r a p o p u l a r
sus dos m u t a c i o n e s : 1) l a c u l t u r a p o p u l a r
y 2) l a c u l t u r a p o p u l a r
an-
de los c a m p e s i -
m e s t i z a . E n esta última no p e r c i -
b i m o s u n — característico p a r a l a c u l t u r a de los c a m p e s i n o s indígenas — d u a l i s m o ,
que
m a r c a los límites
esfera c o m p u e s t a
una
híbrida
entre
cultural,
otros,
gradual
la
de
sometida
actividad
de
que
de elementos
ocasiona
tres
corrientes:
2) l a artesanía
1)
de contenidos
genéticamente
a
fuertes
los centros
transformaciones.
artesanales
Seguidamente,
andina, su selecta noblesidad
escogidos
a
d e l grado
l a producción
destinada
ello
es,
unificación
que estriba en el i n Como
resultado
de artes y producción p o p u l a r
de
descubri-
popular
estandarización.
auténtica
a l mercado
fuera
de
estigmas
de los A n d e s
artísticos,
otras p e r s o n a s
pro-
y 3) l a
pro-
de v a l o r e s estéticos.
la
c u l t u r a l p u e d e s e r e l modo, e l estilo
relación
y a asuntos
del
hombre
de
e n el c a m p o y en l a s pastos
bernación
comunal
intercambio
la vida
observada
los
Andes
a
y el ciclo
la
de s e r v i c i o s ,
de
naturaleza,
s e r r a n o s , los p a t r o n e s
modelos
de
en las creencias y el folklore.
fiestas
Al
no e n el i n t e r i o r
y
de g o la
filo-
problema
tradición se a t a l a cuestión del c o n s e r v a t i s m o d e l a c u l t u r a p o p u l a r
t i e n e s u s orígenes
cul-
(indíge-
e x i s t e n c i a l e s . E s a etopeya s o c i a l es señalada por l a
del t r a b a j o
e
de d i v e r s a s c a p a
se debe a d m i t i r , que e l único c r i t e r i o p a r a e v a l u a r la
del sistema
de
que esta se compone
específica
de
de
la
el objeto de interés fue l a función de la tradición e n l a
andina. Supeniendo,
determinante
sofía
de
hacia la cultura nacional y su comerciali-
p o r concepto
nas, coloniales y m o d e r n a s )
vida
Síntoma
causante
ducción de i m i t a c i o n e s , f a l s i f i c a c i o n e s y recuerdos, p r i v a d o s
tradicionalidad
y la
d e s c e n d i e n t e de esta producción, o s e a c a d a v e z m a y o r l a
ducción s e r i a l a r t e s a n a
tura popular
nativos
sincréticos y ajenos. P u e s b i e n , e l l a es e n t o t a l
el aumento
estas t r a n s f o r m a c i o n e s ,
mos
l a esfera
de l a c u l t u r a p o p u l a r
troducimiento
zación
entre
p o r contenidos
de l a
andina, que
de ella, pero sobretodo e n los a c o n d i c i o n a -
mientos ecológicos, históricos, económicos y e tnopsicológieos.
Después
se discutió
el problema
d e los c a m b i o s
estructurales
de l a c u l t u r a
n a c i o n a l d e l P e r ú . S e afirmó, que ésta, e n el período colonial, s e c a r a c t e r i z a b a p o r
la
aparición
conjunta
de dos " g r a n d e s
tradiciones" —
y u n a "tradición pequeña" de los c a m p e s i n o s
la incaica
indígenas. E s t a
y
dualidad
des t r a d i c i o n e s " d e l t i e m p o c o l o n i a l , e n los años de l a república quedó
do
por l a d u a l i d a d
mestizo-indígena
d e "pequeñas t r a d i c i o n e s " , compuesto
andina y la cultura popular
la
española
de
"gran-
reemplaza-
por l a c u l t u r a
popular
m e s t i z o - c r i o l l a de los h a b i t a n t e s
de
l a costa. " L a g r a n tradicióon" r e p r e s e n t a a c t u a l m e n t e l a c u l t u r a n a c i o n a l i n s p i r a d a
tanto e n l a s fuentes ibéricas como e n l a s indígenas o m e s t i z a s .
El
artículo es f i n a l i z a d o
por las r e f l e x i o n e s
a c e r c a de las f u n d a m e n t a l e s
cor-
r i e n t e s de l a interpretación de l a r e a l i d a d c u l t u r a l e n E l Perú, d e c l a r a d a s por los
172
KULTURA LUDOWA PERU
investigadores
p e r u a n o s . E l p r i m e r o de ellos a b a r c a l a s i n v e s t i g a c i o n e s , c u y o íin es
l a búsqueda y s a l v a m e n t o ante l a pérdida de l a s r e l i q u i a s d e l p a s a d o y e n r i q u e c e r
c o n e l l a s los bienes c u l t u r a l e s n a c i o n a l e s . L a segunda
por
de
los estudios, que ofrecen
t e n d e n c i a esta
representada
el útil m a t e r i a l diagnóstico, p o s i b i l i t a n d o
el
cambio
i n j u s t a s y l a modernización d e l a v i d a
e n el
c a m p o . P o r f i n , l a t e r c e r a orientación e s t a c r e a d a por los e s t u d i o s d i r i g i d o s
hacia
la
l a s r e l a c i o n e s socio-económicas
distinción comprensión
de articulación d e l m u n d o
del indigenismo
de los m e c a n i s m o s
por los creadores
romántico, l a segunda
americana
y
cambio
típico científica, surgió bajo
—
hoy, s e r e f i e r e
y los m o d o s
de e l l a . L a p r i m e r a c o r r i e n t e e m e r g e
se d e r i v a
al materialismo
la lingüística y la h i s t o r i a social.
de l a c u l t u r a a n d i n a
de l a antropología s o c i a l a n g l o -
histórico
marxista;
la t e r c e r a ,
en
l a i n f l u e n c i a d e l e s t r u c t u r a l i s m o europeo,
