-
Title
-
Peruwiańska ceramika ludowa / ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1983 t.27 z.1, s.173-202
-
Creator
-
Krzanowska, Romana
-
Date
-
1983
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1002
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1091
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Text
-
„Etnografia Polska", t.
I S S N 0071-1881
XXVII,
z. 1
ROMANA K R Z A N O W S K A
PERUWIAŃSKA CERAMIKA LUDOWA
"The more information we have
making techniques in Peru, the
interpret ancient ceramics."
on the modern pottery
better will be able to
J . H . Rowe
1
"aunque la agropecuaria sea la principal actividad
econó
mica, las artesanías
de carácter
utilitario y artístico
de
sempeñan un papel notable en la economía rural."
L . Zeballos M .
1
W obrębie Republiki Peru wyróżnić można trzy zdecydowanie od
mienne krainy geograficzne: pustynny pas nadpacyficznego wybrzeża
(costa), szerokie pasmo andyjskich łańcuchów górskich wraz z rozgałę
zionym systemem dolin rzecznych i kotlin (sierra) oraz należące do do
rzecza Amazonki nizinne tereny pokryte tropikalną dżunglą (selva). Od
najdawniejszych okresów historii człowieka na obszarze dzisiejszego Pe
ru, costę i sierrę cechował inny przebieg rozwoju kulturowego niż selvę
i zaliczane są one do odmiennych tradycji kulturowych . Dlatego też
zajmując się peruwiańską ceramiką ludową, której tradycja sięga tak
daleko wstecz dziejów tego kraju, nie sposób łączyć mechanicznie w jed
ną całość wyrobów garncarskich z costy i sierry oraz selvy. Poniższe
rozważania dotyczą więc ceramiki z wybrzeża i gór jako najbardziej
dla Peru charakterystycznej.
Tak rozumiane współczesne garncarstwo peruwiańskie nie doczekało
się jak dotąd żadnego kompleksowego opracowania i artykuł ten stano
w i właściwie pierwszą próbę przeanalizowania oraz podsumowania da3
1
Z przedmowy J . H . Rowe'a jako edytora czasopisma „Nawpa Pacha", do
zamieszczonego tam a r t y k u ł u L . O ' N e a l e (Notes on Pottery Making in Highland
Peru, "Ñawpa Pacha", No. 14: 1976, s. 41-60).
L. Z e b a l l o s
M i r a n d a , Protección
y desarrollo de las artesanías
nativas, [w:] Anales. Primera Reunión de Antropología
de lis Países del Grupo Andino, L a Paz 1976.'
* G. R. W i 11 e y, An Introduction to American Archeology. Vol. 2. South America, New Jersey 1971, s. 17-24.
2
174
R O M A N A
K R Z A N O W S K A
nych opublikowanych w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat, a także ze
branych bezpośrednio przez autorkę podczas badań terenowych prowa
dzonych w latach 1973 i 1978 *. Niestety podstawowy materiał informa
cyjny jest bardzo zróżnicowany, tak pod względem czasu zebrania da
nych, ich zakresu, jak i ilości. Ponieważ jednak generalnie literatura
przedmiotu jest nader szczupła , nie pominięto żadnej, nawet wzmiankowo ujętej informacji, o ile tylko zasługiwała na wiarygodność . Po
nadto, na podstawie tezy Fostera i mając konkretne dowody na jej
potwierdzenie w przypadku peruwiańskiego garncarstwa ludowego , przy
analizie wzięto pod uwagę dane odnoszące się do znacznego okresu:
praktycznie od początku naszego wieku do 1978 r. Oczywiście starsze
informacje dotyczące poszczególnych ośrodków garncarskich mogły się
już obecnie w pewnej mierze zdezaktualizować, lecz nie na tyle, jak s ą
dzę, by zmienić zasadniczo ogólną charakterystykę peruwiańskiej cera
m i k i ludowej: pod względem technik stosowanych przy jej produkcji,
zdobnictwa, rodzaju wyrobów. Zgeneralizowanie zaś tych danych było
właśnie celem niniejszego artykułu.
Najpełniejszego materiału źródłowego dostarczyły w y n i k i indywidu5
6
7
8
4
Dodatkowe uzupełnienie stanowiły informacje ustne uzyskane dzięki uprzej
mości mgr M. Zachorowskiej (Państwowe Muzeum Etnograficzne w Krakowie),
•która prowadziła badania w Peru w latach 1973-1974, oraz dr. A. Krzanowskiego,
który prowadził badania w latach 1972-1974 i 1977, 1978.
Poza tutaj cytowanymi inne publikacje zawierające istotną informację na
temat peruwiańskiej ceramiki ludowej nie są znane autorce, co oczywiście nie
wyklucza ich istnienia. Często- są one trudne do wyśledzenia, ponieważ cenne ba
dania w y k o n u j ą nierzadko specjaliści innych dziedzin i publikują rezultaty na mar
ginesie odległych tematycznie opracowań. Np. archeolog peruwiański R. Ravines
opublikował dane o ośrodku Huancas w Noticias. Investigaciones
Arqueológicas
en
el Perú: 1965-1966, "Revista del Museo Nacional", t. X X X I V : 1965-1966, s. 247-254.
« Na przykład B. M i s h k i n (The Contemporary Quechua, [w:] Handbook of
South American Indians, vol. 2, Bureau of American Ethnology, Smithsonian I n
stitution, bull. 143, Washington 1946, s. 433) i H. C a s t r o P o z o (Nuestra comu
nidad indígena, L i m a 1924) wymieniają tylko ośrodki garncarskie, przy niektórych
podając bardzo ogólnikowo lokalizację. W związku z tym nie wszystkie można
odnaleźć na mapie.
G. F o s t e r (The sociology of pottery, [w:] Ceramics and men. Viking Fund
Publications in Anthropology, vol. 41: 1965, s. 43-61) wykazał, iż garncarstwo l u
dowe to rzemiosło bardzo konserwatywne, opierające się innowacjom. W efekcie
technologia produkcji ceramiki może bez wielkich zmian przetrwać długie okresy.
« Np. H. H. B r ü n i n g (Moderne Töpferei
der Indianer
Perus, "Globus",
No. 35: 1898, s. 259-160) i J . S a b o g a l W i e s s e (Siete sitios cerámicos
en la re
gión Piura, L i m a 1978) w odstępie prawie stu lat stwierdzili niemal identyczną tech
nologię i profil produkcji ceramiki w Olmos. Także R. Krzanowska
uzyskała
w 1978 r. informację, że jeszcze kilkanaście lat temu wyrabiane były naczynia
identyczne (są przechowywane i u ż y w a n e przez wieśniaków) z tymi, których pro
dukcję udokumentował w 1915 r. E . G o d e t (Monographie de la Région de Huancavelica (Département
de Junin). Pérou., "Bulletin de la Société Neuchateloise de
Géographie", t. X X V I I : 1918, s. 121-182).
5
7
PERUWIAÑSKA
C E R A M I K A
175
L U D O W A
10
1 2
alnych badań J. C. Telia », R. Ravinesa , L . O'Neale
D. Lavallée
F. Engela , D. C o l l i e r a J . C. S p a h n i e g o « oraz autorki *, a także
prace M . Luny B . ' , J. Sabogala W .
i A. Inafuku Y. , wykonane
w ostatnich latach na zlecenie peruwiańskiego Ministerstwa Pracy ( M i
nisterio de Trabajo) . Poza tym wykorzystano szereg innych publikacji,
nie poświęconych specjalnie garncarstwu ludowemu .
Na podstawie zebranego materiału sporządzono zestawienie (tab. 1)
obejmujące 63 ośrodki wyrobu ceramiki wraz z ich charakterystyką. Nie
jest to na pewno pełna lista i widoczne na mapie (ryc. 1 ) zgrupowania
r
13
1
17
1 8
19
20
21
2 2
2 3
» J . C. T e l l o , Tecnología
y morfología
alfarera y la cerámica
Máchica, [w:J
Tecnología Andina, L i m a 1978, s. 415-432.
" R a v i n e s , op. cit.; t e n ż e , Cerámica
actual de Ccaccasiri,
Huancavelica,
[w:] Tecnología
Andina, Lima 1978, s. 447-466.
O'N e a 1 e, op. cit.
D. L a v e l l e e , La poterie de Acó (Andes centrales du Pérou), "Objects et
Mondes", t. V I I , fase. 2: 1967, s. 103-120.
i» F . E n g e l , Céramistes
á l'oeuvre dans la gorge de Chuca, Pérou, "Bulletin
de Société Suisse des Américanistes", No. 35: 1971, s. 21-26.
D. C o l l i e r , Pottery stamping and molding on the North Coast of Peru,
Actas del X X X I I I Congreso Internacional de Americanistas, San José, 20-27 julio
1958, t. I I , San José 1959, s. 421-431.
J . C . S p a h n i , Lo cerámica popular del Perú, Lima 1966.
R. K r z a n o w s k a ,
A. K r z a n o w s k i ,
Garncarstwo ludowe w, dolinie
Alto Chicama w północnym
Peru, "Etnografia Polska", t. X X : 1976, z. 1, s. 185-214.
M. L u n a B a l l o n , Algunos apuntes acerca de la cerámica
en el distrito
de Pucará, L i m a 1976; t e n ż e , Algunos apuntes acerca de las principales artesa
nías de la ciudad de Ayacucho, L i m a 1977.
S a b o g a l W i e s se, op. cit.
A. I n a f u k u Y a g u i , La población
artesanal de valle del Mantaro, aspec
tos cuantitativos y cualitativos, necesidades, posibilidades y metodología
adecuada
para su capacitación,
t. I I I : La cerámica en distrito de Acó., L i m a 1975.
° Prace na temat regionu ¡Piura i Ayacucho wykonane zostały według ujedno
liconego systemu zbierania i opracowywania informacji, zgodnie z postanowienia
mi I V Konferencji Ministerstw Pracy P a ń s t w Andyjskich (IV Conferencia de M i
nisterios de Trabajo del Grupo Andino), która odbyła się w Medellin (Kolumbia)
w 1976 r.
Poza uprzednio cytowanymi także: C. B. D o n n a n , Antiguos marcas de
alfarero y su interpretación
a través de analogía etnográfica,
[w:] Tecnología
An
dina, L i m a 1978, s. 439-446; R. P. E b e r s o l e , La artesanía
der Sur del Peru,
México 1968; J . F e r n á n d e z B a c a , Motivos de ornamentación
de la
cerámica
Inca-Cuzco, t. I , L i m a .1973; S. L i n n é , The Technique of South American Ceramies, Göteborgs Kungl. V e t e n s k a p s = o c h = V i t t e r h e t s = S a m h ä l l e s Handlingar, F j ä r de Följden, Band 29, No. 5: 1925; J . S a b o g a l , El toro en las artes populares del
Perú, Lima 1949.
W rubryce 11 tabeli obok nazwiska autora podano w nawiasie rok, w k t ó
rym prowadzone były badania terenowe lub zaznaczono znakiem zapytania brak
tego typu danych; data poza nawiasem to rok publikacji, a jej brak oznacza infor
mację ustną. Wszystkie prace, na które powołuje się tabela, są cytowane w tekście.
« Numer ośrodka na mapie odpowiada kolejnej pozycji w tab. 1, gdzie poda
na jest jego nazwa. Ze względu na lokalne skupienia kilku ośrodków garncarskich
1 1
1 2
1 4
1 5
1 6
1 7
1 8
1 9
2
2 1
2 2
2
176
R O M A N A
K R Z A N O W S K A
ośrodków w poszczególnych regionach Peru są efektem raczej przypad
kowego skoncentrowania badań, niż szczególnej preferencji garncarstwa
w tychże regionach. Przypuszczalnie w każdej niemal prowincji istnie
je lub istniał do niedawna jakiś ośrodek garncarski, lecz brak systema
tycznego przebadania pod tym kątem ogromnego obszaru sierry i costy
peruwiańskiej.
Według aktualnie posiadanych informacji technologia produkcji ce
ramiki ludowej przedstawia się następująco (w podziale na charaktery
styczne etapy):
SUROWCE I PRZYGOTOWANIE MASY G A R N C A R S K I E J
Podstawowym surowcem do wyrobu ceramiki jest oczywiście glina.
Jednakże tylko w wyjątkowych przypadkach jej własności fizyczne
i skład chemiczny są takie, że wystarczy wydobytą glinę zmieszać z wo
dą i powstaje masa dająca się łatwo formować oraz nie pękająca przy
wypalaniu. W takiej wygodnej sytuacji są garncarze z górskich dystryk
tów w departamencie Piura — z Olleros, Sondorillo, Soącha, Shayango
i Sondor oraz z Checca Pupuja (dept. Puno) i Santo Domingo de los
Olleros w prowincji Huarochiri (dept. Lima). Eksploatują oni przypusz
czalnie jedne z tych nielicznych w Peru złóż glinek ceramicznych.
W większości jednak przypadków garncarze korzystają z glin wietrzelinowych o znacznie gorszych parametrach, wymagających korekcji przy
pomocy tzw. schudzacza. Na ogół schudzaczem jest piasek (na wybrzeżu
lub w dolinach wielkich rzek górskich, jak np. Mantaro) lub tłuczeń
skał magmowych czy osadowych . Może to być zwietrzały andezyt
(Caulimalca), margiel (Caaccasiri), łupek tabliczkowy (Yauya, Llumpa,
Piscobamba i Chacas) i inne. Kiedy indziej masę garncarską stanowi
mieszanina dwóch lub nawet trzech rodzajów gliny. I tak na przykład
w regionie Pucara eksploatuje się złoże zlokalizowane na prawym brze
gu rzeki, zbudowane z dwóch warstw: górnej, barwy szarej, o większym
udziale materiału ilastego, i dolnej, barwy czerwonej, z dużą domieszką
piasku. Owe dwa rodzaje glin nazywane są odpowiednio "plastyczna"
2 4
25
i konieczność posłużenia się podkładem o stosunkowo małej skali, zaniechano wpi
sywania nazw na mapę.
Z uwagi na konieczność częstego p o w o ł y w a n i a się na to samo źródło, przy
podawaniu informacji dotyczących konkretnych ośrodków garncarskich nie będzie
dalej cytowana literatura — poza kilkoma wyjątkami. Referencje można znaleźć
w rubryce 11 tab. 1, gdzie ośrodki zestawiono w kolejności alfabetycznej, a dane
bibliograficzne we wcześniejszych przypisach.
* L i , n n e (op. cit.) podaje za E . N o r d e n s k i 6 I d e m (Comparative
Ethnografical Studies, vol. 3, Góteborg 1924), że w ośrodku garncarskim Tirapata u ż y w a
no jako materiału schudzającego sproszkowanych skorup ceramicznych. Ponieważ
jednak jest to przypadek odosobniony, a informacja pochodzi z początku wieku,
nie uwzględniono go w ogólnej charakterystyce schudzaczy.
M
5
P E R U W I A Ń S K A
C E R A M I K A
177
L U D O W A
Ryc. 1. Rozmieszczenie ośrodków produkcji ceramiki na terenie Peru:
1
—
granice
Peru,
2
—
granice
garncarskie
12 — E t n o g r a f i a P o l s k a
departamentów,
(numer
XXVII/1
odpowiada
3
—
stolice
kolejnej
departamentów,
pozycji
w
tab.
1)
4
—
ośrodki
178
R O M A N A
K R Z A N O W S K A
i "antyplastyczna", a miesza się je w stosunku 3 : 1. Można by więc po
wiedzieć, że glina czerwona pełni rolę schudzacza. Podobną metodę sto
suje się w dolinie Marcapata, przy czym podstawowym surowcem jest
glina wietrzelinowa ze złóż łupkowych (chuda), którą miesza się ze
sproszkowaną czerwoną glinką (o własnościach uplastyczniających). Na
tomiast w Quinua miesza się naprzód w równych proporcjach dwa ro
dzaje gliny tłuściejszej (z różnych miejsc), a następnie dodaje trzecią
część gliny zapiaszczonej, wydobywanej w Tantaniyocc.
Złoża gliny, jak i różnego rodzaju schudzaczy, znajdują się na ogół
w bliskim sąsiedztwie ośrodków garncarskich. Odległości do eksploato
wanych kopanek wynoszą najwyżej kilkanaście kilometrów i tylko na
wybrzeżu bywają większe — np. garncarze z Mórrope korzystają ze złóż
oddalonych o 30 k m od swej wsi. Podkreślić jednak należy, że w danym
ośrodku stosuje się zawsze surowce pochodzące z tych samych źródeł,
polegając na wypróbowanej ich jakości i wierząc, że są najlepsze w oko
licy. Na ogół tereny, na których znajdują się kopanki, nie są własnością
poszczególnych rzemieślników czy też wspólnot wiejskich, w których
zamieszkują. Tak więc zmuszeni są płacić albo za prawo do eksploata
cji (np. wspólnota L l i k i Llaka wspólnocie Matara), albo za konkretny
urobek (np. w Caulimalca za każdy worek gliny), albo też "od osoby",
jak to ma miejsce w Sondorillo, gdzie złoże należy do cofradii « przy lo
kalnym kościele. Wydobywaniem gliny (a także schudzaczy) zajmują się
sami garncarze, używając przy t y m łomów i kilofów. Urobek ładuje się
do płacht lub worków i transportuje bądź na własnych plecach, bądź na
grzbietach osłów. Jednorazowo wydobywa się na ogół większą ilość su
rowca, wystarczającą na dłuższy czas codziennej produkcji i od razu od
powiednio przerabia na masę garncarską, która właściwie zabezpieczona
stanowi podręczny zapas.
Przygotowanie masy garncarskiej we wszystkich udokumentowanych
ośrodkach przebiega podobnie, choć ilość wykonanych czynności i czas
ich trwania są różne i zależą istotnie od rodzajów stosowanych surow
ców. Na ogół bryły gliny są rozdrabniane za pomocą kamiennego tłuka
lub drewnianego młota na płycie kamiennej, skórze rozpostartej na zie
mi lub w wyłożonym kamieniami dole. Zanieczyszczenia, czyli większe
okruchy, usuwa się ręcznie lub przesiewając przez sito czy tkaninę. Tam,
gdzie stosowany jest schudzacz, poddaje się go podobnej procedurze.
Następnie glinę miesza się ze schudzaczem i wodą, co odbywa się na
2
28
Cofradía
(z hiszp.) — stowarzyszenie ludzi świeckich w celu ćwiczenia się
w praktykach religijnych, służby na rzecz kościoła, sprawowania pieczy nad ma
jątkiem kościelnym. W Peru kongregacje takie przetrwały jeszcze gdzieniegdzie
w formie niezmienionej od czasów wczesnokolonialnych. Cofradía (a ściślej patron
kościoła, przy którym została utworzona) posiadać może ziemię, bydło i inne dobra,
pochodzące niegdyś z "dziesięcin" i ofiar. Dochód z gospodarowania tym majątkiem
przeznaczony jest na potrzeby kościoła.
PERUWIAŃSKA
C E R A M I K A
179
L U D O W A
ogół w dole wyłożonym kamieniami, cebrzyku lub też na skórze. W za
leżności od własności lokalnych surowców proporcje gliny i schudzacza
wahają się od 3 : 1 (Simbila) do 1 : 2 (Huancas). Nie zawsze są one ściśle
przestrzegane, a czasem nawet, jak to stwierdziła 0'Neale w Mito Alto,
garncarze nie orientują się, ile właściwie dodają materiału schudzającego. Jakość masy sprawdzają na bieżąco, rozcierając ją w palcach lub na
języku i w zależności od wyniku badania zaprzestają lub kontynuują do
sypywanie piasku. Czasem glina nie wymaga uprzedniego rozdrabnia
nia i od razu zalewa się ją wodą (Mito Alto, Santo Domingo de los Olle¬
ros, Simbila), ręcznie usuwając zanieczyszczenia i pozostawiając na pe
wien czas dla odpowiedniego nawilgocenia. Plastyczną konsystencję uzys
kuje się wyrabiając rękoma i często nogami, a następnie formuje stożek
lub kopiec, czy to w dołku, w którym odbywało się mieszanie, czy też
na ziemi, w pobliżu właściwego warsztatu pracy. Jest to w każdym ra
zie miejsce ocienione, zapobiegające wysychaniu masy. Depozyt zabez
piecza się dodatkowo okrywając go wilgotnymi tkaninami.
Tak przygotowanej masy garncarskiej na ogół nie używa się natych
miast do produkcji. "Dojrzewa" ona co najmniej kilkanaście godzin,
a zwykle kilka dni (w Caulimalca nawet 15-30 dni).
T E C H N I K I FORMOWANIA
Przed przybyciem Hiszpanów koło garncarskie nie było znane na te
renie obecnego Peru — zresztą nie znano tam żadnego technicznego za
stosowania koła. Co ciekawe, po konwiście również wynalazek ten nie
upowszechnił się na ziemiach dawnego państwa Inków i ceramikę w y
konywano według dawnych metod. Dopiero w ostatnich latach — i to
zaledwie k i l k u garncarzy w takich wyspecjalizowanych ośrodkach, jak
Pucara i Quinua — zaczęto stosować koło garncarskie. Produkują oni
zresztą głównie wyroby typu pamiątkarskiego: popielniczki, wazony,
itp.
Ryc. 2. Plato-molde u ż y w a n e w Huayhuas. Górny dysk ceramiczny służący
formowania spoczywa na mniejszym, ułatwiającym obrót
Wg
L . O'Neale,
do
1976
r
Tab. 1. Zestawienie ośrodków
gancarskich w Peru
Cd
O
Lokalizacja
I
Nazwa
ip.
departa -
ośrodka
prowincja
tuent
i-;
4
3
Technika
Surowce
formowania
podstawowe
dystrykt
Technika
Sposób
zdobienia
wypalania
Rodzaje
I
5
wyrobów
Ż r ó d i o informacji
10
I
I
J un in
Aco
Concepción
: Mito
«lina
¡
plato-molde
f
p.aiek
łcezkuwanicm
{1 :2)
formy
pełne
2
Acopia
Cuzco
3
Andaiaj
Aretiuipa
Ammayn
¡ Cor.de-
7. w a - i a n g o b a ,
Acopia
?
Andaray
i
?
I
wzór,
drewniane
malowany
w
piecu
d u ż e dzbany (tinajas, po-
zamkniętym
aplikacja
rongos), m a ł e
A , Inafuku Y . (1975),
miniaturki i zabawki
plastyczna; po
(wewnętrzne)
D . L a v a l l é e ( 1 9 6 5 ) , 1967;
figurki,
Í975; L . 0'Ncale
(1931),
lewa
(plato-molde)
malowany wzór,
1976
M . Znhorowska(1974)
?
H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924
suyos
4
A yac ucho
AyacLicho
lluamanga
Ayacuclio
glina 1
formowanie
piasek
glina
-
ręcme
angoba
w piecu
( + p l a t o - m o l d e ?>
formowanie
zamkniętym
ręczne
malowanie
w piecu
krze
; naczynia kuchenne,
j
L . O'Neale (1931),
1976
miniaturki i z a b a w k i , ?
figurki-gwizdki
M . L u n a B . ( 1 9 7 7 ) , 1977
zamkniętym
S
ï
%
mionka
5
Caulimalca
La
;
Otuzco
Liber-
Usquil
e'ina
tad
(2:1)
i
Ccaccasiri
1
Huanca-
Hnaneu
vélica
ve l i c a
Acorio
glina
8
J
mii ren
1
C.U7CO
;
Cuzco
CLI/I'Ù
pukły
wy
w piecu
odciskany
otwartym
z formy
plato-mulde i w a -
angoba,
łeczkowaniem
(ognisko)
malowany
w piecu
wzór
otwartym
naczynia
kuchenne,
figuralne,
R.
figurki
o
1976
i zabawki
naczynia
Krzanowska,
A . K r z a n o w s k i (1973),
kuchenne,
R . Ravines (1966),
1978
inne wyroby (piecyk)
*
m
(ognisko)
?
H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924
i
H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924
P?
ma rca
Concep '
9
C o l q ne
vilcas
; Junin
C7onii.LS
Chumbi-
w z ó r reliefowy
dwuczęściowe
(1 : 2 )
i
J
Coique-
formy ceramiczne
(zewnętrzne)
+
maigiel
1
7
+
tłuczeń
•>
Comas
eiôn
Cuzco
Cuíco
formowanie
ręczne
figurki,
A . Krzanowski
rzeźby ceramicz
(1977)
ne
Chacas
Ancash
1
H na ri
Chacas
glina
r
plato-molde
bez
przedhiszpanskich
nacinanie, w z ó r re
lupek
waleczkowania
liefowy
!
tabli:z-
(paletkowanie)
żłobiony
1
kowy
J . F e r n a n d e z P>. ( ? ) , 1973
kopie i imitacje n a c z y ń
!
i
1 0
w piecu
wypukły
naczynia
kuchenne,
J . C . T e l l o ( 1 9 1 9 ) , 197S
7
otwartym
(ognisko)
(2:1)
1 1
Chccca
:
Puno
'] L a m p a
Pupiija
Pucará
glina
•
plato-mulde z wa
nacinanie, aplikacja
w piecu
naczynia
kuchenne,
J . C . S p a h n i ( ? ) , 1966
ł e c z k o w a u ieni
plastyczna, ango-
otwartym
figuralne,
figurki,
J . S a b o g a l ( ? ) , 1949
za-
IO
I
ba, wzór malowa
(ognisko)
M.Luna
bawk
B.Ü977),
1977
ny, c z ę ś c i o w a p o iewa
iï
ChulLieu-
Piara
Morropon
nas
| Chuluca-
formowanie
glina
nas
ręczne
w
polewa
piecu
z paletkowaniem,
otwartym
formy
(dołowy)
ceramicz
naczynia kuchenne
J . Sabogal W . (1975),
1978
ne ( ? )
13
tncantada
Pura
Morropon
glina
j Cfuduca-
formowanie
w
ręczne
14
Huaillay
J u n it.
Pasco
piecu
zamkniętym
nas
Blina
łfuayllay
Ł
+
formowanie
ręczne
aplikacja plastyczna,
piasek
wzór
w
piecu
miniaturki,
figurki,
J . Sabogal W . (1974,
I
popielniczki
naczynia
kuchenne
1978
R . Krzanowska
otwartym
malowany
1977),
E . G o d e t (1915),
1918
(1978)
(ognisko)
15
! Huancas
Amazonas
Chacha
g l i n a -i-
Huancas
poyas
tluczcń
p l a t o - m o l d e bez w a - ! n a c i n a n i e , a p l i k a c j a
ieczkowania
(1:2)
16
17
, Huariaca
Huarmaca
|
w
piecu
plastyczna, m a l o
otwartym
wanie
(ognisko)
malowanie, ?
Junin
Pasco
Huariaca
Piura
Huanca-
Huarmaca
naczynia
R . R a v i n e s ( ? ) , 1 9 6 5 - 66
kuchenne,
M.
figuralne
naczynia kuchenne,
1
E . Godet (1915),
Huarón
Junin
Paseo
1978
Huayllay
glina
+
formowanie
ręczne
piasek
aplikacja plasiyczna, wzór
w
Huayhuas
Ayacucho
Huant»
Huanta
glina
+
piasek
(ognisko)
w
plato-molde z w a -
! Huaylacucho
II
Llapo
Lliki
Llaka
Huancave-
Huancave-
piecu
kuchenne,
figuralne, s p e c j a l n e
Ancash
Palasca
Llapo
Lima
Huarochiri
Santo D o .
1918
R . K r z a n o w s k a (197S)
(lampki)
naczynia
kuchenne
L . O'Neale (1931),
1976
H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924
R . Ravines (1966),
garnki, ?
lica
£ . Godet(1915),
(ognisko)
Acoria
liea
1978
H . Castro Pozo ( ? ) , (924
mingo
los
naczynia
otwartym
łeczkowanicm
I
20
piecu
(otwartym
malo
wany
19
1918
I . Sabogal W . (1977),
bambu
13
Z a h o r o w s k a (1974)
H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924
plalo-molde
glina
bez
w piecu
walcczkowania
de
otwartym
g a r n k i do
duże
gotowania,
dzbany
F . Engel (1969),
A . Krzanowski
1971
2
a
*
I
>
0
fi
V
>
1
r
c
u
o
>
(1977)
(ognisko)
Olle¬
ros
23
Llumpa
Ancasl
Luzuriaga
Llumpa
glina
~
plato-molde
bez
łupek
walcczkowania
tablicz
(palelkowanic)
n a c i n a n i e , w z ó r re¬
' liefowy
w piecu
wypukły
naczynia
kuchenne
J . C . Tello ((919),
1978
otwartym
żłobiony ręcznie
(ognisko)
kowy
(2:1)
24
. Mallas
Ancash
Huari
Huari
25
i Marcapata
Cuzco
Quispi-
Marcapata
canchis
7
2 rodzaje
gliny
H . Castro Pozo 0 1 , 1 9 2 4
plato-moldc
bez
walcczkowania
malowanie
w
piecu
otwartym
naczynia kuchenne, ?
I.
C . Tello (1931),
1978
1
iCo
i-i
3
2
4
6
5
7
I
(drewniane
GO
10
8
(ognisko)
kształtowniki)
26
Milo Alio
Junín
Concep-
Mio
Alio
glina
ción
plato-molde
+
piasek
z wa-
w z ó r ryty lub m a l o
łeczkowaniem
w piecu
wany, aplikacja
plastyczna
27
; Mollepata
i
La
S a n t i a g o dVi M o l l e p a t a
Libe-
Chuco
rtad
glina
!
-
Hueven
pukły
dwuczęściowe
wy
w
odciskany
. L . 0 ' N e a l c (1931),
zabawki
piecu
naczynia kuchenne, ?
R . Krzanowska,
otwartym
I
z formy, c z ę ś c i o
(zewnęlrzne)
wa
28
Tvfórrope
Lambaye-
Lambayc-
Mórrope
I
wyklepywanie palet
ką
que
que
na
29
i Muya
]
Huamanga . Quiniia
Ayacucho
I Muquí
Junín
Jauja
31
' Olmos
Lambaye-
Lambaye-
que
' Muqui
?
Olmos
que
z
•
D . Collier (1956).
?
• naczynia
•y
7
7
ręczne
kuchenne,
specjalne
w piecu
paletkowaniem
i
J . C . S p a h n i {'.•), 1966
(miednice)
i
I naczynia
otwartym
(wyklepywaniepa-
H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924
kuchenne,
J . S a b o g a l W . (1976),
1978
miniaturki
(dołowy)
H . H . Brüning (1889),
lelka na kamieniu
+
32
, Olleros
Piura
Ayabaca
Ayabaca
w
7
piecu
naczynia kuchenne, ?
J . Sabogal W . (1976),
1978
(ognisko)
Pampa
34
Ancash
Huaraz
Pampas
?
H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924
Lima
Chancay
Pacelio
7
naczynia
kuchenne
R , K r z a n o w s k a (1978)
j Pari
Junín
Pasco
Huayllay
7
naczynia
kuchenne
E . G o d e ł (1915),
36
! Paria-
Ancash
Carhuaz
Paría-
7
|
?
Huánuco
Maranon
Piura
7
j
?
Cuzco
Cal ja
Pisac
?
| miniaturki -
<
huanca
37
i Piura
38
Pisnc
angoba,
malowane
i
pańskiej,
Luzuriaga
Ancash
Pisco-
glina
bamba
bamba
+
, plato-moldc
lupek
tablicz-
bez
w
nacinanie, wzór
piecu
walcczkowania
reliefowy w y p u k ł y
otwartym
(paletkowanie)
żłobiony
(ognisko)
ręcznie
' H . C a s t r o P o z o ( ? ) . 1924
imitacje
ceramiki przedhisz-
I
¡ Pisto-
1918
H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924
huanca
wzory
39
5>
H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924
35
Paran
»
wałeczkowanie
otwartym
33
>
3
1898
p l a l o - m o l d e , 'J
glina
1958
H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924
(dołowy)
1
formowanie
naczynia kuchenne, ?
otwartym
nego
I
30
w piecu
stempla ceramicz
¡
•>
1976
H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924
n i ^ w z o r u ze
kowanie
A , K r z a n o w s k i (1973),
(ognisko)
polewa
nacinanie, odciska -
formie-
- g a r n k u -f- w a l e c z -
1976
figuralne, m i n i a t u r k i , ! H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924
(ognisko)
w z ó r reliefowy
formy ceramiczne
naczynia kuchenne,
otwartym
' A . K r z a n o w s k i (1977)
i
popielniczki
naczynia kuchenne, ?
i. C . T e l l o ( 1 9 1 9 ) ,
figurki,
J . C . Spahni ( ? ) , [966
1978
kowy
1
(2:1)
40
; Pucará
Puno
Lampa
Pircara
2 rodzaje
I
! formy gipsowe d w a -
1
i
aplikacja plastyczna,
w
piecu
rzeźby ceramiez-,
10
gliny
+
piasek
c z ę ś c i o w e (zew
malowanie, pole
nętrzne),
wa
kolo
M . L u n a B . ( 1 9 7 6 ) , 1976
ne, popielniczki, w a
zamkniętym
zony
garncarskie
41
:
42
Puyalli
Ancash
Quiniia
Ayacucho
Pallasca
I Huamanga
Quinua
H . C a s t r o P o z o < ? ) , 1924
7
Pampas
3 rodzaje
Bliny
(1 :1 : 1 )
plato-molde, formo - • a p l i k a c j a plastyczna
wanie
ręczne, kolo .
garncarskie
malowanie,
lowane
naczynia
w piecu
:
figurki,
zamkniętym
ma-
J.
figuralne,
Sabogal
(?),
1949;
A.Krzanowski{1977);
miczne, popielniczki,
wzory
C . S p a h n i ( ? ) , 1966;
J.
rzeźby cera
wazony
R . K r z a n o w s k a (1978)
Urcos
H . C a s t r o P o z o ( 7 ) , 1924
Carhuaz
Paria-
H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924
Victor
Sacsa-
43
Kaechi
Cuzco
Quispican-
44
Recuay
Ancash
45
Sacss-
Ayacucho
chis
huanca
46
San Jeró.
47
San Marcos
Apurimac
Andahti-
Caja marca
Cajamarca
nimo
n a c z y n i a figuralne, ?
malowanie, aplika
San Marcos
cja plastyczna, ?
San Miguel
48
I San Miguel
de P a l l a -
ques
I
ques
Lima
lluarochiri
Domingo
I
de
I
los
50
Santo
51
Shayango
C'UÏCO
Tomas
plato-molde
z wa-
łeczkowaniem
los
odciskanie patykiem
piecu
otwartym
goba,
(ognisko)
malowane
'
[ J . C . T e l l o ( 1 9 2 2 ) , 1978
1
j F . Engel (1969),
dzbany, ?
Simbilá
Piura
Piura
?
Sondor
piasek
I
53
Socha-
Piura
bamba
54
g l i n o -I
Sonche
Amazonas
Huanca-
Huanca -
bamba
bamba
Chacha-
formowanie
ręczne
nacinanie, odciska-
w piecu
I
z palelkowanicm,
n i e w z o r u ze
formy
stempla ceramicz-j
ceramiczne
dwuczęściowe
nego, malowanie,
(zewnętrzne)
malowane
otwartym
(dotowy)
i J . Sabogal W . (1977),
naczynia kuchenne,
imitacja ceramiki przedhiszpańskiej
1978
Sondor
i Piura
Huanca-
>
J . Sabogal
W.
(1977),
1978
D . Collier (1956),
1959
wzory
H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924
H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924
Sonche
Sondor
r
tí
ö
o
• J . C . S p a h n i ( ? ) , 1966
poyas
55
>
1971
j H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924
I
Catocaos
»
s
?
bamba
52
O
I garnki do gotowania,
I
Tomas
>
M , Z a h o r o w s k a (1974)
M . Z a h o r o w s k a (1974)
,
I
i C h u m b . v i l - : Santo
Huanca-
w
paznokciem, an- j
wzory
Olleros
cas
Pirna
glina
Domingo
de
1
Olleros
Santo
!
A . K r z a n o w s k i (1973)
naczynia kuchenne, ?
nacinanie, 7
San Miguel
I
Santo
49
Cajamarca
de P a l i
>
H . C a s t r o P o z o ( 7 ) , 1924
San Jeró
aylas
nimo
H . C a s t r o P o z o ( ? ) , 1924
I
marca
Fajardo
marca
11
M
W
C
i glina
filiżanki,
lalerze, dzban- . J . Sabogal W . (1977)
M
Co
Os
3
> I
4
i
l
56
'' S o n d o r i l l a
Píura
bamba
Huanca-
!
Sondor
glina
formy c z ę ś c i o w e ( ? )
I
bamba
57
Soqcha
Pjiira
Hnanea-
St?ndor
ibrmy
glina
bamha
5S
Talayera
I Apurimac
i
59
60
i Taricá
! Anda-
ceramiczne
d w u c z ę ś c i o w e (7)
Talayera
huaylas
Ancash
T L ra pata
Huaraz
Taricá
A z a n g a tro
Tírapata
fiíina
+
malowany
wzór
nacinanie,
wzor
p l a î u - m û l d e bez w a -
sproszko-
leczkowania
wane
{drewniane
skorupy
kształtowniki)
ceramiczne
Concep-
Vicsos
glina
ción
62
Yacyu
Ancash
63
Y a u ya
Ancash
Huari
¡ Luzuriaga
4-
piasek
Huari
; Yauy¡.
glina
-f
reliefowy
tablicz
(palctlcowanie)
biony
(2:0
przypisy
22-24.
bei
wałec?kowania
kowy
Patrz
plato-molde
łupek
żło
Go
10
zamkniętym
ki, cukierniczki, imi
tacje c e r a m i k i p r z e d hiszpanskiej
w piecu
naczynia kuchenne, ?
J . Sabogal W . (1977),
1978
otwartym
(dołowy)
w piecu
naczynia kuchenne, ?
J . Sabogal W . (1977),
1978
otwa rtym
(dołowy)
H . C a s t r o P o z o ( 7 ) , 1924
naczynia kuchenne,
miniaturki, zabawki
R. K r z a n o w s k a ( 1 9 7 8 )
C , B , D o n n a n (1966),
1971
frj
0
H . C a s t r a P o z o ( ? ) , 1924
naczynia kuchenne, ?
S.
L i n n e ( ? ) . 1925
>
2
E.
Nordenskiold (?),
>
1924
»
>
w pte^i
naczynia kuchenne, ?
L . C N c a l c ( ( 9 3 1 ) ) , 1976
naczynia kuchenne, ?
J . C , Tello (1919),
zamkniętym
H . C a s t r o P o z o (?>, [ 9 2 4
w piecu
otwartym
(ognisko)
(978
O
w
SU
>
PERUWIAŃSKA
C E R A M I K A
L U D O W A
185
Najczęściej natomiast stosowanym przy produkcji ceramiki urządze
niem jest tzw. plato-molde
które można by nazwać "fałszywym ko
łem garncarskim". Plato-molde to lekko wklęsły dysk (talerz) ceramicz
ny, czasem zaopatrzony u spodu w dodatkową wypukłość (krótką nóżkę-podstawkę), która pasuje do wgłębienia na płaskim kamieniu leżą
cym na ziemi i służącym za "stół modelarski". Niekiedy nóżkę-podstawkę zastępuje drugi talerz o mniejszej średnicy (ryc. 2). Na dysku układa
garncarz bryłkę gliny, kciukami wyrabia zagłębienie i obracając powoli
dysk formuje palcami dno oraz dolną część ścianek (do ok. 1/3 wyso
kości naczynia). Jest to pierwsza faza formowania przy zastosowaniu
plato-molde, identyczna we wszystkich udokumentowanych ośrodkach,
w których stwierdzono użycie tego urządzenia (por. tab. 1). Faza druga,
w której nadaje się naczyniu pożądany kształt i wielkość, różni się w za
leżności od znajomości techniki lepienia z wałeczków. W takich ośrod
kach, jak Aco, Ccaccasiri, Checca Pupuja, Huayhuas, Mito Alto i Santo
Domingo de los Olleros, do uformowanej uprzednio dolnej części naczy
nia dokleja się kolejno kilka utoczonych w dłoniach wałeczków (ryc. 3),
wygładzając spoiny wilgotną dłonią i jakimś pomocniczym narzędziem —
kawałkiem tykwy, płaskim kawałkiem drewna, otoczakiem, wilgotną
szmatką, itp. Garncarz pracuje w ten sposób, że lewą dłonią obraca dysk
i kształtuje zewnętrzną powierzchnię naczynia, a p r a w ą wygładza w n ę t
rze i ewentualnie wypycha ścianki na zewnątrz, gdy naczynie ma być
bardziej pękate. Dalsze czynności zależą od ostatecznie pożądanego
kształtu naczynia. Przy garnkach lub misach wykańcza się brzeg mokrym
paskiem tkaniny, patykiem (odginanie kołnierza) lub metalowym noży
kiem. Przy zamkniętych dzbanach dokleja się dodatkowe wałeczki
zmniejszające średnicę i na koniec szyjkę-kołnierz. Szyjka powstaje albo
ze spłaszczenia jeszcze jednego, grubszego wałeczka (np. Aco, Mito A l
to), albo przez doklejenie osobno uklepanego paska gliny (Santo Domin
go de los Olleros), albo poprzez nałożenie bryłki, w której wyciska się
otwór (np. Huayhuas). Osobno formowane są też ucha. Gotowe naczynie
pozostawia się na dysku do przesuszenia co najmniej na kilka godzin
(do kilku dni), a następnie ostatecznie wykańcza i wygładza powierzch
nię. Dlatego też garncarz posiada na ogół cały szereg dysków, dostoso
wanych średnicą do wielkości różnych naczyń. Czasem dla ułatwienia
obrotu dysk smarnie się u spodu tłuszczem (Ccaccasiri) posypuje sprosz¬
kowaną suchą gliną (Santo Domingo de los Olleros) lub piaskiem (Quinua).
Lepienie ścianek z wałeczków nie wszędzie jest jednak stosowane.
W Huancas i L l i k i Llaka do uformowanej z podstawowej bryłki dolnej
części naczynia dokleja się sukcesywnie dalsze kawałki i dłońmi nadaje
i m pożądaną grubość oraz kąt nachylenia. Wałeczkowanie nie jest zna" Z hiszp. plato — talerz, dysk; molde — forma.
186
R O M A N A
K R Z A N O W S K A
Ryc. 3. Nadbudowywanie ścianek naczynia przez doklejanie w a ł e c z k ó w gliny (Aco)
Wg D. Lavallee, 1967
ne również w regionie Huari-Pomabamba (ośrodki Chacas, Llumpa, P i scobamba, Yauya). Jak zanotował J. C. Tello przy nadbudowywaniu ścia
nek naczynia używa się drewnianej paletki, którą wyklepuje się spoiny,
ścienia doklejony placek do pożądanej grubości i wyrównuje go.
Najbardziej natomiast oryginalną odmianę techniki plato-molde
stwierdzono na początku naszego wieku na wschodnich stokach Andów,
w południowej części Peru. Otóż w Marcapata i Tirapata przy nadbudo
wywaniu ścianek posługiwano się drewnianymi kształtownikami wkła
danymi do wewnątrz naczynia. Te swoiste formy przeciwdziałały zapa
daniu się doklejanych kawałków gliny, ułatwiały ich łączenie i nadawa-
187
PERUWIAŃSKA C E R A M I K A L U D O W A
ły odpowiedni kształt ściankom. Naczynia wykonywano etapami, przesu
szając po doklejeniu każdej części za pomocą odpowiedniego kształtow
nika.
Zupełnie odmienną techniką formowania jest stosowanie dwuczęścio
wych form zewnętrznych. Jak dotąd udokumentowano ich użycie tylko
w dwóch ośrodkach: Caulimalca i Mollepata. Są to formy ceramiczne, sy
metryczne, a płaszczyzna łączenia przebiega pionowo przez oś symetrii
naczynia. Wyrób polega na wylepieniu wnętrza osobno każdej połówki
formy (ryc. 4), następnie połączenia ich i po kilkugodzinnym przesusze
niu oddzieleniu od formy. Wykończenie sprowadza się do wygładzenia
spoiny i wypolerowania powierzchni wolnej od zdobień.
Ryc. 4. Rozprowadzanie gliny w e w n ą t r z połówki formy ceramicznej. Przed
carką l e ż y druga połówka, już wypełniona i wygładzona (Caulimalca)
Fot. A.
garn-
Krzanowski
Formy zewnętrzne gipsowe dwu- i wieloczęściowe stosuje się w Pucara do wyrobu niektórych figurek i rzeźb ceramicznych (np. słynnych
kościółków). Postępowanie jest podobne, jak w przypadku form cera
micznych. Wydaje się jednak, że zastosowanie tych form to sprawa
ostatnich kilkunastu lat. Przy masowej produkcji na użytek turystów
usprawniły one i przyspieszyły wyrób figurek i rzeźb modelowanych
dawniej ręcznie. Podobnego typu usprawnienie wprowadzono też w Aco.
Do produkcji miniaturek i zabawek używa się tam bądź form drewnia
nych wewnętrznych (pełnych), na których wyklepuje się np. miseczki
i talerzyki, bądź też zewnętrznych, połówkowych, w których wylepia się
188
R O M A N A
K R Z A N O W S K A
figurki. Formy d w u - i wieloczęściowe stosowane są też powszechnie
przez kopistów i imitatorów ceramiki przedhiszpańskiej (np. w Simbilá).
Garncarze specjalizujący się w produkcji naczyń figuralnych, figu
rek, rzeźb ceramicznych lub miniaturek (np. w Quinua) nierzadko kształ
tują je ręcznie, bez użycia form czy plato-molde. Taka najbardziej "pier
wotna" technika produkcji nie jest już chyba jednak nigdzie stosowana
w odniesieniu do naczyń użytkowych. E. Godet zanotował ją w okoli
cach Jez. Huarón w początkach naszego wieku, lecz — jak już wspom
niano — ośrodki tam istniejące przypuszczalnie zaprzestały produkcji
w latach 1950-1960.
Ryc. 5. Wyklepywanie ścianek naczynia drewnianą paletką (Simbilá)
Wg J . C. Spahni, 1966
P E R U W I A Ń S K A
C E R A M I K A
189
L U D O W A
Osobnego omówienia wymaga technika stosowana przez garncarzy
na północnym wybrzeżu Peru. O ceramice stamtąd pochodzącej mówi się
•paleteada (paletkowana), gdyż głównym narzędziem używanym przy
wyrobie naczyń jest drewniana paletka. W Simbila, Olmos i Chulucanas
formuje się naprzód w dłoniach dno i zaczątek ścianek, następnie dokle
ja wałeczki i rozklepuje je paletką (od zewnątrz), podkładając od wew
nątrz otoczak (ryc. 5). W Mórrope natomiast paletkowanie stosuje się
również w fazie początkowej, rozklepując bryłkę gliny na odwróconym
dnem do góry garnku, służącym za f o r m ę . Dalsze postępowanie jest
identyczne jak w Simbila.
Jak wynika z powyższego opisu wszystkie narzędzia stosowane przy
różnych technikach formowania są stosunkowo proste. Garncarze wyko
nują je sami w miarę swoich potrzeb. W fazie wykańczania i wygładza
nia używa się dodatkowo całego szeregu nie opisanych tu, drobnych
przedmiotów, takich jak skorupy, kawałki tykw, blaszki, nożyki, patyki,
kołki, szmatki, kawałki skóry, otoczaki, wyłuskane kaczany kukurydzy,
itp. Ich ilość i rodzaj zależy często od indywidualnego wyposażenia da
nego warsztatu.
Podobnie zmienna jest ilość i czas trwania kolejnych przerw w pra28
Ryc. 6. Wypalanie ceramiki metodą ogniskową (Caulimalca)
Fot. A. Krzanowski
2 8
Jak zanotował B r ü n i n g (op. cit.) podobnie postępowano z końcem ubieg
łego wieku w Olmos, z tym że formą-podstawą do rozklepywania był obły k a
mień.
190
ROMANA K R Z A N O W S K A
cy związanych z koniecznością przesuszenia naczynia. Zależą one od tech
niki kształtowania, właściwości masy garncarskiej, aktualnych warun
ków atmosferycznych lub nawet terminu sprzedaży (gdy istnieje możli
wość szybkiej sprzedaży skraca się znacznie proces produkcji, nawet
kosztem większych strat przy wypalaniu). Suszenie pośrednie i końco
we (przed wypalaniem) odbywa się na ogół w miejscu ocienionym lub
na zmianę, raz w słońcu, raz w cieniu.
TECHNIKI ZDOBIENIA
W udokumentowanych ośrodkach garncarskich zanotowano nastę
pujące techniki zdobienia: nacinanie i żłobienie (ryc. 8b), odciskanie wy
pukłego wzoru reliefowego z formy (ryc. 8c, 9d) lub przy użyciu drew
nianego stempla, aplikację plastyczną (doklejanie większych elemen
tów — ryc. l l b ) , angobowanie, malowanie (ryc. 8a, 9e) i nakładanie
szklistej polewy (ryc. 8c, 12d-f).
Stosunkowo niewiele jest takich ośrodków, w których stosuje się
tylko jedną technikę zdobienia. Należą do nich te z prowincji Huari
i Pomabamba, gdzie ozdabia się naczynia nacięciami i żłobionymi wzo
rami wykonywanymi małym kamiennym nożykiem. Także w Caulimalca występuje wyłącznie jedna technika zdobienia: wzór jest wyżłobiony
w formie, z której wykonuje się naczynie, i zostaje odciśnięty już w trak
cie jego wyrobu. Na gotowym egzemplarzu jest to lekko w y p u k ł y relief.
W Mórrope i Simbila podobny wzór uzyskuje się odciskając na gotowym
naczyniu drewniany, wgłębnie żłobiony stempel. Jednakże, jak zanoto
wali Collier i Spahni, stemple takie wychodzą już z użycia i stosują je
tylko wyjątkowo niektórzy garncarze. Inni pozostawiają swe wyroby bez
jakiejkolwiek dekoracji.
Na ogół jednak stosuje się dwie lub kilka technik zdobniczych, przy
czym zaobserwować można prawidłowość, że im bogatszy jest asorty
ment wyrobów produkowanych w danym ośrodku, tym bardziej zróżni
cowane są sposoby ich zdobienia. I tak na przykład w Checca Pupuja
stosuje się nacinanie, żłobienie, aplikację plastyczną, malowanie i częś
ciową polewę, a wszystkie techniki spotkać można na jednym naczyniu.
W Aco zaś duże dzbany są najpierw angobowane, a następnie ozdabiane
malowanym wzorem (ryc. 7). Czasem dodatkowo dekoruje się je przy
szyjce doklejanymi wałeczkami wygniatanymi w łańcuszek. Natomiast
miniaturki i zabawki pokrywa się polewą (tzw. mleczkiem hutniczym),
ale nie tworzy ona na ogół jednolitej, wysoko szlistej, błyszczącej po
wierzchni. Często są to tylko maźnięcia, z zaciekami i nieregularnymi
powierzchniami raz o grubszej, a kiedy indziej o cieńszej warstwie po
lewy, dość chropowate. Wynika to po pierwsze z oszczędnego stosowa
nia roztworu, do którego składniki kupuje się po stosunkowo wysokich
cenach, po drugie z braku doświadczenia w stosowaniu tego typu tech-
191
PERUWIAŃSKA C E R A M I K A L U D O W A
Ryc. 7. Wyjmowanie wypalonych naczyń z pieca garncarskiego w Aco
Wg D. Lavallće, 1967
n i k i zdobienia. W innych ośrodkach (Checca Pupuja, Pucara i Mollepata) polewę stosuje się w podobny sposób: tylko na określonych elemen
tach naczynia lub figurki (ryc. 12a-f) albo nieregularnymi maźnięciami
na całej powierzchni (ryc. 8c).
W żadnym zresztą z udokumentowanych peruwiańskich ośrodków
garncarskich nie produkuje się naczyń polewanych całkowicie (na błysz
cząco), jakie wyrabia się choćby w regionie Cochabamba w Boliwii. Na
leży jednak podkreślić, że stosowanie polewy wprowadzone zostało do
piero po przybyciu Hiszpanów, a — jak to wynika z wielu uprzednio
podanych faktów — peruwiańskie garncarstwo ludowe wyjątkowo po-
192
ROMANA K R Z A N O W S K A
woli i opornie poddawało się przemianom, pozostając przy odwiecznych
technikach i metodach produkcji. Dlatego też tradycyjnie stosuje się do
angobowania i malowania naturalne barwniki mineralne (np. ochrę i kao
l i n w Aco), choć obecnie są one już często kupowane na targu w goto
wej, sproszkowanej formie.
Wzory i motywy dekoracyjne są charakterystyczne dla danego regio
nu, ośrodka garncarskiego, a nawet określonego typu naczynia. Wśród
nacinanych, żłobionych, odciskanych i malowanych przeważają proste
elementy geometryczne i ich kompozycje oraz motywy roślinne, na
ogół mocno stylizowane lub wręcz schematycznie uproszczone. Techniką
aplikacji wykonuje się proste dekoracje w rodzaju wałeczka czy łań
cuszka albo też bardziej skomplikowane, przekształcające np. prosty
dzban w naczynie figuralne (ryc. l l b ) czy wręcz naczynie rzeźbę (ryc.
12b).
SPOSOBY W Y P A L A N I A
Zdecydowana większość wśród udokumentowanych ośrodków garn
carskich stosuje ogniskową (tzw. w piecu otwartym) metodę wypalania
naczyń. Garnki układa się w kopiec tak, by otwór jednego przytykał do
brzuśca innego i zachowując kolejność od największych do najmniej
szych egzemplarzy. Całość otacza się wieńcem starych, potłuczonych
i wypalonych naczyń, a na nich układa się opał (czasem jego warstwę
kładzie się też na spód). Mogą to być drewniane szczapy, chrust, wysu
szone odchody bydlęce i trawa. Tak przygotowany stos podpala się rów
nocześnie z kilku stron i utrzymuje ogień przez kilkanaście godzin
(ryc. 6).
Pokrewną metodą jest ogniskowo-dołowy sposób wypału, stosowany
wyłącznie na północy Peru (np. w Simbilá, Sondorillo, Soqcha). Głębo
kość dołów nie przekracza na ogół kilkudziesięciu centymetrów, a spo
sób przygotowania i prowadzenia wypału jest podobny, jak przy meto
dzie ogniskowej.
Piece garncarskie zamknięte stwierdzono natomiast tylko w k i l k u
ośrodkach. Reprezentatywnym przykładem może tu być Aco, gdzie bu
duje się pionowe, kominowe piece z cegieł adobe (ryc. 7). Składają się
one z dwóch komór: dolnej na opał i górnej, w której umieszcza się
gotowe do wypalania naczynia — początkowo wkłada się je otworem
bocznym, a następnie szczytowym. Ogień utrzymuje się przez ok. 2 godz.,
a zakończenie wypału sygnalizuje ukazanie się płomieni w górnym otwo
rze. Naczynia wyjmuje się po kilkugodzinnym przestygnięciu. Poza Aco
i niedalekim Vicsos podobne piece stosowane są właściwie tylko w tych
ośrodkach, gdzie masowo produkuje się ceramikę ozdobną (np. Pucará,
Quinua) lub naczynia w stylu fabrycznej zastawy stołowej (np. Encan
tada).
i
1
Ryc. 8. Przykłady naczyń kuchennych wyrabianych w Peru:
;
a — malowany garnek do picia z Tarica, wys. 10 cm; b — zdobiony żłobieniami garnek do
gotowania z San Miguel de Pallaąues, wys. 14,5 cm; c — dzban z Mollepata, wys. 24 cm —
na reliefowy, odciśnięty z formy wzór nałożono maźnięciami cienką warstwą ciemnozielonej
polewy; d — butla z Huarón ozdobiona pętlowym, czerwono malowanym wzorem, wys.
19 cm; e — dzbanek z Huarón, wys. 19 cm; f — garnek do gotowania z L l i k i L l a k a , wys.
ok. 24 cm; g — duże ; naczynie zasobowe z pokrywką z L l i k i Llaka, wys. ok. 76 cm.
Fot. J . Kubiena (a, b), M. Doktor (c—e), wg F . Engel, 1971 (f, g)
i
13 — Etnografia Polska X X V I I / 1
i
'
i
•
)
194
ROMANA K R Z A N O W S K A
R O D Z A J E WYROBÓW G A R N C A R S K I C H
Wprawdzie wytwarzana obecnie w Peru ceramika ludowa nie pre
zentuje tak bogatego wachlarza form i odmian, jak to miało miejsce
w czasach przedhiszpańskich, ale i tak różnorodność wyrobów jest znacz-
e
Ryc. 9. Przykłady naczyń kuchennych wyrabianych w P e r u :
a — praźnica, wys. 14 cm; b — dzbanek, wys. 16 cm; c — dzban u ż y w a n y przy produkcji
chichy (piwa z kukurydzy), wys. 47 cm; d — garnek do gotowania, wys. 22 cm (a-d —
Caulimalca); e - malowana na biało i brązowo misa z Acopia, średnica 31 cm. Fot. M. Dok
tor (a, b), A. Krzanowski (c, d), J . Kubiena (e)
PERUWIAŃSKA
C E R A M I K A
195
L U D O W A
na. Przede wszystkim są to wszelakiego rodzaju i wielkości naczynia k u
chenne (ryc. 8-10): garnki, dzbany, misy, prażnice, kubki, butle, duże
naczynia zasobowe (tzw. tinajas, porongos) oraz specjalnego, aczkolwiek
również gospodarczego przeznaczenia, takie jak miednice czy gliniane
piecyki-podstawki osłaniające ogień i służące do gotowania w polu (Ccaccasiri). Produkcją tego typu wyrobów zajmują się liczne górskie ośrod
ki garncarskie, od Olleros na północy począwszy, poprzez Caulimalkę
i Mollepatę, Tarikę, L l i k i Llakę, Mito Alto, Ccaccasiri, a na Checca Pupuja na południu, nieopodal jez. Titicaca skończywszy (szczegółowe dane
tab. 1). Niektóre z nich ograniczyły "w ostatnich latach produkcję do
określonego typu naczyń cieszących sie naiwiekszym Dooytem Na nrzvkład w Aco iak zanotowała Layallee jeszcze ok 50 lat temu wytwa
rzano różne odmiany sarnków i dzbanów a obecnie orodukuie sie w y
łącznie duże tinaias i voronaos Równocześnie rozwinięto i wzbosacono
nowvmi formami wvrób miniaturek i zabawek dawniei stanowiących
margines produkcji
Podobne ukierunkowanie produkcji na duże naczynia zasobowe oraz
drobne wyroby pamiątkarskie lub kopie czy imitacje ceramiki przedhiszpańskiej cechuje ośrodki z północnego wybrzeża Peru, takie jak np.
Simbila, Mórrope, Olmos.
Specyficzną grupę stanowią naczynia figuralne, figurki i rzeźby
(ryc. 11, 12), które można by określić mianem ceramiki artystycznej,
Ryc. 10. Zestaw naczyń kuchennych wyrabianych w Caulimalca. Świeżo wykona
ne naczynia suszą się przed wypalaniem na specjalnych krążkach
Fot. A.
Krzanowski
196
ROMANA K R Z A N O W S K A
z tym że zachowała ona liczne cechy tradycyjne, ludowe. Wyroby tego
rodzaju spotyka się praktycznie niemal w każdym, a zwłaszcza górskim
ośrodku garncarskim. W zasadzie przestały już one spełniać dawną rolę
kultowo-obrzędową, a funkcjonują jako przedmioty ozdobne lub pamiąt
k i dla turystów. W produkcji tego typu wyrobów wyspecjalizowały się
takie ośrodki, jak Quinua, Pucara i Checca Pupuja. Inwencja poszcze
gólnych garncarzy na podstawie starych form i motywów tworzy co
raz to nowe odmiany naczyń figuralnych i figurek, z których najsłyn
niejsze to byczki i kościółki (ryc. 12d, e), dwu- i wielogłowe naczynia-lamy (ryc. 12c) lub naczynia-świeczniki (ryc. 12b), karykaturalne posta
cie muzykantów oraz wiele innych.
W ostatnich latach pojawiają się coraz liczniej produkowane dla t u
rystów kopie i imitacje ceramiki przedhiszpańskiej. Ich jakość i walory
artystyczne są na ogół mierne, aczkolwiek zdarzają się kopiści wyjątko
wo sumienni i obdarzeni talentem, jak np. Ignacio Bustamante z Cuzco ». Na osobną uwagę zasługuje indywidualna, współczesna, choć głę
boko osadzona w ludowej tradycji rzeźba ceramiczna w rodzaju grotesko
wych postaci i scenek autorstwa Edilberta Meridy Rodrigueza (ryc. 12g)
z Cuzco i licznych jego naśladowców.
Niestety szczupłe ramy tego artykułu nie pozwalają na dokładniejsze
omówienie poszczególnych ośrodków garncarskich, ani też na należyte
rozwinięcie wniosków płynących z analizy zebranych informacji.
Reasumując więc pokrótce stwierdzić należy, iż peruwiańską cera
mikę ludową cechuje głęboka tradycyjność, tak pod względem metod
produkcji, organizacji pracy, jak i rodzajów produkowanych wyrobów.
Choć z niezwykłą ostrożnością podchodzić należy do analogii etnograficzno-archeologicznych
to w rozważanej dziedzinie peruwiańskiego garn
carstwa ludowego są one w szeregu przypadkach bezdyskusyjne. I tak
na przykład badany przez autorkę ośrodek w Caulimalca niewątpliwie
kontynuuje właściwą dla kultury Chimu ( X - X V I w. n.e.) technikę pro
dukcji z form oraz stosuje nadal wzory i motywy zdobnicze charakte
rystyczne dla ceramiki inkaskiej . Potwierdzeniem odległego, przedhiszpańskiego rodowodu plato-molde są znaleziska archeologiczne (np.
na stanowisku Ayapata kultury Huari — V I I - X w. n.e.) . Stosowanie
w czasach przedhiszpańskich wypalania ogniskowo-dołowego oraz w pie
cach zamkniętych potwierdzają natomiast znaleziska na stanowisku To2
3 0
32
3S
»Fernández
B a c a , op. cit., s. 33.
*> K r z a n o w s k i , op. cit.
Por. A. P o s e r n - Z i e 1 i ń s k i, J . O s t o j a - Z a g ó r s k i , Etnologiczna in
terpretacja i analogie etnograficzne w postępowaniu
badawczym archeologii i pra
historii, "Slavia Antiqua", No. X X I V : l!977, s. 31-71,
"2 K r z a n o w s k a , K r z a n o w s k i , op. cit., s. 208-209.
R. R a v i n e s , Excavaciones en Ayapata, Huancavelica, Perú, "Ñawpa P a cha", No. 15: 1977, s. 71, lam. X X V I I I , figs. 61a-c.
8 1
8 8
PERUWIAŃSKA
C E R A M I K A
197
L U D O W A
Ryc. 11. Przykłady naczyń ozdobnych wyrabianych w niewielkich ilościach w ośrod
kach garncarskich specjalizujących się w produkcji naczyń kuchennych:
a — naczynie z jaguarem (wylew
dzban w postaci ludzkiej sylwetki
piórki z Caulimalki, wys. 11 cm;
14 cm. Fot.
na grzbiecie zwierzęcia) z San Marcos, wys. 12 cm; b —
z Huancas, wys. 17 cm; c — naczynie w kształcie prze
d — naczynie w kształcie byczka z Caulimalki, wys.
M. Doktor (a, c, d), J . Kubiena (b)
M
ma Luz (na południe od Ica) . Przykłady mniej lub bardziej szczegóło
wo udokumentowanych analogii można by mnożyć, a w wielu przy
padkach brak jedynie należytego porównania materiałów archeologicz
nych ze współczesnymi. Jednakże szereg badaczy* sygnalizuje daleko
idącą zbieżność przedhiszpańskich rodzajów wyrobów i zdobnictwa z ak
tualnie stosowanymi przez garncarzy w t y m samym regionie peruwiań
skiej sierry.
Ponadto długie istnienie wielu ośrodków garncarskich i niezmienny
charakter ich produkcji dokumentują liczne źródła historyczne, od cza5
" G. P e t e r s e n G., Minería y metalurgia en el Antiguo Perú,
No. 12: 1970, s. 38-39.
Np. L a v e l l é e , op. cit., . 120; R a v i n e s , op. cit, s. 466.
M
s
"Arquelógicas",
198
]
ROMANA K R Z A N O W S K A
Ryc. 12. P r z y k ł a d y ceramiki dekoracyjnej o charakterze p a m i ą t k a r s k i m :
]
j'
j
j
;
]
t
i
a — okaryna w kształcie grającego zespołu muzycznego, dł. 25 cm; b — naczynie-świecznik,
wys. 26 cm; c — naczynie w kształcie figurki d w u g ł o w e j lamy, wys. 15 cm; d — figurka
byczka, wys. 12 cm; e — model kościółka, wys. 22 cm; / — dzbanek z szyjką w kształcie
ludzkiej postaci, wys. 18 cm; g — groteskowa figurka flecisty, wys. 16 cm (a-c — Quinua;
d, e — Pucara; f — Checca Pupuja; g — Edilberto Merida z Cuzco). Fot. M. Doktor
P E R U W I A Ń S K A
C E R A M I K A
L U D O W A
199
sów wczesnokolonialnych począwszy. Za przykład niech posłużą t u uwa
gi poczynione w X V I I I w. przez Cosmę Bueno w Geografía del Perú
virreinal »• na temat ośrodka w Huaylacucho (prowincja Huancavelica),
który po dziś dzień istnieje i produkuje naczynia kuchenne.
Stwierdzenie odległego rodowodu, kontynuacji dawnych metod pro
dukcji i generalnie tradycyjnego charakteru peruwiańskiej ceramiki l u
dowej nie wyklucza oczywiście ciągłego procesu stopniowych przemian.
Zasadnicza zmiana w profilu produkcji przedhiszpańskich ośrodków garn
carskich nastąpiła w okresie kolonialnym « , kiedy to wraz z postępują
cą chrystianizacją ustawało zapotrzebowanie na wykwintną ceramikę
dla celów kultowych. Jednakże dzięki wykształceniu się specyficznej,
o synkretycznym charakterze obrzędowości religijno-magicznej i zacho
waniu wielu tradycyjnych elementów w obrzędach świeckich, przetrwa
ła w niektórych ośrodkach produkcja ceramiki ozdobnej, w rodzaju na
czyń figuralnych, figurek, miniaturek i zabawek. Obecnie tylko wyjąt
kowo spotkać się można z magiczno-obrzędowym użyciem wyrobów garn
carskich — w zasadzie pełnią one funkcję ceramiki dekoracyjnej lub
pamiątek dla turystów. Niektóre ośrodki garncarskie wyspecjalizowały
się w tego typu produkcji, a skrajny przykład stanowi Quinua, gdzie po
za zaspokajaniem w niewielkim zakresie własnych potrzeb gospodar-_
skich garncarze w ogóle zaprzestali wyrobu naczyń kuchennych.
Przemiany tego rodzaju mają wyraźnie podłoże społeczno-ekonomicz¬
ne ». Otóż z punktu widzenia roli, jaką garncarstwo pełni w strukturze
gospodarczej regionu, można je obecnie podzielić na "wiejskie" i "miej
skie". Garncarstwo wiejskie cechuje się tym, iż rzemieślnik dzieli swój
czas pomiędzy pracę na roli i wytwórczość dodatkową, a dochód płynący
z tej ostatniej nie stanowi podstawy utrzymania, a jedynie jego uzupeł
nienie. Takie garncarstwo reprezentuje większość górskich ośrodków
w rodzaju Ccaccasiri, L l i k i Llaka czy Caulimalca. Z garncarstwem typu
miejskiego mamy natomiast do czynienia w przypadku Quinua lub Pu
cará, gdzie rzemieślnik w zasadzie cały swój czas poświęca na produkcję
3 8
3
s
« C. B u e n o , Geografía
del Perú virreinal (siglo XVIII),
Lima 1951, s. 73.
»' Według podziału chronologicznego zaproponowanego przez R. L a r c o H o yl e ' á (Cronología
Arqueológica
del Norte del Perú, Buenos Aires 1948) dla stylów
ceramicznych od czasów przedhiszpańskich do obecnych, ograniczenie produkcji
do form u ż y t k o w y c h i obniżenie jakości wyrabianej ceramiki wyznacza okres
pośredni (zwany ollería)
pomiędzy wczesnokolonialnym, kiedy to z niewielkimi
zmianami kontynuuje się bezpośrednio tradycja przedhiszpańska, a współczesnym
okresem garncarstwa ludowego.
Na przykład autorka zanotowała w 1978 r. we wsi Huacho Sin Pescado
(prowincja Cajatambo, dept. Lima) tradycję umieszczania małego dwojaczka pod
dachówkami przygotowanymi dla wypalania. Naczynie napełniane dwoma rodzajami
alkoholu chronić miało dachówki przed pękaniem.
» Por. R. K r z a n o w s k a ,
Spoleczno-ekonomiczna
pozycja garncarstwa
lu
dowego w Peru, Materiały z Sesji Naukowej "Mieszkańcy A n d ó w i ich. środowi
sko", Kraków 1981, s. 25-37.
! S
s
200
R O M A N A
K R Z A N O W S K A
ceramiki i utrzymuje się z niej. Postępujący rozwój gospodarczy Peru
sprawia, iż maleje coraz bardziej popyt na gliniane naczynia. Z użycia
wypierają je sukcesywnie wprawdzie droższe, ale trwalsze wyroby me
talowe i plastikowe. Poza tym dla ludności wiejskiej otwierają się coraz
to nowe możliwości pracy, znacznie bardziej dochodowej i mniej uciążli
wej niż wyrób ceramiki. Tak więc garncarstwo wiejskie, produkujące
głównie naczynia gospodarskie, przeżywa swój upadek. Redukuje się
asortyment wyrobów, czego dobitnym przykładem jest Aco, lub wręcz
zmniejsza się drastycznie ilość garncarzy, jak np. do jednego w Sondor
(1977 r.), niegdyś słynnym i licznym ośrodku. W pełni natomiast rozwija
się garncarstwo typu miejskiego jako drobny przemysł pamiątkarski,
doskonale prosperujący w kraju czerpiącym przecież znaczne zyski z t u
rystyki.
Ubolewać jedynie należy, że nieuchronnemu procesowi zaniku naj
bardziej tradycyjnych metod produkcji, dawnych kształtów naczyń i wzo
rów zdobniczych, nie towarzyszy szeroko zakrojona dokumentacja etno
graficzna, która utrwaliłaby i zabezpieczyła często unikalne już egzem
plarze peruwiańskiej ceramiki ludowej.
Romana Krzanowska
L A CERÁMICA P O P U L A R P E R U A N A
Resumen
E l articulo presentado es la primera prueba de análisis y recopilación de los
datos sobre la cerámica popular del P e r ú publicados en los últimos decenios y reu
nidos por la autora durante las investigaciones de campo realizadas en los años
1973 y 1978. E l material recogido permitió la preparación de la comparación sintética (tab. 1) que abarca 63 centros de producción de cerámica en la zona de la
costa y la sierra peruana (dib. 1),. A base de los datos concernientes a respectivos
centros se elaboró una descripción generalizada del transcurso y las condiciones
de producción de la cerámica, comenzando desde la extracción y preparación de
materias primas pasando por la característica de las técnicas de modelado y decoración, modos de la cocción hasta la revista de las clases de productos alfareros.
E l análisis de las informaciones reunidas permite sacar unas cuantas conclusiones generales. Sobre todo, se debe afirmar la profunda tradicionalidad de la
alfarería popular, tanto en la esfera de los métodos de producción y organización del trabajo, como también en la esfera de clases de productos cerámicos. L o
más llamativo ejemplo es la inadmisión del tomo alfarero (desconocido antes de
Ita conquista) y la duración hasta hoy — en excepción de algunos — de las
técnicas prehispánicas como plato-molde o moldes cerámicos bipartidos. L a s diferencias tecnológicas, que surgen entre respectivas regiones del P e r ú se continúan desde el antiguo pasado y muchas formas de vasijas o elementos decorativos anotados en la actualidad tienen sus correspondientes en la cerámica
arqueológica. L a larga existencia de algunos centros alfareros y el invariable ca-
PERUWIAŃSKA
C E R A M I K A
L U D O W A
201
rácter de su producción adicionalmente documentan las fuentes históricas del
coloniaje.
Los cambios graduales, que pueden ser observados a través últimos decenios,
tienen una definida base socioeconómica. E l desarrollo económico del Perú causa
la disminución y estrechez de la producción de vasijas domésticas, como poco
calculable y perdiendo los mercados de venta. A l mismo tiempo se desarrolla la
producción de objetos menudos de carácter recordable, con las nuevas tecnologías
y modelos.
A l observado proceso de desaparición de los métodos de producción más
tradicionales, de los antiguos modelos de valijas y adornos, debe acompañar
una amplia documentación etnográfica, que permitiera adecuadamente guiar el
desarrollo de la alfarería popular moderna en E l Perú: para conservar los valores
culturales más valiosas incluidos en esta esfera de obra manual, garantizando a los
artesanos un mínimo de efectos económicos.
