-
Title
-
Rola Mieczysława Gładysza w badaniach kultury ludowej Karpat / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2, s.115-136
-
Creator
-
Godula, Róża
-
Date
-
1989
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1259
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1363
-
Text
-
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X I I I : 1989, z. 2
P L I S S N 0071-1861
RÓŻA
GODULA
(Katedra Etnografii
Słowian
UJ)
ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA
W B A D A N I U K U L T U R Y LUDOWEJ KARPAT*
Zainteresowanie Profesora „niezmiernie bogatym — j a k sam to określił —
ale bardzo z ł o ż o n y m obrazem kulturowym K a r p a t " nie było przypadkowe.
Młodzieńcze fascynacje góralszczyzną, wyrosłe na tle ówczesnego klimatu
kulturalnego epoki, powoli się precyzowały. O d wycieczek krajoznawczych
w góry, działalności kolekcjonerskiej, pogadanek radiowych, szkiców popularno
naukowych dochodzi do podjęcia planowej pracy badawczej. Mieczysław
G ł a d y s z p o c z ą t k o w o koncentruje się na problematyce związanej z k u l t u r ą
ludową Śląska, w tym także Śląska C i e s z y ń s k i e g o . Dopiero później
zainteresuje się innymi regionami Polski. W 1954 roku Profesor na stałe
wiąże się z krakowskim o ś r o d k i e m naukowym, obejmując Z a k ł a d Etnografii
Instytutu Historii K u l t u r y Materialnej Polskiej Akademii Nauk. Właśnie
w Krakowie — z jego żywą tradycją b a d a ń karpackich, systematycznie podej
mowanych j u ż od X I X stulecia przez różne dziedziny nauki, by c h o ć wy
mienić historię, j ę z y k o z n a w s t w o , geografię, archeologię, a n t r o p o l o g i ę fizyczną
czy etnologię — znajduje sprzyjające warunki do rozwoju tego nurtu swoich
zainteresowań.
1
Mniej więcej w połowie lat pięćdziesiątych naszego wieku w środowisku
krakowskich e t n o g r a f ó w zrodził się pomysł n a w i ą z a n i a współpracy z krajami
karpackimi i z b a ł k a ń s k i m i w celu prowadzenia wspólnych b a d a ń nad
k u l t u r ą l u d o w ą r e g i o n ó w górskich (Staszczakówna 1957, s. 519; Szyfelbein
* Zakres
Uznaliśmy
Śląsku.
terytorialny działu
bowiem
za
Charakteryzuje
słuszne
poświęconego
twierdzenie
go pewna
Karpatom
Profesora,
odrębność,
nie obejmuje
że region
powstała
wskutek
ten
Beskidu
Śląskiego.
k u l t u r o w o ciąży
izolacji
od
reszty
ku
Karpat
Polskich, spowodowanej specyficznymi stosunkami historyczno-administracyjnymi i osadniczymi
na
tym
dotyczące
obszarze — M i e c z y s ł a w
historii
kultury
Gładysz
wsi karpackiej,
(dalej
M.
maszynopis
polskiej Konferencji Etnograficznej w Rzeszowie
G.),
referatu
Polskie
międzynarodowe
wygłoszonego
(19-20 I I 1968). Dlatego też
na
prace
I I Ogólno
zainteresowanie
M i e c z y s ł a w a G ł a d y s z a k u l t u r ą l u d o w ą Beskidu Ś l ą s k i e g o z o s t a ł o przedstawione
w
szerszym
k o n t e k ś c i e — b a d a ń na Ś l ą s k u .
1
tomie.
Szerzej ujmuje to zagadnienie T . D o b r o w o l s k a — zob. a r t y k u ł zamieszczony w niniejszym
116
RÓŻA G O D U L A
1958, s. 410; Reinfuss 1959, s. 10; G ł a d y s z 1961a, s. 340, 1981b, s. 71).
Nie była to całkiem oryginalna myśl. O d r ę b n o ś ć Karpat od wielu lat
wzbudzała ciekawość badaczy. Swoiste warunki naturalne i specyficzne
procesy kulturowe, w t y m j a k ż e istotne — przebieg i charakter osadnictwa,
typ gospodarki pasterskiej oraz nawarstwiające się w ciągu dziejów p o w i ą z a n i a
z B a ł k a n a m i — zdecydowały o szczególnym u r o k u badawczym tego regionu,
penetrowanym przez wielu specjalistów ze środkowej i p o ł u d n i o w e j Europy.
N a t u r a l n ą więc koleją rzeczy była dążność, by s k o o r d y n o w a ć prowadzone
prace i stworzyć sprzyjające warunki do rozwiązywania r o d z ą c y c h się
w trakcie b a d a ń p r o b l e m ó w , wymieniać rezultaty d o c i e k a ń .
Idea takiej właśnie współpracy pojawiła się co najmniej na p o c z ą t k u
naszego stulecia w gronie n a u k o w c ó w słowiańskich, zajmujących się k u l t u r ą
l u d o w ą tegoż regionu (Porićkij 1961, s. 155). Natomiast w okresie między
wojennym prowadzone były m i ę d z y n a r o d o w e badania nad szałaśnictwem
w rejonie k a r p a c k o - b a l k a ń s k i m z inspiracji powstałej wówczas Słowiańskiej
Komisji do Badania Szałaśnictwa w Karpatach i na B a ł k a n a c h . J e d n a k ż e
z różnych p o w o d ó w ta interesująco z a p o w i a d a j ą c a się w s p ó ł p r a c a została
przerwana, a jednymi z istotniejszych były trudności w ujednoliceniu po
dejmowanej działalności badawczej (Král 1961). D o p o m y s ł u wspólnych
b a d a ń wracano jeszcze kilkakrotnie na gruncie różnych dyscyplin, i to za
r ó w n o w polskich, jak i w obcych środowiskach naukowych, osiągając mniej
lub bardziej p o m y ś l n e rezultaty (Gładysz 196la, s. 339-340, 1962a, s. 34-35).
W tym kontekście powojenna inicjatywa krakowskich e t n o g r a f ó w zasługuje
na szczególne uznanie. N i e m a l ż e od razu wywołała żywy oddźwięk wśród
niemałej rzeszy badaczy zainteresowanych p r o b l e m a t y k ą k a r p a c k ą . Odbywały
się liczne spotkania i narady, w czasie k t ó r y c h wielokrotnie stwierdzano
potrzebę takiej współpracy, dyskutowano jej formy. Wyłonił się projekt
zorganizowania m i ę d z y n a r o d o w e j komisji koordynującej badania w Karpatach,
zaplanowano też utworzenie pisma „ C a r p a t i c a " — biuletynu informacyjnego
Komisji. Starania nabrały realnych kształtów w 1959 roku, kiedy to przedstawi
ciele Polski i Czechosłowacji podpisali u m o w ę , stając się w ten s p o s ó b
członkami — założycielami M i ę d z y n a r o d o w e j Komisji do Badania K u l t u r y
Ludowej w Karpatach (skrót — M K K K )
(Gładysz 196la). P o c z ą t k o w e
dwustronne spotkania między P o l s k ą i Czechosłowacją z czasem zostały
rozszerzone. D o M K K K przystąpiła Rumunia, Bułgaria, Węgry, Związek
Radziecki, rozpoczęła też współpracę J u g o s ł a w i a . W 1976 roku, w związku
z trwającą od lat p o s z e r z o n ą o obszar B a ł k a n ó w działalnością Komisji,
postanowiono zmienić jej dotychczasową nazwę na M i ę d z y m i r o d o w ą Komisję
2
3
2
prof,
Stronę polską reprezentował prof, dr W. Dynowski ( I H K M P A N ) , a c z e c h o s ł o w a c k ą —
dr J . Horák
(Instytut
Etnografii i Folklorystyki Č S A V )
i dr
B.
Filova
(Instytut
Etnografii S A V ) .
3
Współpraca z wieloma krajami przed ich oficjalnym przystąpieniem do M K K K
legała na indywidualnym uczestnictwie w pracach Komisji.
po
117
ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J
4
do B a d a ń K u l t u r y Ludowej w Karpatach i na Bałkanach ( M K K K B )
(Frolec 1981).
Trzeba podkreślić aktywny udział Profesora w pracach naukowo-organizacyjnych Komisji. Od 1960 do 1984 roku był członkiem Prezydium,
k t ó r e stoi na czele M K K K B , a w latach 1960-1963 wchodził w skład
Komitetu Redakcyjnego rocznika „ C a r p a t i c a " , wydawanego w Bratysławie
przez Słowacką A k a d e m i ę Nauk. W Komisji Krajowej od p o c z ą t k u jej
działalności należał od grona Prezydium, najpierw sprawując funkcję sekretarza,
potem przez długie lata był p r z e w o d n i c z ą c y m . Pilnie uczestniczył w licznych
konferencjach i seminariach karpackich krajowych i m i ę d z y n a r o d o w y c h .
Na wielu z nich wygłaszał referaty, a zawsze brał żywy udział w dyskusji.
Był też inicjatorem lub organizatorem szeregu sympozjów poświęconych
tematyce karpackiej. O p u b l i k o w a ł kilka a r t y k u ł ó w dotyczących powstania,
zasad organizacyjnych, programu działania M K K K B (Gładysz 1961 a, 1962a,
1963a, 1964, 1965b, 1981b,d).
Warto też może p r z y p o m n i e ć Jego konsekwencję w nawiązywaniu kontak
t ó w z uczonymi różnych n a r o d ó w i ich umiejętne podtrzymywanie. Świadczy
0 tym rozległa korespondencja z instytucjami etnograficznymi w Czechosło
wacji, Bułgarii, Rumunii, Jugosławii, Z w i ą z k u Radzieckim, na Węgrzech
1 oczywiście w Polsce. Są tam informacje o planach Komisji i aktualnie
prowadzonych pracach, zaproszenia do udziału w konferencjach i sympozjach,
propozycje t e m a t ó w do opracowania i projekty ich publikacji na lamach
„Etnografii Polskiej" lub innych czasopism. Istotną rolę w zacieśnianiu
współpracy odgrywały osobiste kontakty Profesora, a okazją do bezpośredniej
wymiany p o g l ą d ó w , p r ó c z wspominanych j u ż konferencji, były wizyty
w zagranicznych p l a c ó w k a c h etnograficznych — w uniwersytetach, akademiach
nauk, muzeach- .
Nie m o ż n a p o m i n ą ć usilnych starań, których nie szczędził, by Polskiej
Komisji n a d a ć instytucjonalną formę. Mieczysław G ł a d y s z kilkakrotnie
5
4
Dokonało
się to
na posiedzeniu Prezydium
MKKK
w Smolenicach
w
Czechosło
wacji.
5
W
latach
1959-1980
Profesor
uczestniczył
(25-26 I I ) . Bratysława (17-19 V I ) , Warszawa
Starý Smokovec (21-24 X I ) 1964
w
r. -
Kraków
Katedrze
konf. M K K K ; 1962 r. -
(16-19 V) -
Etnografii
między
konf. M K K K ;
Uniwersytetu
w
innymi
(23-24 V I I ) 1965
Brnie,
w
w:
1959
Smokovec (17-20 X ) r. -
Martin-Brno
Instytucie
konf. M K K K ; -
Praga (19-25 I X ) -
1960
r. -
konf. M K K K ;
(10-18 V I ) - wizyta
Etnografii
ČSAV
oraz w Narodowym Muzeum Słowacji i Narodowym Muzeum Moraw: 1967
(11-18 I X ) -
r. — K r a k ó w
konferencje M K K K ;
w
Brnie
r. — Smolenice
pobyt w Katedrze Etnografii Uniwersytetu
w Pradze, w Instytucie Etnografii Č S A V , w Muzeum Etnograficznym i Narodowym Muzeum
Czech; 1971 r. sta -
Smolenice-Bratysława (15-17X1) -
konf. M K K K ; 1974 r. -
Moravany -
konf. M K K K ; 1973 r. -
konf. M K K K ;
1976 r. -
R o ž n o v k/Radho-
Smolenice (1-5 I X ) -
konf. M K K K B ; — K r a k ó w — Mogilany (17-21 X I ) — V M i ę d z y n a r o d o w a Konferencja O g ó l n o karpackiego Atlasu Dialektologicznego; 1978 r. 1979 -
Kraków -
Mogilany (8-12
konf. M K K K B ; 1982 r. -
X) -
V y s o k é Tatry (6-9 X I I ) -
konf. M K K K B ;
Szentendre (31 V - 4 V I ) -
1980
konf.
r. -
konf.
MKKKB:
Smolenice (27-31 X )
MKKKB.
-
118
RÓŻA G O D U L A
referował tę sprawę na posiedzeniach Rady Naukowej I H K M P A N i wy
stępował z p i s e m n ą p r o ś b ą do dyrektora tej placówki.
Kilkanaście
lat trwające wysiłki zakończyły się dopiero w 1976 roku, kiedy to Komitet
Nauk Etnologicznych P A N powołał P o l s k ą Komisję K a r p a c k ą . Funkcję
przewodniczącego powierzono Mieczysławowi Gładyszowi, k t ó r y pełnił j ą do
1984 roku.
Z funkcją tą łączyły się wielorakie obowiązki. Jednym z istotniejszych
było koordynowanie licznych prac podejmowanych przez Komisję. Szczególnego
znaczenia n a b r a ł o to w okresie, gdy w skali m i ę d z y n a r o d o w e j r o z p o c z ę t o
syntetyczne opracowania wybranych dziedzin kultury ludowej w Karpatach
i na B a ł k a n a c h (pasterstwa wysokogórskiego, architektury, folkloru zbójnic
kiego). W związku z tym w ramach sekcji polskiej — tak j a k i w innych
krajach — powstały tzw. podkomisje, czyli zespoły badawcze p o w o ł a n e do
opracowania tych trzech t e m a t ó w szczegółowych. Z czasem, wraz z rozszerze
niem zakresu problematyki badawczej, w czym znaczny udział miał Mieczysław
Gładysz, powstał zespół do opracowania karpackiego atlasu etnograficznego,
kultury muzycznej górali, zespół informacji o źródłach dotyczących kultury
ludowej Karpat oraz podkomisja muzealna . Oczywistą jest rzeczą, że ze
strony Przewodniczącego w y m a g a ł o to wielu czynności o charakterze naukowo- organizacyjnym, choćby tylko p r z y p o m n i e ć współudział w wypracowaniu
założeń badawczych zespołów, planu ich działalności czy też aktywne
uczestniczenie w spotkaniach roboczych poszczególnych podkomisji.
Niemal dwudziestopięcioletnia działalność Profesora w Komisji Karpackiej
przedstawia się bogato. Trudno oczywiście z a p r e z e n t o w a ć wszystkie Jego
przedsięwzięcia, wypowiedzi czy inspirujące pomysły, k t ó r e niejednokrotnie
powstawały w trakcie ożywionej dyskusji. N a u w a g ę zasługuje udział
Mieczysława G ł a d y s z a w wypracowaniu problematyki badawczej Komisji.
Był jednym z t w ó r c ó w planu b a d a ń w Karpatach — projektu strony polskiej,
k t ó r y został przezeń przedstawiony na polsko-czechosłowackiej konferencji
w Warszawie w 1959 roku.
W propozycji tej szczególnie akcentowano konieczność ujednolicenia
tematyki, metod i narzędzi badawczych, by uzyskać j a k najbardziej p o r ó w n y
walne materiały. Badania terenowe powinny być przeprowadzane synchronicz
nie we wszystkich wytypowanych miejscowościach. Przy wyborze p u n k t ó w
badawczych „ w i n n o się przede wszystkim uwzględnić p o d o b i e ń s t w o w a r u n k ó w
geograficzno-gospodarczych, demograficznych i struktury społecznej. W związ
ku z tym zachodzi potrzeba przeprowadzenia jak najrychlej regionalizacji
Karpat w oparciu o granice historyczno-administracyjne, geograficzno6
h
Przewodniczącą
zespołu
d/s
pasterstwa
została
prof,
dr
B.
Kopczyńska-Jaworska.
zespołu d/s architektury — doc. dr M . G ł a d y s z o w a , f o l k l o r u z b ó j n i c k i e g o — prof, dr D . Simonides,
karpackiego atlasu etnograficznego — prof, dr J. Klimaszewska, k u l t u r y muzycznej górali —
doc. dr J. Stęszewski. informacji
komisji muzealnej — dr F.
o ź r ó d ł a c h — doc. dr A . Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z , a pod
Midura.
119
ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J
-fizjograficzne, gospodarcze i j ę z y k o w e " . N a d t o Referent zwrócił u w a g ę na
konieczność „ o p r a c o w a n i a bibliografii etnograficznej i stanu b a d a ń nad k u l t u r ą
ludową Karpat oraz historii zainteresowań naukowych Karpatami z uwzględ
nieniem ruchu regionalnego w poszczególnych krajach". Propozycja o b e j m o w a ł a
również „sporządzenie wykazu muzealiów etnograficznych i rozpoczęcie
serii publikacji najważniejszych w y t w o r ó w " , wreszcie „ o p r a c o w a n i e przeglądu
etnograficznych archiwaliów wraz z indeksem m a t e r i a ł ó w zawartych w pu
blikowanych źródłach historycznych". J e d n a k ż e za najpilniejsze u w a ż a n o
podjęcie tych t e m a t ó w badawczych, k t ó r e naświetlałyby pochodzenie kultury
ludowej w Karpatach. S p o ś r ó d nich na plan pierwszy wysuwa się opracowanie
roli pasterstwa wysokogórskiego w jego całym przebiegu dziejowym (Gładysz
196la, s. 341-342). J u ż wówczas przyjęto, że właśnie pasterstwo stanie
się tematem w i o d ą c y m w m i ę d z y n a r o d o w y c h badaniach inspirowanych przez
Komisję.
W i o s n ą 1960 roku, mimo trudności organizacyjnych, Polska Komisja
Karpacka p o s t a n o w i ł a r o z p o c z ą ć badania terenowe nad organizacją pasterstwa
wysokogórskiego, k t ó r e kontynuowano w następnych latach. Niezaprzeczalnym
walorem tej akcji było to, że prowadzono ją równocześnie na całym
obszarze Karpat Polskich, za p o m o c ą tej samej ankiety i kwestionariusza .
Dzięki temu uzyskano w pełni p o r ó w n y w a l n e w y n i k i , k t ó r e w przyszłości
będą wykorzystane w syntetyzującym ujęciu pasterstwa karpackiego (Kopczyńska-Jaworska 1962, 1981). W penetracjach terenowych uczestniczyły placówki
etnograficzne uniwersyteckie i Polskiej Akademii Nauk, także niektóre muzea
oraz Śląski Instytut Naukowy w Katowicach ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a 1962,
s. 322; G ł a d y s z 1962a, s. 25). P o ś r ó d innych czynny udział w badaniach
brali pracownicy krakowskiego Z a k ł a d u Etnografii I H K M , kierowanego przez
Mieczysława G ł a d y s z a .
Dostrzegając pilną potrzebę wykonania prac podstawowych, j u ż w 1958 roku
Profesor zainicjował opracowanie Bibliografii historii kultury ludowej Karpat.
Siedmioosobowe grono e t n o g r a f ó w pod naukowym kierownictwem Mieczy
sława G ł a d y s z a w k r ó t k i m czasie p r z y g o t o w a ł o pierwszą część Bibliografii [ . . . ]
(red. G ł a d y s z 1960). Obejmuje ona okres od p o ł o w y wieku X I X do 1959
roku. Uwzględnia publikacje najważniejsze i najpełniej ujęte, także niektóre
przyczynkarskie dotyczące kultury ludowej Karpat Polskich; w niewielkim
7
8
:
Pierwszą
wersję
kwestionariusza
opracowała
B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a
w
1960
roku.
Po dyskusji w czasie obrad w Smokowcu w 1961 r o k u p o w s t a ł a druga wersja, w większym
stopniu
nastawiona
podstawa
kwestionariusz
i wierzenia
na badania p o r ó w n a w c z e ,
poszukiwań
terenowych
poszerzono
m. in. o
(Jaworska
dział
(J. Klimaszewska), ponadto
która
została
1981.
s.
budownictwa
wprowadzono
t y l k o w j e d n y m sezonie przy jego p o m o c y
prowadzili
Zespól
pracował
w składzie:
W
przez
MKKK
następnych
M.
uzupełnienia
(J. O l ę d z k i ) -
8
przyjęta
(oprać.
(A. K o w a l s k a - L e w i c k a , M . M a r k u s ) i k u l t u
się potem w ł a s n ą wersją ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a
85).
Gładyszowa),
w zakresie
(Gładysz
badania t a k ż e
latach
jako
ten
magię
pożywienia
1962a, s. 30). Jednak
Słowacy,
posługując
1981, s. 85-86).
M . Gładyszowa.
Z. Szromba. D . T y l k o w a , A . Zambrzycka-Kunachowicz.
A.
Kowalska-Lewicka, I . N i z i ń s k a .
120
RÓŻA G O D U L A
wyborze natomiast prezentuje wyniki nauk pomocniczych, k t ó r e m o g ą posłużyć
do głębszej interpretacji zagadnień etnograficznych (Gładysz 1960c, s. I I ) .
M i m o zastrzeżeń Redaktora, że to p r ó b a robocza wymagająca uzupełnień
i weryfikacji, warto zauważyć, że była to pierwsza tego rodzaju publikacja
i c h o ć b y dlatego właśnie znacząca. M i a ł a z o r i e n t o w a ć badaczy Karpat
„ [ . . . ] w zakresie i charakterze polskiego dorobku z dziedziny etnografii
i nauk pomocniczych" (Gładysz 1960c. s. I I ) . Trzeba d o d a ć , że zadanie
to jest ciągle aktualne.
Spełniła jeszcze j e d n ą w a ż k ą rolę inspirując badaczy innych krajów.
Warto p r z y p o m n i e ć , że j u ż na pierwszej konferencji krakowskiej M K K K
w 1959 roku przyjęto wniosek Profesora dotyczący systematycznego opraco
wania bibliografii karpackich przez poszczególne kraje. W następnych latach
b ę d ą trwały prace w Czechosłowacji, Rumunii, na Węgrzech, w Jugosławii
i Bułgarii (Frolec 1981, s. 40-41). W 1967 roku ukazały się
Materiały
do bibliografii węgierskiej
(Fóldes, Gyorgyi) oraz jugosłowiańskiej
(Damaćinovic, Gavazzi) j a k o kolejne części Bibliografii historii kultury ludowej
Karpat, w s p ó ł r e d a g o w a n e przez Mieczysława Gładysza. Natomiast krakowski
zespół w nieco zmienionym s k ł a d z i e , lecz nadal pod kierunkiem Profesora,
przygotował d r u g ą część bibliografii polskiej za lata 1960-1967 (red. G ł a d y s z
1974c).
Ostatecznym celem m i ę d z y n a r o d o w y c h b a d a ń w Karpatach i na B a ł k a n a c h
ma b y ć syntetyczne ujęcie kultury ludowej tego obszaru. W związku z tym
na wielu posiedzeniach roboczych Komisji, sympozjach krajowych i kon
ferencjach m i ę d z y n a r o d o w y c h dyskutowano problem wyboru właściwego
sposobu badania kultury. Ogólnie rzecz ujmując, zarysowały się dwie
koncepcje. Jedna to scharakteryzowane wcześniej badania tematyczne, polega
j ą c e na jednoczesnym zebraniu materiału na ściśle określony temat, na obszarze
całej góralszczyzny w wytypowanych punktach badawczych i przy użyciu
tych samych narzędzi. Przypomnijmy, że t a k ą właśnie p r o c e d u r ę zastoso
wano w pierwszych eksploracjach terenowych Komisji w zachodnim łuku
Karpat na temat kultury pasterskiej. Propozycję a l t e r n a t y w n ą , k t ó r ą przyjęto
nieco później, c h o ć r o z w a ż a n o j ą j u ż w czasie pierwszych dyskusji, stanowiły
badania monograficzne, d ą ż ą c e do ujęcia pełnego stanu kultury na obszarze
z a w ę ż o n y m do niewielkiego regionu, a nawet jednej wsi (Gładysz 1972e,
s. 65-66). W y m a g a j ą one udziału szeregu dyscyplin. Dopiero bowiem —
uzasadniał Kazimierz Dobrowolski — „przez skrzyżowanie k ą t ó w widzenia
[ . . . ] na ten sam przedmiot badawczy wyrastają zagadnienia nowe, ukazują
się zależności do tej pory nie dostrzeżone, uwidac
iją się we właściwej
skali [ . . . ] tendencje i prawidłowości г о / \ojo w e "
itury (1961, s. 18).
Doceniając wartości obu metod p o s t ę p o w a n i a , PJ o i c s o r ostatecznie opowie
dział się za tą ostatnią. „ B a d a n i a takie — pisał — dotyczą wszystkich działów
9
4
D o z e s p o ł u p r z y s t ą p i ł a A . Pawlicka, natomiast
A. K o w a l s k a - L e w i c k a .
w t y m etapie prac nie
uczestniczyła
ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J
121
kultury, rozwijającej się w ciągu stuleci w danej miejscowości lub w o k r e ś l o n y m
regionie. W tych to wypadkach nie ograniczamy się do gromadzenia
m a t e r i a ł ó w etnograficznych, ale także źródeł historycznych, a niekiedy archeo
logicznych, zmierzając do ujęcia poszczególnych e t a p ó w rozwojowych.
Interpretacja przebiegających zjawisk, wykrywanie mechanizmu procesu kultu
rowego umożliwia podejmowanie problematyki ogólnej, dającej dalekie perspek
tywy i głębszy sens badaniom etnograficznym". W ten s p o s ó b prowadzone
badania „przyczynią się do usunięcia zbyt pośpiesznych i uproszczonych
uogólnień, budowanych na podstawie znajomości drobnych wycinków teryto
rialnych i kulturowych" (Gładysz 1962a, s. 31-32). Jego zdaniem, obrany
przez Komisję kierunek badawczy, który prowadzi do poznania m i k r o kultur, jest j a k najbardziej słuszny, daje bowiem gruntowne podstawy
do syntetycznego ujęcia kultury ludowej w całym masywie karpackim
(Gładysz 1972e, s. 66).
D o w o d n y m wyrazem takiej postawy Profesora bylo bardzo szybkie, bo
j u ż w 1962 roku. rozpoczęcie b a d a ń na Polskim Spiszu. Opracowanie
monografii tego regionu zostało p o w i ą z a n e z planami naukowo-dydaktycznymi
Katedry Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego, k t ó r ą od 1960 roku
kierował Mieczysław G ł a d y s z . W dużej mierze badania były prowadzone przez
Zbigniewa Białego, także przez niektórych p r a c o w n i k ó w Katedry; ponadto
znaczny udział mieli też magistranci i studenci. Realizowano je poprzez
indywidualne wyjazdy w teren, wakacyjne praktyki studenckie oraz obozy
naukowe Sekcji Karpackiej K o ł a Naukowego E t n o g r a f ó w im. Kazimierza
Moszyńskiego przy K E S U J .
Badania spiskie zaplanowano j a k o p r a c ę interdyscyplinarną. W związku
z t y m podjęto współpracę z r ó ż n y m i dziedzinami nauki, by j a k najpełniej
p o z n a ć i zrozumieć kulturę. Najogólniej rzecz ujmując chodziło o takie
dyscypliny, k t ó r e za przedmiot dociekań mają rzeczywistość k u l t u r o w ą
i przyrodniczą wsi, człowieka widzianego w kategoriach kulturowych jak
i w aspekcie biologicznym; o nauki rozpatrujące społeczną, k u l t u r o w ą
egzystencję ludzi, spełniającą się w stałym kontakcie ze środowiskiem na
t u r a l n y m i " (Biały 1987, s. 46). Badania kompleksowe na Spiszu nie przy
niosły w pełni sytysfakcjonujących wyników, bowiem oczekiwanie, że w trakcie
wspólnych studiów nawiąże się p o m i ę d z y badaczami twórczy kontakt
i rozwiązaniu ulegną problemy wnoszone przez poszczególne nauki, spełniło
się tylko w niewielkim stopniu (Biały 1987, s. 48). N a podkreślenie
zasługuje j e d n a k ż e j u ż samo podjęcie takich b a d a ń w dobie nasilającej
się specjalizacji nauk, które operują coraz bardziej hermetycznymi j ę z y k a m i .
P r ó b a zmierzenia się z t r u d n o ś c i a m i , powstającymi w toku roboczych
k o n t a k t ó w różnych dyscyplin na ich pograniczach, niewątpliwie jest intere
sującym doświadczeniem. Wymiernym efektem tej współpracy są artykuły
i n
Ogółem
w kompleksowych badaniach
naukowych z siedmiu uczelni K r a k o w a .
na
Spiszu
wzięło u d z i a ł p i ę t n a ś c i e dyscyplin
122
RÓŻA G O D U L A
omawiające zagadnienia o charakterze interdyscyplinarnym, wspólnie opraco
wane przez przedstawicieli różnych nauk (Biały, Kobyłecki, Węgrzyn 1972;
Biały, G ó r k a 1987) oraz publikacje specjalistów, którzy starają się uwzględnić
punkt widzenia także innej — niż własna — dyscypliny (Jaworski, Kobyłecki
1977; P a n k ó w n a 1987; Kaczanowski 1987).
Zasadniczym celem b a d a ń na Spiszu miało być całościowe ujęcie kultury
ludowej w przeszłości i obecnie ze szczególnym uwzględnieniem procesu
p r z e o b r a ż e ń oraz roli i miejsca e l e m e n t ó w tradycyjnych we współczesnym
życiu wsi. O wytypowaniu do b a d a ń monograficznych zadecydowała specyfika
kultury tego subregionu karpackiego. Tutaj przecież nawarstwiały się w ciągu
wieków fale osadnicze, jedne z najbardziej zróżnicowanych pod względem
etnicznym, jakie wystąpiły w Karpatach Polskich. Wskutek tego wykształciła
się kultura charakterystyczna dla pogranicza etnicznego — j a k określa Mie
czysław G ł a d y s z — polsko-słowacko-ruskiego. gdzie duży wpływ mieli także
koloniści niemieccy i l u d n o ś ć cygańska. Nadto, w niektórych wsiach spiskich
jeszcze do okresu międzywojennego p a n o w a ł y półfeudalne formy s t o s u n k ó w
społeczno-gospodarczych (Gładysz 1972e. s. 66-67).
W pierwszym rzędzie badania zmierzały do przedstawienia podstaw byto
wania (rolnictwa, pasterstwa, rzemiosła i innych zajęć pozarolniczych) na
tle w a r u n k ó w naturalnych, s t o s u n k ó w demograficznych i osadniczych. P r ó c z
wymienionych, u w z g l ę d n i o n o inne tematy szczegółowe: budownictwo miesz
kalne i gospodarcze, wyposażenie wnętrza, niektóre formy reliktowe (in
stytucję tzw. żelarzy) oraz szeroko r o z u m i a n ą k o n s u m p c j ę . Z czasem
problematyka b a d a ń rozszerzyła się, obejmując pozostałe dziedziny kultury,
między innymi o b r z ę d o w o ś ć (rodzinną, d o r o c z n ą ) i obyczajowość, twórczość
artystyczną. Warto przy tym zaznaczyć, że p o c z ą t k o w o zainteresowania
badaczy k o n c e n t r o w a ł y się wyłącznie na środowisku górali spiskich, lecz
j u ż w drugiej połowie lat sześćdziesiątych r o z p o c z ę t o systematyczne badania
wśród społeczności cygańskiej, od dawna osiadłej na Spiszu. W ten s p o s ó b
zostały zainicjowane pierwsze w Polsce systematyczne badania nad Cyganami
karpackimi, k t ó r e są do dziś kontynuowane (Biały 1987, s. 45).
Rezultatem tej akcji badawczej jest dwadzieścia pięć prac magisterskich,
powstałych pod kierunkiem naukowym Profesora
oraz dwie rozprawy
doktorskie, których był p r o m o t o r e m . Trzeba jeszcze w s p o m n i e ć o licznych
publikacjach, głównie artykułach rozrzuconych po czasopismach etnograficz
nych, które powstały w wyniku b a d a ń prowadzonych na Spiszu przez
K a t e d r ę Etnografii Słowian UJ z a r ó w n o w czasie, gdy Profesor był jej
kierownikiem, jak też kontynuowanych po Jego odejściu na emeryturę
11
12
' i Z o b . pozycje: 96, 108. 111. 122. 125. 128, 130, 136. 144-145. 148.
169. 185, 188-189. 194-195. 198, 201. 208, 212 ( K u l e s z a - Z a k r z e w s k a 1979).
150,
165,
E. K r a s i ń s k a . Żródla chłopskiej
wiedzy rolniczej w drugiej polonie XIX i XX
wieku
