-
Title
-
Ikonografia przedstawienia Matki Boskiej Gromnicznej w grafice i malarstwie ludowym / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.2, s.71-88
-
Creator
-
Jacher-Tyszkowa, Aleksandra
-
Date
-
1980
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:3308
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Sztuki PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3531
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Text
-
Aleksandra Jacher -Tyszkowa
IKONOGRAFIA PRZEDSTAWIENIA MATKI BOSKIEJ GROMNICZNEJ
W GRAFICE I MALARSTWIE L U D O W Y M
Celem
opracowania
nograficznych,
ne
które
przedstawienia
Zasługują
ku
tematu
i
i
czczone w
wiążą
się z
iż w
s z t u c e kościelnej
Spotkania
w
święto
Spotkania
na
cioła
—
już
w
IV
w.
(2,
22—39),
według
ma
świątyni, służebnica.
Dzie
nadeszły
VI
w.
zwane
napisane
worodne
Mieli
dwa
jest
dziecko płci
również
młode
i
obrzędo
mogła
ze
liturgii
jest
koś
poświadczone
greckie
Ewangelii
Hypapante,
starcem
św.
Sy
Łukasza
d n i .^oczyszczenia
r o d z i c e zanieśli
złożyć
gołębie,
w
Dzieciąt
P r a w i e P a ń s k i m : każde
męskiej
w
będzie p o ś w i ę c o n e
ofierze
zgodnie z
A
żył
w
Był
to
człowiek
pociechy
Izraela,
Duch
Jerozolimie
a
Święty
parę
pier
Panu.
synogarlic
przepisem
albo
Prawa
człowiek,
Pań
prawy
Duch
i pobożny,
Święty
objawił,
imieniem
że
spoczywał
nie
d o świątyni. A
Sy-
wyczekiwał
ujrzy
na n i m .
śmierci,
z o b a c z y M e s j a s z a Pańskiego. Z a n a t c h n i e n i e m
c h a przyszedł
Je w
objęcia,
błogosławił
Boga i
„ T e r a z o W ł a d c o , p o z w ó l odejść słudze t w e m u
ju,
według
t w o j e g o słowa.
w i e n i e , któreś p r z y g o t o w a ł
światło
na
oświecenie
Bo
moje
wobec
pogan
i
oczy
Dzie
Pra
mówił:
w
ohłopca, z g o d n a z p r a w e m
w
Józef,
niekiedy
wcześnie
tradycji
święta
prorokini
narodów:
urodze
r o w a n i a p i e r w o r o d n e g o , k t ó r e następowało
ve
Occursus
czyli
Domini
Wielki
w
wyżej
wymienionego
swoich
zwłaszcza
się
i
listach
nastąpiło
zmieszanie
się
Hypapante
z
za
wątkami
ogłoszono j e ś w i ę
Bożej
były
daje
8
św.
ujawnione
5
obszerny
i
św.
wielu
wielu
świętu,
zwracając
t e n przeznaczony
powstało
myśli
do
Łukas7.a,
nadawano temu
„Oto
siBazyli
komentarz
S y m e o n a , który
powiedział:
upadło
Sw.
Pana .
Ewangelii
o w a d z e , jaką
a b y przezeń
aby
Spotkania
urywka
proroctwu
do M a t k i
w
Izraelu,
serc; także
twoją
własną duszę p r z e n i k n i e m i e c z " .
7
Początki
święta
w
R z y m i e sięgają
n i e j s z e g o o k r e s u , niż t e n , k t ó r y
na
podstawie
oficjalnego
zapewne wcześ
z w y k ł o się
ustanowienia
przyjmować
papieża
Gelaze-
go . W i e m y b o w i e m , że j u ż p o d k o n i e c V w . papież
Ge-
8
l a z y z n o s i r o z p u s t n e i g r z y s k a pogańskie t z w . L u p e r c a l i a ,
obchodzone
czasie
w
miesiącu
święto
(Purificatio
lutym,
Oczyszczenia
S. M a r i a e ) .
a
ustanawia
Najświętszej
Musiało
więc
w
tymże
Panny
Marii
mieć
ono p e w n e
t r a d y c j e u g r u n t o w a n e w ś r ó d chrześcijan R z y m u . W
lazjańskim
Safcramentarzu
liturgię r z y m s k ą
jów
gallickich,
i Zaśnięcia.
dzenia
Święta
w
z
VIII
w.,
ono
wzmiankowane
Matce
Ge-
reprezentującym
n a początku j e j w p r o w a d z e n i a
jest
świąt p o ś w i ę c o n y c h
do k r a
obok
innych
B o ż e j : Zwiastowania,
Naro
8
U schyłku V I I w . p a p i e ż S e r g i u s z 1
R z y m i e procesję
ze
świecami
Oczyszczenia . Miesiąc l u t y
w
czasie
został w y b r a n y
10
p r z y p a d k o w o . W n i m b o w i e m o d b y w a ł y się w
nie
starożyt
ności r y t y oczyszczające, o k r e s p o k u t y p o d k o n i e c
roku.
(Stąd n a z w a łac. f e b r u a r i u s , o d f e b r u m = ś w i ę t o o c z y s z
c z e n i a ) . P r o c e s j a ze ś w i e c a m i (a także o b r z ę d o w a
cja
ś w i e c y z w a n e j g r o m n i c ą ) była t a k s i l n y m
katolickiego
święta
Festum
Oczyszczenia, że
( L e v . 12,
ofia
w
30 d n i p o
dniu
oczyszcze
(włos.),
(czes.),
Szwezkowni
Luty
(łac),
funk
akcentem
stosunkowo
Chandeleur
Candelaria
(ang.), M a r i a
słowiańskich:
(hisap.),
Lichtmess
Gromnice,
wcześ
Swezkowoiza,
w
dialekt
Aby
właściwie
występowały
ze
świętem
Styrii),
(niem.);
Svezhneza
w
(pol.),
Maria,
Szveohnicza
za
(windyjski
Candelora
Szwezkowna
(serbsko-łużycki),
(slawoński), S u e z h i n z a ;
Srtenije Gospodnie
lub
Gromniczna
wacki), Switlo Marinje
ni
zaś
(franc),
Candlemass
językach
ną
Prezentując
Candelarum
Chandelles
n i a l u d z i e b o g a t s i składali j a k o o f i a r ę o w i e c z k ę , a b i e d
synogarlice.
kapłan
Fête
40 d n i p o
Mojżeszowym
Anna,
des
2—8), była ceremonią odrębną o d p r e z e n t a c j i , c z y l i
lub dwie
gołąbków
Najświętsza
zba
twego,
8
postaci
występują:
naz
ludu
urodzeniu dziecka . Według zwyczaju w
niej:
t e m w 534 r . za cesarza J u s t y n i a n a I j a k o Hypapnte
Hromnice
oczyszczenia m a t k i
d w a gołąbki
w
w
l u b zewnątrz),
wa:
s
niu
występują
poko
Izraela" .
Ceremonia
Po
ikonograficz
n i e przyjęta została w w i e l u j ę z y k a c h e u r o p e j s k i c h
ujrzały
wszystkich
chwałę
aż
więc D u
gdy rodzice wnosili
ciątko Jezus, a b y postąpić z N i m w e d ł u g z w y c z a j u
wa, o n wziął
sens
wewnątrz
osoby główne
Stosunkowo
wprowadził
(...)
Jemu
św.
wschodnich
m;eć
świętem?
skiego.
meon.
koszyku. Jako
jest,
o b r a z o w e , czy
ma w
Marii
Mojżeszowego"
w
i na ile —
jako
dla
źród
Symeonem,
tradycje
słowami
za
k o Jezus d o J e r o z o l i m y , a b y p r z e d s t a w i ć j e P a n u " . T a k
bowiem
od
ołtarz i e l e m e n t y o ł t a r z o w e , o f i a r a
gorzędne:
Świątyni.
P a n a Jezusa z c z c i g o d n y m
prawa
(przedstawiona
co ś w i a d c z y ł o b y
związany
Jerozolimie
gdy
tłumaczą
O c z y s z c z e n i a . Najczęściej
a
Gromnicznej
Z g o d n i e ze
1
sceny
czasie, co u s t a n o w i o
ikonografia
folklor
dawne
w
czyli Spotkanie
meonem .
i
Boskiej
katolickiego
ny
świątynia
tego
Gromnicznej. Wią
na przedstawienie
właśnie
jeszcze s p o t
4
s t a c i e t e i składane o f i a r y
chrześcijan
z
płacił
k a n i e ze s t a r c e m S y m e o n e m o r a z prorokinią A n n ą .
obok
o prastarych
w
isię, czy —
obrzędy
Matki
Jezusa
Prezentacją
wpłynęła
odwrotnie
niego
Łuka
w
w tradycjach grec
to obrzędy
t y m samym
zastanowić
wość ś-więta
wpływ
on
d l a etnografów,
oczyszczającymi
Pana
czy
Warto
ojciec
chodnimi. W cesarstwie bizantyjskim
powszechnie przez
Oczyszczeniem
kapłanowi
P a n n a M a r i a , Dzieciątko o r a z S y m e o n ; j a k o p o s t a c i e d r u
ludowej
występuje
j e s t też, zwłaszcza
łach o d b y w a ł y się w
i przyjęte
syna
naj
Świątyni.
i r z y m s k i c h , które
Święto
z
czy Prezentacji
z Symeonem
że się o n o z r y t a m i
też
litur
jedno
za
5 syklów. D w i e c e r e m o n i e , o p i s y w a n e p r z e z św.
sza łącznie j a k o j e d n o z d a r z e n i e , z a w i e r a j ą
katolickim.
g a d n i e n i e genezy i początków święta
ne
rokiem
upamiętniając
zdecydowanie wątek
Interesujące
kich
obrazy
( i l . 16—21), d o m i n u j e
mimo
kil
sank
pielgrzymkowych,
ikonografii
innych —
ciątka
Gromnicznej.
popularnych obra
wizerunki
kościele
pierworodnego
iko
dziewiętnastowiecznej
tematu
ryjny,
miała
Gromnicznej
świąt w
Boskiej
większość
kalendarzowym,
starszych
zmian
dziewiętnastowiecz
l u d o w y m n a uwagę z
miejscowościach
Boskiej
gicznym
na
Matki
Podczas g d y
z ó w za p i e r w o w z o r y
tuariach
W
prześledzenie
one w malarstwie
powodów.
Matki
jest
wpłynęły
(chor
Sviezhni(kraiński),
(rosyjski) .
1 1
zinterpretować
Oczyszczenia i
zarówno
w
obrzędowość
zrozumieć
wierzeniach
związa
wątki,
popularnych,
które
jak
71
i wykształconych w r a m a c h l i t u r g i i kośaielnej, spróbuj
m y cofnąć się d o najwcześniejszych o n i m r e l a c j i .
Z n a j d u j e m y je w h o m i l i i Czcigodnego Bedy (Beda
V e n e r a b i l i s ) z 725 r . . M ó w i o n , że w d r u g i m miesiącu
p o ś w i ę c o n y m F e b r u u s o w i , t o j e s t P l u t o n o w i , należaio
przeprowadzić
o c z y s z c z e n i e państwa, a b y
ustanawiać
p r a w a za p o ś r e d n i c t w e m bogów. T e z w y c z a j e oczyszcza
jące — t w i e r d z i — słusznie zmieniła r e l i g i a chrześci
jańska, g d y w d r u g i m d n i u t e g o miesiąca ( p o ś w i ę c o n e
go św. M a r i i ) cały l u d w r a z z k a p ł a n a m i obchodził u s t a
l o n e tradycją m i e j s c a w mieście ( R z y m i e ) , a w s z y s c y
nieśli w rękach z a p a l o n e ś w i e c e i śpiewali h y m n y . W i e
m y , że w R z y m i e p r o c e s j a t a ( z w a n a l e t a n í a ) szła z k o ś
cioła św. A d r i a n a n a F o r u m R o m a n u m d o b a z y l i k i
S. M a r l a M a g g i o r e .
Wprowadził
ją papież
Sergiusz
w V I I w.
1 2
1 3
P o d o b n e w z m i a n k i z a m i e s z c z o n e są w h o m i l i i p r z y
p i s y w a n e j św. E l i g i u s z o w i ( z m a r ł e m u w 659 r. złotni
k o w i z L i m o g e s , później b i s k u p o w i z N o y o n , F r a n c j a ) .
Głosi o n , ż e l u d r z y m s k i co 5 l a t składał o f i a r ę ( s a c r i f i c i u m ) oświetlając m i a s t o R z y m ś w i e c a m i i p o c h o d n i a
m i n a cześć bóstw p o d z i e m i a , a p r z e d e w s z y s t k i m n a
część F e b r u u s a , t o j e s t P l u t o n a , p a n a p o d z i e m i a . O f i a r a
p o w t a r z a n a co pięć l a t została w y p a r t a przez c o r o c z n y
zwyczaj
ohrześoijański, o b c h o d z o n y n a początku m i e
siąca . W e d ł u g niektórych b a d a c z y i s t o t n y m a r g u m e n
t e m d l a w y t ł u m a c z e n i a obrzędowości związanej ze ś w i ę
t e m G r o m n i c z n e j b y ł o o d n i e s i e n i e t e g o święta d o d a w
n y c h oczyszczających o b r z ę d ó w poświadczonych w s t a
r o ż y t n y m R z y m i e . P o c z ą t k o w o p r z y p u s z c z a n o , że święto
Oczyszczenia
m a związek t y l k o z d a w n y m i o b r z ę d a m i
L u p e r c a l i i , o b c h o d z o n y m i w R z y m i e 15 l u t e g o k u c z c i
bożka F e b r u u s a . W późniejszych b a d a n i a c h wysunięto
14
1 5
72
inną teorię, w k t ó r e j u d o w a d n i a n o , że n i e m a z w i ą z k ó w
pomiędzy różnorodnymi z a b i e g a m i m a g i c z n y m i mający
m i p o d ł o ż e w a n t y c z n y c h r y t a c h a g r a r n y c h i błazenadą
uprawianą w czasie L u p e r c a l i i , a e l e m e n t a m i p o w a ż
n y c h o b r z ę d ó w kościelnych o b c h o d z o n y c h 2 l u t e g o . I n
n i w y w o d z ą o b r z ę d o w o ś ć Oczyszczenia ze święta
amburbale. Istotną rolę o d g r y w a ł a w t y m ś w i ę c i e p r o c e s j a xe
światłami, upamiętniająca p o s z u k i w a n i a P r o s e r p i n y p o r
w a n e j przez P l u t o n a . M a t k a P r o s e r p i n y , Cerera poszu
k i w a ł a j e j p r z e z całą n o c z pochodnią w ręku, zapalo
ną n a E t n i e ( S y c y l i a ) . A b y w y p l e n i ć pogański z w y e z p i
pozostawiając r e k w i z y t , d e którego l u d z i e p r z y w y k l i , o j
c o w i e Kościoła p o s t a n o w i l i obchodzić ś w i ę t o M a t k i B o s
k i e j G r o m n i c z n e j procesją z z a j p a l o n y m i ś w i e c a m i . A l e
sama p r o c e s j a ( C h a n d e l e u r ) i święto Oczyszczenia,
to
z d a n i e m D o m d e B r u y n e ' a d w i e różne r z e c z y . P r o c e s j a
o d b y w a ł a się z a w s z e 2 l u t e g o , podczas g d y ś w i ę t o P u r i f i c a t i o mogło być przełożone n a i n n y dzień. A n a l o
g i c z n a s y t u a c j a z a c h o d z i w p r z y p a d k u /procesji z w a n e j
l i t a n i a m a i o r , która u s t a l o n a została n a 25 k w i e t n i a ,
podczas g d y o b c h o d z o n e w t y m d n i u święto św. M a r
k a m o ż e być p r z e n i e s i o n e . W t y m d n i u
odbywały
się p r o c e s j e
w e wsiach w i e l u krajów
Europy, aby
w y j e d n a ć d o b r e u r o d z a j e . U w a ż a się p o w s z e c h n i e , żo
l i t a n i a m a i o r j e s t chrześcijańską transformacją p r o c e s j i
Robigalia .
16
17
1 8
19
J a k wskazują p i s m a o j c ó w Kościoła pogańskie ce
r e m o n i e amburbaliów miały c h a r a k t e r państwowy, prze
błagalny i w r ó ż e b n y i w i ą z a ł y się z r y t a m i l u s t r a c y j n y m i świata starożytnego. D l a p r z y w r ó c e n i a s t a n u n i e s k a
l a n e g o , u w o l n i e n i a się o d sił n i e c z y s t y c h , p r z e c i w s t a w i a
jących się k o n t a k t o m ze świętością p o s ł u g i w a n o się róż
n y m i zabiegami oczyszczającymi . Zarówno w p r z e d 20
chrześcijańskie]! r y t a c h i m i t o l o g i i j a k i c e r e m o n i a c h
świata chrześcijańskiego można o b s e r w o w a ć p r z e m i a n y
p r o w a d z ą c e do zróżnicowanej
i bogatej
obrzędowości
święta Oczyszczenia. J e d n y m z c h a r a k t e r y s t y c z n y c h e l e
m e n t ó w tego święta j e s t z w y c z a j błogosławienia świec,
który, p o d o b n i e j a k b ł o g o s ł a w i e n i e p a l m , j e s t z a p e w n e
p o c h o d z e n i a franko-germańskiego i — j a k n a t o w s k a
zują p r z e k a z y — w y s t ę p o w a ł już w I X — X w i e k u .
C h r y s t i a n i z a c j a świata słowiańskiego nadała m u z n a
m i o n a l o k a l n e , utrzymujące się w obrzędowości l u d o
wej .
2 1
2 2
W analizie etnograficznej obrzędów na terenie
s k i s t w i e r d z a m y , że poświęcone g r o m n i c e spełniały
ne f u n k c j e :
Pol
róż
1 — towarzyszyły r y t u a l n e m u oczyszczeniu
k o b i e t y po
urodzeniu dziecka;
2 - z a p a l o n e p r z y łożu umierającego, z j e d n y w a ł y d!a
n i e g o łaskę;
3 - chroniły p r z e d p i o r u n a m i , g r o m a m i ;
4 — pełniły rolę apotropeiczną
nione
przed
5 — występowały
i
(światło, d y m , z n a k i c z y
g r o m n i c ą ) , przynosiły z d r o w i e , zabezpieczały
c h o r o b a m i l u d z i i zwierzęta h o d o w l a n e ;
we
wróżbach,
dotyczących
urodzaju
pogody.
A d . 1. R y t u a ł y oczyszczenia
k o b i e t y po u r o d z e n i u
dziecka
odnajdujemy
w
wierzeniach
różnych
ludów
świata, na różnych szczeblach r o z w o j u k u l t u r y . I z o l a
cja społeczna k o b i e t w p e w n y c h o k r e s a c h życia f i z j o
logicznego
j a k m e n s t r u a c j a , ciąża i połóg była, poza
n i e l i c z n y m i w y j ą t k a m i , wspólna całemu r o d o w i l u d z k i e
m u , bez w z g l ę d u n a stopień r o z w o j u społecznego .
2 3
21
W P o l s c e w i e r z o n o , że k o b i e t a p o p o r o d z i e n i e p o
w i n n a w y c h o d z i ć n a p o l a , p o n i e w a ż przestaną o n e r o
d z i ć . Sądzono b o w i e m , że k o b i e t a p o p o r o d z i e
jest
„nieczysta", a j e j s t a n może udzielić się p o l o m , zboże
w i ę c , które na n i c h rośnie, będzie z a n i e c z y s z c z o n e l u b
„ p ł o n ę " c z y l i p u s t e . O k r e s y „nieczystości" k o b i e t s t a
n o w i ł y zagrożenie d l a społeczności . D l a t e g o
koniecz
n y m w y d a w a ł o się o c z y s z c z e n i e k o b i e t y p o p o r o d z i e , ce
l e m u w o l n i e n i a j e j i d z i e c k a o d zagrażających i m w p ł y
w ó w . O k r e s izolacja k o ń c z y ł u r o c z y s t y wywód,
połą
c z o n y z ceremonią kościelną, w której niemałą r o l ę o d
g r y w a ł a świeca, t r z y m a n a w ręku k o b i e t y przystępują
cej do w y w o d u . P o d o b n i e j a k ogień i d y m , własności
oczyszczające m i a ł y w s z e l k i e j e g o p o c h o d n e , j a k w ę g l e ,
popiół, płomień świecy. ( O c z y s z c z e n i e p r z e z ogień s t o
s o w a n e było też p o p r o f a n a c j a c h , w o j n a c h , p o m o r a c h ,
w t y m o s t a t n i m w y p a d k u był t o z a b i e g p a r e x e l l e n c e
d e z y n f e k c y j n y , w k t ó r y m rolę o d g r y w a ł n i e t y l k o ogień,
ale i d y m ) .
25
3
2 6
27
2 8
2 9
3 0
Katolicka
i n t e r p r e t a c j a święta
Oczyszczenia
Naj
świętszej P a n n y M a r i i m ó w i , że była O n a w o l n a o d
g r z e c h u i skażenia, n i e musiała w i ę c p o d d a ć się p o u r o
d z e n i u Jezusa o b r z ą d k o w i o c z y s z c z e n i a .
Wypełnienie
p r z e z N i ą n a k a z ó w z a k o n u b y ł o w y r a z e m posłuszeństwa
p r a w u i wskazówką d l a ludzi, a b y podporządkowywali
się n a k a z o m r e l i g i i . P o w i ą z a n i e oczyszczenia ze ś w i e
c a m i , j a k o źródłem światła i o g n i a , zyskało w r e l i g i i
chrześcijańskiej n o w e s y m b o l i c z n e u z a s a d n i e n i e : światło
b o w i e m oznacza C h r y s t u s a , j e s t w i ę c s y m b o l e m d o b r a
i
sprawiedliwości, s y m b o l e m
Boga.
Przeciwstawienie
światła i ciemności stało się podstawą d l a r o z b u d o w a
n i a s y m b o l i k i p r z e n i e s i o n e j n a g r u n t pojęć m o r a l n y c h
i religijnych
W łańcuchu stanów p o z y t y w n y c h j a k :
światło — jasność — ciepło — ogień — ż y c i e — d o b r o ,
znalazło się r ó w n i e ż światło świecy, a w szczególności
gromnicy.
31
3 2
A d 2. W e d ł u g chrześcijańskiej i n t e r p r e t a c j i z a p a l e
nie g r o m n i c y p r z y umierającym i t r z y m a n i e j e j przez
n i e g o w dłoniach m a z j e d n y w a ć łaskę i o d p u s z c z e n i e
g r z e c h ó w . Ś w i a t ł o g r o m n i c y m a m u przypominać o C h r y
stusie, n a z w a n y m ś w i a t ł e m o ś w i e c a j ą c y m n a r o d y .
3 3
W l u d o w y c h wierzeniach g r o m n i c a zapalona przy
konającym miała go bronić p r z e d s z a t a n e m , sądzono
b o w i e m , że w t y m m o m e n c i e r o z g r y w a się w a l k a o j e
go duszę p o m i ę d z y aniołami, w y s ł a n n i k a m i n i e b a , i sza
t a n e m , księciem
ciemności . D l a t e g o
właśnie
istniał
zwyczaj
p r z e c h o w y w a n i a g r o m n i c y „na ś m i e r ć " , „ a b y
s k o n a n i e m i e l i lżejsze i zły d u c h n i e miał d o n i c h p r z y
stępu" — j a k pisze Z y g m u n t G l o g e r . W i e r z o n o
pow
szechnie, że g r o m n i c e są z n a k i e m gotowości n a śmieić.
U l u d z i pobożnych wisiały o n e n a d łożem j a k o p r z y
p o m n i e n i e , a b y w każdej c h w i l i b y l i p r z y g o t o w a n i n a
z g o n . N a s u w a się t u a n a l o g i a p o m i ę d z y g r e c k i m m i
t e m , w e d ł u g którego b o g i n i D e m e t e r s c h o d z i ze ś w i a t
ł e m d o p o d z i e m i w p o s z u k i w a n i u s w o j e j córki P e r s e f o n y , a z w y c z a j a m i o g n i o w y m i k u l t y w o w a n y m i szeroko
w o k r e s i e świąt B o ż e g o N a r o d z e n i a w obrzędach za
duszkowych .
31
35
86
8 7
A d 3. G r o m n i c e w o b r z ę d o w o ś c i p o l s k i e j chroniły
p r z e d g r o m a m i — p i o r u n a m i ( p i o r u n — co m . i n . p o d a
j e A l e k s a n d e r Brückner, t o prasłowiańska n a z w a „ g r o
m u " , a l i t e w s k i P e r k u n a s był t o n a j w y ż s z y bóg g r o m o
w y , litwo-.słowiański ). G r o m był w w i e l u r e l i g i a c h
świata b o s k i m a t r y b u t e m , a m i e j s c e g d z i e uderzył u w a
żano za ś w i ę t e . Jeszcze w d z i e w i ę t n a s t o w i e c z n y c h m o d
l i t e w n i k a c h katolickich o d n a j d u j e m y specjalne m o d l i t
w y w y g ł a s z a n e podczas b u r z y i piorunów. Z w r a c a n o się
w n i c h do B o g a , „ k t ó r e g o wszechmocność n a s y c a p r z e
paści, p o r u s z a m o r z a i posyła p i o r u n y " z prośbą, a b y
n i e ciskał w l u d z i g r o m ó w , a b y o d w r ó c i ł burzę o d d o
m ó w i d o b y t k u za p o ś r e d n i c t w e m s w o i c h aniołów * . Już
38
39
4
1
73
I I . 1—5. Ofiarowanie
w świątyni,
d r z e w o r y t y , książeczki d o nabożeństwa X V I — X V I I w . I I . 6
D r z e w o r y t z serii T a j e m n i c Różańcowych, ok. X V I / X V I I
w . I I . 7. Ofiarowanie
w
świątyni
m i e d z i o r y t n a p e r g a r n i n i e , 14 X 9 c m , w y k . A n t o n i W i e r i x ( W i e r x ) , 1552—1624
k s . P i o t r S k a r g a pisał: „ T e n a s z e g r o m n i c e
taką m o c biorą, iż z a p a l o n e ,
ją... Ś w i ę t y
był obyczaj
gromy
przodków
bólom
przeżegnane
i p i o r u n y odgania
naszych,
który
li,
p r z e d o b r a z e m , k t ó r y n a ścianie z a w ż d y
wezwawszy
wszystkich
domowników
do
ne
wiadomości z n a j d u j e m y
ne p r z y t y m
są
u Jakuba Haura:
zwyczayne
od
remedya, ludziom katolickim
Ziela, W i a n k i y Kadzidła
tra
Zakonu
kościoła
doświadczone,
czterech
dzwonie
obrony
przed
przeciw
Matki
gradem,
używaniu
Boskiej
gromnic
nie
podobnie
ziół
jak
święconych
do k a d z e n i a w
tylko
dla
występowali
oni
we
gromnice
w
k i o d n o t o w a ł jeszcze w
potępiał
używanie
obnoszono
1564 r . J a n M ą c z y ń s k i .
44
gromnic
przy
„zamawianiu"
także
w
przed
różnych
mówi
Dei
świecami,
w
zabie
szeroko
o róż
Polsce
i
Panny M a r i i obchodzono
na
sierści
zaś
zwierząt
dniu
Matki
domy i krowy
Boskiej
znak
czy dużo w o s k u
czy g r o m n i c a zgasła
jeszcze M i k o ł a j
wy
Oczyszcze
wypalano
z w o s k u etc. Z t e g o ,
zanim
się
ją
przyszłośćZabiegi
Rej
w
Postylli .
10
zabiegów s t o s o w a n y c h
Gromnicznej, w
w e j E u r o p y b y ł y przyjęte w d n i u
Wniebowzięcie
u nas
k r a j a c h środko
św. B ł a ż e j a . W
61
Pol
sce w d n i u św. Błażeja (3 l u t e g o ) o d b y w a ł o się r ó w n i e ż
wo
bydła. Z w y c z a j
sapientia
Niektóre z powyższych
4
apotropeionów. Z a p a l o n e
się
4 9
praktykowanych
takie wyśmiewał
czasie b u r z y ' .
kół d o m u , b u d y n k ó w g o s p o d a r c z y c h ,
gromnicznej
obieraniem .
przyniosło d o d o m u , p r z e w i d y w a n o
A d 4. L u d w y k o r z y s t y w a ł t a k ż e g r o m n i c e w c h a r a k
terze
kazań De
zabobonach
nakapało, w z g l ę d n i e
się c h m u
święcono
zbiorze
krzyża, w r ó ż o n o
średniowiecz
4 1
aby
ze
Pio
n a ścianach p r z y b i t e ,
ry, a burze n a Powietrzu..." . Kaznodzieje
przestrzegali,
S.
oraz
wykorzystywano
n i a Najświętszej
Rzymskiego
poświęcone, krzyżyki
świecy
stępuje z i c h krytyką. W s p o m i n a , że w d n i u
„Duchow
n i a w e w s z y s t k i e D z w o n y , g d y i a k i e pokazują
ni
w
nych
służące, i a k o t o G r o m n i c e ,
Dominikańskiego
Ewangelistów E w a n g e l i e
S.
zadziorami
Gromnice
Podob
4 1
płomieniem
g a c h m a g i c z n y c h . S t a n i s ł a w ze S k a l b m i e r z a ( z m . 1431 r.)
mie
modlitwy,
z a p a l a l i świecę, którą g r o m n i c ą o d tego z w a l i " .
Nad
17
s o b i e końce p a l c ó w , a b y uchronić
zanogcicami,
jesz
cze i s a m p o m n ę , iż g d y g r z m o t y w s z c z y n a ł y się, k a ż d y
gospodarz
gardła .
ogrzewano
święcenie
małych
żejkami".
W
chorego,
ta
świeczek
Polsce
woskowych,
środkowej
d o t y k a n o podbródka
zwanych
okrążano
„bła-
nimi
gardło
i w y k o n y w a n o znak k r z y
ża, co m i a ł o przynosić ulgę w c h o r o b i e . P o d o b n y
sku
5 8
Kościół
tek
chorób,
chleb .
przynosiły
Nawet
64
święcone
w
w
rytuałach
tym
dniu
katolickich
jabłka"
jest
czy
modlitwa,
o p a l a n i e n i m i w ł o s ó w n a g ł o w i e b y n i e lękać się g r z m o
którą kapłan o d m a w i a t r z y m a j ą c
tów e t c .
ce złożone n a k r z y ż . Z w r a c a się w n i e j d o B o g a
za p o
średnictwem
gardła
Jeszcze n a początku X I X w . wieśniacy w
45
sce r o z p o c z y n a l i
polowe,
jak
z gromnicą
np. rzucanie
siewu, wypędzanie
czenie
i
żniw.
kładli g o w r a z
ostatni
4 6
odrzwiach
w
ważniejsze
ziarna
brali
wosk
w
stodole,
wypalania
dła d y m e m p o z g a s z e n i u
i
na
koń
motyw
g r o m n i c y , co m i a ł o
uwolnienie
od
dwie
bólu
świe
świec, które
przyniosła
świętemu
do
więzienia
p e w n a u b o g a n i e w i a s t a , a ś w i ę t y polecił palić j e n a j e
go pamiątkę .
68
A d 5. W r ó ż e b n e f u n k c j e święta M a t k i B o s k i e j G r o m
Pol
n i c z n e j mają s w o j e
stragarzach,
okadzania
Błażeja
rękach
6 5
kawałek
są w
św.
w
i i n n e g o z ł a . W l e g e n d a c h o św. B ł a ż e j u p o w t a r z a s i ^
skibę, a g d y
w. odnotowane
i o b r a m o w a n i a c h o k i e n oraz
czasie
gromniczny
z a t y k a l i weń
krzyżyków
prace
w
pole, rozpoczynanie
rolnicy
Pod koniec X I X
zwyczaje
ręku
z z i a r n e m p o d pierwszą
s n o p układali
gromnicy .
sce
bydła
Niekiedy
w
pierwszego
Pol
wiach.
gar
Z
wróżono,
zapobiegać
w
6
odzwierciedlenie
w l i c z n y c h przysło
obserwacji
pogody
i zachowania
jak
będzie
zima,
długa
jaka
się
zwierząt
będzie
pogoda
różnyoh o k r e s a c h r o k u oraz; j a k i e będą z b i o r y .
.
Wiele
7
75
8
