-
Title
-
Kult świętych - patronów rzemiosła w Azji Środkowej. Geneza, funkcje, przemiany / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.135-142
-
Creator
-
Jasiewicz, Zbigniew
-
Date
-
1988
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1221
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1322
-
Text
-
„Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1
PL ISSN 0071-1861
ZBIGNIEW JASIEWICZ
(Instytut Etnologii U A M , Poznań)
K U L T ŚWIĘTYCH - P A T R O N Ó W RZEMIOSŁA
W AZJI ŚRODKOWEJ.
GENEZA, FUNKCJE, PRZEMIANY
Przedmiotem mego opracowania będą wierzenia i obrzędy, związane z pro
dukcją w ramach rzemiosła i jego organizacją, praktykowane przez rze
mieślników badanej przeze mnie części Azji Środkowej. Szczególną uwagę
poświęcę kultowi świętych — patronów rzemiosła, eksponowanemu i najbar
dziej rozbudowanemu elementowi tych wierzeń. Pragnę przedstawić koncepcje
dotyczące genezy wierzeń i obrzędów rzemieślniczych oraz ich funkcji spo
łecznych. Innym celem opracowania jest zwrócenie uwagi na odmienne me
chanizmy i kierunki zmiany w badanej dziedzinie wierzeń i praktyk z nimi
związanych na dwóch obecnie odrębnych politycznie, ekonomicznie i ideolo
gicznie obszarach: w Uzbekistanie i Tadżykistanie, środkowoazjatyckich re
publikach radzieckich i w Afganistanie — terenach, które jeszcze w połowie
X I X w. stanowiły w miarę jednolity region historyczno-kulturowy, zamiesz
kany głównie przez różne grupy Tadżyków i U z b e k ó w . Chciałbym wreszcie
ukazać różnice w wierzeniach i obrzędach w odrębnych kategoriach rzemio
sła, wydzielonych ze względu na odmienność organizacji, środowiska osadni
czego, płci wytwórców oraz miejsca w systemie społeczno-kulturowym. O m ó
wię głównie rzemiosła metalowe, choć korzystać będę również z materiałów
dotyczących innych rzemiosł. Ramy chronologiczne opracowania obejmują
koniec wieku X I X i wiek X X . Z tego bowiem okresu pochodzą materiały,
którymi się posługuję — zgromadzone i opublikowane przez etnografów ra
dzieckich oraz materiały z moich własnych obserwacji i badań terenowych,
głównie z obszaru Afganistanu, zebrane w trakcie Etnologicznej Ekspedycji
Azjatyckiej Katedry Etnografii U A M w roku 1976.
Problematyka rzemiosła badanej przeze mnie części Azji Środkowej wydaje
się bardzo interesująca z kilku przyczyn. Pierwszą z nich jest dawna metry
ka rzemiosł na tych terenach o starożytnych centrach miejskich, takich jak
Taszkient, Samarkanda, Buchara, Chiwa, Balkh, Mazare — Šarif. R o z w ó j rze
miosła w tych i wielu innych miastach związany był nie tylko z zaspokaja
niem potrzeb ludności rolniczej, ale również z produkcją dla pasterzy — no-
136
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
madów. Drugą z przyczyn jest współczesne zróżnicowanie tego kiedyś jedno
litego terenu, który w 2 połowie X I X i w X X w. znalazł się w granicach
różnych państw i poddany został oddziaływaniom różnych systemów kultu
rowych. Trzecią przyczyną jest występowanie odrębnych kategorii rzemieślni
ków, będących wytworem dziejów i obecnych stosunków społeczno-kulturo
wych, a jednocześnie stanowiących interesujący element miejscowych struktur
społecznych. M o ż n a wyróżnić następujące ich rodzaje:
1. Rzemieślników zorganizowanych w cechy, występujące w przeszłości we
wszystkich większych miastach tego regionu i obejmujące również część
rzemieślników zamieszkałych wsie podmiejskie. Cechy rzemieślnicze w wielu
miastach Afganistanu istnieją do dnia dzisiejszego, pełniąc z jednej strony
funkcję samorządu rzemieślników, a z drugiej narzędzia kontroli administracji
państwa nad rzemiosłem. W Uzbekistanie i Tadżykistanie natomiast cechy
zanikły w okresie po Rewolucji Październikowej, a rzemieślnicy zorganizo
wani zostali w spółdzielnie. W latach pięćdziesiątych spółdzielnie rzemieślni
cze przekształcone zostały w przedsiębiorstwa przemysłu państwowego (por.
Jasiewicz, 1968, s. 516).
2. Rzemieślników żyjących w ramach wędrownych — jak je nazywa Aparna R a o — „nie produkujących żywności" grup, których charakter społeczno-kulturowy dobrze określa wskazanie na połączenie w nich cech marginalności i symbiotyczności (Rao, 1982, s. 115). Tego rodzaju grupy skupiają
kowali, producentów sit, wytwórców wyrobów z drewna i cyrulików. Część
z tych grup osiadła, znalazłszy korzystne warunki, np. w pobliżu wielkich
miast. Taką osiadłą grupę stanowią Haydarihá — dotąd endogamiczna i o ni
skim statusie społecznym grupa kowali, mieszkająca w okolicy Qaysár w pro
wincji Fáryab w północnym Afganistanie, wstępnie zbadana przeze mnie
w roku 1976. Osiedlenie się -tej grupy związane było z jej podporządkowa
niem Kipczakom na zasadach przypominających przed kilkudziesięciu laty
niewolnictwo domowe, przekształcone później w stosunki typu patron —
klient.
3. Rzemieślników rozproszonych, pracujących zarówno w małych miastach
i wsiach rolniczych, jak i wśród pasterzy — nomadów. Ich status społeczno-ekonomiczny przyjmował i przyjmuje bardzo różne formy: niewolnika do
mowego, rzemieślnika społeczności lokalnej, posługującego się należącym do
tej społeczności warsztatem i zespołem narzędzi i pracującego za naturalia,
rzemieślnika pracującego za pieniądze, rzemieślnika w kołchozie lub sowchozie.
4. Rzemieślników — kobiety, pracujące zarówno w mieście, jak i na wsi.
W tych miastach lub wsiach, w których pracowała większa liczba kobiet —
rzemieślników, pojawiały się niekiedy pewne formy organizacji oraz wierze
nia i obrzędy związane z profesją.
Szczególnie interesujące na tym terenie było kobiece garncarstwo wysoko
górskich regionów Tadżykistanu, nie znające koła garncarskiego i pieców
do wypalania garnków.
K U L T PATRONÓW RZEMIOSŁA W AZJI ŚRODKOWEJ
137
Profesjonalne wierzenia i rytuały Azji Środkowej stanowią zespół religijno-magiczny, który rozwinął się i najszerzej funkcjonował w ramach cechów.
Wyodrębnienie się cechów stworzyło zapotrzebowanie na ideologię, która
z jednej strony mogłaby integrować rzemieślników i dać im poczucie wartości
własnej pracy, a z drugiej w sposób korzystny prezentowałaby rzemieślni
k ó w wobec innych grup społeczeństwa. Takie funkcje spełniał kult świętych
patronów rzemiosła, zarejestrowany przez etnografów radzieckich, szeroko
praktykowany w ramach organizacji cechowej na terenie Uzbekistanu i Tadży
kistanu przed przemianami wywołanymi Rewolucją Październikową. Niektóre
przejawy tego kultu nadal są natomiast żywotne na terenie Afganistanu
i zarejestrowałem je w trakcie badań terenowych w roku 1976.
Kult ten polega na wyborze przez poszczególne rzemiosła lub grupy rze
miosł jednego ze świętych, czczonych szeroko w świecie muzułmańskim lub
w skali regionu i uznaniu go za założyciela, a jednocześnie za patrona
rzemiosła (pir). W islamie, religii w swojej doktrynie konsekwentnie mono
teistycznej, kult świętych pośredniczących między ludźmi a Bogiem należy do
rozwiniętej i trwałej sfery religijności ludowej (por. Mensching, 1964, s. 272).
Patronami rzemiosł były nie tylko postacie wyłonione przez islam (hazrati
Ali — patron polerowników tkanin lub Fatima — patronka garncarek), ale
również postacie biblijne czczone przez muzułmanów (Dawid — Doud —
patron kowali i wszystkich rzemiosł metalowych, włączając w to szyjących
złotą nicią hafciarzy z Buchary; Noe — Nuch — patron rzemiosł pracujących
w drewnie; E w a — patronka różnych rzemiosł kobiecych), wybitni przedsta
wiciele sufizmu oraz święci lokalni. Zainteresowanie wzbudzają postacie pa
tronów rzemiosła nie wywodzące się z kręgu muzułmańskiego: patron rzeźników z Chorezmu — Dżonmardi — Kassob wiązany z zoroastryzmem, patron
wszystkich halfa — najemnych majstrów — hazrati Burch oraz patronki ko
biecych profesji — różne prababki — momocho. Oprócz tego udział w dosko
naleniu każdego rzemiosła, choćby najmniejszy, przypisywano także szatano
wi. Analiza imion świętych patronów rzemiosła, głównych i drugorzędnych,
umożliwia próby zrekonstruowania ich następstwa w czasie. Przyjmuje się,
że święci patroni związani z islamem stopniowo wypierali patronów wywo
dzących się z poprzedzających islam systemów religijnych (Suchareva, 1960,
s. 197 п.).
Świętym patronom przypisuje się nie tylko zapoczątkowanie umiejętności
rzemieślniczych otrzymanych od Boga i ich przekazanie ludziom, ale także
wprowadzanie udoskonaleń. Powiązanie innowacji w rzemiośle z imieniem
świętego stanowiło religijne usankcjonowanie złamania tradycji i oznaczało
przywrócenie zasady podporządkowania praktyki produkcyjnej przekonaniom
religijnym (Suchareva, 1960, s. 203). Zasada ta kierowała również kreowa
niem patronów dla nowo powstałych rzemiosł i cechów. N a początku X X w.
na terenie Chanatu Chiwijskiego patronem cechu krawców posługujących się
maszynami do szycia został Singer — znany niemiecki fabrykant polskiego
138
Z B I G N I E W JASIEWICZ
pochodzenia, zidentyfikowany ze świętobliwym mężem islamu, który dostar
czył ludziom efektywnego narzędzia pracy.
Legendy o świętych patronach rzemiosła przekazywane były ustnie i w for
mie pisemnej. Upowszechnieniu tych legend służyły rękopiśmienne lub na po
czątku X X w. także litografowane (głównie w Taszkiencie) książeczki tzw.
risola. Oprócz legend o świętym patronie rzemiosła zawierają one modlitwy
i wersety z Koranu, które należy czytać przy wypełnianiu czynności pro
dukcyjnych, a także zasady postępowania rzemieślników. Najczęstsze były
risola w języku tadżyckim (perskim). Rozwój drukarni w Taszkiencie pod
koniec X I X w. i na początku X X w. przyczynił się do upowszechnienia
risola w języku uzbeckim (Andreev, 1928, s. 117).
Risola rzemiosł w Azji Środkowej od dawna były przedmiotem badań
historyków i etnografów rosyjskich i radzieckich. Początkowo porównywano
je ze statutami cechów rzemiosł europejskich. Rację ma znakomita badaczka
Azji Środkowej O. A . Suchariewa, która traktuje risola jako modlitewnik
i amulet (Suchareva, 1960, s. 201). Taką rolę pełniły risola (zresztą litogra
fowane w Taszkiencie), które spotykałem w północnym Afganistanie. Naj
częściej starannie owinięte w chustkę przechowywane były w warsztacie lub
noszone przez rzemieślników.
Kult świętych — patronów w połączeniu z innymi treściami wierzenio
wymi odgrywał ważną rolę w trakcie zgromadzeń i obrzędów rzemieślni
czych. Ogólne zebranie, na którym wybierano starszego cechu (kalantar,
oksokoł), poświęcone było patronowi rzemiosła i nosiło nazwę pirawi (Dżabbarov, 1959a, s. 380). Oddaniem pod opiekę świętemu — patronowi rzemiosła
był także obrzęd poświęcania ucznia i wyzwolenia go na mistrza, zwany
na terenie Chorezmu patija — pirawi (Dzabbarov, 1959b, s. 84). Uroczystość
ta stanowiła również włączenie ucznia do wspólnoty żyjących i zmarłych
mistrzów — członków korporacji (Peščereva, 1955, s. 280). Obejmowała ona,
obok czytania risola, także przewiązanie ucznia pasem i wypowiedzenie przez
mistrza formuły błogosławieństwa i zezwolenia na samodzielne wykonywanie
zawodu (fotiha) (Tadżiki...,
1966, s. 209). Rytuałowi temu towarzyszyła
uczta, która w zależności od możliwości materialnych ucznia gromadziła
większą lub mniejszą liczbę gości. Rytualne poświęcenie i wyzwolenie ucznia
nie było obowiązkowe, kiedy był on synem lub innym bliskim krewnym
majstra. Wystarczyło wówczas błogosławieństwo (Tursunov, 1972, s. 112).
Ze świętym — patronem rzemiosła związane były również uroczystości
odbywane w czwartek wieczór, kiedy to w warsztatach — w kuźniach na pa
lenisku, zapalano lampki na cześć dusz zmarłych mistrzów i przygotowywano
specjalne potrawy o zapachu miłym dla dusz (Peščereva, 1955, s. 280;
Uzbeki..., 1962, s. 244). Łączenie w trakcie niektórych rytuałów kultu świę
tego patrona rzemiosła i kultu zmarłych przyczyniło się do sformułowania
hipotezy o ich genetycznym związku (Basilov, 1970, s. 70). Do świętego
patrona rzemiosła odwoływano się również w trakcie trudnych czynności
produkcyjnych, np. odlewania wyrobów metalowych, wyrobu lub naprawia-
K U L T PATRONÓW RZEMIOSŁA W AZJI ŚRODKOWEJ
139
nia kowadeł czy też wypalania naczyń glinianych. W czasie wypalania naczyń
przez kobiety — garncarki w Karateginie, w Tadżykistanie przy ognisku sa
dzano dwie kukły, które miały przedstawiać patronki rzemiosła. W rzemiośle
cechowym w czasie trudnych czynności zaproszony mułły czytał risola lub
odpowiednie wersety z Koranu. Risola i Koran czytano również w czasie
sporządzania narzędzi dla nowo wyzwolonego mistrza — kowala, która to
praca gromadziła kilku doświadczonych rzemieślników i połączona była
z ucztą w kuźni. Uczty składkowe lub wyprawione przez jednostkę trakto
wane były jako ofiara — dzielenie się dochodem ze świętym patronem rze
miosła. Zarejestrowano ofiarę składaną Dawidowi przez hutników wytapiają
cych rudę żelazną w regionie Wancz w Tadżykistanie. Polegała ona na od
dawaniu części uzyskanego żelaza pierwszemu kowalowi, który się pojawił
(Suchareva, 1960, s. 199).
Praktyki kultowe związane ze świętym patronem rzemiosła odbywały się
w warsztatach, w domach rzemieślników, w miejscach zebrań członków ce
chu (były to niekiedy karawanseraje). Specjalnym miejscem kultu były jednak
groby świętych. W Bucharze zebrania cechu hafciarzy złotem odbywały się
przy grobie Boboj Paraduz — jednego z patronów tego rzemiosła, który był
jednocześnie patronem cechu szewców (Peščereva, 1955, s. 280). W trakcie
badań terenowych w Dawlatábád w północnym Afganistanie dowiedziałem
się o grobie proroka Dawida w miejscowości Kešendeh w prowincji Balkh,
odwiedzanym przez rzemieślników metalowych z odległych nieraz miejsco
wości. Grób ten nie jest "Wymieniony w pracy L . Dupree na temat kultu
świętych w Afganistanie; autor ten zresztą nie odnotowuje tej funkcji nie
których świętych, jaką była opieka nad rzemiosłami (Dupree, 1976, s. 1 п.).
Niestety, nie udało mi się dotrzeć do Kešendeh.
Kult świętych — patronów rzemiosła i kult przodków występujący wśród
rzemieślników w niektórych przejawach bliski był wierzeniom i praktykom
magicznym. Oczywiście z rzemiosłem łączyły się również przekonania magicz
ne nie związane z tymi kultami, m. in. wiara w uroczne oczy i szczęśliwe
lub nieszczęśliwe dla działalności produkcyjnej dni.
Nie są mi znane wierzenia i rytuały rzemieślników praktykowane we
współczesnym Uzbekistanie i Tadżykistanie. Nie usłyszałem o nich w czasie
r o z m ó w z rzemieślnikami, nie informują o nich również prace etnografów
radzieckich, sięgające raczej do pamiętanej przeszłości. Likwidacja cechów
i nowe formy organizacyjne działalności rzemieślniczej, a także laicyzacja
życia publicznego, doprowadziły do ich ograniczenia. Zapewne przeniesione
zostały do życia rodzinnego i utrzymały się w niewielkich zespołach rze
mieślników.
Niektóre wierzenia i rytuały współczesnych rzemieślników udało mi się
natomiast zarejestrować w czasie badań w Dawlatábád w prowincji Balkh
w Afganistanie w 1976 r. W niewielkim mieście posiadającym rozwijający
się dopiero w ostatnich latach bazar działa kilka cechów, w tym również
cech kowali. Spotkania kowali, mimo że mają swego kalantara, są rzadkie —
140
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
każdy z rzemieślników, jak mi powiedziano — zajęty jest własną pracą. Jedną
z okazji do spotkań jest poświęcenie ucznia i wyzwolenie go na mistrza.
W uczcie, która towarzyszy wyzwoleniom, poza uczniem uczestniczy mistrz,
kalantar i kilka innych zaproszonych osób. Mistrz — half a odmawia modlitwę
„aby prorok Doud zawiązał tobie pas", natomiast nie ma czynności zawią
zywania pasa. Uczeń w podzięce za naukę nakłada mistrzowi chałat —
czopan, mistrz z kolei obdarowuje ucznia zespołem podstawowych narzędzi
i niekiedy również risola przepisaną własnoręcznie lub przez mułłę. W risola
znajduje się m. in. wykaz kolejnych nauczycieli rzemiosła, prowadzący od no
wego mistrza aż do proroka Dawida. Nie wszyscy jednak rzemieślnicy po
siadają risola.
Inną okazją do spotkań kowali są naprawy kowadeł. Zbiera się razem
kilku mistrzów, pracy towarzyszy uczta i czytanie risola. Rzemieślnicy zbie
rają się także na weselach i pogrzebach c z ł o n k ó w cechu. Specjalną okazją
jest pilgrzymka do grobu proroka Dawida w Kešendeh. Pielgrzymka odby
wa się w miesiącu Amal, członkowie cechu kowali za składkowe pieniądze
kupują barana albo kozę, ryż, tłuszcz i wynajmują samochód. Przy grobie
proroka Dawida, pod przewodnictwem kalantara czytają Koran i risola, poza
tym ucztują, śpiewają, odbywają spacery. Pobyt w Kešendeh trwa tydzień
i ma charakter religijno-rekreacyjny. D o Kešendeh jeżdżą tylko zamożniejsi.
Zdaniem mego informatora - usto Jakuba — wielu jest takich, którzy nie jeż
dżą. On źle ocenia tych, którzy nie odwiedzają grobu proroka.
Materiały z D a w l a t ó b ó d mówią o tym, że obrzędy rzemieślnicze uległy
redukcji (np. brak zawiązywania pasa), a niektóre z nich nie są uznawane
za obowiązkowe. Nie miałem możliwości stwierdzenia, czy obraz zarejestro
wany w D a w l a t ó b ó d jest typowy dla terenu północnego Afganistanu. Ogra
niczenie wierzeń i rytuałów w tym mieście może być spowodowane również
tym, że D a w l a t ó b ó d jest stosunkowo nowym ośrodkiem rzemieślniczo-handlowym.
O niektórych wierzeniach i rytuałach związanych z rzemiosłem opowiada, li również Haydarihá należący do grupy endogamicznej, o niskiej pozycji spo
łecznej, zajmującej się głównie kowalstwem. Nie przyjęli oni organizacji ce
chowej, nie jeżdżą na grób proroka Dawida w Kešendeh, dopiero ostatnio
niektórzy spośród nich kupują risola. Natomiast, jak wynika z ich relacji,
odbywają rytuał poświęcenia ucznia wyzwalanego na mistrza, oczywiście
w tym wypadku, kiedy nie jest to syn mistrza. Również wśród Haydarihá
brak pokrewieństwa wymaga szczególnie silnego włączenia pod opiekę sacrum
i zespołu rzemieślników, co nie jest potrzebne w stosunku do p o t o m k ó w
mistrza. Spotykają się także w kilku lub kilkunastu, aby wyprodukować
narzędzia dla nowego mistrza i naprawiać kowadła. Tym wspólnym pracom
towarzyszy czytanie Koranu i uczta (Jasiewicz, 1978, s. 37 п.). Przypuszczam,
że rzemieślnicy z owych nie produkujących żywności grup, odrębnych etnicz
nie i nie związanych w przeszłości z osiadłymi rzemieślnikami w miastach,
dopiero ostatnio przejmują wierzenia i obrzędy związane z rzemiosłem ce-
KULT
PATRONÓW RZEMIOSŁA
W AZJI
ŚRODKOWEJ
141
chowym. Przyjęcie tych wierzeń i rytuałów traktują jako jedną z możli
wości awansu społecznego i porzucenia swojej dotychczasowej niskiej pozycji
społecznej. Nie potrafię odpowiedzieć na pytanie, czy w grupach tych istniały
wierzenia i rytuały własne, odrębne od spotykanych w cechach rzemieśl
niczych.
Wierzenia i obrzędy rzemieślników w omawianej tu części Azji Środko
wej stanowią synkretyczny zespół religijno-magiczny, poddany długotrwałym
wpływom islamu i rozwinięty w obrębie organizacji cechowej. Z miast prze
nikał on do grup rzemieślników wiejskich oraz rzemieślników z endogamicznych grup pariasów. W radzieckiej Azji Środkowej dokonało się prawdo
podobnie przeniesienie części z tych wierzeń i rytuałów z dawnych cechów
do życia rodzinnego i życia niewielkich grup rzemieślników, natomiast w Afga
nistanie zmiany polegały na ich redukcji i osłabieniu społecznej kontroli nad
ich przyjmowaniem i wykonywaniem. Najważniejszą funkcją omawianych wie
rzeń i rytuałów była, jak się wydaje, bezpośrednia i symboliczna ekspresja
wartości grupowych: dążenia do integracji grupy, traktowanej jako wspólno
ta żywych i zmarłych członków cechu oraz uzyskania uznania dla wykony
wanej pracy przez jej sakralizację. Dzięki wierzeniom i rytuałom zabezpie
czano trwałość grupy oraz odpowiednie dla niej miejsce w strukturze spo
łeczeństwa. Drugą ważną funkcją tych wierzeń i rytuałów bylo dostarcze
nie wzorów zachowań ułatwiających organizację pracy i dających poczucie
panowania nad procesami technologicznymi w rzemiośle.
LITERATURA
Andreev M.
1928 Poezdka letom 1928 g. v Kasanskij rajon, „Izvestija Obščestva dlja Izučenija
Tadżikistana i Irańskich Narodnostej", vol. 1.
\
Basilov V. N.
1970 Kül't svjatych v isláme, Moskva.
Dupree L .
1976 Saint cults in Afghanistan, "American Universities Field Staff Reports. South Asia
series", vol. 20, nr 1.
D z a b b a r o v I.
1959a Novye materiály к istorii gončarnogo řemesla Chorezma, [w:] Trudy Chorezmskoj
archeologičesko-ětnografičeskoj ěkspedicii, t. 4, Moskva.
1959b Oh učestničestve v remeslennych cechach Srednej Azii v konce XIX — načale XX v.,
[w:] Materiały II Soveščanija Archeologov i Etnografov Srednej Azii, Moskva.
Jasiewicz Z.
1968 Czynniki sprawcze i kierunki przeobrażeń w rzemiośle Uzbekistanu w 2 polowie XIX
i w XX wieku, „Etnografia Polska", t. 12, s. 491-517.
1978 The Haydarihá. An Afghanistan community of blacksmiths. An attempt to change
the ethnic situation and social position, [w:] Poland at the X International Congress
of Anthropological and Ethnological Sciences, Wroclaw.
Mensching G.
1964 The masses, folk, belief and universal religion, [w:] Religion, culture and society,
L. Schneider (ed.), New York — London.
142
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
P e š č e r e v a J. M.
1955 Bucharskie zo/ološvei, „Sborník Muzeja Antropologii i Etnografii", t. 16, Leningrad.
Rao A.
1982 Non-food-producing nomads and the problem of their classification: The case of the
Ghorbat of Afghanistan, "The Eastaren Anthropologist", vol. 35, nr 2.
Suchareva O. A.
1960 К voprosu o genezise professional'nych kul'tov и tadžikov i uzbekov, [w:] Pamjati
M. S. Andreeva, Duszanbe.
Tadtiki...
1966 Tadiiki Karategina i Darvaza, t. 1, N. A. Kisljakov, A. K . Pisarčik (red.), Duszanbe.
Tursunov N.
1972 1z istorii remeslennych cechov Srednej Azii. Na materiałach tkačeskich promyslov
Chodzenia końca XIX — načala XX v., „Sovetskaja Etnografía", vol. 1.
Uzbeki...
1962
Uzbeki, [w:] Srednaja Azija i Kazachstan, t. 1, seria Narody Mira, Moskva.
Zbigniew Jasiewicz
C U L T O F T H E P A T R O N SAINTS O F H A N D I C R A F T IN C E N T R A L ASIA.
ITS ORIGINS, FUNCTIONS A N D T R A N S F O R M A T I O N S
Summary
The subject of the paper is the cult of patron saints of handicraft in Central Asia.
The Author's aim is to explain its origins, functions and trends of its changes. The discussed
cult makes the most developed and expressed element of the beliefs and rituals connected
with production and organization of handicraft. The study concerns Uzbekistan, Tadjikistan
and north Afghanistan and it rests upon the data derived from literature and the author's
own field researches.
The author associates the cult of patron saints of handicraft with the origins and function
ing of the artisans' guilds which have existed for a considerably long time on the discussed
areas and played an important role there. Within the guilds' activities there arose a strong
necessity of the beliefs and practices which would contribute to the integration of the artisans,
give them the sense of control over technology and the feeling of the value of their work
and, on the other hand which would represent them positively towards other groups of those
segmentary societies. These needs were satisfied properely by the cult of holy persons called
as the patron saints connected with particular branches of craftmanship or their groups.
In islam that cult belonged to the well developed and constant domain of folk religiosity.
Other categories of craftsmen working outside the guild structure e.g. the artisans from
endogamous, sometimes strolling groups of low social position adopted some elements of the
cult of saint patrons in order to advance their status.
The author discovered the differences in mechanisms and trends of the changes of the
discussed beliefs and rituals between the countries belonging to Soviet Central Asia and
Afghanistan: In Uzbekistan and Tadjikistan the guild structure broke down in consequence
of the changing organization of handicraft. This fact as well as the general secularization of
public life have resulted probably in transferring the rites and beliefs into family cricles and
small groups af artisans. Whereas in Afghanistan where the guilds are still active the only
changes of those practices are in reduction and weakening of their obligatory character.
This is connected among others with the reduction of controlling and integrative functions
of guilds.
Translated by Anna
Kuczyńska-Skrzypek
