-
Title
-
Taniec jako przedmiot badań: choreologia czy antropologia tańca / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.1, s.171-194
-
Creator
-
Kowalska, Jolanta
-
Date
-
1988
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1223
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1324
-
Text
-
„Etnografia Polska", t. X X X I I : 1988, z. 1
PL ISSN 0071-1861
Część II
JOLANTA KOWALSKA
(Zakład Etnografii IHKM PAN w Warszawie)
TANIEC JAKO PRZEDMIOT BADAN:
CHOREOLOGIA C Z Y ANTROPOLOGIA TAŃCA
Historia nauki odnotowuje w X I X w. znaczący skok w rozwoju nauk
o kulturze oraz początek procesu kształtowania się szeregu dyscyplin szcze
gółowych poświęconych badaniu zjawisk z zakresu kultury duchowej i kul
tury artystycznej. Wówczas też przedmiotem zainteresowań, naukowych staje
się taniec. Trudno byłoby wskazać na argumenty przemawiające za datowa
niem początków historii jego badań wcześniej niż na połowę X I X stulecia.
Wprawdzie przed tą umowną cezurą powstały prace liczące się w ogólnym
dorobku, jak Dialog o tańcu Lukiana z Samosat (Lukian, 1951) czy Listy
o tańcu i. i. Noverre (Noverre, 1760), były to jednak prace wyjątkowe tak
ze względu na sam temat, jak i problemowy sposób jego ujęcia. Przy tym,
jakkolwiek historia badań tańca jest krótka, nagromadziło się wokół niego
sporo nieporozumień i niejasności.
Zacząć należy od stwierdzenia, że same badania tańca oceniane były
dwojako. Z jednej strony wiązano z nimi nadmierne nadzieje, przy czym
tańcowi przypisywano rangę prasztuki, z drugiej zaś podawano w wątpliwość
zasadność badań w tej dziedzinie. Podejmowane były próby opisu tańca
w kategoriach czysto racjonalnych lub odrzucano je na rzecz intuicjonizmu.
Niejednokrotnie taniec był raczej przedmiotem sporów toczonych z pozycji
moralności czy estetyki lub obiektem reakcji emocjonalnych niż przedmiotem
dociekań naukowych . Poczynając jednak od drugiej połowy X I X w. poświę
cone mu prace dokumentują już kształtowanie się nowego kierunku ba
dawczego.
1
W historii tańca zarazem, przed określoną jak wyżej cezurą wyznacza
jącą początek naukowych nim zainteresowań, daje o sobie znać zaintereso
wanie tym fenomenem kulturowym jako elementem składowym dziedzictwa
kulturowego społeczeństw. Świadectwem tej postawy intelektualnej są utrwa
lone w źródłach historycznych sądy i opinie o tańcu. Obecnie stanowią one
1
Podobnie rzecz się miała z badaniami sztuki. Porównaj: Ossowski, 1966, s. 297.
172
JOLANTA
KOWALSKA
niezwykle cenny dokument świadczący o roli i miejscu tańca w kulturze
oraz procesu przekształceń, jakim ulegał jego obraz w świadomości ludzi .
Badacz sięgający po dorobek z zakresu studiów nad tańcem dysponuje
pracami z takich dziedzin wiedzy, jak muzykologia, historia kultury, religio
znawstwo, etnografia, a nawet filozofia, psychologia i medycyna. Rysuje się
tu międzydyscyplinarne rozbicie zainteresowań tańcem stanowiące ich cechę
charakterystyczną. W początkowym* okresie historii badań tańca, to jest po
czynając od p o ł o w y wieku X I X po przełom X I X i X X w., prace nad tym
przedmiotem były domeną historyków, a następnie muzykologów i religio
znawców. W chwili obecnej natomiast badacze tańca reprezentowani są prze
de wszystkim przez etnografów i antropologów kultury.
Jest to ważna zmiana, sygnalizuje bowiem różnice w sposobie pojmowa
nia badanego zjawiska, ujawniające się w miarę rozwoju dyscyplin szcze
gółowych. Skutkiem tego procesu jest stopniowe poszerzanie zbioru cech,
ze względu na które jest ono badane. Jakkolwiek zbiór tych cech nie jest
w żadnym przypadku na tyle pełny, by umożliwić badaczowi całościową cha
rakterystykę fenomenu tańca, to jednak uwzględnienie każdej kolejnej cechy
implikuje szerszy kontekst możliwych odniesień. Dlatego też przesunięcie zain
teresowań tańcem z wymienionych dziedzin wiedzy do etnografii i antro
pologii kulturowej ma tak duże znaczenie. Przedstawiciele tych dyscyplin
widzą bowiem w tańcu przede wszystkim zjawisko kulturowe. Pojęcie to zaś
jest na tyle szerokie, że mieści w sobie atrybuty „muzyczności", „historyczności", związek tańca z religią i szereg innych jego cech .
Związek tańca z kulturą, wysuwany przez antropologię kulturową na plan
pierwszy, jest konstatacją faktu oczywistego. Oczywistego także dla badaczy
reprezentujących wszystkie wymienione wcześniej dziedziny wiedzy, co znaj
duje odbicie w ich wypowiedziach. Podobnie rzecz się ma jeśli idzie o zwią
zek tańca z naturą ludzką — jego wpisanie w zasób właściwych człowiekowi
zachowań. Aby jednak oczywistość tego związku mogła stać się poznawczo
użyteczna, konieczne było przełamanie pewnych schematów myślenia o tańcu,
2
3
4
1
Sądzę, że w badaniach tańca pominięcie czy niedocenienie tego rodzaju refleksji poz
nawczej, pomimo wszelkich jej wad i mimo że nie nazwiemy jej naukową, odbyłoby się
ze szkodą dla całości prac. Charakter informacji dostarczanych przez ten typ źródeł ogranicza
zakres problematyki, w zastosowaniu do której mogą one być wykorzystywane, do zagadnień
określonych przeze mnie wyżej i wymaga dużej ostrożności w stawianiu hipotez. Potrakto
wane jednak w sposób właściwy mogą stanowić cenne źródło wiedzy na ich temat, a w wielu
przypadkach są źródłem jedynym.
Terminami ..etnografia" i „antropologia kulturowa" posługuję się tu w sensie (odpo
wiednio): nauka zajmująca się opisem zjawisk kulturowych oraz nauka, przedmiotem której
jest budowa zdań ogólnych na temat kultury.
Znaczące jest także zainteresowanie tańcem środowisk medycznych i przedstawicieli
psychologii. Dowodzi ono kształtowania się tendencji do wzbogacania opisu zjawiska doko
nywanego w kategoriach kulturowych o opis w kategoriach biologii i psychologii. W chwili
obecnej jest to jednak tendencja marginalna.
3
4
TANIEC JAKO
właściwych intelektualnemu
PRZEDMIOT
173
BADAŃ
nurtowi kultury europejskiej, w ramach której
kształtowała się refleksja naukowa na temat tańca ze wszystkimi właściwymi
5
sobie o s o b l i w o ś c i a m i .
I. K W A L I F I K A C J E A BADANIA TAŃCA
6
Europejskiej spuściźnie intelektualnej właściwy jest obraz tańca jako zja
wiska zwalczanego
całego
świata
lub co najmniej kontrowersyjnego.
nie jest
to
tendencja powszechna,
W kontekście kultur
lecz raczej
7
wyjątkowa .
W samej zresztą kulturze europejskiej mamy do czynienia z żywą obecnością
tańca: w szeregu sytuacji jego obecność jest akceptowana,
i to nie
tylko
w życiu warstw ludowych, ale także w życiu warstw elitarnych. Judith L .
Hanna wysuwa przypuszczenie, że na zachodzie Europy źródłem negatywnych
konotacji tańca stała się właściwa purytanizmowi postawa
niechęci
wobec
piękna cielesnego oraz obowiązujące kanony estetyczne. Wskazuje także na
8
niski status społeczny a k t o r ó w . Przypuszczenie to budzi moje zastrzeżenia,
5
Wprowadzenie do tego zagadnienia stanowi omówienie źródeł negatywnych konotacji
tańca zawarte w: K o w a l s k a , 1980.
Używając tu bardzo szerokiego terminu, jakim jest „europejska spuścizna intelektualna",
mam na myśli wspólny kulturom tego kręgu rdzeń idei wypracowanych w łonie kultur ba
senu Morza Śródziemnego. Jeśli chodzi o taniec, rolę podstawową odegrały poglądy na jego
temat ukształtowane w schyłkowym okresie Cesarstwa Rzymskiego, kiedy to taniec uległ se
kularyzacji i postępującej za tym degradacji, o czym szerzej mówię w artykule.
Szczególnie pouczających danych dostarcza obraz tańca charakterystyczny dla kultury
Indii. Można go uznać za kontrpropozycję w stosunku do oferowanej przez naszą kulturę.
Mam na myśli nie tylko hinduską klasykę taneczną zamkniętą w czterech systemach tanecz
nych Kathakali, Bharata Natyam, Manipuri, Kathak — uważanych za podstawowe, do których
dołączane są niekiedy systemy Odissi i Kuczipudi, ale sam sposób rozumienia tańca. Pojmo
wany on jest jako hierofania, a zarazem jako ś r o d e k jej realizacji. Z tych też powodów
taniec nie tylko obrazuje stany emocjonalne, zdarzenia i przedmioty, ale obiektywizuje je
w systemie symbolicznych gestów i póz określanych jako język bogów. Rzecz charaktery
styczna, że i tu wystąpił proces sekularyzacji tańca. Szanti Swarup stwierdza, że na terenie
Indii Północnych „Mahometan gave it the status of low sensual entertaiment perceiving only
the physical charm of the dancer [...] Emphasis shotted from the spiritual to the physical
[...] The dances of India lost its emotional and spiritual appeal and expressed only the
lower sentiments of passion. It soon came to be tained as something low in society and
become a tabooed art for respectable women" (Mahometanie nadali tańcowi status zmysłowej
rozrywki, dostrzegając jedynie fizyczne piękno tancerki. Nacisk przeniesiony został z aspektu
duchowego na fizyczny. Tańce Indii straciły [wówczas] swe emocjonalne i duchowe znaczenie
i wyrażano w nich jedynie niższe uczucia i namiętności. Niebawem też utarła się opinia o ma
łej randze tańca w życiu społecznym, a także stal się on sztuką, której nie mogły uprawiać
szanowane kobiety: Swarup, 1968, s. 172).
"Dance has been disparged in the West because of prejudices reflecting the Purytanical
distrust of bodily beauty and gaiety and inferior status of theatrical performances". (Na
Zachodzie taniec oceniany był ujemnie w rezultacie uprzedzeń wypływających z właściwej
purytanizmowi niechęci wobec piękna cielesnego i wesołości, a także z powodu niskiego sta
tusu społecznego teatru; Hanna, 1979, s. 313).
6
7
8
174
JOLANTA K O W A L S K A
fakty kulturowe bowiem powstałe jako pochodna pewnego procesu wyjaśnia
ne są tu sobą nawzajem, bez sięgania do przyczyn ich zaistnienia .
Zgodnie z pierwszymi opiniami na temat tańca, jakimi dysponuję dla
kręgu kultur obszaru Morza Śródziemnego, m o ż n a stwierdzić, że na tym te
renie stosunkowo wcześnie zaczął on ulegać przemianom związanym z pro
cesami sekularyzacyjnymi. Rezultatem ich stała się utrata — w świadomości
ludzi — charakteru składowej ludzkiej egzystencji o zrozumiałych rolach i czy
telnej symbolice. Brak jest wprawdzie danych, na podstawie których możli
we byłoby precyzyjne datowanie początków tego procesu, m o ż n a jednak
stwierdzić, kiedy jego efekty stały się na tyle wyraźne, by wolno było
uznać je za zjawisko do pewnego stopnia powszechne.
9
Sekularyzacja tańca byla faktem dla II w. n.e.. a wraz ze schyłkiem
Cesarstwa Rzymskiego stopniowo narastała. Jeszcze w Grecji okresu helleni
stycznego można obserwować świadomość powiązania tańca ze sferą sakralną.
Również w czasach Cesarstwa w Grecji taniec pełnił inne role niż te, które
popularnie przypisywano mu w metropolii. W samym zresztą Rzymie wy
konywane były wówczas tańce związane z obrzędami, których wartości
i związku z religią nikt nie k w e s t i o n o w a ł . Przy tym pierwsze udokumento
wane sygnały procesu już tak widocznego w Rzymie cezarów pojawiały się
w Grecji klasycznej w przemianach, jakim uległa wówczas chorea . Inte
resujących ustaleń w tej kwestii, udokumentowanych starannie zgromadzo
nym materiałem źródłowym, dostarcza praca Edwarda Zwolskiego (Zwolski,
1978).
10
11
Zwolski dowodzi w niej, że przyczyną upadku, a zarazem źródłem ne
gatywnych ocen chorei, stał się ogarniający ją stopniowo proces ześwieccze
nia postępujący równolegle z procesem laicyzacji życia. Chorea, dotychczas
jednocząca w całość obrzędu biorących w niej udział uczestników ze sferą
9
Zarazem jest to interpretacja dyktowana spojrzeniem na zjawisko wyłącznie przez ka
tegorie własnej kultury. Ten zarzut stawia interpretacji Hanny Josziko Ikegami (głos w dyskusji
do: Hanna. 1979. s. 326-327). Przy tym negacja wartości ciała i piękna cielesnego nie po
ciąga za sobą bezwarunkowej negatywnej waloryzacji tańca, jeżeli taniec zachowuje w świado
mości swoich wykonawców aspekt religijny. Kwestia moralności i wynikających z niej postaw
wobec tańca, jak i problem podobnego wpływu na jego oceny kanonów estetycznych, są
zagadnieniami dużej wagi dla całości historii badań tańca. Należy je rozpatrywać wspólnie,
mają bowiem wspólny mianownik: system wartości respektowanych w grupie ludzkiej, do
których odnoszone są wszelkie oceny zjawisk i faktów kulturowych. Tam też, nie gdzie indziej,
znajdziemy wskazówki na temat negatywnej waloryzacji tańca.
1 0
Na przykład taniec Saliów, kapłanów Marsa. Taniec ten określany jako wojenny (ze
względu na sposób wykonania) miał zarazem ścisły związek z kultem religijnym. Wykony
wany był podczas świąt Marsa przez 12 członków kolegium kapłańskiego, nazywanych Saliami, czyli skoczkami.
Zgodnie z greckim źródłosłowem „chorea" oznacza taniec zjednoczony z ekspresją
dźwiękową (muzyka, śpiew, melorecytacja).
11
TANIEC JAKO
PRZEDMIOT
BADAŃ
175
sakralną, nobilitująca ich jako wybranych do pełnienia zaszczytnych funkcji
(reprezentowania innych ludzi wobec sił nadprzyrodzonych) rozpada się na
egzystujące osobno składowe; sztukę gestu, muzyki, słowa. Miejsce wykonu
jących ją obywateli zajmują specjaliści; staje się źródłem d o c h o d ó w dla wielu
i dwuznacznej popularności dla niektórych jej wykonawców. Zwolski datuje
opisany proces na okres pomiędzy V i I I I w. p.n.e. Nie wszystkie rodzaje
chorei uległy mu w równym stopniu i w tym samym czasie. Nawet w III w.
n.e. dokumentowane są ślady świadomości ról, które chorea pełniła w całej
swej postaci (Zwolski, 1978, s. 225-226). Niemniej jednak z chwilą, gdy stra
ciła swój aspekt religijny, straciła zarazem dotychczasową wartość i znacze
nie (Zwolski, 1978, s. 222-225).
W tym samym czasie w Cesarstwie Rzymskim mamy do czynienia nie
omal wyłącznie z tańcem wykonywanym przez grupę specjalistów, zawodo
wych tancerzy, w tym głównie celu, by dostarczyć widzowi rozrywki i przy
jemnych doznań natury estetycznej. W spektaklach tanecznych oceniano i ce
niono doskonałość techniczną wykonawców, biegłość, z jaką unaoczniali wąt
ki mityczne czy baśniowe, oraz piękno form, w jakich zamykali taniec.
Taniec związany z religią, stanowiący element obrzędowości, słusznie
określany jest przez Curta Sachsa i Gerardusa van der Leeuwa jako „mod
litwa" (Sachs, 1965, s. 3-6; van der Leeuw, 1978, s. 422-423), kierowany
był bowiem do sił nadprzyrodzonych. Nawet jeśli był to spektakl taneczny,
rozgrywał się w obliczu bóstwa. D o s k o n a ł o ś ć techniczna nie była tu celem,
lecz środkiem prowadzącym do celu. Natomiast w widowiskowym tańcu,
który udokumentowany został dla okresu Cesarstwa, adresatem tancerza
staje się wyłącznie człowiek - widz. Jest to przy tym widz bierny, konsument
dostarczonego produktu. C o więcej, zachodzi tu także zjawisko hierarchiza
cji pozycji uczestników spektaklu tanecznego. Tańczący w stosunku do wi
dza zajmuje pozycję służebną, na którą rzutuje ich wzajemny stosunek
w sytuacjach pozatanecznych. W rezultacie członkowie „kasty tanecznej"
przeszli ze „służby" bóstwu, czy w ogóle transcendentnym siłom stwórczym,
w „służbę" u ludzi. Akcent przeniesiony został z więzi tworzonych za pośred
nictwem tańca pomiędzy człowiekiem a otaczającą go rzeczywistością, sytuują
cych go w niej i wobec niej, na więzi — wyłącznie — z drugim człowiekiem;
przy tym więzi o charakterze merkantylnym.
T o przesunięcie akcentów stało się przyczyną krytyki tańca jako takiego.
Nie błędnie czy nieudolnie wykonywanego, jakkolwiek ona właśnie zdawać
by się mogła w podobnej sytuacji bardziej uzasadniona. Sam taniec stał się
zjawiskiem, którego wartość można było p o d a ć w wątpliwość. Tymczasem
wszędzie tam, gdzie nie uległ opisanym wyżej procesom, z reguły oceniany
był pozytywnie.
Obydwie tendencje odzwierciedla przykład tańców bakhicznych. Tańce te
akceptowane były bez jakichkolwiek zastrzeżeń tak długo, jak długo stano
wiły element świętych misteriów, w których człowiek łączył swoje siły witalne
176
JOLANTA K O W A L S K A
12
z mocami warunkującymi istnienie świata i kosmosu, trwanie ż y c i a . I c h
f o r m a i c h a r a k t e r r u c h u s a n k c j o n o w a n e b y ł y p e ł n i o n ą r o l ą . Z chwi
lą jednak, gdy utraciły opisane tu znaczenie i gdy uległ zatarciu decydujący
0 ich wartości związek ze sferą sakralną, przeszły do kategorii tańców po
tępianych. F o r m a p o z b a w i o n a s y m b o l i c z n e j t r e ś c i p r z e s t a j e b y ć
s e m a n t y c z n i e j a s n a ; staje s i ę t r e ś c i ą j e d y n ą .
W rezultacie procesów sekularyzacyjnych zerwana została zasada jedno
czesnego realizowania wszystkich pełnionych przez taniec ról na rzecz specja
lizacji w ramach ról poszczególnych, przede wszystkim rozrywkowej i rekrea
cyjnej oraz wysuwającej się na plan pierwszy funkcji estetycznej. Taniec
przesunięty został tym samym w stronę „mniej istotnego", zabawowego mar
ginesu życia. Zdecydowało to na długi czas o dominacji tendencji do po
strzegania go w sposób fragmentaryczny, w zredukowanej do pewnego aspektu
postaci, poprzez pryzmat swoiście pojmowanych wartościujących uprawnień
moralności i estetyki. Taniec pozostał wprawdzie składnikiem ludzkiej egzy
stencji, funkcjonował jednak jako swojego rodzaju atawizm, znak z systemów
zdezaktualizowanych: tych, które nie mieściły się w wyidealizowanym obrazie
człowieka .
1 3
14
Zarówno dzieje tańca w Europie, jak i historia jego badań noszą na
sobie ślad opisanej tu przemiany ról. Znajduje to wyraz w jego pozycji
pomiędzy występkiem a tolerowaną granicą poprawności, w potępieniu tańca
przez moralistów różnych epok, a wreszcie w wątpliwościach, czy równie błahe
1 kontrowersyjne zjawisko m o ż e stać się przedmiotem wartościowych prac
badawczych. W rezultacie pojawiają się próby usprawiedliwienia, niejako
obrony interesów tańca, przez tworzenie kategorii tańca j a k o ś c i o w o lepszego,
bardziej niż inne jego rodzaje mającego prawo do nazywania się tańcem,
nie narażając przy tym swego wykonawcy, ani zainteresowanego nim bada
cza na pejoratywne oceny.
Nie bez powodu w rozważaniach dotyczących genezy i natury tańca,
które pojawiły się w pierwszych poświęconych mu pracach, tyle wagi przy
wiązywano do rozróżnienia pomiędzy tańcem ludzi a tańcem zwierząt, po1 2
W tym przypadku myślę o misteriach dionizyjskich. Stwierdzenie to dotyczy jednak
wszystkich ich odmian i towarzyszących im tańców. W tym kontekście warto zwrócić uwagę
na negatywną ocenę przez Lukiana tańca o nazwie „żuraw" (geranos), który stanowił element
składowy misteriów eleuzyjskich, a który Lukian pomija w swoich rozważaniach o tańcu,
zaliczając go do niegodnych miana „współczesnej sztuki tanecznej" (Lukian, 1951, s. 10).
" Zgodnie z ustaleniami Romana Jakobsona estetyczna funkcja języka (i wszystkich innych
środków komunikowania) wynika z relacji łączącej komunikat z nim samym (Jakobson,
1972).
Pragnę się tu odwołać do uwag zawartych w dowcipnej rozprawce polemicznej Gerardusa van der Leeuwa z utartymi poglądami na temat tańca. Stwierdza on: „Największą
trudnością, ba, tragedią naszego nowoczesnego życia jest właśnie to, że istnieją rzeczy, którymi
się zajmujemy, i takie, którymi nie zajmujemy się wcale [...] Tańczymy na balu, lecz zdu
miewamy się obserwując baletowe ewolucje, lub też nie tańczymy wcale i złościmy się na
kretyńskie hołubce, mające oznaczać sztukę i rozrywkę" (van der Leeuw, 1978a, s. 308).
1 4
T A N I E C J A K O P R Z E D M I O T BADAŃ
177
między tańcem „naszym" — ludzi cywilizowanych a tańcami społeczeństw
pierwotnych. Nie bez głębszych przyczyn pojawiły się również takie terminy,
jak: sztuka taneczna, taniec szlachetny, piękno i estetyka ruchu tanecznego
oraz im podobne, mające ułatwić identyfikację tych zachowań, które wolno
nazwać tańcem. U podstaw podobnych zabiegów interpretacyjnych — polega
jących na poszerzaniu zbioru atrybutów określających zjawisko — leży pyta
nie o „dostateczną godność" zachowań tanecznych. Te z nich, które mogły
dać podstawy do jakichkolwiek ocen negatywnych, winny być — zgodnie
z zaprezentowaną postawą — wyeliminowane .
15
W badaniach tańca dała ona o sobie znać w opisach i ocenach tańców
tzw. l u d ó w prymitywnych czy pierwotnych oraz tańców europejskich warstw
ludowych, znajdując werbalny wyraz w konstatacjach, iż nawet jeśli obserwo
wane zjawisko identyfikowane jest przez swych wykonawców jako taniec, to
z punktu widzenia obserwatora (badacza) nie sposób jest je tak zakwali
fikować.
Znalazła ona odbicie również w próbach rekonstrukcji historii tańca.
Tańce l u d ó w prymitywnych sytuowane były, zgodnie z przyjętą przez ba
daczy postawą ewolucyjną, na wcześniejszym etapie historii niż np. tańce
kultur basenu Morza Śródziemnego. Kryterium takiej klasyfikacji stanowiły:
choreotechnika (w wypadku tańców społeczeństw pierwotnych często dość
prosta, bo też nie jej formalna ozdobność była tu najistotniejsza) oraz fakt,
że były to właśnie tańce ludów zaliczonych przez europejskiego badacza do
grupy prymitywnych. Inaczej mówiąc, obserwowane współcześnie traktowano
jako przetrwałe do naszych czasów świadectwo wcześniejszych etapów roz
woju . Tendencja taka, jakkolwiek obecnie rozpoznana i w znacznej mierze
eliminowana, nadal wywiera silny wpływ na potoczne sądy o tańcu.
1 6
Nie tak łatwe do zamieszczenia w podobnej koncepcji okazały się tańce
ludowe oraz tańce ludów będących spadkobiercami wielkich cywilizacji azja
tyckich. T u europocentryczny schemat linearnego rozwoju j u ż nie wystarczał.
Podobnie, niewystarczająca okazała się koncepcja tańca zbudowana na pod
stawie stereotypowego jego obrazu ukształtowanego w rezultacie opisanych
procesów sekularyzacyjnych.
II. HISTORIA I K I E R U N K I BADAŃ TAŃCA
Historię badań tańca można podzielić na dwa okresy. Kryterium podziału
stanowi typ podejścia do badanego zjawiska i charakter prowadzonych prac.
Pierwszy, trwający od połowy X I X w. do lat trzydziestych naszego stulecia,
15
Porównaj rozważania Ossowskiego na temat świętości i czystości sztuki (Ossowski,
1966, s. 296-297).
Charakterystyczne, że kwestia tańca obrzędowego, nie mieszczącego się w schemacie
ewolucyjnym, traktowana była jako osobne zagadnienie. Wyodrębniana była więc kategoria
tańców obrzędowych (określanych także jako kultowe lub religijne) egzystująca niejako obok
tego schematu.
!ff
12 -
Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1
178
JOLANTA K O W A L S K A
to początkowo okres gromadzenia mniej czy bardziej przypadkowych infor
macji, następnie prac dokumentacyjnych, a w końcowej fazie prac zoriento
wanych na tworzenie ujęć syntetycznych. Wtedy też powstały podstawy me
todyki badań; przede wszystkim były to poszukiwania metody zapisu zjawisk
ruchowych. Badania tego okresu skoncentrowane były na problematyce historyczno-genetycznej i na opisie form tańca.
Wśród opracowań z zakresu historii tańca i ujęć syntetycznych niewątpli
wie największe znaczenie ma dzieło Kurta Sachsa Eine Weltgeschichte des
Tanzes, wydane w Berlinie w 1933 r. (Sachs, 1933). Zaproponowany przez
Sachsa schemat dziejów tańca posiada typowe cechy podejścia ewolucyjnego,
ze wszystkimi wynikającymi stąd konsekwencjami: linearnym widzeniem prze
mian badanego zjawiska, dopasowywaniem faktów kulturowych do sztywnej
periodyzacji epok historycznych , eliminowaniem tych, którym właściwy jest
rodzaj historycznej oboczności, jak ma to miejsce w wypadku tańców ludo
wych, zupełnie w schemacie pominiętych. Z drugiej strony, zaprezentowana
przezeń w I części pracy wieloaspektowa charakterystyka tańca stanowi próbę
konstrukcji pełnowymiarowego jego obrazu, ze względu na pewne cechy uni
wersalne, właściwe wszelkim formom tańca. Są to: 1) „budulec" — czyli ruch;
2) uporządkowanie ruchu — czyli formy ruchu, oraz 3) znakowość tańca,
czyli zdolność do reprezentowania „wobec kogoś czegoś innego" . C o więcej,
cechy te wyznaczają pary pojęć o przeciwnej konotacji: ruch — zgodny lub
niezgodny z możliwościami motorycznymi ciała ludzkiego; forma ruchu —
indywidualna lub grupowa, prosta lub złożona; znaczenie tańca — wyrażane
w drodze imitacji lub symbolizacji. W przyjętym przez Sachsa typie opisu
i klasyfikacji form tanecznych pojawiają się więc pewne elementy metody,
która do badań tańca wprowadzona została blisko 30 lat później. W sumie
praca Sachsa stanowi dla współczesnego badacza nie tylko bogate źródło
zawierające zestawienie i systematykę materiału faktograficznego. Jest też do
kumentem tendencji badawczych, które ujawniły się w tym przełomowym
dla badań tańca okresie.
17
t8
Inne prace o charakterze syntez historycznych czy historyczno-problemowych, wprawdzie nie tak obszerne jak dzieło Sachsa, zawierają także cenne
propozycje zakresu ustaleń definicyjnych i klasyfikacyjnych, rozważania do
tyczące zmienności form tanecznych oraz dane na temat tańców poszcze
gólnych epok historycznych. N a uwagę wśród nich zasługują prace Maxa
von Boehna (1925). Voleta Alforda i Rodneya Gallopa (1935), Havellocka
Ellisa (1923), Paula Jensfelsa (1939), W. O. E . Oestesleya (1923), Cecila Scharpa
(1924), zaś wśród prac dawniejszych, powstałych jeszcze w X I X w., dzieła
A. Czerwińskiego (1862), Mariana Gorzkowskiego (1869). Čeňka Zibrta (1895)
i Rudolfa Vossa (1868).
1 7
Świadczy o tym umiejscowienie w schemacie tańców cywilizacji wschodnich.
Przypisywany tu przeze mnie Sachsowi sposób pojmowania tańca zawarty jest w jego
pracy implicite.
1 8
TANIEC JAKO
PRZEDMIOT
BADAŃ
179
Wśród prac badaczy polskich uwagę zwracają trzy pozycje. Pierwsza
z nich to Dzieła Oskara Kolberga (1857-1910) zawierające materiał, który
stanowi bezprecedensowe — nie tylko w badaniach polskich — źródłowe opra
cowanie na temat tańca ludowego, dostarczające cennych danych faktogra
ficznych do badań prowadzonych współcześnie. Cechą szczególnie korzystnie
je wyróżniającą jest sposób podejścia do opisywanego zjawiska. W rozu
mieniu Kolberga taniec nie jest wyrwaną z kontekstu, estetyczną formą ruchu,
ale częścią większej całości - kultury badanej społeczności. Jest to fakt tym
bardziej godny uwagi, że pierwsze tomy prac Kolberga ukazały się na po
czątku 2 p o ł o w y X I X w.
R ó w n i e ważne jest syntetyczne opracowanie słowiańskich tańców ludo
wych zawarte w Kulturze ludowej Słowian Kazimierza Moszyńskiego (1939),
które zaliczyć należy do najciekawszych prac końcowej fazy omawianego
okresu. Autor podaje tu systematykę tańców zbudowaną na podstawie ma
teriału źródłowego. Taniec charakteryzowany jest jako zjawisko ruchowe
(typy i formy tańca), muzyczne (rytmika i rodzaj akompaniamentu muzycz
nego), element obrzędowości. Omawiane są też typowe dla poszczególnych
obszarów etnicznych postaci tańca. Moszyński silnie akcentuje kwestię — jak
to określa — pozaestetycznej wartości tańca, łącząc ją z udziałem tańca w obrzę
dowości rodzinnej i dorocznej.
Na szczególną uwagę zasługuje również praca Włodzimierza Harasymczuka
poświęcona tańcom huculskim (Harasymczuk, 1939). T a typowa monografia
etno-choreologiczna wyprzedza tego rodzaju opracowania czasem powsta
nia, a od większości z nich odbiega w sposób korzystny poziomem. Obok
szczegółowych danych na temat tańców z omawianego terenu zawarta w niej
jest oryginalna koncepcja morfologii ruchu tanecznego i skonstruowana na
tej podstawie propozycja zapisu tańca.
iy
Wśród wyróżniających się prac badaczy polskich powstałych w omawia
nym okresie, wykraczających poza ścisły zakres syntez i monografii tańca,
wymienić należy pracę Cezarii Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowej (Baudouin de Courtenay-Jędrzejewiczowa, 1929), która została poświęcona analizie
dramatycznej formy obrzędowości weselnej. Autorka zawarła w niej nie
zmiernie cenne uwagi odnośnie do roli tańca w obrzędowości weselnej wy
przedzając na naszym terenie tego rodzaju „kontekstowe" analizy tańca o co
najmniej 20 lat. Godny uwagi jest także fakt, że taniec stanowi dla autorki
nie tylko element kontekstu kulturowego — na co wśród badaczy polskich
wskazał już Kolberg — ale także element owej „dramatycznej formy obrzędu",
co — wziąwszy pod uwagę okres powstania pracy — decyduje o jej oryginal
ności nawet w ogólnej skali badań tańca.
19
Terminu „choreologiczna" w złożeniu z „etno-" używam tu w sensie „monografia tań
ców grupy etnicznej", nie zaś w znaczeniu choreologii jako dyscypliny. Podobnie, mówiąc
o literaturze choreologicznej mam na myśli prace powstałe w rezultacie naukowych zaintere
sowań tańcem, nie zaś w ramach dyscypliny określanej mianem choreologii.
180
JOLANTA
KOWALSKA
W omawianym okresie badań monografie etnograficzne tańca należały
do rzadkości. Pojawiają się one dopiero poczynając od lat trzydziestych
X X w. Na tym tle interesująco wyróżnia się szereg prac na temat tańców
indiańskich grup plemiennych z terenu Ameryki Północnej oraz na temat
obrzędów tychże grup i występujących w nich tańców. Powstały one w efek
cie badań prowadzonych przez Smithsonian Institution (Densemore, 1929;
Michelson, 1928), Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku
{Dances...,
1914; Lowie, 1913; Wissler, 1912, 1913), Uniwersytet Kalifornijski w Berkeley
ÍLoeb. 1929). Uniwersytet Columbia w Nowym Jorku (Boas, 1925) oraz prac
badaczy indywidualnych (Dorsey, 1903; Evans, Evans, 1931). Wartość zgro
madzonych w nich materiałów trudno w chwili obecnej przecenić, udoku
mentowano bowiem w nich dane na temat tańców społeczeństw, których
kultura zniszczona została przez cywilizację białego człowieka. Wśród prac
tych znalazły się także zawierające informacje odnośnie do szczególnej roli
pełnionej przez taniec w indiańskich ruchach niepodległościowych (Mooney,
1896).
W tym też czasie powstała pewna liczba monografii i artykułów o pro
filu historyczno-etnograficznym poświęconych tańcom z terenu Indii (de Kleen,
1937). Kambodży (Groslier, 1913: Samdach, 1930), Chin (Garnet, 1926),
Japonii (Hincks, 1910; Kellerman, 1920) oraz tańcom Indonezji (Nieuwenhuis,
1916). Na szczególne wyróżnienie wśród nich zasługuje dzieło Marcela G r a neta zawierające wyjątkowe w swoim rodzaju kompendium wiedzy na temat
tańców Chin Starożytnych i ich związków z wątkami mitologicznymi.
W końcowej fazie omawianego okresu Rudolf Laban sformułował pod
stawy metody zapisu tańca i ruchu, która uzupełniona przez Albrechta
Knusta znana jest obecnie pod mianem kinetografli . Nie była to jedyna
propozycja w tej dziedzinie . Równocześnie z Labanem lub nawet nieco
wcześniej pewne propozycje dotyczące notacji tańca wysunęli: Olga Desmond
(1919). M . Morris (1928), Pierre Conté (1931), Srubi Lisicjan (1940) i wspom
niany wyżej przeze mnie Włodzimierz Harasymczuk (1939). W latach później
szych powstały systemy zapisu tańca Stefana Totha (1952), Rudolfa Benesha
(1956), sióstr Danicy i Ljubicy Jankovič (1975) oraz Valerie Sutton (Otis,
1979). Kinetografia jednakże uznana została na międzynarodowym kongresie
poświęconym badaniom tańca, który odbył się w Dreźnie w 1957 г., za me
todę stwarzającą największe możliwości w zakresie analizy naukowej zjawisk
tanecznych utrwalonych przy jej pomocy. O ile mi wiadomo, opinia ta w póź
niejszym czasie nie uległa falsyfikacji. W chwili obecnej działa kilka ośrod20
21
2 0
Pierwszą pracą Labana na ten temat była Choreographie wydana w Jenie w 1926 r.
W roku 1956 opublikował pracę Principles of Dance Movement Notation wydaną w Londynie.
Natomiast Albrecht Knust swoją pierwszą pracę pt. Ahriss der Kinetographie Laban wydał
w 1956 r. w Hamburgu. Dopiero w roku 1979 ukazało się jego główne dzieło Dictionary of
Kinetography Laban wydane w Plymouth.
Porównaj także zarys historii notacji ruchu zawarty w: Lange, 1975b, s. 11-20.
2 1
T A N I E C J A K O P R Z E D M I O T BADAŃ
181
21
ków notacji kinetograficznej , na Węgrzech zaś na podstawie kinetogramów
prowadzone są prace z zakresu analizy ruchowej struktury form tanecznych
występujących na terenie tego k r a j u .
Drugi okres prac badawczych charakteryzuje tendencja do postrzegania
w tańcu fenomenu kulturowego o pewnych cechach właściwych wszelkim jego
odmianom. Tendencja ta pojawiła się z końcem lat dwudziestych X X w.,
chociaż niekiedy sygnalizowana była w pracach jeszcze wcześniejszych (wspo
minani tu Gorżkowski i Kolberg). Wystąpienie jej wiąże się ściśle z pracami
z zakresu etnografii, w miarę zaś ich rozwoju coraz bardziej widoczna sta
je się jej dominacja. Jednak o rozwoju prac nad tańcem implikowanych po
dobnym sposobem jego pojmowania można mówić dopiero w odniesieniu do
okresu ostatniego trzydziestolecia; szczególnie zaś interesujące osiągnięcia
obserwujemy poczynając od lat sześćdziesiątych naszego stulecia.
Granica pomiędzy obydwoma okresami historii badań tańca nie jest ostra.
Przyjmuję jednak lata trzydzieste jako cezurę, wtedy bowiem obserwujemy
jednoczesne występowanie i ścieranie się obydwu tych podejść badawczych,
czego przykładem jest praca Sachsa. Wówczas też ukazują się ważne dla
dalszego rozwoju badań artykuły: Edwarda Evans-Pritcharda, zawierający
próbę spojrzenia na taniec z punktu widzenia szkoły funkcjonalnej (EvansPritchard, 1928), zgodnie z założeniami której taniec rozumiany jest jako
powstała w odpowiedzi na konkretną potrzebę instytucja kulturowa o okreś
lonych funkcjach; oraz Marcela Maussa (1973) na temat technik posługiwa
nia się ciałem, gdzie taniec definiowany jest jako swoisty aparat poznawczo•komunikacyjny. Jakkolwiek zawarte w nich propozycje wykorzystane i roz
winięte zostały dopiero w pracach późniejszych, w swoim czasie stanowiły
sygnał kształtujących się tendencji badawczych.
23
Poczynając od końca lat trzydziestych do p o ł o w y lat pięćdziesiątych
w badaniach tańca widoczny jest regres ustaleń teoretyczno-metodologicznych. Prowadzono wówczas jednak prace dokumentacyjne, rezultatem któ
rych stały się liczne opracowania opisowe tańców poszczególnych grup etnicz
nych narodowościowych. Dominacja prac dokumentacyjnych w tym okresie
była reakcją na proces szybkich zmian kulturowych, któremu towarzyszyły
zanik oraz przekształcanie się form tzw. kultury tradycyjnej w społeczno
ściach chłopskich i kultur plemiennych pozaeuropejskich społeczności przedindustrialnych. Celem było w tym przypadku utrwalenie stosunkowo „czy-
Miedzy innymi: Laban Art Movement Centre w Addiestone, Instytut Kinetografii
w Essen-Werden. Dance Notation Bureau w Nowym Jorku, Centre for Dance Studies, JerseySant Peter. O ile mi wiadomo, klasyczny zapis labanowski. w ośrodkach budapeszteńskim
i nowojorskim, stosowany jest z pewnymi modyfikacjami, polegającymi przede wszystkim na
uproszczeniu zapisu.
Szerzej na temat bardzo interesujących badań prowadzonych przez budapeszteński ośro
dek przy Instytucie Muzykologii WAN oraz prac innych ośrodków badań tańca na Węgrzech
zob.: Martin, 1982.
2 3
182
JOLANTA K O W A L S K A
stej" postaci elementów tradycji kulturowej, przy czym tendencja ta widoczna
jest nie tylko w badaniach tańca, ale szerzej — kultury.
O zwróceniu się ku tradycji kulturowej i próbach jej dokumentacji
a nawet rekonstrukcji zdecydowały dwa czynniki. W krajach Europy Zachod
niej dawała już o sobie znać unifikacja kultury stymulująca większe zain
teresowanie kulturą narodową i etniczną. W krajach Trzeciego Świata zysku
jących w tym okresie niezależność polityczną, zwrot ku własnej kulturze —
częściej etnicznej niż narodowej — wiązał się z poszukiwaniem d o w o d ó w
własnej odrębności.
Prace, które powstały w tym nurcie w omawianym okresie i kontynuo
wane były w latach późniejszych, przedstawiają różną wartość poznawczą
i źródłową. Obok bardzo starannych opracowań ukazujących się w ramach
serii Smithsonian Institution (m. in.: Capron, 1953; Jones, 1955; Kurath, 1964;
Shimkin, 1953; Voget, 1953), świetnej monografii na temat tańca Indii autor
stwa Bhavnani Enakshi (1965), pracy Marii Żornickiej (1966) poświęconej
tańcom Jakutów, niezwykłego studium Rosicy Angelovej na temat nestinarstwa,
synkretycznej formy kultu religijnego z terenu Bułgarii, zawierającego także
informacje odnośnie do tańców występujących w obrzędach związanych z owym
kultem (Angelova, 1955), czy bardzo interesującej pracy sióstr Jankovič, po
święconej reliktowym formom obrzędowych tańców kołowych z terenu Jugo
sławii (Jankovič. Jankovič. 1957). powstała — szczególnie na przełomie lat
czterdziestych i pięćdziesiątych — znaczna liczba wydawnictw o niewielkiej
wartości. Dotyczy to większości prac na temat tańców narodów europejskich
wydanych pod auspicjami Royal Academy of Dancing and Song Society
w serii "Handbooks of European Folk Dances". Mają one charakter wydaw
nictw raczej popularnych niż naukowych. Podobnie, niewielką wartość poz
nawczą przedstawiają opracowania zawierające opisy tzw. „typowego reper
tuaru tanecznego" różnych rejonów etnicznych, przygotowywane dla potrzeb
amatorskich i profesjonalnych zespołów tanecznych . Wadą tych prac, będą
cych w gruncie rzeczy katalogami kroków i ruchów tanecznych, jest sztucz
ność tworzonych w nich form tańca, przystosowanych do wykonania sce
nicznego.
24
Zagadnieniem osobnym jest kwestia prac z różnych dziedzin wiedzy (wy
mienionych tu wcześniej), w których występują informacje na temat tańca,
jakkolwiek nie stanowi on głównego przedmiotu rozważań w nich zawartych.
Prace te w wielu przypadkach stanowią jedyne, a zarazem poprawne w sen
sie poznawczym źródło danych na jego temat.
W zakresie muzykologii najcenniejszy jest nurt etnomuzykologiczny i pra
ce o charakterze opracowań problemowych, poświęconych określonym zja
wiskom muzycznym w kulturze. Dodajmy, że muzykologami byli Sachs
i Harasymczuk, którym zawdzięczamy najciekawsze ujęcia problematyki tańca
powstałe w latach trzydziestych. Wykształcenie muzyczne posiadał także K o l
berg, co znalazło wyraz w jego pracach.
-
4
Ten rodzaj publikacji reprezentuje większość prac wydanych w Polsce przez CP ARA.
TANIEC JAKO
PRZEDMIOT
BADAŃ
183
Prace dotyczące obrzędowości i zwyczaju oraz religii i mitologii zawierają
obszerny materiał na temat tańców związanych z wszelkimi sytuacjami świą
tecznymi w życiu ludzi. Zasadnicza ich wartość dla badaczy tańca wynika
z faktu, że taniec występuje w nich jako składnik szerszego, determinującego
go układu: określonej kultury. Zawierają one zwykle obszerne dane na temat
okoliczności wykonania tańca, p o w o d ó w , dla których jest wykonywany, wy
konawców, rekwizytów itp.
W równym stopniu cenne są monografie grup etnicznych. Znajdujemy
w nich informacje na temat powiązań form tanecznych z różnymi aspektami
życia kulturalnego i społecznego grupy. Ponadto jest to zwykle materiał da
towany, a co za tym idzie stanowić może uzupełnienie danych zawartych
w tych pracach, w których zarejestrowano jedynie formę ruchu. Uzupełnie
nie i podstawę weryfikacji danych stanowić mogą także informacje zawarte
w źródłach historycznych i opracowaniach na temat historii kultury.
Kilka słów należy dodać także o pracach z zakresu psychologii i medycyny,
w których poruszane są niektóre kwestie dotyczące tańca, przede wszystkim
zaś zagadnienia stanów ekstatycznych i szerzej — transu, zespołów ruchowych
właściwych niektórym innym stanom paranormalnym oraz zastosowaniu te
rapii ruchowej w lecznictwie — zarówno chorób o podłożu somatycznym, jak
i chorób psychicznych . Zawarte w nich ustalenia będą niewątpliwie danymi
o pierwszorzędnym znaczeniu w pracach poświęconych roli stanów paranor
malnych w kulturze, w tym także w rozważaniach na temat tańca. Intere
sujące przykłady zastosowania ich odnośnie do tańca zawierają m. in.: praca
Ernesta de Martino pt. Ziemia zgryzoty. Przyczynek do historii życia religijnego
południowych
Wioch (de Martino, 1971) oraz artykuł Alforda Gella na temat
stanów transowych osiąganych za pośrednictwem tańca we współcześnie noto
wanych obrzędach jednej z grup etnicznych z terenu Indii Centralnych
(Gell, 1980).
25
Przedstawiona tu charakterystyka źródeł pozwala stwierdzić, że literatura,
z jakiej może korzystać badacz tańca, prezentuje się imponująco pod wzglę
dem ilości. Jakość poszczególnych pozycji jest jednak bardzo zróżnicowana —
poczynając od świetnych opracowań źródłowych i problemowych po te, któ
rych wartość faktograficzna jest dyskusyjna. Ponadto rozproszenie zaintereso
wań tym przedmiotem sprawia, że dane na jego temat zawarte w pracach
z różnych dziedzin pozwalają nam wprawdzie docenić bogactwo natury ba
danego zjawiska, zarazem jednak ze względu na ich przyczynkarski niejedno
krotnie charakter i nieporównywalność, tradycyjne metody analizy wypraco
wane w ramach dyscyplin szczegółowych, w badaniach tańca okazują się
nieskuteczne. Analogiczny wniosek leżał u podstaw poszukiwań metodolo
gicznych, które pojawiły się z początkiem lat sześćdziesiątych i kontynuowa
ne są do chwili obecnej.
2 5
Szczególne zainteresowanie tym zagadnieniem przejawiają amerykańskie ośrodki badaw
cze. W Columbia (stan Maryland) istnieje nawet Amerykańskie Towarzystwo Terapii Ta
necznej.
184
JOLANTA
KOWALSKA
Dalszym więc krokiem w stosunku do propozycji wniesionych przez
Evans-Pritcharda i Maussa była próba refleksji nad tańcem „jako takim"
podjęta przez Maxine Sheets w drugiej połowie lat sześćdziesiątych (Sheets,
1966), kontynuowana przez Armstronga (1971). Największe jednak znaczenie
dla rozwoju naukowych zainteresowań tańcem miało wprowadzenie do badań
tego zjawiska metody strukturalnej i analizy semiotycznej.
Cecha znakowości tańca nie budziła nigdy wątpliwości (kwestią dysku
syjną była jedynie alternatywa: imitacyjność czy symboliczność tanecznych
środków wyrazu). Lukian np. szczegółowo opisał treści, które mogą być
wyrażane w tańcu (Lukian, 1951). Sachs, jakkolwiek w definicji tańca stwier
dził jedynie, że „są to wszelkie działania rytmiczne nie wynikające z pod
niet pracy" (Sachs, 1965, s. 6), w całości swoich rozważań wielokrotnie
wracał do kwestii znaczenia omawianych tańców. Inni badacze, jak Rey
(1958) czy Gorżkowski (1869), podkreślali „wyrazowość" i „symboliczność"
tańca. Cecha ta pojawia się nawet w pracach, których celem była jedynie
notacja i opis formy ruchu tanecznego. Mniej jasna natomiast była strukturyzacja tańca nawet dla badaczy, którzy dostrzegali jego aspekt znaczeniowy.
26
2 7
28
Jednak np. w wypowiedziach W u n d t a , R e y a i Witwickiego zwrócona
została uwaga na uporządkowanie i ciągłość ruchu tanecznego, któremu za
razem przypisywano cechy „wyrazistości" lub „obrazowości" jako decydujące
o jego autonomii wśród wszelkich działań i zachowań ruchowych.
D l a wprowadzenia metody strukturalnej do badań tańca istotne znacze
nie mają prace dwóch badaczy węgierskich: Gyórgy Martina i Ernó Pesovara (kontynuowane przez zespół, którym od śmierci Martina w 1983 r.
kieruje Pesovar). W roku 1961 przedstawili oni propozycję metodologicznej
koncepcji w zakresie morfologicznych ujęć struktury ruchu tanecznego
(Martin, Pesovar, 1961), prace zaś powstałe w latach następnych stanowią
jej rozwinięcie (Martin, Pesovar, 1963; Pesovar, 1980; Martin, 1979, 1980,
1983). Martin i Pesovar na podstawie kinetograficznych zapisów ludowych
tańców węgierskich zmierzali do wykrycia stałych i zmiennych elementów
ruchu oraz zasad ich łączenia, a w efekcie ustalenia typologu tańców wę
gierskich ze względu na ruch.
29
Z kolei propozycję przeniesienia zasad analizy strukturalnej do badań
tańca, w której dane dotyczące struktury ruchu korelowane są z danymi
na temat kontekstu kulturowego i sytuacyjnego wykonania tańca (egzemplifikację stanowią tańce z wysp Tonga), przedstawiła A. Kaeppler (1972).
2 6
„Taniec jest szczególnym, rytmicznie uporządkowanym ruchem wyrazistym" (Wundt,
1923).
2 7
„Taniec to harmonia rytmicznych ruchów ukształtowanych obrazowo, nie podporząd
kowanych bezpośrednim pobudkom pracy" (Rey, 1958).
„Taniec to prawidłowe, wyraziste układy ruchów i postaw ciała działające jako wido
wisko" (Witwicki. 1930).
Jeszcze wcześniejsza, niejako wprowadzająca, była propozycja Olgi Szentpal (1958).
2 8
2 4
TANIEC JAKO
PRZEDMIOT
BADAŃ
185
Ciekawą, jakkolwiek krytykowaną jako ujęcie nazbyt generalizujące, pro
pozycję określaną mianem „chorometrii" opracował zespół trzech badaczy
amerykańskich: Allan Lomax, Irmgard Bartenieff i Forrestine Paulay (1968;
Lomax, 1972). N a podstawie analizy zapisów filmowych tańców całego świa
ta wyodrębnili oni pewne podstawowe kategorie elementów ruchu, z których
budowany jest ruch taneczny, korelując je ze „stylem" konkretnych kultur.
Interesujące i znaczące — jako przykład myślenia sferycznego o tańcu — są
także rozważania Alana Saltera na temat struktury i substancji tańca (Sal
ter, 1980).
Próby wprowadzenia analizy semiotycznej do badań tańca pojawiły się
poczynając od lat siedemdziesiątych, przy czym wszakże dzieło — w moim
przekonaniu - prekursorskie w tym zakresie ukazało się już na początku
lat pięćdziesiątych. Była to praca Raya Birdwhistella Introduction to kinesics (Birdwhistell, 1953) zawierająca propozycję swoistej gramatyki i słow
nika ruchów, m. in. tanecznych. Jej głębsze, poszerzone o relację ruch —
kontekst, ujęcie ukazało się w początku lat siedemdziesiątych (Birdwhistell,
1970). Nie jedyny to przypadek w historii badań tańca, gdy praca za
wierająca myśl anonsującą niejako pewien kierunek badań wyprzedza o lat
kilkanaście czy nawet kilkadziesiąt te, w których ó w kierunek zostanie roz
winięty.
W chwili obecnej prace z zakresu semiotyki tańca mają przede wszystkim
charakter postulatywny, jak w przypadku artykułu Anci Giurchescu (1973),
bądź ujęć programowych, wśród których do najbardziej wartościowych należą
propozycje Laury de Lind (1979). Roderyka Lange (1981), Maurice Blocha
(1974) oraz model analizy semiotycznej tańca sformułowany przez Judith
L . Hanna (1979).
Do pewnej grupy prac, które powstały w rezultacie wprowadzenia obydwu
tych metod, nie udało mi się dotrzeć i znane mi są jedynie na podstawie
wzmianek, jakie na ich temat znalazły się w opracowaniach wymienionych
wyżej. Kierując się nimi można zaryzykować stwierdzenie, że prace te nie
wykraczają poza ramy postulatu i rozważań metodologicznych jeśli idzie
o semiotykę tańca, oraz propozycji ujęć raz skłaniających się raczej ku kon
cepcjom „bardziej" lingwistycznym, kiedy indziej „bardziej" kulturowym,
w odniesieniu do kierunku strukturalnego.
Nurt strukturalno-semiotyczny nie jest we współczesnych badaniach tańca
jedyny. Prowadzone są prace o charakterze ujęć komparatystycznych (Kealiinohomoku, 1967, 1979), etnokinezycznych uwzględniających perspektywę histo
ryczną (Kurath, Marti, 1964; Drabecka, 1966, 1968, 1971), preferujące ewo
lucyjny punkt widzenia na dzieje tańca (Koroleva, 1977), oraz prace badaczy,
którzy w swych ujęciach tańca przyjmują perspektywę antropologiczną (Lange,
1975; Peterson-Royce, 1980). W dalszym ciągu kontynuowana jest też do
kumentacja tańca, obecnie wykorzystująca najczęściej jednoczesny zapis filmo
wy i kinetograficzny, połączona z dokumentacją kontekstu kulturowego (Lan-
186
JOLANTA
KOWALSKA
ge. 1984). Jak dalece jednak nurt strukturalno-semiotyczny jest dominujący,
wykazała konferencja zorganizowana w San Francisco w 1974 r .
Wśród propozycji rozwiązań metodologicznych prezentowanych na tej
konferencji znalazły się metody: strukturalno-funkcjonalna, strukturalno-lingwistyczna, semiologiczna oraz fenomenologiczna; poza ostatnią wszystkie one
wywodzą się z nurtu strukturalno-semiotycznego. W dyskusji na temat de
finicji pojęcia podstawowego — tańca zaprezentowane zostały dwa stano
wiska, przy czym w obydwu przypadkach o d w o ł a n o się do koncepcji tańca
jako systemu komunikacji, a więc zjawiska z natury swej znakowego. Zgod
nie z pierwszym taniec rozumiany jest jako struktura idealna (analogicznie
do metajęzyka). Zgodnie z drugim jest raczej subsystémem kulturowym,
na którego ostateczny kształt mają wpływ zarówno towarzyszące mu zjawiska
składające się na kontekst, jak i jednostkowe, sytuacyjne zachowania wyko
nawcy tańca. Pytania badawcze sformułowane w rezultacie obrad dotyczą
także tańca jako systemu komunikacji oraz właściwego mu mechanizmu
i środków przekazu.
3 0
Konferencja w San Francisco, skupiająca reprezentatywne grono badaczy,
dająca całościowy obraz ówczesnego stanu badań i rysujących się tendencji,
pozwala na sformułowanie następujących wniosków-' w prowadzonych współ
cześnie pracach taniec pojmowany jest jako zjawisko znakowe. Kwestia ta
nie podlega dyskusji. W rezultacie metody badawcze — jakkolwiek zróżnico
wane — reprezentują (poza metodą fenomenologiczną) podejście systemowe,
zaś charakter prac wskazuje na tendencję do rekonstruowania całościowego
obrazu badanego zjawiska na podstawie możliwie najpełniejszego zestawu
właściwych mu cech.
III. C H O R E O L O G I A C Z Y ANTROPOLOGIA TAŃCA?
J. L . Hanna w ocenie konferencji w San Francisco stwierdza, że rozwiąza
nia proponowane w dziedzinie badań tańca nie są oryginalne, zaczerpnięto
je bowiem z antropologii kulturowej, a pośrednio z j ę z y k o z n a w s t w a . Stwier
dzenie to jest charakterystyczne dla pewnej tendencji w badaniach tańca.
W ciągu ostatnich 30 lat, w czasie których notowany jest wzrost zaintereso
wania środowisk naukowych tym przedmiotem badań, coraz częściej pojawia
się termin „choreologia" na określenie dyscypliny szczegółowej, której ośrod
kiem zainteresowań byłby taniec. Zakres jej kompetencji, podobnie jak pro31
3 0
Dane przytaczam za: Hanna, 1975. C O R D — Committee on Research in Dance jest
międzynarodową i międzydyscyplinarną organizacją powołaną do badań tańca, przede wszyst
kim w zakresie antropologii tańca. Działa przy Wydziale Tańca Uniwersytetu w Nowym
Jorku.
Przyczyny, o których szerzej mówiłam w pierwszej części tego artykułu sprawiają, że
zjawisko to uważam za korzystne.
3 1
TANIEC JAKO
PRZEDMIOT
BADAŃ
187
gram i metody badawcze, nie są jeszcze określone, a niejednokrotnie jedyną
precyzyjną informacją na temat tej dyscypliny są stwierdzenia, że ma się ona
koncentrować na tańcu i uniezależnić się od dyscyplin, w ramach których
były dotychczas prowadzone badania tańca. Przy tym ze względu na gwał
towność, z jaką potrzeba powołania nowej dyscypliny jest niekiedy wyrażana,
przy jednoczesnym braku konkretnych propozycji dotyczących właściwych
takiej dyscyplinie rozwiązań metodologicznych, istnieje w moim przekonaniu
obawa, by choreologia nie stała się tworem sztucznym.
Wypowiedziane tu zastrzeżenia nie mają na celu negacji sensu jej istnienia.
Są one wyrazem ostrożności wobec postaw podyktowanych niecierpliwością
i — nie wolno o tym zapominać — pewnymi kompleksami badaczy zaintere
sowanych tańcem, wynikającymi z omówionej przeze mnie na wstępie po
zycji tańca jako przedmiotu badań. Nie sposób w tej chwili przesądzić,
która z tendencji — choreologiczna czy antropologiczna — przeważy. Być mo
że trzecim rozwiązaniem, umożliwiającym wyjście poza tę alternatywę, okażą
się badania interdyscyplinarne, w analogii do prowadzonych przez C O R D .
W każdym z przypadków cel. jaki stawiają sobie badacze, pozostaje ten
sam. Jest nim stworzenie lub przyjęcie takiego podejścia badawczego, które
zapewniłoby wypracowanie sprawnych narzędzi poznawczych do badań tańca.
LITERATURA
Alford V., G a l l o p R.
1935 The traditional dance, London.
Angelova R.
1955 Igra po ogni. Nestinarstvo, Sofia.
Armstrong R.
1971 The affecting presence: An Essay in Anthropology, Urbana.
Baudouin de C o u r t e n a y - J ę d r z e j e w i c z o wa C.
1929 Ze studiów nad obrzędami weselnymi ludu polskiego, cz. 1: Forma daramatyczna
obrzędowości weselnej, Rozprawy i Materiały Wydziału I TPN w Wilnie, t. 2, cz. 3.
Benesh R.
1956 An Introduction to Benesh Notation, London.
Bhavnani E .
1965 The Dance in India, Bombay.
Birdwhistell R.
1953 Introduction to kinesics, Louisville.
1970 Kinesics and Context. Essays on Bodily Motion Communication, Philadelphia.
Boas F .
1925 Contributions on the ethnology of the Kwakiutl, Columbia University Contributions
to Anthropology, New York.
von Boehn M.
1925 Der Tanz, Berlin.
Capron L .
1953 77ге medicine bundles of Florida Seminole and Green Corn Dance, Washington.
188
JOLANTA
KOWALSKA
C o n t é P.
1931 Choreographie, Paris.
C z e r w i ń s k i A.
1862 Geschichte der Tanzkunst hei den ¡Culturen Volken, Lipsk.
Dances...
1914 Dances and Societes of the Plains Shoshone. Anthropological Papers of the American
Museum of Natural History, t. 11, cz. 10, New York.
Densemore F.
1929 Papago Music, Smithsonian Institution Bureau of American Ethnology, bull. 90,
Washington.
Desmond O.
1919 Rhythmographic. Lipsk.
Dorsey G.
1903 The Arapaho Sun Dance. Chicago.
D r a b e c k a M.
1966 Tańce historyczne: kurant, menuet, sarabanda. Warszawa.
1968 Tańce historyczne: pawana, galiarda, wolta. Warszawa.
1971
Tańce historyczne: basse danse, balio, branie. Warszawa.
E l l i s H.
1923 The Dance of Life, Boston- New York.
E v a n s В., Evans M.
1931 American Indians dance steps, New York.
Evans-Pritchard E . E .
1928 The Dance, „Africa", t. 1, s. 436-462.
G e l l A.
1980 The Gods at Play: Vertigo and Possession in Muria Religion, „Man", t. 15, nr 2,
s. 219-248.
G i u r c h e s c u A.
1973 La danse comme objet semiotique, ..Yearbook of the International Folk Music
Council", t. 3. s. 175-178.
G o r ż k o w s k i M.
1869 Choroimania, czyli historyczne poszukiwania o tańcach tak historycznych pogańskich,
jak również społecznych i obyczajowych we względzie ich symbolicznego znaczenia,
Warszawa.
Granet M.
1926 Danses et legends de la Chine ancienne, Paris, t. 1-2.
G r o s l i e r G.
1913
Danseusses Cambodgiennes, Anciennes et modernes. Paris.
Hanna J. L.
1975 77ie Anthropology of Dance: Reflections on the CORD conference, „Current Anthro
pology", t. 16. nr 3, s. 445-446.
1979 Movement toward Understanding Humans through the Anthropological Study of Dance,
„Current Anthropology", t. 20. nr 2. s. 313-339.
Harasymczuk R. W.
1939 Tańce huculskie, Lwów.
H i n c k s M. A.
1910
The Japanesse dance, London.
Jakobson R.
1972 Poetyka w świetle językoznawstwa, Współczesne teorie badań literackich za granicą,
Kraków, t. 2.
J a n k o v i č L . . J a n k o v i č D.
1957 Prilog prouczavaniji ostatka orskich obriednich igra u Jugoslaviji. Beograd.
TANIEC JAKO
1975
PRZEDMIOT
BADAŃ
189
The System of the Sisters Ljubica and Dánica Jankovič for the Recording, Description
and Analysis of Folk Dances. „Ethnomusicology". t. 19, nr 1, s. 30-46.
Jensfels P.
1939 Getanze Harmonien. Stuttgart.
Jones A. J.
1955 The Sun Dance of Northern Ute, Smithsonian Institution Bureau of American
Ethnology (Anthropological Papers), bull. 157, nr 47, s. 203-264.
Kaeppler A.
1972 Method and Theory in analysing Dance Structure with an analysis of Tongan Dances,
..Ethnomusicology". t. 16. s. 173-217.
K e a l i i n o h o m o k u J. W.
1967 Hopi and Polynesian Dance: A Study in cross-cultural Comparisions, „Ethnomusico
logy", t. 11, s. 343-358.
1979 Culture change: Functional and Dysfunctional Expressions of Dance, A Form of
Affective Culture, The Perfoming Arts, Haga, s. 47-64.
K e l l e r m a n B.
1920 Sassa yo Yassa, Japanishe Tanze, Berlin,
de K l e e n T.
1937 Menalia and Indian Dancing, „Ethnos", t. 2, s. 47-55.
Knust A.
1956 Abriss der Kinetographie Laban, Hamburg.
1979 Dictionary of Kinetography Laban, Plymouth, t. 1-2.
K o l b e r g О.
brw. Dzieła wszystkie, Wroclaw—Poznań, t. 1-52.
K o r o l e v a E . A.
1977 Rannyje formy tanca, Kiszyniev.
K o w a l s k a J.
1980 Pojmowanie tańca. Uwagi na temat źródeł konotacji negatywnej, „Etnografia Polska",
t. 24. z. 2, s. 121-137.
K u r a t h G. P.
1964 Iroquis Music and Dance: Ceremonial Arts of Two Seneca Longhouses, Smithsonian
Institution Bureau of American Ethnology, bull. 187, Washington.
K u r a t h G. P.. Marti S.
1964 Dances of anahuac. The Choreography and Music of Precortesian Dances, Chicago.
L a b a n R.
1926 Choreographic, Jena.
1956 Principles of Dance Movement Notation, London.
Lange R.
1975a The Nature of Dance. An Anthropological Perspective, London.
1975b Podręcznik kinetografii według metody Lab ana-Knust a, Kraków.
1981 Semiotics and Dance, "Dance Studies", t. 5, s. 13-21.
1984 Guidelines for Field Work on Traditional Dance. Methods and Checklist, "Dance
Studies", t. 8, s. 7-48.
van der Leeuw G .
1978a Czy w niebie tańczą? „Literatura na Świecie", nr 5:85, s. 306-353.
1978b Fenomenosogia religii, Warszawa,
de L i n d L.
1979 Dance as Nonverbal Communication. Experience Forms, Haga, s. 255-269.
L i s i c j a n S.
1940 Zapis dvizenija, Moskva—Leningrad.
Loeb E . M.
1929 Tribal Initiations and Secret Societies, University of California Publications in
American Archeology and Ethnology, Berkeley, t. 25, nr 3.
190
JOLANTA K O W A L S K A
Lomax A.
1972 Cantometrics-chorometrics Projects, "Yearbook of the Internationa] Folk Music
Council", t. 4, s. 142-145.
Lomax A., Bartenieff I., Paulay F.
1968 Dance Style and Culture: The Chorometric Coding Book, Folk Song Style and Culture,
Washington, s. 222-247, 262-273.
Lowie R. H.
1913 Dance Associations of the Eastern Dakota, Anthropological Papers of the American
Museum of Natural History, t. 11, cz. 2, New York.
L u k i a n z Samosat
1951 Dialog o tańcu. Warszawa.
Martin G.
1979 A magyar kórtancok és europai rokonsdga, Budapest.
1980 Improvisation and regulation in Hungarian Folk Dances, "Acta Ethnographica", t. 29,
z. 3-4. s. 391-426.
1982 A Survey of the Hungarian Folk Dance Research, "Dance Studies", t. 6, s. 9-45.
1983 Geschichtepfunkte fur die Klassifizierung der ungarischen Reigentanze und ihre Typen.
Analyse und Klasifikation von Volkstanzen, Warszawa, s. 147-159.
Martin G., Pesovar E.
1961 A Structural Analysis of Hungarian Folk Dance (An Methodological Sketch), "Acta
Ethnographica", t. 10, z. 1-2, s. 1-40.
1963 Determinations and Motive Types in Dance Folklore, "Acta Ethnographica", t. 12,
z. 3-4, s. 293-331.
de M a r t i n o ' E .
1971 Ziemia zgryzoty. Przyczynek do życia religijnego południowych Wioch, Warszawa.
Mauss M.
1973 Techniki posługiwania sie ciałem, Socjologia i antropologia, Warszawa, s. 533-566.
Oryginał: "Journal de Psychologie", t. 32: 1936.
Mitchelson T.
<
1928 Notes on the Buffalo-head Daiue of the Thunder Gens of Fox Indians, Smithsonian
Institution Bureau of American Ethnology, bull. 87. Washington.
Mooney J.
1896 The Ghost Dances Religion and Sioux Outbreak of 1890, Annual Raport of the
Bureau of American Ethnology, t. 14: 2, Washington.
Morris M.
1928 The Notation of Movement, London.
M o s z y ń s k i К.
1967 Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. 2, Warszawa, s. 330-395. Pierwsze wydanie uka
zało się w roku 1939.
Nieuvenhuis G. J.
1916 Uber den Tans in Niderldndisch-Indien, Leiden.
Noverre J. J.
1760 Letters sur la danse et sur les ballets, Lyon—Stuttgart.
Oestesley W. O. E .
1923 The Sacret Dance, Cambridge.
Ossowski S.
1966 U podstaw estetyki. Dzieła, t. 1, Warszawa.
Otis E .
1979 Sutton Movement Shorthand Dance Writting, New Directions in Dance. Collected
Writtings from the Seventh Dance in Canada Conference held at the University
of Waterloo, Canada, June 1979, Toronto—Oxford—New York—Sydney—Paris—
-Frankfurt, s. 179-187.
ТАЫ1ЕС J A K O P R Z E D M I O T BADAŃ
191
Pesovar E .
1980 The Structural Characteristics. Features of the Hungarian Recruting Dances, "Acta
Ethnographica", t. 29, z. 1-2, s. 75-90.
P e t e r s o n - R o у с е A.
1980 The Anthropology of Dance, Bloomington—London.
Rey J.
1958 Taniec, jego rozwój i formy. Warszawa.
Sachs С.
1933 Eine Weltgeschichte des Tanzes, Berlin.
1965
World History of the Dance, New York.
Salter A.
1980 Structure and Substance in Dance, "Dance Studies", t. 4, s. 37-52.
Samdach Ch. T.
1930 Danses Cambodgiennes, Hanoi.
Sharp C.
1924 The Dance, London.
Sheets M.
1966 The Phenomenology of Dance, Madison.
Shimkin D. B.
1953 The Wind River Shoshone Sun Dance, Smithsonian Institution Bureau of American
Ethnology, bull. 151. Washington.
Szentpal O.
1958
Versuch einer Formanalyse der ungarischen Volkstanze, "Acta Ethnographica", t. 7,
z. 3-4, s. 257-336.
Swarup Sz.
1968 5000 Years of Arts and Crafts in India and Pakistan, Bombay.
T o t h S.
1952 Tanečné pismo, Bratislava.
Voget F . W.
1953 Current Trends in the Wind River Shoshone Sun Dance, Smithsonian Institution
Bureau of Americian Ethnology (Anthropological Papers), bull. 151, Washington.
Voss R.
1868 Der Tanz und seine Geschichte. Eine kultur-historisch-choreographische Studie, Erfurt.
Wilder S. C.
1963 The Yoqui Dear Dance: A Study in Cultural Change. Smithsonian Institution
Bureau of American Ethnology (Anthropological Papers), bull 186, Washington.
Wissler C.
1912 Societies, and Ceremonial Associations in the Oglala Division of the Teton-Dakota,
Anthropological Papers of the American Museum of Natural History, t. 11, cz. 2,
New York.
1913 Societies and Dance Associations of the Blackfoot Indians, Anthropological Papers
of the American Museum of Natural History, t. 11, cz. 4, New York.
Witwicki W.
1930 O naturze tańca ..Taniec". Warszawa, s. 9-14.
Wundt W.
1923
Volkerpsychologie, Lipsk.
Z i b r t Č.
1895 Jak se kdy v Cechach tancovalo, Praha.
Zwolski E.
1978 Chorea. Muza i bóstwo w religii greckiej, Warszawa.
Ż o r n i c k a j a M.
1966 Narodnyje tancy Jakutii, Moskva.
192
JOLANTA K O W A L S K A
Jolanta Kowalska
D A N C E AS A SUBJECT O F R E S E A R C H E S A N D S T U D I E S :
C H O R E O L O G Y OR A N T H R O P O L O G Y O F D A N C E
Summary
It was first within the last 50 years thai dance have been raised to the role of full-fledged subject of scientific studies. Moreover, much later than plastic arts, music and other
domains of artistic and spiritual culture to which it belongs, dance beganto be regarded as
an autonomous phenomenon having its specific features.
It would be rather difficult to inicate the arguments proving that the history of the
studies on dance had begun earlier than the middle of the 19 century. True enough, some
important works had been written long before this date, as for example "Dialogue on
dance" by Lukian of Samosat or "Letters about dance" by J. J. Noverre yet they were
exceptions both with regard to the very subject as well as the approach to it. Moreover,
although the history of the studies on dance is so short there was much vagueness and
current judgments that gathered around this subject and influenced the development of
researches. They were caused mainly by the negative connotation of dance characteristic to
the intellectual trend of European culture within which the scientific reflection on dance was
formed. Referring to the conclusions of Edward Zwolski concerning the history of chorea
and the causes of its decline between the 5 and 3 century B. C . (Zwolski 1978) I tried to
indicate that the mentioned connotation resulted fron the secularization of dance, its falling
out of the religious-ritual context. The association with that context determined many of the
essential cultural roles of dance. Some of them were: the role of a mediator between people
and the sphere of the sacred or, as Gerardus van der Leeuw and Kurt Sachs put it. the
role of prayer (van der Leeuw 1987b, Sachs 1965, p. 5) Next, the role of a medium,
i.e. means of conveying certain contents which could not be expressed verbaly due to the
cultural qualification of words as a "dangerous means of expression. Along with the mentioned
roles dance, functioning in the religious-ritual context might have fulfilled the functions of
entertainment, of means of accumulating and giving vent to emotions, an element of aesthetic
impressions etc. As a result of secularization the principle of a simultoneus realization of
all the mentioned functions have been broken and particular roles have become specialized,
chiefly that of entertainment and the prevailing aesthetic functions. Thus dance have been
moved to the less important "ludical" margin of life. That determined for a long time
a prevailing tendency to perceive it in a fragmentary way, in the shape reduced to some
of its aspects only.
Both the history of dance in Europe and the history of the studies on it bear the
marks of the above mentioned transition. It found its expression in the position of dance
somewhere between vice and the tolerated bounds of decency, in condemnig dance by the
moralists of various epochs and at last, in the doubts about if so trivial and controversial
a phenomenon can make the subject of valuable scientific researches. Dance was often
a subject of debates proceeding from the point of view of morality and aesthetics or the
object of emotional reactions rather than of scholarly investigations and studies. Yet, since
the second halfth of the 19 century the studies dealing with it have proved the development
of a new field of research.
A scholar who would reach for previous studies concerning dance has at his disposal
the studies in: musicology, history of culture, religiology, ethnology along with philosophy,
psychology and medicine. The interdisciplinary dispersion of interests concerning dance can
be seen here and this is what makes their characteristic trait. In the first period of the
history of the study on dance, i.e. since the halfth of the 19 century till the turn of the
19 and 20 century it was the domain of historians and then of musicologists and religiologists
T A N I E C J A K O PRZEDMIOT BADAŃ
193
while nowadays the students on dance are represented first od all by ethnographers and
cultural anthropologists. This change is the sign of difference in conceiving the discussed
phenomenon which revealed with the development of particular disciplines. Ethnographers
and cultural anthropologists view dance as a cultural phenomenon first of all. This concept
of dance is wide enough to involve the attributes of the "musical", "historical", the relations
between dance and religion and its many other traits emphasized by the representatives of
the mentioned disciplines. Thereby the connection of dance and culture is quite obvious for
all who study the subject and this conviction found its expression in their pronouncements.
But to make this obviousness cognitively useful it was indispensable to break the above
mentioned stereotype in thinking about dance.
The history of the studies on dance can be divided into two periods taking into account
the kind of approach to this phenomenon and the character of researches. The first period
lasting since the middle of the 19 century till the 30-ties of the 20 century was the period
of collecting more or less casual data, then documentary works and in the last phase, of
the studies oriented towards syntetic studies. It was then when the basis of the research
methods was founded, first of all the method of recording movements. The studies of that
period were focused on the historic-genetic problems and on descriptions of the forms of
dance.
The second period is distinguished by the trend to view dance as a cultural phenomenon
with certain attributes common to all its variants. This tendency appeared at the end of the
20-ties of the 20 century although this approach can be found from time to time in the
former works too (for example by Oskar Kolberg and Marcin Gorżkowski—Kolberg; Gorż
kowski, 1869). But the full development of this way of viewing dance can be spoken about
first with reference to the recent 30 years.
The boundary line dividing the two periods is not clean-cut. Still I assume the 30-ties
as a caesura since it is that period when a simultoneous functioning and clashing of both
approaches can be noticed, for instance in the work by Kurt Sachs published in 1933
(Sachs, 1933) At the same time the work by Evans-Pritchard was published (1928) which
contains an attempt of approaching to dance from the functional point of view as well as
the study by Marcel Mauss on the techniques of using the body, where dance has been
defined as a particular cognitive-communicative apparatus (Mauss, 1936). Though the sug
gestions contained in the above mentioned works were applied and developed first in the
later studies, at that time they were the signs of new tendencies arising then.
Especially many important works concerned with dance have been written since the 60-ties
of our century. Some of them are very interesting as for example morphological analyses of
movement evolved in the Budapest research centre which were evolved by Olga Szentpal
(1958), Gyorgi Martin (1961, 1963, 1979, 1980, 1982, 1983) and by Erno Pesovar (1961, 1963,
1980) the works representing anthropological perspective of dance (Lange, 1975; PetersonRoyce. 1980), The phenomenological one (Sheets, 1966) the studies indicating communicative
abilities of dance (de Lind 1979; Hanna 1979. Lange 1981) and so promising like those leading
to structural and, semiotic approaches (Kaepler, 1972, Hanna 1979; Giurchescu 1973). There
are also some new, original approaches (Lomax's chronometrics). Unlike in the previous
stages of studies in all the mentioned works besides the stressed importance of cultural
context and of viewing dance as an autonomous phenomenon there appeared an extremely
important element: the scholars' unanimity in conceiving dance as a system of signs.
With the growing scholarly interest with dance a new term appeared-"choreology" for
denotation of the particular discipline having dance for its subject. The scope of its competence
as well as the programm and research methods are not defined precisely yet and sometimes
the only information about this discipline is that it is due to focus upon dance and become
independent from those disciplines within which dance had been studied before. Therefore
I believe there is a risk that choreology may become a factitious creation. My reservations
pronounced here do not aim to negate the sense of the idea. They only express the
13 -
Etnografia Polska, t. X X X I I , z. 1
194
JOLANTA K O W A L S K A
caution towards some ideas provoked by certain scholars' impatience and, let us say, their
"complexes" resulting from the previous status of dance as research subject. It is difficult
to forejudge which of the two tendencies will prevail- the anthropological or the choreological
one (maybe the third solution will be interdisciplinary studies analogically with those carried
out by CORD). However in both cases our main purpose is to create or accept such an
approach which would ensure evolving efficient cognitive instruments in the researches
of dance.
Translated by Anna
Kuczyńska-Skrzypek
