Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.3 · Cyfrowa Etnografia

Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.3

Item

Title: Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.3
Description: Polska Sztuka Ludowa 1955 t.9 z.3; s.170-192
Date: 1955
Format: application/pdf
Identifier: oai:cyfrowaetnografia.pl:3791
Language: pol
Publisher: Państwowy Instytut Sztuki
Relation: oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4056
Text: S

P

R

A

W

O

Z

D

A

N

I

A

I

R

E

C

E

N

Z

J

E

NA MARGINESIE DYSKUSJI O HAFCIE KASZUBSKIM

W tomie X X V I I I „ L u d u " T a d e u s z S e w e r y n k o ń c z y
s w ó j artykuł o złotogłowiach kaszubskich n a s t ę p u
jącą uwagą:
„ P r z y s z ł o ś ć o k a ż e , czy pierwsze samodzielne hafciarki kaszubskie potrafią w « m o d r y m » k r a j u roz
budzić uśpioną intuicję artystyczną i pchnąć j ą w
k i e r u n k u zdobienia p r z e d m i o t ó w w i e j s k i e g o ,
domo
wego u ż y t k u . W r . 1925 dopiero k i e ł k o w a ł o n o w e l u
d o w e h a f c i a r s t w o n a K a s z u b a c h , a l e d z i ś jeszcze ż y
je i rozwija się,"
Przez „ n o w e hafciarstwo" rozumie tutaj S e w e r y n
ośrodek
hafciarski w e Wdzydzach,
zorganizowany
przez G u l g o w s k i c h .
Autor wspomnianego a r t y k u ł u
o b s e r w u j e z z a i n t e r e s o w a n i e m w z n o w i e n i e przez G u l
gowskich z a n i k ł e j j u ż prawie sztuki hafciarskiej n a
K a s z u b a c h i w s k a z u j e n a potencjalne
możliwości
rozwojowe.
Z a j m u j e s i ę n a j w i ę c e j o ś r o d k i e m w d z y d z k i m , lecz
p r z y p o m n i e ć t u n a l e ż y , ż e o k o ł o r . 1910 t a k i c h c e n
t r ó w hafciarskich, j a k we Wdzydzach, b y ł o kilka n a
Kaszubach: w Kościerzynie u Lewandowskich, w K a r
t u z a c h , w Z u k o w i e u gospodarzy P t a c h ó w , a o p r ó c z
tego w W e j h e r o w i e , w Ż a r n o w c u , w C h o j n i c a c h oraz
w innych miejscowościach,
Z tych centralnych niejako o ś r o d k ó w p r o m i e n i ś c i e
rozszerzały, s i ę w p ł y w y i n i c j u j ą c e kaszubskie h a f c i a r
stwo, a p o s z c z e g ó l n e c e n t r a m i a ł y
wykoncypowane
p r z e z siebie w z o r y , k t ó r e m n i e j s z y m p r a c o w n i o m p o
d a w a n o n i e j a k o z r ę k i do r ę k i .
T a d e u s z S e w e r y n pisze, ż e w r . 1907 p r a c o w a ł o w e
W d z y d z a c h 10 h a f c i a r e k , a w 1925 pod w d z y d z k ą d y
r e k t y w ą było już kilka innych pracowni i haftowało
w n i c h o k o ł o 100 d z i e w c z y n . C z y l i ż e o ś r o d e k w d z y d z
ki, zorganizowany przez Gulgowskiego w r a z z żoną,
b y ł najsilniejszy i najbardziej znany.
I n n e centra kaszubskie nie d o c z e k a ł y s i ę takiego
rozgłosu, mimo ż e poszczególne pracownie w y t w a r z a
ł y n i e m n i e j a r t y s t y c z n y h a f t n i ż G u l g o w s c y , ale n i e
tak p o w s z e c h n i e z n a n y .
J e d n a k zdobnictwo hafciarskie rodziny L e w a n d o w
s k i c h oraz s k u p i a j ą c y c h s i ę w o k ó ł n i c h h a f c i a r e k z y
s k a ł o sobie w K o ś c i e r z y n i e i okolicy z a s ł u ż o n ą s ł a w ę
n a d ł u g i e lata.
Podobnie M a j k o w s k a w K a r t u z a c h ,
rewindykując
s t r ó j k a s z u b s k i , n a p e w n y m etapie p o ł ą c z y ł a z t ą
a k c j ą r ó w n i e ż 1 w z n o w i e n i e haftu, p r z y c z y m o r g a
n i z o w a ł a pracownie hafciarskie.
W y n i k a s t ą d , ż e w l a t a c h 1910—1930 s p o t y k a m y
się n a K a s z u b a c h z w i e l k i m o ż y w i e n i e m r u c h u regionalistycznego, k t ó r y potem z n o w u s ł a b n i e , a po w y
buchu w o j n y i w okresie o k u p a c y j n y m zamiera z u
pełnie.
P o w o j n i e h a f t e m k a s z u b s k i m , tak j a k h a f t a m i w
innych regionach Polski, zajmuje s i ę C P L i A , k t ó r a
organizuje d u ż o o ś r o d k ó w hafciarskich i kieruje n i
m i . K i e r o w n i c t w o to j e d n a k n i e u w z g l ę d n i a ż y c z e ń
l u d u a n i jego t r a d y c j i . N a m i e j s c e k o l o r o w e g o haftu,
do k t ó r e g o p r z y z w y c z a j e n i b y l i K a s z u b i , C P L i A u s i
ł u j e w p r o w a d z i ć haft jednokolorowy, i to n a j p i e r w
b i a ł y , a potem ż ó ł t y n a s z a r y m p ł ó t n i e . C P L i A o r g a
nizuje kursy w tym kierunku pouczające, usiłuje n a
r z u c i ć hafciarkom inne wzory, wykoncypowane
w
ekspozyturach rejonowych,
Z o r g a n i z o w a n e j u ż dobrze
haf ciarki,
które tak
c h ę t n i e p o d j ę ł y i n i c j a t y w ę z e s p o ł o w e j pracy i stwo
r z y ł y k o l e k t y w y h a f c i a r s k i e , teraz z n i e c h ę c i ł y s i ę pod
w p ł y w e m niefortunnych
innowacji,
zdezorientowały
i ostatecznie z e s p o ł y s w o j e r o z w i ą z a ł y .
Na tle tych nieustannych
kontrowersji
między
C P L i A a hafciarkami kaszubskimi — w y w i ą z a ł a się
d y s k u s j a , k t ó r a ze z j a z d ó w , p o s i e d z e ń , k u r s ó w —

170

p r z e n i o s ł a s i ę do p r a s y i t r w a d o t ą d . P o w s t a j e w i ę c
pytanie, c z y „ p o p r a w i a c z e " k a s z u b s k i e g o h a f t u m i e l i
s ł u s z n o ś ć i czym p o s t ę p o w a n i e swoje mogliby u z a
sadnić.
Z d a w a ł o s i ę bowiem, ż e sprawa b a r w n o ś c i kaszub
skiego haftu j e s t j u ż z d a w n a p r z e s ą d z o n a . W s p o m i
na o b a r w n o ś c i h a f t ó w Tadeusz Seweryn w swoim
p i ę k n y m artykule o złotogłowiach:
„ D w i e barwy d o m i n u j ą w kaszubskich haftach: s u
cha, s p e ł z ł a , o l i w k o w a z i e l e ń oraz b ł ę k i t w r ó ż n y c h
t o n a c j a c h s k a l i — od s e l e d y n u , przez s p e ł z ł y k o b a l t ,
do j a s n e g o g r a n a t u . Z i e l e ń i b ł ę k i t , l a s y i j e z i o r a .
J e s t w t y c h b a r w a c h p e w i e n sens d y k t o w a n y p r z y
rodniczymi w ł a ś c i w o ś c i a m i kaszubskiej ziemi. Z n a n e
j e s t upodobanie K a s z u b a do m o d r e j b a r w y . Ś w i a d c z y
o t y m granatowy strój dawnych r y b a k ó w »lesoków«
czy » b o r o w i a k ó w « , pomalowywanie
błękitną
farbą:
p o w a ł y , m e b l i d o m o w y c h , o d r z w i , okien, zdobienie
ś c i a n izby p a s e m f a r b k o w y m , b i e g n ą c y m p o d p o w a
ł ą . N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , ż e p r z y r o d a w p o s t a c i l a
sów, morza, j e z i o r - ż y w i c i e l i w y w a r ł a t u w p ł y w n a
u m i ł o w a n i e t y c h d w u b a r w : zielonej i m o d r e j . K o m
pozycja b a r w n a h a f t ó w w d z y d z k i c h u t r z y m a n a jest
p r z e w a ż n i e w z i m n y c h tonach."
Z b i e g i e m c z a s u j e d n a k , i to s z c z e g ó l n i e j u L e w a n
dowskiego, o ż y w i ł &ią h a f t k a s z u b s k i c h ł o n ą c t a k ż e
inne barwy w i d m a s ł o n e c z n e g o : c z e r w o n ą i ż ó ł t ą
W ten s p o s ó b w y s t ę p u j ą w i ę c w t r a d y c y j n y m haf
cie k a s z u b s k i m b a r w y s i l n i e j i s ł a b i e j nasilone, s k ł a
dając s i ę razem n a s k a l ę siedmiu k o l o r ó w .
Przy t a k i m postawieniu sprawy obstają
hafciarki
kaszubskie.
W ó w c z a s , kiedy Gulgowscy, Lewandowscy,
Maj
kowska i inni rewindykowali haft kaszubski, wielob a r w n o ś ć i s t n i a ł a j u ż powszechnie w dekorowanym
meblarstwie kaszubskim. Na c i e m n o b ł ę k i t n y m , brą
z o w y m l u b p o m a r a ń c z o w y m tle w y k w i t a ł y
bukiety
k w i a t ó w , a w i ę c r ó ż , t u l i p a n ó w , o w o c ó w granatu, stokroci, r o z g w i a z d o r a z i n n y c h k o m p o z y c j i k w i e t n y c h ,
w y s t ę p u j ą c y c h w siedmiorodzajowym
zabarwieniu.
K a s z u b s k i zdobnik czy zdobniczka nie wiedzieli n i c
0 t y m prawidle estetycznym, k t ó r e zabrania p r z e n o s i ć
o r n a m e n t y z jednego t w o r z y w a n a i n n e . A r t y s t a l u
d o w y p r z e n o s i swobodnie z d o b i n y n a d r z e w i e m a l o
w a n e do h a f t u , z h a f t u n a c e r a m i k ę , j a k to do d z i
siejszego d n i a p r a k t y k u j ą N e c e l i M e i s s n e r .
Nie j e s t bogaty z a s ó b o r n a m e n t a c y j n y k a s z u b s k i e
go z d o b n i c t w a , t o t e ż te s a m e w z o r y p o w t a r z a j ą s i ę
n i e u s t a n n i e — c z y to w m e b l a r s t w i e , czy w h a f c i e ,
czy w ceramice. T y m s i ę t ł u m a c z y o w a n i e u s t ę p l i
w o ś ć kaszubska, jeżeli bierzemy pod u w a g ę haft k o
lorowy, bo w k r ę g u z w y c z a j n y c h zdobin w y s t ę p u j e
w i e l o b a r w n o ś ć p o d k r e ś l o n a nadto c z ę s t o t l i w o ś c i ą p o
wtarzanych wzorów.
J e ż e l i o d e j m i e m y h a f t o w i k a s z u b s k i e m u jego b a r w
n o ś ć , to s t r a c i on o p a r c i e o r e a l i a . T y m i r e a l i a m i s ą
ornamenty n a kredensach kaszubskich, n a skrzyniach
m a l o w a n y c h , ł a w a c h , k o ł y s k a c h oraz i n n y c h s p r z ę
tach domowych.
Chata kaszubska w okresach dawnych b y ł a ciemna.
M a ł e okienka słabo przepuszczały światło — toteż
grały w e w n ą t r z szczegóły
umeblowania,
ceramiki
1 haftu, k t ó r e s t a n o w i ł y p e w n ą h a r m o n i j n ą
całość
rozjaśniającą w n ę t r z e i dodającą m u barwy.
N a w e t p i e c e ceglane c z y g l i n i a n e m a l o w a n o n a k o
lor j a s k r a w o zielony, a do k a f l i p i e c ó w o z d o b n y c h
stosowano m o t y w y hafciarskie.
C h a t y u b o g i c h gospodarzy c z y r o b o t n i k ó w f o l w a r c z
n y c h n i e w y k a z y w a ł y tego b o g a c t w a t o n ó w i k o l o r o w o ś c i , ozdób i dekoracji, g d y ż klasowo u p o ś l e d z o n y
rolnik wszystkie siły i c a ł y s w ó j czas w k ł a d a ł w pod-

t r z y m a n i e b y t u s w e g o i s w o j e j rodziny, J e d n a k ż e w
k a ż d y m domu dziewczyna h a f t o w a ł a i zdobiła, za
w i e s z a ł a paradny ręcznik, kolorowo haftowany
na
ścianie, a m ę ż c z y ź n i starali się, choćby w m i n i m a l
n y m stopniu, z d o b i ć s p r z ę t s w ó j i n a r z ę d z i a p r a c y ,
W całokształcie zjawisk zdobniczych b a r w n o ś ć by
ł a w i ę c n i e t y l k o d y k t o w a n a p o t r z e b ą e s t e t y c z n ą , ale
s p e ł n i a ł a p e w n ą f u n k c j ę ż y c i o w ą przez stwarzanie
k u l t u r y w n ę t r z a , k t ó r e b y ł o p r z y s t o s o w a n e do p o
trzeb c z ł o w i e k a
Nie z n a m y j u ż takiego w n ę t r z a k a s z u b s k i e g o d o m u .
Z u r b a n i z o w a ł o s i ę ono, m e b l e p r z e s t a n o d e k o r o w a ć
i n i e dbano j u ż o i c h p i ę k n y d a w n y k s z t a ł t , z n i k ł y
barwne dekoracje, nikt nie interesuje się j u ż dzisiaj,
w w y ś c i g u życia, barwnymi wzorami, które należały
do i n n e j e p o k i k u l t u r o w e j , w y t w a r z a ł y s p o k ó j , i s t
n i a ł y n i e j a k o statycznie.
P o z o s t a ł y jeszcze t y l k o c e r a m i k a i h a f t — j a k o s y n
t e z a d a w n e g o bogatego z d o b n i c t w a .
Przemiany, o k t ó r y c h mowa, nie d o k o n a ł y się z dnia
na dzień na K a s z u b a c h . J a k w k a ż d y m i n n y m regio
nie Polski, procesy n i w e l u j ą c e s z t u k ę l u d o w ą t o c z y ł y
s i ę i t u powoli, ale r o z w i j a ł y nieustannie. J e s t e ś m y
w i ę c dzisiaj ś w i a d k a m i z a n i k u bardzo w i e l u gałęzi
s z t u k i l u d o w e j , a s z c z e g ó l n i e j n a K a s z u b a c h , gdzie —
jak w każdym innym przymorskim kraju — postęp
k u l t u r o w y z a z n a c z a s i ę b a r d z o silnie.
J e d n ą w i ę c z n i e l i c z n y c h p o z o s t a ł o ś c i j e s t haft, k t ó
r y z a c h o w a ł s i ę w s w o j e j t r a d y c y j n e j formie l u d o
wej, z a r ó w n o w kompozycji, j a k i w kolorystyce.
J e ż e l i dzisiaj C P L d A s t w a r z a t a k i e t r u d n o ś c i h a f
ciarskim zespołom kaszubskim i przeciwstawia się
b a r w n o ś c i haftu, to j e d n a z p r z y c z y n l e ż y w t y m , ż e
h a f t t e n j e s t p r z e j a s k r a w i o n y , a l e nie z w i n y h a f ciarek kaszubskich. W ł a ś n i e C P L i A — nie dostar
c z a j ą c s w o i m p r a c o w n i o m odpowiedniego s u r o w c a —
naraża hafciarki n a u ż y w a n i e nici, k t ó r y c h zabarwie
nie nigdy nie w y s t ę p o w a ł o w k a s z u b s k i m zdobnic
twie. P o j a w i a s i ę w i ę c np. w e W s p ó ł c z e s n y m hafcie
kolor trawiastozielony
zamiast
oliwkowego, ostra
c z e r w i e ń zamiast b a r w y w i ś n i o w e j , kolor k a n a r k o w o ż ó ł t y , j a s k r a w y fiolet i c i e m n y b r ą z , co n a tle
szarego p ł ó t n a n i e s t w a r z a h a r m o n i j n e j c a ł o ś c i .
A u d i a t u r et a l t e r a p a r s .
T a a l t e r a p a r s d o m a g a s i ę w p r o w a d z e n i a do h a f t u
k a s z u b s k i e g o m i ę d z y i n n y m i przede w s z y s t k i m bieli.
T u z a p y t a ć m u s i m y , czy n i e b y ł o n i g d y b i a ł e g o h a f t u
na Kaszubach? Haft taki istniał. Ś w i a d c z y o tym b i a
ł y czepiec h a f t o w a n y b i a ł ą b a w e m i c z k ą i ozdobiony
białymi koronkami, znajdujący się w Muzeum K a
szubskim w Kartuzach.
Również i w Muzeum w Słupsku znajduje się biały
haft a ż u r o w y w y r o b u ludowego. B i a ł y b y ł t a k ż e k a
s z u b s k i p ł ó c i e n n y czepek.
T o z n a c z y , ż e obok h a f t u b a r w n e g o i s t n i a ł h a f t
b i a ł y j a k o j e d n a z o d m i a n — podobnie j a k j e d n ą
z odmian jest haft złoty. H a f t b i a ł y i z ł o t y u w a ż a ć
m o ż e m y z a s t a r s z y , podczas k i e d y h a f t k o l o r o w y n a
zwany został przez S e w e r y n a haftem n o w y m . O c z y
w i ś c i e , ż e t a n o w o c z e s n o ś ć k o l o r o w e g o h a f t u nie j e s t
d z i s i e j s z a i n i e p o w s t a ł a w e W d z y d z a c h , bo p a m i ę ć
o hafcie k o l o r o w y m d a t u j e s i ę od k i l k u p o k o l e ń , a
obok c z e p c ó w b i a ł y c h i z ł o t y c h i s t n i a ł y t a k ż e k o l o
rowe, p r z y c z y m d o k u m e n t a c j i d o s t a r c z a n a m z n o w u
Muzeum Kaszubskie w Kartuzach.
P r o b l e m w i ę c n i e j e s t t a k i prosty, j e ż e l i c h o d ź ) o
historyczne uzasadnienie. H a f t wielokolorowy m a r ó w
n i e ż p o w s z e c h n ą t r a d y c j ę t e r e n o w ą i n i e m o ż n a go
p r z e c i w s t a w i a ć haftowi b i a ł e m u i z ł o t e m u .
H a f t k o l o r o w y z y s k a ł sobie r a c j ę b y t u z j e d n e g o
jeszcze p o w o d u . B y ł s t o s o w a n y do w y s z y w a n i a p r z y r a m k ó w koszuli d z i e w c z ę c e j , k o ł n i e r z y k a i m a n k i e
t ó w , w y s t ę p o w a ł n a fartuszkach b i a ł y c h i n a chustecz
kach. Stąd u p a m i ę t n i ł się ludowi, a po z a n i k u stro
j u p r z e n i ó s ł s i ę n a s e r w e t y , obrusy, T ę c z n i k i , f i r a n y —
o s t a ł s i ę j a k o d e k o r a c j a w n ę t r z a domowego.
Nadmienić należy, ż e z początkiem w. X X pojawiły
s i ę w domach k a s z u b s k i c h hafty jednokolorowe, n a j
c z ę ś c i e j czerwone z wersetami polskimi lub niemiec
kimi. W y t w ó r c a m i tych h a r t ó w byli w ł a ś c i c i e l e skle
p ó w hafciarskich, którzy rzucili t a k ą p r o d u k c j ę m i ę
dzy l u d , do m a ł y c h m i a s t e c z e k i n a w i e ś , a ż e w y

t w o r y te b y ł y b a r d z o tanie, w i ę c r o z p o w s z e c h n i ł y s i ę
szeroko i z n a l a z ł y n a ś l a d o w n i c t w o w ś r ó d l u d u . N i e
b y ł to o c z y w i ś c i e h a f t l u d o w y a n i r o d z i m y . D z i ś w i ę c
sugerowanie jednokolorowego haftu pojmowane jest
przez l u d k a s z u b s k i j a k o n a w r ó t do o b c y c h i b r z y d
kich w z o r ó w .
W i e l k i m i ł o ś n i k h a f t u ludowego i z n a w c a l u d u —
S e w e r y n Udziela pisze o hafcie l u d o w y m n a s t ę p u
jąco;
„ M i e l i ś m y z a w o d o w y c h h a f c i a r z y po m i a s t a c h w i e l
k i c h . W i o s k i p o l s k i e t a k ż e z d o b i ł y h a f t e m odzienie
ś w i ą t e c z n e , a n i e r z a d k o osady c a ł e o d d a w a ł y s i ę '.ej
pracy, j a k np. w M a ł o p o l s c e : T y n i e c lub M a k ó w .
D a w n e hafty a r t y s t y c z n e w y k o n y w a n o u n a s w e
d ł u g w z o r ó w o b c y c h , ale h a f c i a r k i w i e j s k i e w y s z y w a
ł y koszule, f a r t u c h y i c h u s t k i z p a m i ę c i , n i e w e d ł u g
w z o r ó w rysowanych. Stąd też jeżeli kiedy n a ś l a d o
w a ł y w i d z i a n e h a f t y n a s z a t a c h k o ś c i e l n y c h albo n a
s t r o j a c h p a ń s k i c h , o d t w a r z a ł y j e po s w o j e m u , a c z ę ś
ciej w y s z y w a ł y n i c i ą b i a ł ą l u b b a r w n ą k w i a t y , l i s t k i
i g a ł ą z k i , i ozdoby r ó ż n e w e d ł u g f a n t a z j i w ł a s n e j .
T o t e ż spostrzegamy, ż e k a ż d a o k o l i c a m a s w o j e u l u
bione z d o b i n k i i w z o r y " .
Nie dziw w i ę c , że i K a s z u b k i m a j ą swoje t r a d y c y j
n e z a m i ł o w a n i e do w ł a s n e g o z e s t a w i e n i a b a r w i w ł a s
nych wzorów.
Udziela w y d a ł d r u k i e m zeszyt o haftach b i a ł y c h ! .
W p r z e d m o w i e j e d n a k do s w o j e j r o z p r a w y z a z n a c z a ,
ż e poda w d r u g i m zeszycie opis h a f t u
kolorowego,
opartego n a m o t y w a c h n a r o d o w y c h . U d z i e l a w i ę c ,
pisząc o p r z e p i ę k n y m b i a ł y m hafcie k r a k o w s k i m ,
u s t o s u n k o w u j e s i ę r ó w n i e ż ż y c z l i w i e do h a f t u k o l o
r o w e g o i w i d z i w n i m t a k ż e odbicie r z e c z y w i s t o ś c i
rodzimej.
M o ż e by w t y m m i e j s c u w a r t o s i ę z a s t a n o w i ć n a d
haftowanymi czepcami kaszubskimi, t y m bardziej i e
— p o w o ł u j ą c s i ę n a S e w e r y n a U d z i e l ę — nie m o ż e m y
p o m i n ą ć u w a g prof. F i s z e r a n a temat c z e p c ó w . P i
sze o n :
„Złotogłowie kaszubskie z a r ó w n o
pod
Względem
k s z t a ł t u , j a k i z d o b n i c t w a p r z y n a l e ż y do t y p u k r a
kowskich c z e p c ó w z t y m zastrzeżeniem, ż e typem po
ś r e d n i m m i ę d z y p i e r w s z y m i i d r u g i m i s ą czepce w i e l
kopolskie, k u j a w s k i e , w a r m i j s k i e i c h e ł m i ń s k i e . "
W y p o w i a d a j ą c p o w y ż s z e zdanie, prof. F i s z e r p o
w o ł u j e się r ó w n i e ż na Tadeusza Seweryna.
Z t e m a t y k ą kolorowego, n o w e g o h a f t u k a s z u b s k i e
go p o w i ą z a ć n a l e ż y t a k ż e t e m a t k o l o r o w y c h c z e p c ó w
k a s z u b s k i c h , o k t ó r y c h F i s z e r nie w s p o m i n a , a k t ó r e
n a l e ż ą do tego samego t y p u .
O czepcach kaszubskich m ó w i s i ę z a z w y c z a j : „ z ł o
togłowie", a lud n a z y w a j e „złotnicami". N a j d ł u ż e j
i n a j l e p i e j z a c h o w a ł y s i ę czepce z l o t e m w y s z y w a n e ,
co w y n i k a z t r w a ł o ś c i z ł o t e j n i c i . C z e p c e k o l o r o w e ,
w y s z y w a n e n i c i ą j e d w a b n ą , mniej s ą znane, ponie
w a ż ł a t w o u l e g a ł y z n i s z c z e n i u . M i m o to k i l k a c z e p
c ó w kolorowych z a c h o w a ł o się w Muzeum w K a r t u
zach.
N a kolorowych czepcach jedwabnych w i d n i e j ą m a r gerity, o w o c e g r a n a t u , t u l i p a n y , p a l m e t y , r ó ż e r o z
w a r t e i r ó ż n e t y p y l i s t o w i a . W s z y s t k i e te m o t y w y
zdobnicze w y s t ę p u j ą w b a r w a c h , o k t ó r y c h p i s a l i ś
m y p o w y ż e j , a w i ę c : w i ś n i o w e j , ż ó ł t e j , oliwteowozielonej, b ł ę k i t n e j , p r z y z a s t o s o w a n i u odcieni s i l n i e j
szych i s ł a b s z y c h . Trudno dziś j u ż wszystkie b a r w y
o d c z y t a ć , bo k o l o r y s p e ł z ł y , jne, z t y m j e d n a k w a r u n k i e m , ż e w k a ż d y m z t y c h
w y p a d k ó w k r y t e r i u m w y b o r u n i e ś n i do t a k i c h z b i o
r ó w s t a n o w i ć b ę d ą niezaprzeczone w a r t o ś c i b ą d ź m e l o d i o w o - s ł o w n e ł ą c z n i e , b ą d ź l i t e r a c k i e , gdy m o w a
o publikowaniu samych tylko tekstów.
N a j w i ę c e j zastrzeżeń budzi wydawniczo-techniczna
strona
„Jabłoneczki"
Juliana
Przybosia. Odpowie
d z i a l n o ś ć z a to ponosi t y m r a z e m j u ż n i e t y l k o autor
antologii, lecz przede w s z y s t k i m P a ń s t w o w y I n s t y
tut W y d a w n i c z y .
T r u d w ł o ż o n y w zgromadzenie i w y b r a n i e m a t e r i a
ł u j e s t c h y b a t r o c h ę n i e w s p ó ł m i e r n y do z e w n ę t r z n e j
szaty, j a k ą antologia o t r z y m a ł a . B r z y d k i i n i e t r w a ł y
papier, z b r o s z u r o w a n a forma o p r a w y — c z y n i k s i ą ż - '
k ę n i e z m i e r n i e p o d a t n ą na
prędkie
„zaczytanie".
Wielka ilość b ł ę d ó w
drukarskich, niedbalstwo
w
przypisach s t w a r z a w r a ż e n i e w y d a n i a niechlujnego.
S p i s r z e c z y „ J a b ł o n e c z k i " u ł o ż o n y j e s t w t a k i spo
s ó b , ż e po t y t u l e p i e ś n i podane jest j e j ź r ó d ł o , a w i ę c
s k r ó c o n a nazwa dzieła (skróty i ich pełne brzmienie
podane z o s t a ł y w w y k a z i e ) , t o m — p r z y d z i e ł a c h w i e
lotomowych i numer pieśni. Przy cytowaniu w y d a
n y c h w j e d n y m t y l k o tomie „ P i e ś n i l u d u " G l o g e r a —
P r z y b o ś z a z n a c z a r z y m s k ą c y f r ą — tak j a k t o m y —
c z ę ś c i , n a k t ó r e sobie G l o g e r c a ł o ś ć p o d z i e l i ł , c h o
c i a ż c z ę ś c i te nie m a j ą a n i w ł a s n e j k a r t y t y t u ł o w e j ,
ani oddzielnej p a g i n a c j i i s t a n o w i ą j e d n o l i t ą c a ł o ś ć .
Niekonsekwentne
to oznaczenie d e z o r i e n t u j e
trochę
c z y t e l n i k a . M i m o to n a p o d s t a w i e s p i s u r z e c z y k a ż d ą
p i e ś ń (poza k i l k o m a p o m y ł k a m i ) m o ż n a o d n a l e ź ć w
dziele ź r ó d ł o w y m , n a t o m i a s t ż a d n e j nie d a s i ę bez
trudu o d s z u k a ć w „Jabłoneczce", p o n i e w a ż strony nie
z o s t a ł y podane p r z y p o s z c z e g ó l n y c h p i e ś n i a c h , lecz
dla c a ł e g o r o z d z i a ł u ł ą c z n i e , n p . : „ L i r y k a m i ł o s n a —
s. 217—314", T o s k o m a s o w a n e p o d a w a n i e stron z m u
sza c z y t e l n i k a do s z u k a n i a cztero- albo d w u w i e r s z o
wego t e k s t u n a p r z e s t r z e n i b l i s k o stu stron.
Z a s t r z e ż e n i a b u d z ą r ó w n i e ż przypisy. S k ł a d a j ą się
na nie uwagi d o t y c z ą c e n i e k t ó r y c h pieśni i s ł o w n i c z e k
w y r a z ó w gwarowych. W y d a j e się, ż e w w y d a w n i c t w i e
popularnym, j a k i m jest „Jabłoneczka", p o ż y t e c z n i e j
szy b y ł b y s ł o w n i k u ł o ż o n y w p o r z ą d k u a l f a b e t y c z n y m .
S ł o w n i k ten trzeba b y ł o b y nadto u z u p e ł n i ć o b j a ś n i e
n i a m i c a ł y c h z w r o t ó w , bo p r z y p i s y n i e o b e j m u j ą c a
ł e g o m a t e r i a ł u . Np. w p i e ś n i z a t y t u ł o w a n e j „ C e b r z i cek s i ę o s u ł " , s. 307, w y j a ś n i o n o t y l k o : „ o s u ł s i ę —
r o z s y p a ł się", p o m i n i ę t o natomiast c a ł y drugi wiersz
drugiej z w r o t k i : „prze j e d y n cebrzicek g a z d o w a ć bed y m a " , k t ó r y t ł u m a c z y ć n a l e ż y : „i bez jednego ceberka b ę d z i e m y gospodarzyć". Nie został w y j a ś n i o n y
r ó w n i e ż m. in. w y r a z „ p a s t e w n i c z e k " — zdrobnienie
od „ p a s t e w n i k " — „ m a ł e p a s t w i s k o " ( J . K a r ł o w i c z ;
S ł o w n i k g w a r p o l s k i c h , t. 4, 1906, s. 51), m n i e j z r o
z u m i a ł y z w ł a s z c z a d l a odbiorcy m i e j s k i e g o , n i ż w y
raz „ ł u m r a " — „ u m r ę " * ? , k t ó r e g o z r o z u m i e n i e w k o n
tekście nie nastręcza ż a d n y c h trudności.
Przybosiowi c h o d z i ł o o pokazanie p i e ś n i reprezen
t u j ą c y c h c a ł y k r a j : „Przestrzegając
tej naczelnej
za
sady w y b o r u — pisze — -nie dopuszczającej
wyjątków
na rzecz utworów
wyraźnie
chybionych
lub zbyt
znie
kształconych,
dobierałem
teksty
tak, żeby
przedsta-

4 7

«
4 9

5 0

5 1

niku.

178

P r z y b o ś : J a b ł o n e c z k a s, 467.
J w . , s. 6—7.
J w . , s. 62: O j b i j ą - c i m n i e , b i j ą ,
J w . , s. 62—63: Ż e b y n i e te pany.
J w . , s. 130—131: P i e ś ń o d z i e w c z y n i e i

wiały
twórczość
poetycką
całego
obszaru
etnograficz
nego Po Es k i " * .
P o s t u l a t ten z o s t a ł w antologii z r e a l i z o w a n y . P i e ś n i
r e p r e z e n t u j ą r z e c z y w i ś c i e w s z y s t k i e regiony, ale n i e
w y n i k a to z u k ł a d u k s i ą ż k i . P o d a n e n a d t y t u ł e m n a
zwy miejscowości: „Od Klimontowa (Gorlice)"«, „Od
M s z c z o n o w a " , „ R o z b a r k " 5 i — o p r z y n a l e ż n o ś c i do
r e g i o n u niczego c z y t e l n i k o w i n i e m ó w i ą . D l a odpo
w i e d n i e g o z l o k a l i z o w a n i a p i e ś n i trzeba b y
sięgnąć
albo do s p i s u rzeczy i z podanego ź r ó d ł a w n i o s k o w a ć
0 regionie, albo do s ł o w n i k a geograficznego l u b po
s z c z e g ó l n e j mapy. Obok tych n a z w powinna by s i ę
znaleźć przynajmniej nazwa powiatu lub w o j e w ó d z
t w a , k t ó r a b y w p r z y b l i ż e n i u region w y t y c z y ł a , a w
k a ż d y m razie z o r i e n t o w a ł a w geograficznym p o ł o ż e
n i u m i e j s c o w o ś c i , z k t ó r e j d a n a p i e ś ń pochodzi.
W spisie r z e c z y , z a w a r t y m n a str. 495—512, p o d a n e
są zbiory pieśni ludowych, z k t ó r y c h P r z y b o ś zaczerp
n ą ł t e k s t y do s w o j e j antologii. P o d c z a s s p r a w d z a n i a
pieśni zawartych w „Jabłoneczce" z tekstami ź r ó d
ł o w y m i o k a z a ł o s i ę , ż e n i e k t ó r e dane b y ł y n i e ś c i s ł e .
D l a p r z y k ł a d u i j e d n o c z e ś n i e p o p r a w i e n i a b ł ę d ó w po
d a j e m y k r ó t k i e z e s t a w i e n i e , z a w i e r a j ą c e : 1) s t r o n ę
1 t y t u ł p i e ś n i w „ J a b ł o n e c z c e " , 2) p o d a n ą w spisie
rzeczy n i e w ł a ś c i w ą i n f o r m a c j ę o ź r ó d l e i 3) ź r ó d ł o
w ł a ś c i w e . Zob.: tablica I I .
4

30

Podajemy też zestawienie b ł ę d ó w z a u w a ż o n y c h w
p i e ś n i a c h sprawdzonych z tekstami ź r ó d ł o w y m i . Zob.:
tablica I I I .
W k o ń c u pozostaje jeszcze j e d n a s p r a w a — to k a r t a
t y t u ł o w a . R a m k a j e j s k ł a d a s i ę z d w ó c h l i n i i — ze
w n ę t r z n e j g r u b s z e j i w e w n ę t r z n e j — o d l e g ł e j od p i e r w
szej m n i e j w i ę c e j o c e n t y m e t r — c i e ń s z e j . W g ó r n e j
c z ę ś c i obramowanego pola znajduje s i ę napis k a p i t a l i k a m i petitu: J U L I A N P R Z Y B O Ś , n i ż e j — t ł u s t y m
d r u k i e m , w y r a ź n i e o d b i j a j ą c y m s i ę od p o z o s t a ł y c h
n a p i s ó w : J a b ł o n e c z k a , jeszcze n i ż e j — k u r s y w ą , u j ę
ty w d w a w i e r s z e po d w a w y r a z y — p o d t y t u ł :
Anto
logia polskiej
pieśni
ludowej.
U d o ł u , pod f i r m o w y m
sygnetem,
umieszczony
nakładca: P I W . Identyczny
u k ł a d p o w t ó r z o n y jest n a o k ł a d c e . P i e r w s z e w r a ż e
nie s k ł a n i a do p r z y p u s z c z e ń , ż e a u t o r e m , w podsta
w o w y m z n a c z e n i u tego w y r a z u , jest J u l i a n P r z y b o ś ,
tzn. — ż e w s z y s t k i e u t w o r y s k ł a d a j ą c e s i ę n a zbio
rek, z o s t a ł y przez niego n a p i s a n e . Z n ó w m a m y do
czynienia z t y ł u ł e m nadanym,
wprowadzającym w
błąd odbiorcę. Tytuł zbiorku zapożyczony został z
tekstu. A u t o r n a d a ł go w c z e ś n i e j j e d n e j z p i e ś n i w e
s e l n y c h ^ , w k t ó r e j j a b ł o n e c z k a jest s y m b o l e m z a m ę ż c i a . Dlaczego P r z y b o ś „ J a b ł o n e c z k ę " u p a t r z y ł so
bie n a n a z w ę s w o j e j antologii, nie u m i e m y n a to o d
p o w i e d z i e ć . M o t y w j a b ł o n e c z k i n i e jest w p i e ś n i a c h
ludowych ani najczęstszy, ani najbardziej charakteiystyczny. „ A n t o l o g i a p o l s k i e j p i e ś n i l u d o w e j " — w ł a ś
ciwa nazwa, o k r e ś l a j ą c a z a w a r t o ś ć i rodzaj zbioru,
j a k o p o d t y t u ł ginie pod „ w y t ł u s z c z o n ą " „ J a b ł o n e c z
k a " . T a k i u k ł a d graficzny k a r t y t y t u ł o w e j w y w o ł u j e
nieporozumienie i w p r o w a d z a w b ł ą d j u ż p r z y p i e r w
szym zetknięciu się z książką.
Recenzja niniejsza p o w s t a ł a w w y n i k u pracy nad
m a t e r i a ł a m i P a ń s t w o w e g o Instytutu S z t u k i i w to
ku licznych dyskusji Z e s p o ł u Folklorystycznego P I S .
Za w s p ó ł p r a c ę i ż y c z l i w ą k r y t y k ę autorka s k ł a d a c a
ł e m u z e s p o ł o w i serdeczne p o d z i ę k o w a n i e .

s

przewoź

~> J w . , s.

143—144,
Maria

Błońska

T A B L I C A
Strona i t y t u ł p i e ś n i u Przybosia

147

P i e ś ń d z i ę k c z y n n a p o obiedzie

I
Źródło

Opuszczenia

Kolberg: Radomskie 22 s.

Zwrotki 3,4,5

175

i 7.

weselnjitn
161-2

Rozpleciny V.

Kolberg: Mazowsze s. 246 nr

130

D w a w i e r s z e po

wierszu

14-um.
3

197

Nie b ę d z i e s z ,

4

214

Z pieśni

5

219

6

220

Kolberg: Mazoujsze 3 s. 120 nr 84

D w i e p i e r w s z e zwrotki,

Kolberg: Mazowsze 5 s. 113 nr 53

Zwrotki 4, 8-16, 18 ,19.

Kiedy b ę d z i e s ł o ń c e i pogoda

Kolberg: K u j a w y 4 s. 7 nr

109

Zwrotki

Z a J a s i e m do

Kolberg: K u j a w y 4 s. 33 n i

165

Cztery zwrotki k o ń c o w e .

Marysiu

dożynkowej
Śląska

5-10.

7

231-2

J a s i e ń k o z K a s i ą polubili s i ę

Kolberg: M a z o w s z e 5 s. 2 6 « nr

278

8

233-4

S z u m i las

Kolberg: Mazowsze 5 s

272

9

241-2

Koło mego o g r ó d e c z k a

Kolberg: Kaliskie 23 s. 99 nr 53

Zwrotki

8-11.

242

Ż e b y ś ty mnie, moja m i ł a ,

Kolberg: K u j a w y 4 s. 7 nr

Zwtotki

8-10.

10

263 nr
109

Brak ostatniej z w r o t k i .
Brak zwrotek

5-3.

chciała
11

250

12

259
Oj, wołałem,
277-87 Biała l e l i j a

13

Przy oknie s p a ł a
wołałem

Kolberg: P o z n a ń s k i e 12 s. 194 nr 371

T e k s t k r ó t s z y o d w i e zwrotki.

Kolberg: Mazowsze 3 s. 140 nr 121

Brak zwrotek 3-S.

Kolberg

Sandomierskie 1 s. 58 nr 53

Z 33 z w r o t k o w e j p i e ś n i

wy

brane tylko zwrotki 27-29.
[4

280-81 T o p ó l s i ę

15

283

Kolberg: Sandomierskie 1 s. 136 nr 165

rozwija

H u l a j , bujaj, j e l e n i u

Kolberg: Mazowsze 5 s. 277 nr

298

Zwrotki

1-4 i 13-18.

Zwrotki 5-11,

oddzielone

przez Kolberga od

poprzed

nich p o z i o m ą kreskg.

T A B L I C A
Nr

Strona i t y t u ł p i e ś n i u

1

80

2

143

Przubosia

II

Ź r ó d ł o podane mylnie

Pieśń o gołębiu

Kolberg: P i e ś n i , nr 10 a.

Z ł o t e ziarno

Kolberg: Kaliskie

13, s.169

Sprostowanie

Informacja
nr

170

mylna.

Powinna b y ć : K o l b e r g 23 . . .

3

1 4 5 - 6 Ł a d o 1,11.111.

4

177

Już-ci

5

225

T u r l a m j a se,

6

257

Prosto mego o k i e n e c z k a

Kolberg: P o z n a ń s k i e i 2, lir 271

Powinno byc: Kolberg, 12.
Po/nariskie, s.145 nr 272.

7

273

K o c h a n c c z k a po
chodzi

Steffen

Informacja

8

314

Na kopieczku kwitnie r e ż

P i e ś n i I I , nr 331

9

347

A wyjrzyjże, dziewczyno

Kolberg: P i e ś n i , 11, nr 5

Kolberg: L u b e l s k i e l G , nr 27.219,211.
Kolberg; K i e l e c k i e 18, nr 217

pojechał
turlam

sadeczku

Kolberg: P o z n a ń s k i e 12, s.

c

Informacja

mylna.

289

mylna.

Powinno b y ć : Pieśni, H ,
s. 331 nr 272 c.
Inforinccjo

mylna.

T A B L I C A
Nr

I

Str.

III
Jest

Pieśń

2
3

75
83
103- - 6

4
5
6

112- - 3
115- - 9
121- - 2

wiersz 6 j 7
O turze, co z ł o t e różki m a
Strala
zwrotka 2 wiersz
O dzieciach p o w r a c a j ą c y c h z n i e w o l i
18
tureckiej
,.
4
W s z y s t k i m ludziom jest ś w i a d o m o
„
18
J a s i u z w o j e n k i jedzie
.,
Brat zabija s i o s t r ę
3
„

127
8
129 - 3 0
135- - 9

K o c h a n e k j a d ą c do d z i e w c z y n y u m i e r a
Pod Krakowem w e wsi co sie b u ł o s i a ł o
W y p r a w a pana do m ł y n a

7
a
9
10
11
12
13
14
15
Ib
17
li!
19
20
21
22
23
24
25

„
143
147- - 8
154- - 6
164
174
175
178
188
193- - 4
206
211- - 1 2

Z ł o t e ziarno
Bóg zapiać
P o ż e g n a n i e domu
Wianek weselny I .
Na wieczór przedślubny
Po wianek
P r z e l e c i a ł y ptaszki
W y s z ł a Kasieńka
Kole ł a s a
Zimnego wiatru
P i e ś ń gaikowa

.,
>•

26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
46
47

213
214
222- - 4
231- - 2
232- - 3

Podkoziolek
Z pieśni dożynkowej
H e j , z g ó r y jadą Mazury
J a s i e n k o z Knsią polubili s i ę
Dumka d z i e w c z ę c i a

jt
238
243 - 4
245 - 6
246 - 7

S k o c z y ł z konia n i e u w a ż n i e
A z w i e c z o r a czarna burza
P o w i e d z i e mi, powiedz
Lipeńka

251- - 5 2
263
2b6
267- - 8
272- - 4
275
277 - 8
296

J e d z i e konik z miasta
Po c ó ż e ś c h o d z i ł a
Droga do dziewczyny
P r z y j e c h a ł o siedmiu
Gricbziujszczek ji łupod
Nie są to ptaszkowie, tylko k a w a l e r o w i e
B i a ł a leiija
Pierse kury zapiały

48
49
50
51
52

324
326
332 - 3
343- - 4
357- - 8

Gdzie będziesz nocowała
M a m b a b ę , mam
A dala s i ę moja pani matka
Poleciała gąska
Piosenka ś w i n i o p a s a

„
1
„Ii
wiersz 2
zwrotka 9 w i e r s z
„
24
,,
„ 25
„
36
w i e r s z 12
z w r o t k a 5 wiersz
6
4
3
„
1
„
1
.,
3
3
„
2
11
„
12
„
15

„

tytuł

4
1
2
3
2
1
1
l
1
1
3
3
3
4
2
3
3
2
1
2
2

,.

I

„

15
1
3
2
2
2
1
3
2
9
17
22
24
3
4
2
1

.,
„

,,

4

..
.,
„
.,
..
.,
„
„
„
„
„
„

2
3
1

„

2

„

„

1
2
1
1
14

Powinno b y ć

szczure
dolej

szyre
dali

swej
pitrzyj
tohie
juzem się ja
rozmyśliła
zabronić
pokochało
na p r ó g
panie
pumę
mnie
a pan m ł o d y
ł a u y, ściHny
Jawy, s t o ł y
oj t y l i rai dobrze
pr*ez
nie m o s z c i j a d o m a
Mareskie
wsie
u c i s k a j , n i e uciekaj
do
pierścionka
pawie
prosił o jej
0 wieniec
podkoziolka
dożęli
Hej, z góry
mi
Jasieńku
w rynku
Jasieńka
dziew z ę
stada
ciebie
Jasieczku
goni
bystro
mam j a
mila
na r ę k u
mi
s i o j n ł a m se
wtórowany
dziewukl
lelijo
1 se z d j ą n te bucicki
pszczółeczko
nie s p t z e d a m
mię
te
docy

swojej
patrzaj
tobiem
juzem się już j a
rozmyśliła
zbronić
zakochało
za próg
pan
pan
a m ł o d y pan
ściany, ławy
stoły, ławy
0 tyla mi dobrze
przed
nie masz ci j i doma
Marewskie
wsio
uciekaj, nie c e k a j
to
pierścienia
panie
p r o s i ł jej o
wieniec
podkoziolek
dożęlim
Hej. z góry, z góry
mnie
Jasiuleńku
w ryku ( p ł o c i e )
Kochanka
złoto
stado
siebie
Jasieńku
płynie
bystra
mam-U
mata
na r ę c e
ma
stojala se
wy torowany
dziewuli
lelija
1 z d j ą n se b u c i c k l
pscółeńko
i sprzedam
mi
to
decy

GARNCARSTWO L U D O W E
Wydawnictwo „Sztuka", Warszawa 1955

P o s t ę p techniczny z w ę z i ł m o ż l i w o ś c i
produkcyjne
g a r n c a r s t w a ludowego. J u ż u p o w s z e c h n i e n i e
pieców
kuchennych krytych blachą, .dało p i e r w s z e ń s t w o praktyczniejszym i wytrzymalszym „żeleźniakom" przed
g l i n i a k a m i , s k u t k i e m czego m a s o w o , f a b r y c z n i e w y
twarzane garnki ż e l a z n e i emaliowane stały s i ę groź
n y m k o n k u r e n t e m k r u c h e g o t o w a r u , o b w o ż o n e g o po
targach i jarmarkach. T a k ż e wprowadzenie w i r ó w e k
o g r a n i c z y ł o k o n i e c z n o ś ć p o s ł u g i w a n i a s i ę w gospo
darstwie w i e j s k i m naczyniami zasobowymi. Poza t y m
rozkruszanie s i ę z w y c z a j ó w ludowych, w k t ó r y c h gli
n i a k i s p e ł n i a ł y w a ż n ą rolę, t e ż nie w y c h o d z i ł o g a r n
c a r z o m n a dobre. W t y c h w a r u n k a c h g a r n c a r s t w o —
j a k o p r z e m y s ł t y p o w o glebae a d s c r i p t u s , n a w s k r o ś
l u d o w y , bo u p r a w i a n y p r z e z l u d i n a u ż y t e k l u d u —
t r a c i ł o coraz b a r d z i e j s w ó j c e l i p o d s t a w y r o z w o j u .
A j e d n a k w g a r n c a r s t w i e o d b i j a s i ę poziom k u l t u
ry m a t e r i a l n e j i o b y c z a j o w e j p r z e s z ł o ś c i , a nadto po
z i o m s z t u k i ż y c i a codziennego. Dlatego w a r t o b y ł o
z a j ą ć s i ę t y m tematem.
Praca Romana Reinfussa o polskim garncarstwie l u
d o w y m w y p e ł n i a d o t k l i w ą l u k ę w naszej literaturze
n a u k o w e j , niezbyt zasobnej nawet w
monograficzne
opracowania w a ż n i e j s z y c h o ś r o d k ó w garncarskich, a
p o z b a w i o n e j syntetycznego p r z e d s t a w i e n i a c a ł o k s z t a ł
tu t e g o ż p r z e d m i o t u . N a p i s a n a j e s t p r z e j r z y ś c i e i z r o
z u m i a l e dla szerokiego k r ę g u c z y t e l n i k ó w , a do n a u k i
w n o s i w i e l e nowego m a t e r i a ł u , zdobytego podczas b a
d a ń terenowych,
prowadzonych
systematycznie
od
k i l k u lat przez P a ń s t w o w y I n s t y t u t S z t u k i , b a d a ń
indywidualnych oraz czynnej w s p ó ł p r a c y z akcją k o n
k u r s o w ą , o r g a n i z o w a n ą przez M i n i s t e r s t w o
Kultury
i Sztuki w różnych w o j e w ó d z t w a c h . Autor dokonał
c z y n u pionierskiego, p o d a w s z y po r a z p i e r w s z y w n a
szej l i t e r a t u r z e w s p o s ó b z w i ę z ł y dzieje r z e m i o s ł a
g a r n c a r s k i e g o od z a r a n i a m ł o d s z e j e p o k i k a m i e n n e j
a ż do n a s z e j
współczesności, w której
wytwórcy
z r z e s z e n i zostali w s p ó ł d z i e l n i a c h ; po r a z p i e r w s z y
p o d a ł p r z e g l ą d form i zdobnictwa n a c z y ń w y r a b i a
n y c h n a obszarze P o l s k i L u d o w e j i po r a z p i e r w s z y
s c h a r a k t e r y z o w a ł ż y w e do d z i ś w t e r e n i e
ogniska
garncarskie. T o wszystko j e d n y m tchem n a l e ż y po
w i e d z i e ć o k s i ą ż c e Reinfussa, obfitującej w
bogac
t w o r z e t e l n i e zebranego i dobrze u p o r z ą d k o w a n e g o
materiału.
Nadto
należy
p o d k r e ś l i ć , ż e fotografie
p r z e d m i o t ó w z o s t a ł y d o s k o n a l e w y b r a n e przez a u t o
r a . I l u s t r u j ą one istotnie n a j l e p s z e okazy polskiego
g a r n c a r s t w a ludowego z a r ó w n o co do k s z t a ł t u , j a k
i co do z d o b n i c t w a . S z k o d a , ż e do poziomu s a m e j se
l e k c j i n i e dostosowano t e c h n i c z n e g o p o z i o m u r e p r o
d u k c j i . N i e m a l w s z ę d z i e r a z i n a s t ł o poplamione, a
jego
p r o p o r c j a w s t o s u n k u do samego p r z e d m i o t u
c z ę s t o jest w a d l i w a . Nadto n a l e ż y z a u w a ż y ć , ż e dolepione n a k o ń c u k s i ą ż k i e r r a t a o b e j m u j ą , niestety,
t y l k o 1/3 i l o ś c i p o m y ł e k
drukarskich. Mimo tych
i i n n y c h usterek, k s i ą ż k ę n a l e ż y u w a ż a ć z a u d a n ą
pozycję wydawnictwa „Sztuka".
P o n i e w a ż jednak badania ceramiki ludowej w P o l
sce b y n a j m n i e j n i e d o b i e g ł y k o ń c a , a w b l i s k i m c z a
sie m o ż n a s i ę s p o d z i e w a ć m o n o g r a f i c z n y c h
opraco
w a ń w a ż n y c h , a niedostatecznie
poznanych
ośrod
k ó w g a r n c a r s k i c h , w y d a j e m i s i ę , ż e p o ż ą d a n e jest
zaopatrzenie n i n i e j s z e j r e c e n z j i w dodatkowe u w a g i .
Przede w s z y s t k i m n a l e ż a ł o b y ustalić t e r m i n o l o g i ę
technologiczną garncarstwa, która w książce
Rein
fussa nie zawsze jest trafna. A w i ę c :
c z e r e p e m
n a z y w a s i ę z w y k l e nie s u r o w e
tworzywo naczynia
glinianego, ale j u ż w y p a l o n e . J e s t on z z a s a d y po
rowaty w naszych naczyniach ludowych z powodu
wypalania ich w temperaturze niskiej.
A n g o b ą
nie n a z y w a s i ę u n a s p o l e w a , lecz p o w ł o k a z g l i n k i ,
w y s t ę p u j ą c a w ludowych naczyniach glinianych jako
p o b i a ł k a (aczkolwiek francuskie s ł o w o
e n g o b e,
a w i ę c to, co s c a l a s i ę z i n n y m przedmiotem, m o ż e o d

n o s i ć s i ę z a r ó w n o do p o b i a ł k i , j a k i s z k l i w a ) . G 1 i n k a k o l o r o w a n i e j e s t t y m s a m y m co p o l e w a ,
p o1e w a
z a ś nie jest c z y m ś innym n i ż glazura, g d y ż
polewa, g l a z u r a , s z k l i w o — to jedno.
W podanych przez autora informacjach o d n o s z ą
c y c h s i ę do t e c h n i k i p r o d u k c j i n i e m a ż a d n y c h u c h y
b i e ń . O d z n a c z a j ą s i ę one z w i ę z ł o ś c i ą . N i e m n i e j , w y
daje m i s i ę , ż e n i e k t ó r e u w a g i w y m a g a j ą r o z s z e r z e
nia. J e ś l i n p . c z y t a m y , ż e g a r n c a r z e p r a ż o n y
ołów
m e ł l i w ż a r n a c h na proszek i p r z e s i e w a j ą c przez
sito o k u r z a l i n a c z y n i a , ale „ w w i e l u o ś r o d k a c h z a
p o m n i a n o j u ż o t y m sposobie" — w y d a j e m i s i ę , ż e
n a l e ż a ł o b y d o d a ć , ż e to o d w r ó c e n i e s i ę od tego r o
dzaju techniki glazurowania b y ł o w y n i k i e m smutnych
d o ś w i a d c z e ń garncarzy, którzy stwierdzili (szczegól
nie n a U k r a i n i e ) , ż e p y ł o ł o w i o w y z a t r u w a ł i c h o r
ganizm, w y w o ł u j ą c r ó ż n e schorzenia, kurcze ż o ł ą d k a ,
krwotok w e w n ę t r z n y , a nawet u t r a t ę wzroku i epi
lepsję. (Także nadmiar ołowiu w niskotopliwym s z k l i
wie, w y ł u g o w y w a n y przez k w a s y w potrawach, s t a w a ł
się przyczyną rozmaitych o b j a w ó w zatrucia orga
n i z m u z c h o r o b ą „ k o l i k " n a czele).
R o z d z i a ł o k s z t a ł t a c h n a c z y ń w i i to b y w p r z y s z
łości u z u p e ł n i ć m a t e r i a ł e m gwarowym. L u d bowiem,
k t ó r e g o j ę z y k s p e ł n i a ł dobrze r o l ę n a r z ę d z i a p o r o z u
miewania się ludzi m i ę d z y sobą, w y t w o r z y ł
wcale
bogatą onomastykę kształtów
naczyń,
regionalnie
z r ó ż n i c o w a n ą , podobnie z r e s z t ą j a k samo g a r n c a r s t w o .
O d n o s i s i ę ona p r z e w a ż n i e do p o j e m n o ś c i n a c z y ń l u b
ich k s z t a ł t u o g ó l n e g o . Wystarczy w s p o m n i e ć , ż e w
czasopiśmie warszawskim
„Pamiętniku
ReligijnoM o r a l n y m " z r. 1854 autor a r t y k u ł u o I ł ż y , w y w o ż ą
cej w X V I i X V I I w . t o w a r g l i n i a n y do G d a ń s k a
i S z w e c j i — podobnie j a k K o ł a c z y c e , D e n k ó w i B y d
goszcz — takie z n a ł n a z w y g a r n k ó w : „ p ł a s z c z y z n y" — to jest m i s k i , p o k r y w y i r y n k i ;
„drobiszc z e" — b y ł o n a z w ą m a ł y c h g a r n k ó w ;
„p o d p n i ac z ę t a" — t a k z w a ł y s i ę k w a r t ó w k i ;
„o b s z e r n i a k i " — to t r z y k w a t e r k ó w k i ;
„ p n i a k i " — to
garnce;
„j a g i e 1 n i k i " — d w u g a r n c e ;
„kruszc e" — s t ą g w i e . W O l k u s k i e m z a ś , w e d l e S t . C i
szewskiego, d u ż y g l i n i a n y g a r n e k z w a ł s i ę „ s t e m p o c e k", m n i e j s z y — „ g r o s o c e k", p r z y s a d z i
sty z a ś , a p o j e m n y — „ k e m p i o c e k".
Garnek
k w a r t o w y n a z y w a ł s i ę „ c a r e c k a", n a c z y n i e
do
topienia s ł o n i n y — „r y n e c k a",
a trójnóżek —
,,k o z ś o ł e c e k". W S a n d o m i e r s z c z y ź n i e z n a n e s ą
d u ż e „ w o d z i a k i " oraz k o c i o ł e k do p a r z e n i a b i e
l i z n y , zw.
„ p o 1 e w a n i c a".
Na Śląsku Cieszyń
s k i m karmiono n i e m o w l ę t a z n a c z y n i a glinianego
z rurką, zwanego
„ c y p e k", k t ó r a to n a z w a w y
w o d z i s i ę od p ł ó c i e n n e g o c z e p k a , u ż y w a n e g o p i e r w o t
n i e w r a z i e potrzeby z a smoczek do s s a n i a k a s z k i
o s ł o d z o n e j . Do p o g ł ę b i e n i a w i ę c p r o b l e m u g a r n c a r
stwa, a w szczególności w y s t ę p u j ą c y c h w n i m form,
p o ż ą d a n e jest p r z e p r o w a d z e n i e o d n o ś n y c h b a d a ń j ę
zykowych.
Autor, d o c i e k a j ą c ź r ó d e ł w p ł y w ó w p o s t r o n n y c h n a
c e r a m i k ę l u d o w ą , nie w s p o m n i a ł — i s ł u s z n i e — o
w p ł y w i e zagranicy. W znanych mi bowiem statutach
c e c h ó w garncarskich nie c z y t a ł e m o o b o w i ą z k u o d
bywania takiej p r a k t y k i za granicą, c h o ć wzorem z a
chodnio-europejskim
wymagano
tego od
czeladni
k ó w c e c h u m a l a r z y , z ł o t n i k ó w , r z e ź b i a r z y itp. S t w i e r
dzenie tego f a k t u u z a s a d n i a ł o b y w z n a c z n y m stopniu
rodzimość
formy
polskiego g a r n c a r s t w a ludowego.
Autor w s p o m n i a ł natomiast i o innych ź r ó d ł a c h w p ł y
w ó w : m a n u f a k t u r a c h , s z k o ł a c h oraz o i n g e r e n c j i i n
teligentów. T u należy zaznaczyć, że patronacka akcja
i n t e l i g e n t ó w sięga c z a s ó w dawniejszych n i ż moda na
l u d o w o ś ć , p o w s t a ł a wprawdzie w okresie R o m a n t y z
mu, ale j a k o z j a w i s k o s p o ł e c z n e r o z w i j a j ą c a s i ę do
piero od p o c z ą t k u X X w . J a k i m i d r o g a m i m o g ł y p o
w s t a w a ć u l u d u n i e k t ó r e formy c e r a m i c z n e , d a j e n a m

179

przykład M . Łopuszańska, która w „Gazecie
Rze
m i e ś l n i c z e j " n r 5 z r. 1905 podaje, ż e w P a w ł o w i e l u
belskim ks. P i o t r o w s k i d o s t a r c z a ł g a r n c a r z o m „ m o
deli w e d ł u g w y k o p a l i s k
s t a r o s ł o w i a ń s k i c h lub też
wedle greckich urn", a c z y n n o ś ć t ę u w a ż a ł za „ c h w a
lebną".
Poważniejszego
natomiast
uzupełnienia
wymaga
rozdział pracy Reinfussa t r a k t u j ą c y o formie i zdob
nictwie. W o m a w i a n i u zagadnienia formy nie m o ż e
m y o g r a n i c z y ć s i ę do a n a l i t y c z n e g o p r z e d s t a w i e n i a
części s k ł a d o w y c h naczynia: nóżek, brzuśca,
szyjki,
u c h a i k o ł n i e r z a (bo tak, a n t r o p o m o r f i z u j ą c n a c z y
n i e , n a z y w a l u d jego c z ę ś c i ) . F o r m ę b o w i e m c h a r a k t e
r y z u j e synteza tych c z ł o n ó w w y p o w i a d a j ą c a s i ę nie
w „ w y m o d e l o w a n y m k o n t u r z e " (str. 49)), ale — lepiej
p o w i e d z i e ć — w p r o f i l u , k t ó r e g o u k s z t a ł t o w a n i e jest
w g a r n c a r s t w i e bodaj z a s a d n i c z e , j a k o p o d s t a w a a r
t y s t y c z n e j w a r t o ś c i formy. P r o f i l w ł a ś n i e s t a n o w i w
z n a c z n y m s t o p n i u d i f f é r e n c i a specifica m i e d z y p o l
s k i m garncarstwem ludowym a analogicznymi for
m a m i z a g r a n i c z n e g o pochodzenia. O k r e ś l e n i e p r o f i l u
— co p r a w d a t r u d n e do w y s ł o w i e n i a — n a l e ż y do
o b i e k t y w n e g o opisu, w k t ó r y m s t o p i e ń o d c h y l e n i a
n a j w y ż s z e j w y d ę t o ś c i b r z u ś c a w g ó r ę od p o ł o w y w y
s o k o ś c i naczynia gra dużą rolę. N a j w a ż n i e j s z a
jed
n a k j e s t ocena p r o f i l u ze s t a n o w i s k a estetycznego, co
jako wyraz
naszej
wrażliwości na formę, smaku
i kultury artystycznej — decyduje o hierarchii z a
k w a l i f i k o w a n i a p r z e d m i o t u do sztuki.
W charakterystyce s k ł a d o w y c h części formy g a r n
c a r s k i e j autor m a ł o u w a g i p o ś w i ę c i ł u c h u . T y m c z a
s e m t e n n a p o z ó r m a ł o z n a c z n y dodatek j e s t w k o m
pozycji naczynia problemem b y n a j m n i e j nie b ł a h y m .
G a r n c a r z l u d o w y k s z t a ł t u j e j e i n a l e p i a bez w a h a n i a ,
trafia z a w s z e w sedno, bez n a m y s ł u w y b i e r a j ą c z w i e
lu m o ż l i w o ś c i j e d n ą — n a j l e p s z ą , o c z y w i ś c i e z a n i e
o m y l n y m podszeptem tradycji. A l e ceramik, k s z t a ł
cony w szkole, b i e d z ą c s i ę n a d w y b o r e m f o r m y u c h a ,
r o z w i ą z a ć m u s i zagadnienie z e s t r o j e n i a d w ó c h r z e
czy n i e j e d n o r o d n y c h : n a c z y n i a wytoczonego n a kole
i u c h a mieszonego w d ł o n i a c h a n a d t o b r y ł y z l i n i ą ,
a k i e r u n k u o d ś r o d k o w e g o z d o ś r o d k o w y m . Nieobo
j ę t n e s ą w tej p r a c y p u n k t y n a l e p i e n i a u c h a , jego
g r u b o ś ć i d ł u g o ś ć , a nade w s z y s t k o k s z t a ł t , k t ó r y by

u z u p e ł n i a ł naczynie, h a r m o n i z o w a ł z nim, o k r a s z a ł
je, a n i e p o p a d a ł w k o n f l i k t z c h a r a k t e r e m t w o r z y
w a , to j e s t nie n a ś l a d o w a ł w glinie kutego ż e l a z a ,
g i ę t e g o d r u t u , r z n i ę t e g o d r z e w a lub o b ł ą k a p l e c i o
nego z p r ę c i a .
T y l k o ten, kto b i e d z i ł s i ę n a d t y m
problemem z g l i n ą w dłoni, wie, j a k trudno osadzić
ucho, aby ono b y ł o dostatecznie d u ż e , grube i silne,
b y m o g ł o s p e ł n i a ć s w e f u n k c j o n a l n e zadanie, a j e d
n o c z e ś n i e — b y p o s i a d a ł o k s z t a ł t zgodny z f o r m ą
przedmiotu, z k t ó r y m jest ściśle z ł ą c z o n e .
S a m a d o s k o n a ł o ś ć t e c h n i c z n a n i e g r a t u roli p r z o
d u j ą c e j . S a m e r ę c e w p r a w n e nie w y s t a r c z a j ą do w y
k o n a n i a p i ę k n e g o g a r n k a . Podobnie m a s i ę rzecz z
s z a t ą z e w n ę t r z n ą naczynia. T y m bardziej ż e nie z a w
s z e z a l e ż y o n a od g a r n c a r z a . U g a r n c a r z a ludowego
ż a d n a b a r w a n i e j e s t u s t a l o n a , bo technologia jego,
nie o p a r t a o c h e m i ę , n i e p o z w a l a m u n a p r e p a r o w a
nie b a r w n y c h s z k l i w o zamierzonym kolorze ani t e ż
n a niezawodne
kierowanie
procesem
wypalania.
Wskutek tych b r a k ó w wiedzy fachowej
wychodzą
spod jego r ę k i r ó ż n e fiolety i c z e r n i e m a n g a n u , r ó ż
ne zielenie m i e d z i o r a z
żółcienie i brązy
ugrów.
M o ż n a b y d o j ś ć do p a r a d o k s a l n e g o t w i e r d z e n i a , ż e
garncarz ludowy umie wiele, d z i ę k i temu, ż e w i e m a
ł o . W istocie j e d n a k u m i e j ę t n o ś ć jego j e s t k r u c h a .
T o t e ż o g i e ń p ł a t a n i e r a z z ł o ś l i w e figle g a r n c a r z o w i ,
n a r a ż a j ą c go n a s t r a t y m a t e r i a l n e , ś c i e r a j ą c m u m a
l o w i d ł o i p r z e i n a c z a j ą c jego p r a c ę . T e n n i e p o w o ł a n y
dekorator, od k t ó r e g o ż a d e n g a r n c a r z u s t r z e c s i ę nie
m o ż e , zabawia s i ę nieraz w artystę, d a j ą c w szkliwie
i s t n y poemat n i e u c h w y t n y c h l ś n i e ń i d r ż e ń oraz t r u d
n y c h do w y r a ż e n i a u r o k ó w z a m a z a ń o r n a m e n t u . P o
d z i w i a m y w t e d y k w i a t y , k t ó r y c h ż a d e n ogrodnik nie
hoduje, i ptaki, k t ó r e w ż a d n y m k r a j u nie ż y j ą ,
i gwiazdy, k t ó r e n a ż a d n y m niebie nie ś w i e c ą .
A l e nade w s z y s t k o cieszy n a s ś w i a d o m e d z i a ł a n i e
g a r n c a r z a ludowego i jego t r a f n y w y b ó r ś r o d k ó w ,
k t ó r e n i e p o z w a l a j ą m u n a zagubienie s i ę m i ę d z y
p r a w d ą n a t u r y a e l e m e n t a r n y m i p o s t u l a t a m i sztuki.
D a n i e w y r a z u r a d o ś c i i u m o t y w o w a n i e naszego z a
chwytu nad dziełami naszych artystów — garncarzy
t e ż n a l e ż y do o b o w i ą z k u p i s z ą c y c h o sztuce.
Tadeusz

CERAMIKA L U D O W A NA I OGÓLNOPOLSKIEJ

Seweryn

WYSTAWIE

CERAMIKI I SZKŁA A R T Y S T Y C Z N E G O W E WROCŁAWIU

Staraniem Ministerstwa Kultury i Sztuki zorgani
zowana została w I V kwartale u b i e g ł e g o roku w M u
zeum Ś l ą s k i m we W r o c ł a w i u I O g ó l n o p o l s k a W y s t a
w a C e r a m i k i i S z k ł a A r t y s t y c z n e g o , i l u s t r u j ą c a po
w o j e n n y dorobek P o l s k i w z a k r e s i e w s z y s t k i c h d z i a
ł ó w ceramiki artystycznej i szkła dekoracyjnego.
Obfity m a t e r i a ł w y s t a w o w y , e k s p o n o w a n y w s p o s ó b
estetyczny w k i l k u o b s z e r n y c h s a l a c h , u j ę t y z o s t a ł
w szereg d z i a ł ó w , p o c z ą w s z y od m a ł o n a o g ó ł z n a
n y c h w y r o b ó w c e r a m i c z n y c h , z n a j d u j ą c y c h zastoso
w a n i e w d e k o r a c j i a r c h i t e k t o n i c z n e j , poprzez u ż y t
k o w e w y r o b y f a b r y c z n e z porcelany, p o r c e l i t u , f a
j a n s u , k a m i o n k i , do e k s p e r y m e n t a l n y c h o s i ą g n i ę ć I n
stytutu W z o r n i c t w a P r z e m y s ł o w e g o i r ó ż n y c h uczelni
p l a s t y c z n y c h czy p o s z c z e g ó l n y c h a r t y s t ó w ,
kończąc
na ceramice ludowej, na której w niniejszej recenzji
skupimy naszą u w a g ę .
W y r o b y l u d o w e w y s t a w i o n e z o s t a ł y w d w ó c h ob
szernych salach oraz w części p r z y l e g ł e g o korytarza.
M n i e j s z e p r z e d m i o t y , j a k np, okazy l u d o w e j r z e ź
by — w oszklonych gablotkach, naczynia z a ś — na
o b i t y c h s z a r y m p ł ó t n e m o t w a r t y c h stopniach. K o n
c e p c j a w y s t a w y w dziale w y r o b ó w l u d o w y c h b y ł a

180

z u p e ł n i e prosta. N a w s t ę p i e dano p r z e g l ą d f o r m , w y
s t ę p u j ą c y c h w garncarstwie ludowym, dalej r ó ż n e
r o d z a j e w y r o b ó w g a r n c a r s k i c h , w z a l e ż n o ś c i od g a
tunku surowca, techniki w y k o n a n i a i zdobienia (bi
skwity, siwaki, naczynia malowane i glazurowane),
d r o b n ą g a l a n t e r i ę i r z e ź b ę l u d o w ą (ptaszki z I ł ż y ,
plastyka figuralna z Medyni G ł o g o w s k i e j i U r z ę d o w a ) ,
wreszcie p r z e g l ą d ceramiki ludowej ilustrujący jej
z r ó ż n i c o w a n i e regionalne. N a z a k o ń c z e n i e p r z e d s t a
wione z o s t a ł o zagadnienie r o l i n a d z o r u C P L i A w d z i e
d z i n i e podnoszenia p o z i o m u a r t y s t y c z n e g o l u d o w e j c e
r a m i k i . U k ł a d w y s t a w y m i m o s w e j prostoty o k a z a ł
s i ę nieco t r u d n y dla z w i e d z a j ą c y c h , g d y ż
zanadto
rozpraszał poszczególne zespoły. Naczynia z tych sa
m y c h o ś r o d k ó w w i d z i e l i ś m y raz j a k o p r z y k ł a d y form
u ż y t k o w y c h , po r a z d r u g i j a k o o k a z y t e j c z y i n n e j
techniki, trzeci z a ś raz w ś r ó d z e s p o ł ó w regionalnych,
a czasem jeszcze czwarty — w ś r ó d o s i ą g n i ę ć nadzoru
a r t y s t y c z n e g o C P L i A . Ponadto z o s t a ł on w s z c z e g ó
ł a c h t u i ó w d z i e p o z a c i e r a n y przez „ c h o c h l i k a w y
stawowego", k t ó r y d l a o s i ą g n i ę c i a efektu e s t e t y c z n e
go — bez s k r u p u ł ó w p r z e s t a w i a g a r n k i k p i ą c z s y -

s t e m a t y k i i l e k c e w a ż ą c w y t y c z n e o p r a c o w a n e g o przez
f a c h o w c ó w scenariusza.
M a t e r i a ł u wystawowego d o s t a r c z y ł a organizatorom
Centrala P r z e m y s ł u Ludowego i Artystycznego,
co
m i a ł o te. d o b r ą s t r o n ę , ż e u w o l n i ł o i c h od k o n i e c z n o ś
ci p e n e t r a c j i t e r e n o w e j , ale r ó w n o c z e ś n i e
zawęziło
z a s i ę g w y s t a w y do e k s p o n a t ó w z o ś r o d k ó w z o r g a n i
z o w a n y c h w C P L i A , b ą d ź t e ż p r z e z n i ą w t e n czy
inny s p o s ó b kontrolowanych. T a j e d n o s t r o n n o ś ć w y
boru m a t e r i a ł u wystawowego d o s y ć ujemnie z a c i ą ż y
ła n a c a ł o ś c i , z u b o ż a j ą c w y s t a w ę , k t ó r a s k u t k i e m te
go w y k a z y w a ł a p o w a ż n e b r a k i . I t a k n p . w p r z e g l ą
dzie r ó ż n y c h f o r m z a s t o s o w a n i a n a c z y ń g l i n i a n y c h
b r a k ł o c h o ć b y z d o b i o n y c h m a ś l n i c do w y r o b u m a s ł a ,
czy p o d k u r z a c z y d l a p s z c z e l a r z y ; w ś r ó d t e c h n i k zdob
n i c z y c h p o m i n i ę t o s i w a k i z d e k o r a c j ą w postaci c z a r
nej m a l a t u r y ; z a ś w p r z e g l ą d z i e r e g i o n a l n y m poszcze
g ó l n e o ś r o d k i , j a k np. B o l i m ó w czy P a w ł ó w , p o t r a k
towane z o s t a ł y w s p o s ó b jednostronny.
Nie b y ł y reprezentowane takie d o s k o n a ł e p r a c o w
nie, j a k n p . J e l e ś n i a ń s k i e g o z M i l ó \ ^ i ,
Bilińskiego
ze S t a r e g o S ą c z a , C z e c z e l e w s k i e g o z s i e l c z y k a (pod
B i a ł ą Podlaską), J ó z e f a G ł u s z k a z C h a ł u p e k i wiele
innych.
Obficie natomiast pokazano wyroby z pracowni
zrzeszonych w C P L i A , j a k np. s p ó ł d z i e l n i a w K a r t u
zach ( L . Necel, Meissner, K a z i m i e r c z a k ) , s p ó ł d z i e l n i e
we W ł o c ł a w k u (wyroby W. Nowakowskiego),
Siera
dzu ( H . M u s z y ń s k i , P e r t k i e w i c z ) , T o m a s z o w i e M a z o
wieckim (E. Arkuszyński, J . Budkiewicz, J . Malczew
ski, T r z e ś n i o w s k i ) , Ł o w i c z u ( L . K o n o p c z y ń s k i ) , B i e l
s k u - B i a ł e j (W. i F . M a t u s i a k o w i e ) , I ł ż y (W. K i t o w s k i ,
K o s i a r s k a , S. L u b a , S . P a s t u s z k i e w i c z , J . Poletek,
J . Purski, A. Rokita, F . Bąbel, T. Bąbel, K . Ciepiel e w s k i , C . J e ż ) , P u ł t u s k u (W. L a t o s z e k , Z . P l a g o w ski, E . P i o t r o w s k i ) , B i a ł y m s t o k u (W. G a c k i , A . K r a
szewski, J , Panas, L . S o ł o ś c i u k i e w i c z , G . Szeremie
tiew), P a w ł o w i e ( E . F a r i o n , J . i P . W i t e k , K . Z o ł nacz), w J a n o w i e L u b e l s k i m ( J . N o w o r o l , A . i J .
S t a ń k o oraz c a ł a r o d z i n a S t a r t k ó w ) , Ł a ń c u c i e ( E .
Chmiel, W. Jurek, W. K ę p a , S. K o t , J . Plizga, W.
Prucnal, A. Ruta, J . Schodziński, E . Welc, J , Woś).
Wyroby zaprezentowane
na wystawie
to
prze
w a ż n i e p o p r a w n i e pod w z g l ę d e m t e c h n i c z n y m w y k o
nana produkcja bieżąca,
którą znamy z wielu już
w y s t a w czy p u b l i k a c j i . Z i n n y c h n a l e ż y
wymienić
wyroby Kazimierczaka z Kartuz, które ciemną, gład
k ą g l a z u r ą o d b i e g a j ą od p o w s z e c h n i e z n a n y c h w y r o
b ó w k a s z u b s k i c h N e c l a czy M e i s s n e r a , oraz m a l o w a
ne w y r o b y M a t u s i a k ó w z B i e l a n w p o w i e c i e O ś w i ę
cim.

tern w r e a k t y w o w a n ą t e c h n i k ę d e k o r a c y j n ą , j p r z e j d ą
do r o z w i j a n i a i p o m n a ż a n i a t r a d y c y j n e g o zasobu d e
koracyjnego.
W a ż n y moment wkrzeszenia zarzuconej techniki
dekoracyjnej zbyt m o ż e s ł a b o został wykorzystany,
z w ł a s z c z a z a ś t a m , gdzie p o d s u m o w y w a n o o s i ą g n i ę c i a
nadzoru artystycznego C P L i A , n i e s ł u s z n i e
natomiast
w t y m dziale z n a l a z ł y s i ę w y r o b y K . R o g o w s k i e g o
z B i a ł e j P o d l a s k i e j , k t ó r y n i e j e s t zrzeszony w s p ó ł
dzielni C P L i A , poziom jego w y r o b ó w t r u d n o w i ę c
z a p i s a ć n a poczet z a s ł u g c e p e l i o w s k i e g o n a d z o r u .
Skoro j u ż m o w a o z a s ł u g a c h , n a s u w a s i ę jeszcze
jedna uwaga. N a wystawie w r o c ł a w s k i e j z u p e ł n i e nie
p o d k r e ś l o n o roli, j a k ą w dziedzinie opieki n a d c e r a
m i k ą l u d o w ą o d g r y w a od w i e l u lat p r o w a d z o n a a k c j a
Ministerstwa K u l t u r y i Sztuki. Wiele o ś r o d k ó w g a r n
c a r s k i c h , k ó r y c h p r o d u k c j a zdobi d z i ś w i t r y n y s k l e
p ó w C P L i A , zostało odkrytych lub uaktywnionych w
kierunku artystycznym przez konkursy i w y s t a w y
o r g a n i z o w a n e przez W y d z i a ł S z t u k i L u d o w e j M i n i
s t e r s t w a K u l t u r y i S z t u k i . N i e k i e d y dopiero n a t y c h
właśnie wystawach
zapoznawali
się
pracownicy
C P L i A z nie z n a n y m i i m o ś r o d k a m i g a r n c a r s k i m i
i n a w i ą z y w a l i pierwsze kontakty handlowe z w y
twórcami.
Ze s p r a w ą ceramiki ludowej w i ą ż e s i ę w pewnej
m i e r z e a k c j a p r o w a d z o n a przez I n s t y t u t W z o r n i c
twa P r z e m y s ł o w e g o , który w w y t w ó r n i f a j a n s ó w we
2

^ T e n s a m b ł ą d p o w t a r z a s i ę n a str. 86 k a t a l o g u
w y s t a w y , gdzie K . R o g o w s k i f i g u r u j e w d z i a l e z a t y
t u ł o w a n y m „Spółdzielnie garncarskie C P L i A " .

Po r a z p i e r w s z y n a w y s t a w i e w r o c ł a w s k i e j p o k a
zano ś w i e ż o r e a k t y w o w a n ą c e r a m i k ę „ f l a m e r o w a n ą "
z Pułtuska. Flamerowanie n a c z y ń , n i e g d y ś d o s y ć roz
powszechnione na terenie K u r p i o w s z c z y z n y (Pułtusk,
W y s z k ó w , Serock), p o l e g a ł o na tym, ż e plastyczne
jeszcze n a c z y n i e g l i n i a n e p o l e w a n o b i a ł ą a n g o b ą , c z y
li tzw. ,,tonem", a n a s t ę p n i e ryto w z ó r z a p o m o c ą
rylca. Po wyszuszeniu i wypaleniu naczynia malo
wano je barwnymi farbami podszkliwnymi, które w
drugim wypale pokrywano b e z b a r w n ą glazurą .
W e d ł u g badań M. 2ywirskiej, która garncarstwu
kurpowskiego p o ś w i ę c i ł a o s o b n ą pracę,
flamerowa
nie z a m a r ł o n a K u r p i a c h pod
koniec
pierwszego
d z i e s i ę c i o l e c i a m i ę d z y w o j e n n e g o (w l a t a c h 1928—1930).
1

Obecnie, d z i ę k i w y s i ł k o m
nadzoru
artystycznego
C P L i A , z a r z u c o n a t e c h n i k a zdobnicza o d ż y ł a . W y r o
by E . P i o t r o w s k i e g o , Z . P l a g o w s k i e g o i W ł . L a t o s z k a — z a r ó w n o w formie, j a k i o g ó l n y m c h a r a k t e r z e
d e k o r a c j i — s t a r a j ą s i ę n a w i ą z y w a ć do t r a d y c j i . Nie
z a w s z e s i ę to j e d n a k udaje, czego p r z y k ł a d e m m o ż e
b y ć d z b a n E . P i o t r o w s k i e g o , ozdobiony n a b r z u ś c u
l i n i ą ł a m a n ą i szeregiem r y t m i c z n i e p o w t a r z a j ą c y c h
s i ę k ł o s ó w . B y ł o b y m o ż e w s k a z a n e , aby n a d z ó r a r
tystyczny spółdzielni garncarskiej w P u ł t u s k u n a k ł o
n i ł n a p o c z ą t e k g a r n c a r z y m i e j s c o w y c h do p o w t a
rzania dawnych w z o r ó w , znanych z cytowanej p r a
cy Ż y w i r s k i e j , D o p i e r o gdy w ż y j ą s i ę oni z p o w r o -

1

Maria Zywirska: Garncarstwo Puszczy Białej.
P r a c e i M a t e r i a ł y E t n o g r a f i c z n e , T , V I I , str. 345.

Ryc.

1.

Reaktywowana
Wyk.

Zdzisław

ceramika
Plagowski,

„flamerowaną".
Pułtusk.

181

Ryc.

2.

Reaktywowana
Wyk.

Władysław

Włocławku
organizował
kolektywy
projektanckie,
złożone z miejscowych
robotnic
fabrycznych lub
specjalnie w tym celu zaproszonych m a l a r e k ludo
wych z Powiśla Dąbrowskiego. Na wystawie w r o c ł a w
s k i e j d z i a ł a l n o ś ć ta z o s t a ł a z i l u s t r o w a n a d o s y ć j e d n o
s t r o n n i e — p r z e z s e r i ą t a l e r z y m a l o w a n y c h przez k o
l e k t y w robotnic z f a b r y k i f a j a n s ó w w e W ł o c ł a w k u .
Nie b y ł natomiast w s p o s ó b r ó w n o r z ę d n y zadoku
mentowany
dorobek
kolektywu malarek
ludowych
z P o w i ś l a D ą b r o w s k i e g o , co ze w z g l ą d u n a w n i o s k i
w y p ł y w a j ą c e z p o r ó w n a n i a m o g ł o b y b y ć niezwykle
interesujące.
C e r a m i k i p r o d u k o w a n e j przez f a b r y k i i w p r a c o w
n i a c h z a k ł a d ó w n a u k o w y c h o m a w i a ć nie b ę d z i e m y ,
g d y ż p r z e k r a c z a ł o b y to j u ż r a m y n i n i e j s z e j r e c e n z j i .
W s p o m n i e ć jednak należałoby o nielicznych wypad
k a c h , k i e d y czy to w t o k u n a u k i , czy j u ż w p r o
d u k c j i p i a s t y k - d e k o r a t o r s i ą g a do d o ś w i a d c z e ń l u d o
w e j s z t u k i zdobniczej. P r z y k ł a d y tego r o d z a j u m o ż
n a b y ł o o b s e r w o w a ć w ś r ó d w y r o b ó w u c z n i ó w prof.
R . K r z y w c a . W y t r a w n y ten pedagog d o c e n i ł w a r
tość c e r a m i k i ludowej j a k o elementarza, na k t ó r y m
p o c z ą t k u j ą c y c h a d e p t ó w sztuki n a l e ż y u c z y ć p i e r w
s z y c h liter alfabetu zdobienia b r y ł y obrotowej. Ż e
pojętni uczniowie potrafią później z tych w i a d o m o ś
ci samodzielnie
korzystać,
w i d a ć z prac dawnej
u c z e n n i c y prof. K r z y w c a , I r e n y D r o ż d ż , k t ó r a w o p a r
c i u o l u d o w e formy d e k o r a c j i c e r a m i c z n e j p o t r a f i ł a
z n a l e ź ć w ł a s n y s p o s ó b plastycznego
w y r a z u , czego
liczne d o w o d y d a ł a d e k o r u j ą c w y r o b y s p ó ł d z i e l n i w
Suwałkach.
W związku z w y s t a w ą wrocławską został wydany
katalog, s t a n o w i ą c y
p r a c ę z b i o r o w ą pod
redakcją
M . S t a r z e w s k i e j , k t ó r y d z i ę k i s w e j bogatej t r e ś c i
stanowi c e n n ą p o z y c j ę bibliograficzną.
Interesujące
nas zagadnienia ceramiki ludowej znajdujemy w roz
d z i a ł a c h pisanych przez J a n i n ę O r y n ż y n ę i K o r n e l i ę
Popławską.
Praca O r y n ż y n y („Zagadnienia ceramiki ludowej"
str. 55—65) w u k ł a d z i e t r e ś c i n a w i ą z u j e do ekspo
zycji. O m a w i a w i ę c w niej autorka zagadnienie funk
cjonalności
wyrobów
garncarskich i jej
związek
z f o r m ą n a c z y ń ludowych, n a s t ę p n i e zajmuje s i ę po
krótce techniką
w y r o b u i zdobienia oraz a n a l i z y
drobnej p l a s t y k i f i g u r a l n e j , w y r a b i a n e j w I ł ż y , M e dyni Głogowskiej
czy U r z ę d o w i e .
W
zakończeniu
s z k i c u j e s y t u a c j ę g a r n c a r s t w a ludowego, k t ó r e , t r a

182

ceramika
Latoszek,

„flamerowana".
Pułtusk.

c ą c o d b i o r c ę w w i e j s k i m ś r o d o w i s k u , z y s k u j e go w
mieście, i omawia dzałalność
CPLiA
n a odcinku
ochrony tej w i ę d n ą c e j g a ł ę z i l u d o w e j t w ó r c z o ś c i a r
tystycznej. A r t y k u ł J . O r y n ż y n y , napisany w s p o s ó b
n i e z w y k l e p o w ś c i ą g l i w y , i to w y ł ą c z n i e z p u n k t u
widzenia C P L i A , nie daje w ł a ś c i w e g o obrazu skom
p l i k o w a n y c h „ z a g a d n i e ń c e r a m i k i ludowej". A u t o r k a
nie w s p o m i n a , ż e obok p a r u o ś r o d k ó w g a r n c a r s k i c h ,
k t ó r e j a k o tako p r o s p e r u j ą , pod b o k i e m o p i e k u ń c z e j
C P L i A u p a d a j ą z r o k u n a rok o ś r o d k i o w s p a n i a
ł y c h n i e k i e d y t r a d y c j a c h a r t y s t y c z n y c h , j a k np. z n a
n e od p a r u s t u l e c i K o ł a c z y c e ; ż e w i e l u c i e k a w y c h
form ludowej
ceramiki, mimo istniejących
możli
w o ś c i , nie reaktywowano; że są całe w o j e w ó d z t w a ,
k t ó r e nie p o s i a d a j ą „ s w o j e j " l u d o w e j c e r a m i k i a r t y
stycznej (jak np. woj. krakowskie), g d y ż n i k t nie z a
j ą ł s i ę i s t n i e j ą c y m i t a m do d z i ś o ś r o d k a m i g a r n
carskimi; ż e c e r a m i k ę l u d o w ą w bogatszym wyborze
m o ż n a z a k u p i ć w ł a ś c i w i e t y l k o w stolicy, g d y ż poza
t y m s k l e p y w c e r a m i k ę l u d o w ą s ą fatalnie z a o p a t r y
w a n e ; ż e w r e s z c i e n i k t szczerze n i e c h c e z a i n t e r e
s o w a ć s i ę l u d o w ą c e r a m i k ą a r t y s t y c z n ą , g d y ż jest
2 n i ą m n ó s t w o kłopotu, a obrót z punktu widzenia
h a n d l o w e g o (wobec n i s k i c h cen) — n i e w i e l k i .
P i s z ą c o ludowej ceramice, autorka jest j a k gdyby
skrępowana
swym
oficjalnym stanowiskiem,
które
nie pozwala jej p r z y j ą ć postawy bardziej bojowej,
j a k a cechuje wypowiedzi
niektórych
współautorów
katalogu, nie c o f a j ą c y c h s i ę przed j a s n y m stawianiem
z a g a d n i e ń r ó w n i e ż i t a m , gdzie w y m a g a j ą one k r y
tyki i d o m a g a j ą się poprawy. N a marginesie pracy
O r y n ż y n y jeszcze jedna drobna uwaga. A u t o r k a p i
sze n a str. 57, ż e „ s i w a k i F r y d e r y k a B ą b l a s ą jego
o s o b i s t ą i n n o w a c j ą z r. 1954". W i a d o m o ś ć ta, o p a r t a
b y ć m o ż e n a w y p o w i e d z i samego B ą b l a , n i e odpo
w i a d a prawdzie. T w ó r c y ludowi, z w ł a s z c z a bardziej
znani, j a k w i ę k s z o ś ć a r t y s t ó w w ogóle, lubią dokoła
s w o j e j osoby s t w a r z a ć l e g e n d ę . W r z e c z y w i s t o ś c i s i
w a k i w y r a b i a n e b y ł y w o ś r o d k a c h g a r n c a r s k i c h po
ł o ż o n y c h k o ł o Denkowa znacznie w c z e ś n i e j .
Świa
d e c t w e m tego s ą z a c h o w a n e do d z i ś w K ą t a c h D e n k o w s k i c h piece s ł u ż ą c e s p e c j a l n i e do w y p a ł u s i w a
k ó w , p r z y c z y m n i e k t ó r e z n i c h w r. 1954 b y ł y j u ż
nieczynne.
D r u g a ze w s p o m n i a n y c h autorek, K . P o p ł a w s k a ,
pisze o w s p ó ł p r a c y a r t y s t ó w z z a k ł a d a m i s e r y j n e j

produkcji. Zagadnieniami z w i ą z a n y m i z t w ó r c z o ś c i ą
l u d o w ą z a j m u j e s i ę ona t y l k o m a r g i n e s o w o , k r e ś l ą c
obraz s t o s u n k u , j a k i k s z t a ł t u j e s i ę m i ę d z y z a w o d o
wym
plastykiem a ludowymi garncarzami zatrud
nionymi w zakładzie ceramicznym.
Według
słów
autorki, „ p l a s t y c y k i e r u j ą c y p r o d u k c j ą w tych z a
k ł a d a c h w p e ł n i d o c e n i a j ą p i ę k n o miejscowych form
i nie k r ę p u j ą i n i c j a t y w y g a r n c a r z y " (str. 72). O b s e r
w a c j e jednak czynione b e z p o ś r e d n i o w cepeliowskich
z a k ł a d a c h c e r a m i c z n y c h nie p o t w i e r d z a j ą tego i d y l
licznego o b r a z u . W r z e c z y w i s t o ś c i p l a s t y c y z a w o d o w i ,
zapatrzeni w e w ł a s n ą t w ó r c z o ś ć artystyczną, n a j c z ę ś
ciej nie i n t e r e s u j ą się m o ż l i w o ś c i a m i w s p ó ł p r a c u j ą
cych z nimi garncarzy i bynajmniej niedają im
sposobności ujawniania s w y c h artystycznych umie
jętności. P r z y k ł a d e m m o ż e b y ć pewna plastyczka,
k t ó r a w r. 1953 j a k o k i e r o w n i k a r t y s t y c z n y m a l o w a ł a
sama wyroby spółdzielni ceramicznej w S u w a ł k a c h ,
nie w i e d z ą c n a w e t o t y m , ż e p r a c u j ą c y w jej z a k ł a
dzie g a r n c a r z e p a m i ę t a j ą jeszcze ludowe z d o b n i c t w o
Fotografował

i u m i e j ą m a l o w a ć naczynia. P r z y k ł a d ó w takich m o ż
n a by p o d a ć w i ę c e j .
W y t y k a j ą c autorkom zbyt
optymistyczny
sposób
o b r a z o w a n i a r z e c z y w i s t o ś c i , c z y n i m y to n i e z r e c e n zenckiej n a d g o r l i w o ś c i , k a ż ą c e j s z u k a ć
przysłowio
w e j „ d z i u r y w c a ł y m " , lecz dlatego, ż e u n i k a n i e
wiernego m a l o w a n i a s y t u a c j i w d z i e d z i n i e s z t u k i l u
dowej s t w a r z a pozory, j a k o b y n a t y m o d c i n k u w s z y s t
ko b y ł o „ w n a j w i ę k s z y m p o r z ą d k u " , co w p r o w a d z a
w błąd opinię publiczną i usypia czujność społe
c z e ń s t w a . T y m c z a s e m w i e m y , ż e w dziedzinie l u d o
w e j t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j b y n a j m n i e j n i e dzieje
s i ę dobrze. I m b l i ż e j p o z n a j e m y z a w i k ł a n y splot z a
g a d n i e ń w i ą ż ą c y c h s i ę ze w s p ó ł c z e s n ą l u d o w ą t w ó r
czością artystyczną, tym w i ę c e j odsłania się m a n k a
m e n t ó w i bolączek. Odkrywanie ich i dyskutowanie
jest n a s z y m
wspólnym
obowiązkiem.
Pamiętajmy
o t y m , ż e k a ż d a d o l e g l i w o ś ć w t e d y dopiero m o ż e b y ć
leczona, gdy j ą d o k ł a d n i e p o z n a m y ,

Rss.
Michał

Maśliński

W Y S T A W A SZTUKI L U D O W E J uioj. W A R S Z A W S K I E G O

W d n i a c h od 29 m a r c a do 6 k w i e t n i a o t w a r t a b y ł a
w Warszawie Wystawa Sztuki Ludowej i Rękodzieła
L u d o w e g o , z o r g a n i z o w a n a przez Z w i ą z e k S a m o p o m o
cy C h ł o p s k i e j , a m a j ą c a s t a n o w i ć u z u p e ł n i e n i e z j a z d u
t w ó r c ó w ludowych o k r ę g u warszawskiego, który obra
d o w a ł w t y m okresie w stolicy. C e l e m w y s t a w y b y ł o ,
jak informuje katalog, zspoznanie o g ó ł u z w i e d z a j ą
cych, a s z c z e g ó l n i e w i e j s k i c h działaczy kulturalnoo ś w i a t o w y c h z dorobkiem a r t y s t ó w l u d o w y c h woj.
warszawskiego. S a m y m z a ś autorom eksponowanych
p r a c w y s t a w a m i a ł a p o k a z a ć z ł e i dobre p r z y k ł a d y
p o s z u k i w a ń nowych r o z w i ą z a ń tematycznych i k o m
p o z y c y j n y c h w e w s p ó ł c z e s n e j sztuce l u d o w e j .
T e n s ł u s z n y c e l w y s t a w y nie c a ł k i e m j e d n a k z o s t a ł
z r e a l i z o w a n y . Z ł o ż y ł y s i ę n a to p e w n e n i e d o c i ą g n i ę
cia z a r ó w n o w doborze e k s p o n a t ó w , j a k i w s a m e j
ekspozycji,
N i e z r o z u m i a ł e jest umieszczenie w y s t a w y w znacz
nej o d l e g ł o ś c i od c e n t r u m m i a s t a , niedostateczne i n
f o r m o w a n i e o j e j adresie (nieliczne afisze), j a k r ó w
nież zlikwidowanie jej n a 7 dni przed ustalonym
terminem. Z tych też p o w o d ó w wiele osób zaintere
s o w a n y c h s z t u k ą l u d o w ą nie m o g ł o o b e j r z e ć z g r o
m a d z o n y c h e k s p o n a t ó w . A n i e w ą t p l i w i e w a r t o je b y
ło 2obaczyć,
W y s t a w a o b e j m o w a ł a n a s t ę p u j ą c e działy: tkactwo,
s t r ó j , w y c i n a n k ę , z d o b n i c t w o w n ę t r z a oraz c e r a m i k ę .
N a c z e l n e m i e j s c e n a w y s t a w i e — ze w z g l ę d u na
i l o ś ć z g r o m a d z o n y c h e k s p o n a t ó w i ich w a r t o ś c i a r t y
styczne — z a j m o w a ł o t k a c t w o . W d z i a l e t y m , j a k
i w e wszystkich p o z o s t a ł y c h , eksponaty u ł o ż o n e b y ł y
w e d ł u g p o d z i a ł u terytorialnego, powiatami. N a l e ż a
łoby o c z e k i w a ć rozmieszczenia w y s t a w i o n y c h tkanin
w j a k i e j ś k o l e j n o ś c i chronologicznej.
Tymczasem
układ eksponatów pochodzących z różnych okresów
byl w o b r ę b i e p o s z c z e g ó l n y c h p o w i a t ó w t a k dalece
niejednolity, ż e n i e p o z w a l a ł n a p r z e ś l e d z e n i e c i ą
g ł o ś c i r o z w o j o w e j t k a c t w a ludowego w d a n y m po
wiecie. N i e p r z e m y ś l a n y u k ł a d z a c i e r a ł z u p e ł n i e r ó ż
n i c e w czasie p o w s t a w a n i a i n a s i l e n i u u ż y t k o w a n i a p o
szczególnych tkanin. Brak było również danych u m o ż
liwiających w y r ó ż n i e n i e prac najbardziej typowych
dla danego p o w i a t u . U t r u d n i a to w y p r o w a d z e n i e j a
kichś wniosków' d o t y c z ą c y c h rozwoju tkactwa w roż
n y c h regionach.
W o b e c w i ę c t r u d n o ś c i u j ę c i a historycznego, o m ó w i
m y reprezentowane na wystawie działy
twórczości
tkackiej w kolejności podyktowanej ilością zgroma
dzonych e k s p o n a t ó w ,

Najliczniejsze b y ł y tkaniny przetykane i pasiaki.
P a s i a k i w y s t ę p u j ą z a r ó w n o w dziale s t r o j u , j a k i w
dziale t k a n i n d e k o r a c y j n y c h , s ł u ż ą c y c h do n a k r y w a
nia ł ó ż e k , s k r z y ń , z a w i e s z a n i a n a d r z w i a c h i w r e s z
cie u ż y t k o w a n y c h j a k o c h o d n i k i . N a s p e c j a l n e w y
różnienie zasługują „gurowe" zapaski Marii Ż u r a w
s k i e j z R u d z i e n k a (tkane w czerwono b i a ł e p a s e c z k i
n a z i e l o n y m tle) i f a r t u c h w y k o n a n y przez K u r p i o w
s k ą Spółdzielnię P r z e m y s ł u Ludowego w
Pniewie
(w w ą s k o tkane paski utrzymane w kolorach b i a ł y m ,
s z a r o b ł ę k i t n y m i c z e r w o n y m ) . S z k o d a t y l k o , ż e ten
ostatni pasiak, u k r y t y z a b i a ł ą l n i a n ą s p ó d n i c ą , n i e
b y ł u d o s t ę p n i o n y do o g l ą d a n i a w c a ł o ś c i . N i e p o z w a
l a ł o to o c e n i ć w p e ł n i jego w a l o r ó w a r t y s t y c z n y c h .
P a s i a k i d e k o r a c y j n e — w p r z e c i w i e ń s t w i e do p a s i a
stych zapasek w e ł n i a n y c h — b y ł y czysto lniane. W y
jątek s t a n o w i ł o kilka pasiastych k i l i m ó w w e ł n i a n y c h ,
z których na specjalną u w a g ę zasługują: kilim w ko
l o r o w e pasy c h a b r o w e i g r a n a t o w e
—
wykonany
przez S t a n i s ł a w ę J a s t r z ę b s k ą z S i e n n i c y , zielony d y
w a n w k o l o r o w e pasy — p r a c a M a r i i M l a d z k i e j z R u
dzienka i „sorc" w e ł n i a n y w szerokie pasy popiela
te na tle c z e r w o n y m — d z i e ł o J u l i i M a z u r e k z R u
dzienka. W i ą z k i b a r w n y c h p a s ó w w o m a w i a n y c h t k a
ninach rozłożone są asymetrycznie. Zestawienia b a r
w n e , bardzo j a s k r a w e , n i e r a ż ą d z i ę k i o d p o w i e d n i e m u
dobraniu s ą s i a d u j ą c y c h z s o b ą k o l o r ó w i szerokości
pasów.
T a k t k a n i n y pasiaste, j a k i p r z e t y k a n e w e ł n i a n e ,
r ó w n i e ż bardzo licznie e k s p o n o w a n e n a w y s t a w i e ,
przeważnie łączone były z d w ó c h szerokości mate
riału.
Ze specjalnym zainteresowaniem
oglądaliśmy
na
wystawie dekoracyjne tkaniny dwuosnoWowe,
które
na M a z o w s z u m a j ą
swoją
bardzo s t a r ą
tradycję
sięgającą X V I wieku.
W ś r ó d d y w a n ó w dwuosnowowych znalazły się znane
już z poprzednich w y s t a w i k o n k u r s ó w d y w a n y D o
miniki B u janowskiej z W ę g r o w a . Jej bogatą t w ó r c z o ś ć
c h a r a k t e r y z u j ą c ą s i ę obecnie r ó ż n o r o d n o ś c i ą w dobo
rze b a r w , r e p r e z e n t o w a ł o niestety t y l k o k i l k a t k a
nin u t r z y m a n y c h w k o l o r a c h c z a r n y m i b i a ł y m , l u b
b r ą z o w y m i b i a ł y m . T y p o w e b y ł o b y to d l a j e j t w ó r
czości p o c z ą t k o w e j , wzorowanej ściśle n a podlaskich
d y w a n a c h d w u o s n o w o w y c h pochodzenia r z e m i e ś l n i c z e
go, ale n i e o b r a z o w a ł o c a ł e j j e j t w ó r c z o ś c i do r o k u
1954. Z ż a l e m m u s i m y s t w i e r d z i ć , ż e n i e s i ę g n i ę t o z u
p e ł n i e do j e j o s t a t n i c h p r a c , k t ó r e n i e w ą t p l i w i e p o
z w o l i ł y b y p r z e ś l e d z i ć p r o c e s r o z w o j u t w ó r c z e g o tej

183

oraz d a ł o b y p r a w d o p o d o b n i e bardzo bogaty m a t e r i a ł
porównawczy.
Obok tkanin n a p r a w d ę p i ę k n y c h — znalazły się
na wystawie eksponaty nie p r z e d s t a w i a j ą c e
żadnej
w a r t o ś c i artystycznej, w y k a z u j ą c e natomiast w y r a ź
ne w p ł y w k u l t u r y d r o b n o m i e s z c z a ń s k i e j . Z a p r z y
k ł a d s ł u ż y ć t u m o ż e obrus W a n d y J a k u b o w s k i e j
z Pogorzel K r z y w i c y , n a k t ó r y m n i e ł a d n y motyw n a turalistycznie potraktowanych k w i a t ó w
przypomina
wzory drukowane w okresie m i ę d z y w o j e n n y m przez
r ó ż n e tygodniki,
a z w ł a s z c z a przez
wydawnictwo
o r a c z e j e p i g o n a l n y m c h a r a k t e r z e „ B l u s z c z " itp. N i e l u d o w y c h a r a k t e r tego o b r u s a s z c z e g ó l n i e jest Widocz
ny wskutek kontrastu, j a k i tworzy z umieszczonym
obok s z m a c i a k i e m , u t r z y m a n y m w p a s t e l o w y c h k o l o
rach, a r e p r e z e n t u j ą c y m twórczość X I X wieku. S z m a ciak ten m a charakter u ż y t k o w y . Autor, nie kiero
w a n y s p e c j a l n ą c h ę c i ą ozdobienia go, s t w o r z y ł m i m o
to d z i e ł o o r y g i n a l n e , a r ó w n o c z e ś n i e c h a r a k t e r y s t y c z
ne d l a t w ó r c z o ś c i l u d o w e j tego o k r ę g u . I n a c z e j m a
s i ę s p r a w a z o b r u s e m . T w ó r c z y n i s i ę g n ę ł a do w z o
r ó w miejskich, ściśle m ó w i ą c drobnomieszczańskich,
k t ó r e z m i e n i ł y p i ę k n y motyw róży, spotykany często
w ludowych wzorach, n a r a ż ą c y kolorystycznie i k o m
pozycyjnie k w i a t c a ł k o w i c i e rozwinięty, p e ł n y , na
d ł u g i e j ł o d y ż c e z k r z y c z ą c o zielonymi liśćmi. .

Rys.

1, Dywan-narznta

Wierzbicka

z

Żelechowa

zielono-czarny.
(pow.

Mińsk

Wyk.

Maria

Mazowiecki).

a r t y s t k i . W ż a d n y m w y p a d k u nie m o ż e m y tego u w a
ż a ć z a p r z e g l ą d dotychczasowego dorobku B u j a n o w skiej.
Z grupy tkanin przetykanych p o c h o d z ą c y c h z po
w i a t u M i ń s k M a z o w i e c k i z w r a c a ł y u w a g ę z b l i ż o n e do
siebie k o l o r y s t y c z n i e z i e l o n o - c z a r n e d y w a n y , ś w i a d
c z ą c e — przez u d a n y d o b ó r b a r w i r y s u n e k w z o r u —
o w y s o k i m poziomie a r t y s t y c z n y m t w ó r c ó w . W y m i e
nić tu n a l e ż y szczególnie p i ę k n y d y w a n - n a r z u t ę M a
rii Wierzbickiej, u d e r z a j ą c y p o w a g ą b a r w i szlachet
n ą p r o s t o t ą o r n a m e n t u (rys. 1). N i e m o ż n a t e ż p o m i
n ą ć doskonalej p r a c y J u l i i B u d z y ń s k i e j ze S t a r o w s i
(ryc. 2), o w z o r a c h k o m p o n o w a n y c h n a zasadzie k r z y
ża, j a k r ó w n i e ż d y w a n u I r e n y P a ł d y n y z P o s i a d a ł ,
o gwiaździstych motywach ornamentacyjnych.
T e n s a m t y p t e c h n i k i t k a c k i e j , co d y w a n y , r e p r e
zentują wystawione kapy i makaty. S p e c j a l n ą u w a g ę
zwraca tkanina o wzorach
ciemnoczerwono-seledynow y c h , w y k o n a n a przez S t a n i s ł a w ę K r z y w n i a k z W ę
g r o w a ( r y c . 3), obok. niej n a r z u t a M a r i i M l a d z k i e j
z R u d z i e n k a , t k a n a n a b i a ł y m postonie t u r k u s o w ą
w e ł n ą w d r o b n y w z ó r o k i e n k o w y ( r y c . 4), w r e s z c i e
szafirowo-biała kapa Stanisławy Cholewińskiej, rów
n i e ż z R u d z i e n k a . A u t o r k a , d z i ę k i u m i e j ę t n e m u do
b o r o w i splotu, s t w o r z y ł a r o z w i ą z a n i e
kompozycyjne
specjalnie i n t e r e s u j ą c e s w o j ą o r y g i n a l n o ś c i ą .
B a r d z o c i e k a w e b y ł o b y stwierdzenie, o ile p r z e d
stawione p o w y ż e j ostateczne o s i ą g n i ę c i a w dziedzinie
ludowego t k a c t w a d w u o s n o w o w e g o n a w i ą z u j ą do s t a
rych mazowieckich tradycji tkackich. Wskazane by
ł o b y w i ę c szczególnie silny nacisk p o ł o ż y ć na prze
ś l e d z e n i e p r o d u k c j i t k a c k i e j n a o m a w i a n y m terenie
w j e j r ó ż n y c h f a z a c h r o z w o j u , i to z a r ó w n o w p o c z ą t
k o w e j fazie p r o d u k c j i r z e m i e ś l n i c z e j , j a k i p ó ź n i e j
szej p r o d u k c j i w i e j s k i e j . D o p o m ó c w t y m m o g ł a b y
w ł a ś n i e o m a w i a n a w y s t a w a , gdyby z n a l a z ł y s i ę n a
niej eksponaty najbardziej typowe
ze
wszystkich
ośrodków
produkcji tkackiej z terenu
Mazowsza
z ostatnich lat. B y ł o b y to pewnego r o d z a j u p o d s u m o
w a n i e m r o z w o j o w e g o procesu t k a c t w a i jego o s i ą g n i ę ć
184

Na w y s t a w i e z n a l a z ł y s i ę t a k ż e firanki siatkowe. S ą
one, j a k w i a d o m o , n a j m ł o d s z ą , r o z w i j a j ą c ą s i ę dopie
ro g a ł ę z i ą t w ó r c z o ś c i l u d o w e j , p r o p a g o w a n ą
przez
C P L i A ze w z g l ę d u n a i c h ł a t w y z b y t w m i e ś c i e .
B r a k j a k i c h k o l w i e k o b j a ś n i e ń d o t y c z ą c y c h pochodze
n i a i ogromnego z a s i ę g u r o z p o w s z e c h n i e n i a
firanek
siatkowych w r ó ż n y c h rejonach Polski m ó g ł b y n a
s u w a ć b ł ę d n y wniosek o ich regionalnej
specyfice
m a z o w i e c k i e j . F i r a n k i — podobnie j a k i l n i a n e h a f
towane serwety
n a stół czy komplety
podobnych
w t y p i e m a ł y c h s e r w e t e k — w y r a b i a n e s ą dopiero
od k i l k u lat. S z c z e g ó l n i e silnie p r o d u k c j a i c h r o z w i
j a s i ę w spółdzielniach ludowych, p r o d u k u j ą c y c h pra
wie w y ł ą c z n i e na rynek miejski. Wielką
zasługą
w y t w a r z a j ą c y c h te n o w e w y r o b y p l a c ó w e k jest p r z e
niesienie n a n i e s t a r y c h w z o r ó w z h a f t o w a n y c h k o
s z u l c z y w y c i n a n e k . W ten s p o s ó b p r z y z a c h o w a n i u
c i ą g ł o ś c i t r a d y c j i t w o r z ą s i ę n o w e formy, c i e s z ą c e s i ę
d u ż y m popytem w m i e ś c i e , a t y m s a m y m p r o p a g u j ą
ce t a m o s i ą g n i ę c i a l u d o w e j t w ó r c z o ś c i a r t y s t y c z n e j .
W y m i e n i ć tu n a l e ż y w z o r o w ą s p ó ł d z i e l n i ę w . P n i e
wie, o p i e r a j ą c ą s w o j ą p r o d u k c j ę wie w s z y s t k i c h j e j
działach na wzorach ludowych, charakterystycznych
d l a P u s z c z y B i a ł e j . R ó w n i e ż i w dziale s t r o j u n a j bogaciej r e p r e z e n t o w a n y n a w y s t a w i e b y ł t e n t e r e n ,
na k t ó r y m p n i e w s k a s p ó ł d z i e l n i a r o z w i n ę ł a
swoją
działalność.
W z a k r e s i e t r a d y c y j n e g o s t r o j u ludowego P u s z c z y
B i a ł e j n a w y s t a w i e z n a l a z ł y s i ę eksponaty z a r ó w n o
starsze, j a k i w y k o n a n e ostatnio. Z lat 1900 p o k a z a n a
została stara „kiecka" utrzymana w charakterystycz
n y m d l a tego o k r e s u kolorze c z e r w o n y m . Z l a t 1930
w y s t a w i o n o „ k i t e l " zielony, n o w y f a r t u c h i p i ę k n i e
h a f t o w a n ą koszulę — pracę E w y Mielcarek. Znacz
nie gorzej p r z e d s t a w i a ł s i ę s t r ó j z P u s z c z y Z i e l o n a j .
Eksponaty,
m i m o ż e b y ł o ich wiele,
nie t w o r z y ł y
zwartej całości. O g l ą d a l i ś m y tam spódnicę b r ą z o w ą
„ w oczka", w zielone p a s y u ł o ż o n e poprzecznie, d w a
f a r t u c h y „ o d p r z y o d z i e w k u " , pasiaste (z p r z e w a g ą
k o l o r ó w czerwonego i l i l a , p r z e c i ę t e c z a r n o - z i e l o n y m i
p a s k a m i ) , o p r ó c z tego c z a r n y gorset zdobiony c z e r w o
n y m i tasiemkami, i n o w e c z ó ł k o w y k o n a n e
przez
K o n o p k ó w n ę d l a C P L i A . S z k o d a , ż e nie pokazano
koszuli, k t ó r a — c h o c i a ż n i e t a k bogato h a f t o w a n a
jak w Puszczy Białej — dostarczyłaby
materiału
do u c h w y c e n i a r ó ż n i c i p o d o b i e ń s t w w z a k r e s i e h a f t u
na
tych
dwóch
sąsiadujących
ze s o b ą
terenach,
k t ó r e w i n n y c h dziedzinach w y t w ó r c z o ś c i s ą c z ę s t o
k r o ć do siebie z b l i ż o n e . O k r ę g s a n n i c k i r e p r e z e n
t o w a ł y j e d y n i e d w a gorsety, w y s z y w a n e
koralika
m i . Z a z n a c z y ć n a l e ż y , ż e s t a r s z e i do ostatnich c z a
s ó w c z ę ś c i e j s p o t y k a n e s ą gorsety z h a f t e m p ł a s k i m .
Z tego t e r e n u w y s t a w i o n o t a k ż e „ z a r ę k a w k i " , r ó w
n i e ż w y s z y w a n e koralikami. Pokazanie ich w oder
w a n i u od c a ł e g o s t r o j u s a n n i c k i e g o n i e p o z w o l i ł o n a
p o d k r e ś l e n i e s p e c y f i c z n o ś c i tego s t r o j u , w k t ó r y m z a -

r ę k a w k i te o d g r y w a j ą s w o j ą r o l ę . N a j w i ę k s z y m b r a
k i e m tego d z i a ł u e k s p o z y c j i b y ł o c a ł k o w i t e p o m i n i ę
cie s t r o j u k o ł b i e l s k i e g o , k t ó r y n a w e t w obecnej do
bie u r b a n i z a c j i w s i i z a n i k u s t r o j u ludowego j e s t
j e s z c z e c i ą g l e ż y w y . J e s t to t y m b a r d z i e j d z i w n e , ż e
w s i e , w k t ó r y c h s t r ó j ten p o w s z e c h n i e
występuje
(jak na p r z y k ł a d Rudzienko), w innych d z i a ł a c h w y
t w ó r c z o ś c i b y ł y bogato r e p r e z e n t o w a n e . S t r ó j k o ł b i e l s k i , b a r d z o z b l i ż o n y do s a n n i c k i e g o , m ó g ł b y w s k a
zać na z a p o ż y c z e n i a , upodabnianie s i ę i r ó ż n i c o w a
nie p e w n y c h f o r m n a t e r e n a c h s ą s i e d z k i c h .
N a w y s t a w i e w a r s z a w s k i e j s t o s u n k o w o bogato r e
prezentowany b y ł dział wycinanek. Pokazano w y c i
nanki
z powiatów:
Ostrołęka,
Gostynin,
Węgrów
i Mińsk Mazowiecki.
O m a w i a n i e m a t e r i a ł u z a c z n i e m y od p o w i a t u O s t r o
ł ę k a , z k t ó r e g o dano p r z e g l ą d w y c i n a n e k ostatniego
dziesięciolecia. Z o b a c z y l i ś m y w i ę c wszystkie ich ty
py, z a c z y n a j ą c od n a j s t a r s z y c h ,,leluj" i „ k ó ł e k " jedno
i w i e l o b a r w n y c h , do n o w y c h w y c i n a n e k t e m a t y c z n y c h .
Bardzo i n t e r e s u j ą c e b y ł o pokazanie wielobarwnych
naklejanek o k s z t a ł c i e kolistym, które
dotychczas
słabo było reprezentowane n a innych wystawach.
Z i n f o r m a c j i z e b r a n y c h w czasie M i ę d z y u c z e l n i a n e g o
O b o z u E t n o g r a f i c z n e g o w 1954 r o k u w i e m y , ż e n a
terenie T a t r i W o l k o w e g o z n a n o od d a w n a w y c i
n a n k i w i e l o b a r w n e . B y ł y to z a r ó w n o k ó ł k a , j a k i w y
cinanki tematyczne. P o r ó w n a n i e „leluj" eksponowa
nych na w y s t a w i e w y k a z a ł o nowe tendencje t w ó r c ó w
ludowych polegające na zastępowaniu dawnych mo
t y w ó w n o w y m i . W y s t ę p o w a ł o to m i ę d z y i n n y m i na
przykładach
zastąpienia
tradycyjnych
kogutków,
u m i e s z c z a n y c h s y m e t r y c z n i e po obu s t r o n a c h „ l e l u i " ,
g o ł ą b k a m i i napisem „ P o k ó j " .
Z w y c i n a n e k t e m a t y c z n y c h pokazano d w i e bardzo
ciekawe prace S t a n i s ł a w y B a k u ł o w e j . R e p r e z e n t u j ą
one k i e r u n e k w w y c i n a n k a r s t w i e , z a r z u c a j ą c y typo
w ą d l a w y c i n a n e k s y m e t r i ę . S a m proces w y c i n a n i a
poprzedzony
jest o b r y s o w a n i e m k o n t u r ó w w y c i n a
n y c h postaci i p r z e d m i o t ó w . N i e w i a d o m o , czy p r a c e
te m o ż n a z a l i c z y ć do w y c i n a n e k t e m a t y c z n y c h , czy
też
traktować
je jako
odrębny,
nowy
kierunek
w twórczości ludowej.
Dotychczas
nikt b l i ż e j nie
z a j m o w a ł s i ę t y m zagadnieniem. Wymienione prace
o b r a z u j ą z a j ę c i a gospodarskie. S ą to „ W a r s z t a t t k a c
k i " i „Zagroda". „ Z a g r o d a " w y k o n a n a jest z papieru
czarnego. M o t y w y m a j ą u k ł a d p a s o w y , p r z y c z y m
w k a ż d y m z trzech poziomych p a s ó w przedstawione
zostały schematycznie kontury b u d y n k ó w
gospodar
c z y c h oraz s y l w e t k i l u d z i w y k o n u j ą c y c h r ó ż n e p r a c e
w o b r ę b i e zagrody. N i e b r a k t e ż s y l w e t e k z w i e r z ą t .
W y c i n a n k a w y k o n a n a jest bardzo starannie i dro
biazgowo.
Uwypuklone
zostały
niektóre
szczegóły
ubioru, a n a w e t s p o s ó b z a c z e s a n i a w ł o s ó w , co s p r a w i a
w r a ż e n i e d o k ł a d n e g o zdjęcia z natury. W y c i n a n k a
zatytułowana
„Warsztat
tkacki",
wykonana
rów
n i e ż z czarnego p a p i e r u , p o k a z u j e w podobnej, a z a
r a z e m r ó w n i e ż d e k o r a c y j n e j formie, k o l e j n e c z y n n o ś
ci p o p r z e d z a j ą c e proces p o w s t a w a n i a t k a n i n y .
N i e pokazano w y c i n a n e k o t e m a t y c e r e l i g i j n e j , k t ó
re j a k o rzecz n o w a i s t n i e j ą n a K u r p i a c h od 1945 r o
k u , a w i ę c s ą w y t w o r e m d z i e s i ę c i o l e c i a , k t ó r e przede
wszystkim ilustrowano m a t e r i a ł a m i zebranymi na w y
stawie.
D r u g i m powiatem, z k t ó r e g o wystawiono dość du
ż o w y c i n a n e k , j e s t G o s t y n i n , Z n a l a z ł y s i ę tu prace a r
tystek l u d o w y c h z S a n n i k . O k r e s o k u p a c j i n i e m i e c
kiej c a ł k o w i c i e p r z e r w a ł p r o d u k c j ę wycinanek w S a n
n i k a c h i dopic-ro z o r g a n i z o w a n y p r z e z M i n i s t e r s t w o
K u l t u r y i S z t u k i w 1951 r o k u k o n k u r s p o b u d z i ł a r
t y s t k i s a n n i c k i e do w z n o w i e n i a tego r o d z a j u t w ó r
czości. W y c i n a n k i z powiatu g o s t y n i ń s k i e g o
nawią
z u j ą do ł o w i c k i c h . W i d z i m y t u w i ę c t r a d y c y j n e „ k l a poki" i „ k o d r y " . W z d o b i e n i u p o w t a r z a s i ę m o t y w
pawi i k o g u t k ó w . N a w y s t a w i e pokazano p r z e w a ż n i e
w y c i n a n k i tematyczne z Sannik. Wobec zbyt m a ł e j
liczby w y c i n a n e k i n n y c h t y p ó w z a c i e m n i ł o to obraz
t w ó r c z o ś c i w y c i n a n k a r e k z tego o k r ę g u , w k t ó r y m
w ł a ś n i e w y c i n a n k i tematyczne, w y s t ę p u j ą stosunkowo
rzadko.
W ś r ó d tych w y c i n a n e k
tematycznych
zwracają
u w a g ę prace Marii Król. która szuka nowych treści

Ryc,

2,

Dywan-narzuta.
Starowsi
(pow.

Ryc.

3. Dywan-narzuta
Wyk.
Stanisława

Wyk.
Mińsk

Julia
Budzyńska
Mazowiecki).

ze

ciemnoczerwono-seledynowy.
Krzywiak
z
Węgrowa.

185

Ryc.

4. Dywan-narzuta
Mladzka z Rudzienka

biało-turkusowy.
(pow. Mińsk

Wyk.
Maria
Mazowiecki).

di a s w o j e j t w ó r c z o ś c i . N a k l e j a n k i j e j w f o r m i e n a
w i ą z u j ą do t e m a t y c z n y c h w y c i n a n e k ł o w i c k i c h . J e s t
wśród nich cykl wielobarwnych naklejanek o tema
tyce p r o d u k c y j n e j , p o k a z u j ą c y c h p r a c e w polu.
C i e k a w e s ą dzieje w y c i n a n e k podlaskich, k t ó r e
z n a l a z ł y s i ę na wystawie. N a terenie Podlasia p r o
d u k c j a w y c i n a n e k z o s t a ł a z a r z u c o n a j u ż d a w n o . Nie
g d y ś znano t u j e d y n i e w y c i n a n k i z k o l o r o w e g o o p ł a t
k a . M i a ł y one k s z t a ł t g w i a ź d z i s t y i b y ł y j e d n o l u b
w i e l o b a r w n e . W z n o w i e n i e tej dziedziny
twórczości
miejscowe artystki zawdzięczają plastykowi Bartod z i e j s k i e m u , k t ó r y m ł o d z i e ż w szkole n a u c z y ł r o b i ć
wycinanki. K i e r o w n i c z k a miejscowej p l a c ó w k i C P L i A
p r z y p o m n i a ł a kobietom p o d l a s k i m o d a w n y c h w y c i
nankach z opłatka, p o k a z a ł a im dawne wzory i z a
c h ę c i ł a do w y c i n a n i a i c h z p a p i e r u kolorowego. W y
c i n a n k i te u t r z y m a n e s ą w k o l o r a c h j a s n y c h , p r z y
p o m i n a j ą w ten s p o s ó b p a s t e l o w e kolory o p ł a t k a .
W y s t a w i o n e eksponaty w y k o n a n e b y ł y j e d n a k m a ł o
starannie.
P o w i a t M i ń s k M a z o w i e c k i r e p r e z e n t o w a ł y cztery
w y c i n a n k i k o ł b i e l s k i e . N i e ł a d n e i bardzo n i e s t a r a n
n i e w y k o n a n e , n i e n a d a w a ł y s i ę w ł a ś c i w i e do p o k a
zania na wystawie.
Z powiatu W ę g r ó w eksponowano na wystawie k i l
k a „ w y d m u s z e k - o w i j a n e k " , w y k o n a n y c h przez S c h o
l a s t y k ę C h r u p e k ze w s i P o s z e w k a . W y d m u c h a n e s k o
rupki jajek o w i n i ę t e b y ł y spiralnie t r e ś c i ą sitowia
i ozdobione k o l o r o w ą w e ł n ą . S z k o d a , ż e b y ł o i c h t a k
m a ł o i ż e w s z y s t k i e r e p r e z e n t o w a ł y ten s a m t y p .
S k r o m n a i l o ś ć p o k a z a n y c h w y d m u s z e k d z i w i nas t y m
b a r d z i e j , ż e afisz p r o p a g u j ą c y w y s t a w ę
zapowiadał
u r z ą d z e n i e osobnego d z i a ł u p i s a n e k .
A f i s z z a p o w i a d a ł r ó w n i e ż pokazanie
przedmiotów
c h a r a k t e r y z u j ą c y c h k u l t u r ę w n ę t r z a . W tym zakresie
n a l i c z y l i ś m y z a l e d w i e k i l k a e k s p o n a t ó w . B y ł y to m i ę
dzy i n n y m i k w i a t y 2 p i ó r w y k o n a n e przez C z e s ł a w ę

186

K o n o p k ę ze w s i T a t a r y , pow. O s t r o ł ę k a . T e g o t y p u
ozdoby n i e s ą z n a n e na K u r p i a c h , N i e w i a d o m o , c z y
jest to r e a l i z a c j a p o m y s ł u t w ó r c z y n i , czy t e ż n a w i ą z a
nie do ł o w i c k i c h k u l z ciasta z z a t k n i ę t y m i w n i e
p i ó r a m i . Z a l i c z o n e r ó w n i e ż do k u l t u r y w n ę t r z a p i e
czywo o b r z ę d o w e reprezentowane b y ł o na wystawie
p a r o m a e k s p o n a t a m i . B y ł y to f i g u r k i z w i e r z ą t w y r o
bu M a r i i K o n o p k i ze w s i T a t a r y .
C e r a m i k a b y ł a d z i a ł e m s t o s u n k o w o bardzo s k r o m
nie
reprezentowanym
na
wystawie
warszawskiej
w p o r ó w n a n i u z t k a c t w e m czy w y c i n a n k ą . Z n a l a z ł y
się tu jedynie w y r o b y
Eugeniusza
Piotrowskiego,
g a r n c a r z a ze w s i S t a r e M i a s t o , p o w i a t P u ł t u s k : m i s k i ,
d z b a n k i , d w o j a c z k i oraz flasza. N a c z y n i a te — z w y
j ą t k i e m m o ż e misek, k t ó r e k s z t a ł t e m s w y m p r z y p o
m i n a ł y w y t w o r y z k a s z u b s k i e j p r a c o w n i N e c l a -—
nawiązywały
do t r a d y c y j n y c h form
dekoracyjnego
garncarstwa p u ł t u s k i e g o , Wykonane starannie, zdo
bione k r e d o w ą l u b c i e m n o b r u n a t n ą p o l e w ą oraz o r
namentem r o ś l i n n o - g e o m e t r y c z n y m
stanowiły przy
k ł a d dobrej, z d e c y d o w a n i e j e d n a k n i e n a j c i e k a w s z e j
t w ó r c z o ś c i tego t y p u . N i e z r o z u m i a ł y w y d a j e s i ę f a k t ,
ż e o r g a n i z a t o r z y w y s t a w y , m o g ą c d y s p o n o w a ć bardzo
d u ż y m i r ó ż n o r o d n y m m a t e r i a ł e m , o g r a n i c z y l i s i ę do
eksponowania w y t w o r ó w
jednego t y l k o g a r n c a r z a .
M o g ł o to n a s u w a ć z w i e d z a j ą c y m m y l n y w n i o s e k , j a
koby
garncarstwo na Mazowszu i Podlasiu
było
czymś
wyjątkowym,
spotykanym
sporadycznie.
A w i a d o m o p r z e c i e ż , ż e tereny te m a j ą r o z w i n i ę t e
ośrodki produkcji garncarskiej, takie jak: Płock, R a - ,
dzymin, Gostynin, W y s z k ó w , Ostrołęka, Myszyniec,
B r o k i wiele innych. Zilustrowanie ich twórczości na
w y s t a w i e w y k a z a ł o b y istnienie t u s t a r y c h i b o g a t y c h
tradycji
g a r n c a r s k i c h oraz z a p o z n a ł o b y
zwiedzają
c y c h z c a ł o k s z t a ł t e m z a g a d n i e n i a , a n i e t y l k o z tak
d r o b n y m jego f r a g m e n t e m .
Na marginesie w y s t a w y warszawskiej nasuwa się
szereg u w a g , z k t ó r y c h
przynajmniej najbardziej
w a ż k i e trzeba b ę d z i e o m ó w i ć .
Z a c z n i j m y od s t r o n y t e c h n i c z n e j ,
od e k s p o z y c j i .
I tu od r a z u staje p r z e d z w i e d z a j ą c y m p y t a n i e : c z y
organizatorzy w y s t a w y s k o r z y s t a l i z d o ś w i a d c z e ń , j a
kie w n i o s ł y 134 tego r o d z a j u i m p r e z y o r g a n i z o w a n e
w c i ą g u d z i e s i ę c i o l e c i a n a t e r e n i e c a ł e g o k r a j u , i czy
r z e c z y w i ś c i e w ł o ż y l i m a k s i m u m w y s i ł k u w to, a b y
wystawa u r z ą d z o n a w Stolicy b y ł a p e ł n o w a r t o ś c i o w a
tak pod w z g l ę d e m a r t y s t y c z n y m j a k i p o p u l a r y z a t o r
sko o ś w i a t o w y m ? W a r s z a w s k a W y s t a w a S z t u k i L u
d o w e j i R ę k o d z i e ł a L u d o w e g o nie s p e ł n i ł a s w y c h z a
dań. Układ wystawy
wielodziałowej,
obejmującej
przy tym d o s y ć znaczne i z r ó ż n i c o w a n e terytorium,
w y m a g a barzo p r z e m y ś l a n e j , logicznej i p r z e j r z y s t e j
e k s p o z y c j i , i t y l k o gdy te w a r u n k i z o s t a n ą s p e ł n i o n e ,
z w i e d z a j ą c y wyniesie z w y s t a w y wszechstronne ko
rzyści, a tym s a m y m w y s t a w a s p e ł n i swe zadanie.
W y d a j e się, ż e najlepszy b y ł b y p o d z i a ł n a s t ę p u j ą c y :
w y o d r ę b n i e n i e terytorium, a w jego r a m a c h poszcze
g ó l n y c h z a g a d n i e ń (np. t k a c t w o , w y c i n a n k i ) w u k ł a
dzie c h r o n o l o g i c z n y m , p r z e c h o d z ą c od t y p ó w n a j s t a r
s z y c h do w s p ó ł c z e s n y c h . P o z w o l i ł o b y to n a p r z e ś l e
dzenie r o z w o j u p r z e d s t a w i o n y c h z a g a d n i e ń . N a o m a
w i a n e j w y s t a w i e zachowany jest wprawdzie u k ł a d
t e r y t o r i a l n y , nie u w z g l ę d n i o n o j e d n a k k r y t e r i u m c z a
sowego. N i e s ł u s z n e b y ł o r ó w n i e ż p o m i n i ę c i e k r y t e
rium w a r t o ś c i artystycznej, k t ó r e n i e w ą t p l i w i e powin
no b y ć u w z g l ę d n i o n e n a w y s t a w i e s z t u k i . P r z y p a d k o
w y u k ł a d p r z e d m i o t ó w , przemieszanie starych z no
w y m i ^ typowych z nietypowymi, w a r t o ś c i o w y c h z bez
w a r t o ś c i o w y m i — utrudnia zorientowanie s i ę w z a
g a d n i e n i a c h n a w e t f a c h o w c o m , nie m ó w i ą c j u ż o p u
bliczności, nie zawsze zorientowanej w skompliko
w a n y c h zagadnieniach sztuki ludowej.
Bezwzględnym zubożeniem wartości wystawy było
ograniczenie s i ę do z a p r e z e n t o w a n i a n a n i e j t y l k o
siedmiu p o w i a t ó w woj. warszawskiego. S ą d z ą c zas
z n a z w y w y s t a w y , s p o d z i e w a ć by s i ę m o ż n a zoba
czenia e k s p o n a t ó w o b r a z u j ą c y c h c a ł o k s z t a ł t dorobku
t w ó r c z o ś c i l u d o w e j z n a c z n i e szerszego o k r ę g u .
Z k a ż d e g o z p o w i a t ó w reprezentowanych na w y
stawie wybrano zaledwie kilka wsi. Wyroby z tych
m i e j s c o w o ś c i p o w t a r z a j ą się we wszystkich d z i a ł a c h
w y s t a w y , co m o ż e s u g e r o w a ć m y l n y wniosek, j a k o b y

r ó ż n o r o d n e gałęzie w y t w ó r c z o ś c i artystycznej r o z w i
jały s i ę tylko w p e w n y c h o ś r o d k a c h . Nie w y s t ą p i ł o
by to t a k j a s k r a w o , gdyby t w ó r c z o ś ć w y b r a n y c h w s i
była
najbardziej
charakterystyczna i w y k a z u j ą c a
c i ą g ł o ś ć r o z w o j o w ą d a n e j dziedziny, t y p o w ą d l a d a
nego o k r ę g u . W d z i a ł a c h r e p r e z e n t o w a n y c h
bardzo
m a ł ą liczbą e k s p o n a t ó w nie zawsze trafny b y ł ich
d o b ó r , j a k to j u ż w s p o m n i a n o p r z y o m a w i a n i u d z i a
ł ó w kultury wnętrza i ceramiki.
J e ś l i chodzi o s t r o n ę t e c h n i c z n ą o r g a n i z a c j i w y s t a
w y , to poza n i e z b y t t r a f n i e d o s t o s o w a n y m
lokalem
i z ł y m oświetleniem, d a w a ł się odczuć brak chociaż
by j e d n e j m a p y , k t ó r a by p o z w o l i ł a z o r i e n t o w a ł s i ę
osobom m n i e j o b z n a j m i o n y m z t e r e n e m M a z o w s z a
i Podlasia w usytuowaniu p o w i a t ó w i o ś r o d k ó w , k t ó
rych twórczość ilustrowana b y ł a na wystawie. Nie
u ł a t w i a ł o to p r z e ś l e d z e n i a p e w n y c h z w i ą z k ó w i po
dobieństw w kulturze tych t e r e n ó w .
W i e l e do ż y c z e n i a p o z o s t a w i a ł a r ó w n i e ż
estetyka
ekspozycji. T k a n i n y poprzybijane g w o ź d z i a m i wprost
do ś c i a n y , w y c i n a n k i p r z y k l e j o n e do s z y b , c e r a m i k a
p o u s t a w i a n a n a h a f t a c h itp. — w s z y s t k o to n i e od
p o w i a d a ł o w a r u n k o m , j a k i e s t a w i a s i ę w y s t a w i e tego
typu.
Brak wyczerpujących napisów utrudniał zwiedzają
cym uzyskanie bliższych w i a d o m o ś c i o o g l ą d a n y c h
przedmiotach. K a t a l o g p o d a w a ł informacje lakonicz
ne, niekompletne, a c z ę s t o k r o ć niezgodne z n a p i s a
mi o b j a ś n i a j ą c y m i przy eksponatach.
Fotografował

J e s z c z e j e d n a s p r a w a pozostaje do o m ó w i e n i a . J e s t
to zagadnienie e l i t a r y z a c j i p e w n y c h o ś r o d k ó w a r t y
stycznych w y t w ó r c z o ś c i ludowej, k t ó r e sugeruje nam
warszawska Wystawa Sztuki Ludowej i Rękodzieła
Ludowego. F a k t powtarzania s i ę p e w n y c h w s i , a w
ramach ich tych samych nazwisk, znanych
nam
z wielu poprzednich w y s t a w n a s u w a m y ś l , jakoby
t w ó r c z o ś ć ludowa nie u p o w s z e c h n i a ł a się, o g a r n i a j ą c
coraz to szersze tereny, lecz p r z e c i w n i e , o g r a n i c z a ł a
s i ę t y l k o do p e w n y c h o ś r o d k ó w , r o d z i n l u b j e d n o
stek.
Wspomniane
wyżej
usterki
nie
mogą
jednak
umniejszyć zasługi, jaką położyli działacze Z w i ą z k u
Samopomocy C h ł o p s k i e j dla popularyzacji sztuki l u
dowej, W y s t a w a w a r s z a w s k a nie j e s t j e d y n ą tego
rodzaju w y s t a w ą o r g a n i z o w a n ą przez Z w i ą z e k S a m o
pomocy C h ł o p s k i e j . W y s t a w a w a r s z a w s k a , l u b e l s k i ,
białostocka i inne są w y k ł a d n i k a m i polityki k u l t u
ralnej prowadzonej przez t ę o r g a n i z a c j ę na wsi.
W tym w i ę c wypadku sprawa w ł a ś c i w e j organi
z a c j i i e k s p o z y c j i w y s t a w y u r a s t a do w a ż n e g o p r o
b l e m u s p o ł e c z n e g o . N a l e ż a ł o b y s i ę w o b e c tego s p o
dziewać, że Z w i ą z e k Samopomocy C h ł o p s k i e j prze
w a r t o ś c i u j e stosunek do tego r o d z a j u i m p r e z i n=»
p r z y s z ł o ś ć roztoczy n a d n i m i t r o s k l i w ą o p i e k ę , z a
pewni im s p r a w n i e j s z ą o r g a n i z a c j ę i fachowe w y k o
nawstwo.
I. Cywińska,
Jan

A. Gerlach,

T.

Rogalanka

Swiderski

PRACE I MATERIAŁY ETNOGRAFICZNE,

T O M X, Z E S Z Y T 1

Str. 2 7 0 ryc. 67, tablic 27, w tym 4 barwne.
Wydawnictwo Zakładu im Ossolińskich, Kraków — Wrocław

W r a m a c h w y d a w n i c t w r e d a g o w a n y c h przez P o l
s k i e T o w a r z y s t w o L u d o z n a w c z e , a w y d a w a n y c h obec
nie p r z e z O s s o l i n e u m — u k a z a ł s i ę zeszyt 1 tomu X
„ P r a c i M a t e r i a ł ó w E t n o g r a f i c z n y c h " . O b e j m u j e on
część prac etnograficznych
ośrodka
krakowskiego,
przygotowanych
r e d a k c y j n i e pod k i e r u n k i e m prof.
K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o . D r u g i p o d o b n y zeszyt, pod
r e d a k c j ą prof. K a z i m i e r z a D o b r o w o l s k i e g o , z n a j d u j e
s i ę jeszcze pod p r a s ą .
T r e ś ć zeszytu 1 w y p e ł n i a pięć prac.
O t w i e r a go
a r t y k u ł W ł a d y s ł a w a J a r e c k i e g o pt. „ L u d o w y p r z e
m y s ł d r z e w n y L a s o w i a k ó w " , w k t ó r y m po k r ó t k i m
wstępie, z a w i e r a j ą c y m zarys d z i e j ó w osadnictwa daw
nej P u s z c z y S a n d o m i e r s k i e j , autor o m a w i a t e c h n i k ę
obróbki drzewa i z w i ą z a n e z tym rzemiosła: bednar
stwo, k o ł o d z i e j s t w o i ciesielstwo.
W d r u g i e j z k o l e i p r a c y , pt. „ S z a ł a ś n i c t w o w l i m a
nowskim Beskidzie Wyspowym", Leopold W ę g r z y n o
wicz d a j e s u m i e n n i e z a r y s o w a n y o b r a z ż y c i a p a s t e r
skiego n a t y m t a k m a ł o z n a n y m terenie. P r a c ę s w ą
autor r o z p o c z y n a o p i s e m p o l a n , n a k t ó r y c h o d b y w a
e t ę w y p a s , n a s t ę p n i e p r z e c h o d z i k o l e j n o do o m ó w i e
nia p o j ę c i a „ s z a ł a s " , i l o ś c i s z a ł a s ó w i o w i e c { w l a
t a c h 1923—1933), o r g a n i z a c j i w s p ó l n o t y
szałaśniczei,
b u d o w n i c t w a i s p r z ę t u p a s t e r s k i e g o , a w r e s z c i e gospo
d a r k i s z a ł a ś n i c z e j i t e c h n i k i w y r o b u s e r ó w . P r z y tej
okazji autor wspomina o wyrobie s e r k ó w o k s z t a ł
tach dekoracyjnych, w y t ł a c z a n y c h
z drewnianych
ferm, i p u b l i k u j e r y s u n e k ( r y c . 2, str. 33) i l u s t r u j ą c y
kilka charakterystycznych m o t y w ó w zdobniczych w y
s t ę p u j ą c y c h n a s e r k a c h w tej c z ę ś c i B e s k i d u W y s p o
wego. A r t y k u ł k o ń c z y k r ó t k i opis m a g i i p a s t e r s k i e j .

Z d z i s ł a w S z e w c z y k p u b l i k u j e „ M a t e r i a ł y do s t r o j u
m ę s k i e g o górali ochotnickich". Ochotnica — jedna
z n a j w i ę k s z y c h c o do o b s z a r u w s i w P o l s c e , l e ż ą c a n a
północno-zachodnich
kresach powiatu
nowotarskie
go — s t a n o w i w y j ą t k o w y o b i e k t d l a b a d a ń e t n o g r a
f i c z n y c h , g d y ż j e s t i d e a l n y m t e r e n e m do
śledze
nia p o s t ę p u j ą c e g o procesu „ p o d h a l a n i z a c j i " k u l t u r y
grup g ó r a l s k i c h s ą s i a d u j ą c y c h z P o d h a l e m i Nowotarszczyzną.
Długa
ta, I 7 - k i l o m e t r o w a ł a ń o u c h ó w k a
w
swej
c z ę ś c i zachodniej j e s t j u ż w y r a ź n i e
„podhalańska",
podczas gdy w s c h o d n i k r a n i e c w s i z a c h o w u j e jeszcze
szereg e l e m e n t ó w s w e j d a w n e j k u l t u r y . Z j a w i s k o to
w y s t ę p u j e s z c z e g ó l n i e j a s k r a w o w stroju, z w ł a s z c z a
m ę s k i m , który byl przedmiotem b a d a ń Szewczyka.
A u t o r podaje n a j p i e r w og61ny opis w s i , ( j e d n a k ż e
z p o m i n i ę c i e m danych historycznych), a następnie
przechodzi do o m ó w i e n i a p o s z c z e g ó l n y c h c z ę ś c i u b i o
r u . O p i s y u t r z y m a n e s ą w e d ł u g jednolitego s c h e m a t u
o b e j m u j ą c e g o n a z w ę g w a r o w ą , m a t e r i a ł , k r ó j i zdob
nictwo. W ł a ś n i e ze w z g l ę d u n a ten ostatni p u n k t , s u
m i e n n i e p r z e z S z e w c z y k a r o z p a t r y w a n y , p r a c a ta s t a
n o w i p o z y c j ę , o k t ó r e j p o w i n n i p a m i ę t a ć etnografowie
s p e c j a l i z u j ą c y s i ę w dziedzinie ludowego z d o b n i c t w a .
W
związku
z
omawianiem
zdobnictwa
stroju
m ę s k i e g o n a j w i ę c e j uwagi p o ś w i ę c i ł autor wyszyciom
na
spodniach,
Znajdujemy tam rozwój
dekoracji
p r z y p o r ó w „ n a s t a r ą m o d ę " — od prostego s z n u r k a ,
o b r z e ż a j ą c e g o k r a w ę d ź p r z y p o r a , poprzez j e d n o p ę t l i cową czerwono-niebieską
„kluckę",
przypominającą
w k s z t a ł c i e o b c ę g i , po n a j n o w s z ą m o d ę „ g ó r a l s k ą " ,
k t ó r a z k u l t u r y n o w o t a r s k i e j p r z e d o s t a ł a s i ę przez

187

p a s m o L u b a n i a do o c h o t n i c k i e j doliny, n i o s ą c ze so
bą r o m b o w a te „ k r z e s i w k o " ( z w a n e t u „ s z p i c " ) w r a z
z
meandrowatym
„gadzikiem"
dokoła
przyporów,
a później i rozbudowanej formy parzenicy z pano
s z ą c y m s i ę na hafcie p o d h a l a ń s k i m motywem dzie
więciornika.
E l e m e n t e m c h a r a k t e r y s t y c z n y m d l a d a w n y c h ochot
nickich ubiorów męskich, choć opartym na motywach
n o w o t a r s k i c h , b y ł y „ p o r t k i " z o b s z y c i a m i w postaci
„ k l u c e k " , obok k t ó r y c h h a f t o w a n o po stronie z e
w n ę t r z n e j szereg c z e r w o n y c h k ó ł e k z n i e b i e s k i m i
ś r o d k a m i . N a p o ł u d n i e od L u b a n i a o w y c h k o l i s t y c h
zdobin n i e h a f t o w a n o , z a ś w T y l m a n o w e j , s ą s i a d u j ą
cej z O c h o t n i c ą od w s c h o d u — obok „ k l u c k i " , a c z a
sem zamiast niej, w y s t ę p u j e m o t y w sercowaty, p r z e
j ę t y d o tamtejszego s t r o j u , j a k s ą d z i autor, z p ó ł n o c y
(Sądeczyzny).
P o d o b n i e j a k z ozdobami n a s p o d n i a c h , m a s i ę r z e c z
z i n n y m i e l e m e n t a m i m ę s k i e g o u b i o r u ochotnickiego,
w k t ó r y m w p ł y w y p o d h a l a ń s k i e , a ściślej nowotarskie,
nawarstwiają s i ę na starszym podkładzie miejscowym.
Z e z j a w i s k i e m t y m s p o t y k a m y s i ę w sposobie w y k o
n a n i a .i z d o b i e n i a s u k m a n y , k a p e l u s z a , k i e r p c ó w c z y
baranich s e r d a k ó w .
Pracę
swą
Szewczyk
zamyka
podsumowaniem,
w k t ó r y m stara s i ę n a s z k i c o w a ć w y g l ą d najstarszego
ochotnickiego
stroju męskiego,
a
następnie
jego
z m i e n n o ś ć w n a w i ą z a n i u do p r z e m i a n , j a k i m u l e g a ł y
od
wieku
X I X ubiory górali
całego
„starostwa
czorsztyńskiego",
którego
część
stanowiła
niegdyś
również i Ochotnica. Autor omawia przy tym zróżni
c o w a n i e u b i o r ó w m ę s k i c h w z a l e ż n o ś c i od z a m o ż n o
ś c i , w i e k u , k o ń c z y z a ś opisem u b i o r u weselnego.
P r a c a S z e w c z y k a , k t ó r ą tu o m ó w i l i ś m y w d u ż y m
skrócie, stanowi n i e w ą t p l i w i e pozycję
wartościową,
rozszerzającą naszą w i e d z ę o góralskich ubiorach l u
dowych.
Mimo sumiennych s t u d i ó w terenowych, nie
udało s i ę jednak autorowi u n i k n ą ć pewnych, drob
nych zresztą, usterek b ą d ź n i e d o p o w i e d z e ń . D o t y c z ą
one z a r ó w n o s t r o n y t e r m i n o l o g i c z n e j , j a k i o p r a c o w a
nia p o s z c z e g ó l n y c h e l e m e n t ó w u b i o r ó w . I tak np. p i
sząc o spodniach p ł ó c i e n n y c h , S z e w c z y k podaje dwie
n a z w y : „ g a c i e " i „ h o l o s n i e " (str. 53). P o m i j a j ą c j u ż
s p r a w ę pisowni, która powinna w y g l ą d a ć nieco i n a
czej ( „ c h o ł o ś n i e " ) , n a s u w a s i ę t u p e w n e z a g a d n i e n i e ,
które wymagałoby
ze s t r o n y
autora
wyjaśnienia.
N a z w ą „chołośnie" („chołoszni") o k r e ś l a n o bowiem —
z a r ó w n o na t e r e n a c h p o l s k i c h , j a k i r u s k i c h — z r e
g u ł y spodnie w e ł n i a n e . J e ż e l i w O c h o t n i c y w y r a z ten
u ż y w a n y jest w i n n y m z n a c z e n i u (co s i ę c z a s e m w y

j ą t k o w o zdarza), n a l e ż a ł o s i ę t y m faktem b l i ż e j z a
i n t e r e s o w a ć i w y j a ś n i ć go. O p i s u j ą c d a w n y k a p e l u s z ,
k t ó r y m i a l b y ć w y k o n a n y z „ c z o r n e g o s u k n a " (?),
autor
opisuje
formę
podhalańską
ze
skrzelaml
opuszczonymi w d ó ł , nie informuje natomiast, czy
przed t ą n a p ł y w o w ą f o r m ą n a k r y c i a g ł o w y n i e n o
szono w c z e ś n i e j j e s z c z e k a p e l u s z y ze s k r z e l a m i p o d
w i n i ę t y m i do g ó r y , c o w k r ę g u w p ł y w ó w s p i s k i c h jest
zjawiskiem typowym (Ruś Szlachtowska, Szczawnica,
Sromowce etc).
P i s z ą c o s p i n k a c h do k o s z u l i , n i e
w s p o m i n a a u t o r o i c h formie, k t ó r e j b y n a j m n i e j n i e
p r z e s ą d z a jeszcze fakt, ż e w y r a b i a n e b y ł y p r z e z K u
bina, s p i n k a r z a i fajczarza p o d h a l a ń s k i e g o . Niekiedy
autor zbyt bezkrytycznie p r z y j m u j e wypowiedzi i n
f o r m a t o r ó w , w i d o c z n e to j e s t n p . t a m , gdzie m ó w i
o k o ż u s z k a c h (str. 68), k t ó r e r z e k o m o m i a ł y p o j a w i ć
s i ę „ p r z e d 60 l a t y , gdy u s t a ł a m o d a n a l a j b i k i " . A u t o r
jakby zapomina, że Ochotnica, jedna z najstarszych
w t y c h s t r o n a c h w s i z a ł o ż o n y c h przez p a s t e r z y w o
ł o s k i c h (1416 r.), nie m o g ł a z k o ż u c h a m i z a p o z n a ć s i ę
dopiero po w y j ś c i u z m o d y s u k i e n n y c h k a m i z e l e k ,
c z e m u z r e s z t ą p r z e c z ą poza t y m m a t e r i a ł y z s ą s i e d
n i c h t e r e n ó w g ó r a l s k i c h — c z y to p o l s k i c h { P o d h a l e ,
Gorce), czy r u s k i c h ( Ł e m k o w s z c z y z n a ) .
W z a k o ń c z e n i u , gdzie a u t o r o m a w i a p r z e m i a n y s t r o
j u ochotniokiego, n i e z b y t j a s n o r y s u j e s i ę s t a r e p o d ł o
że i pierwsza, najdawniejsza fala w p ł y w ó w
idąca
z S ą d e c z y z n y (str. 75).
P l a s t y c z n i e j w y s t ę p u j e do
piero w p ł y w s t r o j u n o w o t a r s k i e g o n a u b i o r y g ó r a l i
zamieszkujących
„starostwo
czorsztyńskie".
Zagad
n i e n i e to b y ł o j u ż j e d n a k w l i t e r a t u r z e poruszone,
o c z y m a u t o r nie w s p o m i n a , p o m i j a j ą c w o g ó l e c y
towanie w swej p r a c y literatury etnograficznej.
Po artykule S z e w c z y k a n a s t ę p u j e obszerna p r a c a
T a d e u s z a S e w e r y n a , pt. „ M e c h a n i c z n a i c h e m i c z n a l u
d o w a b r o ń ł o w i e c k a " , k t ó r e j — ze w z g l ę d u n a b r a k
p o w i ą z a n i a z zagadnieniami sztuki — n a t y m miejscu
o m a w i a ć nie b ę d z i e m y .
K o ń c z y z a ś tom A l f r e d Z a
ręba, który publikuje „ S ł o w n i c t w o Niepołomic". Praca
ta, ze w z g l ę d u na d i a l e k t o l o g i c z n y c h a r a k t e r p r e d y s
p o n o w a n a r a c z e j do s p e c j a l n y c h c z a s o p i s m j ę z y k o
znawczych, łączy s i ę z p r o b l e m a t y k ą ściśle etnogra
f i c z n ą o tyle, ż e w p a r u s t r o n i c o w y m w y b o r z e t e k s t ó w
z n a j d u j e m y g w a r o w e opisy w e s e l a , pogrzebu, c h o d z e
n i a po s z c z o d r a k a c h o r a z k i l k a n o t a t e k z z a k r e s u
m a g i i i demonologii l u d o w e j . N i e z a p r z e c z a l n ą w a r
tość dla b a d a ń etnograficznych m a j ą r ó w n i e ż z a ł ą
czone d o a r t y k u ł u t a b l i c e (20 s z t u k ) z a w i e r a j ą c e r y
sunki p r z e d m i o t ó w z zakresu kultury materialnej,
z dokładnie oznaczoną ludową terminologią.
Rss.

KILKA U W A G NA MARGINESIE ARTYKUŁU „CERAMIKA POMORSKĄ"

W n u m e r z e 1 „ P o l s k i e j S z t u k i L u d o w e j " z r, 1954
ukazał się artykuł Marii Przeździeckiej p t
„Cera
m i k a pomorska", w k t ó r y m a u t o r k a — o p i e r a j ą c s i ę
n a zabytkowym materiale zgromadzonym n a w y s t a
wie „ D a w n a Ceramika
Pomorska", zorganizowanej
w r . 1953 przez M u z e u m P o m o r s k i e w G d a ń s k u —
omawia artystyczną produkcję ceramiczną na Pomo
r z u W s c h o d n i m . A r t y k u ł , n a p i s a n y przez m ł o d ą a u
t o r k ę n a o g ó ł dobrze, z a w i e r a j e d n a k u s t ę p y b u d z ą
ce z a s t r z e ż e n i a b ą d ź t e ż w y m a g a j ą c e s p r o s t o w a n i a .
I tak K l o n o w i c z w s w y m „ F l i s i e " n i e o k r e ś l a n a
c z y ń bydgoskich jako „ w i e l k i c h p o d ł u ż n y c h g a r n k ó w " .
S z c z e g ó ł ten, k t ó r y m ó g ł b y b y ć p r z y d a t n y p r z y i d e n
tyfikacji w y r o b ó w bydgoskich, z a c z e r p n ę ł a autorka
zapewne z pracy K o ł a c z k ó w s k i e g o i , nie p o d a j ą c e j
ź r ó d ł a tej i n f o r m a c j i , co u m n i e j s z a j e j w a r t o ś ć . ( W s k u
tek niejasnej w pracy K o ł a c z k o w s k i e g o stylizacji od-

powiedniego z d a n i a m o ż n a o d n i e ś ć w r a ż e n i e , ż e c y
t u j e on K l o n o w i c z a , i to z a p e w n e w p r o w a d z i ł o a u t o r
k ę w błąd).
W s p o m i n a j ą c o publikowanym przez Seckera- z a
g i n i o n y m obecnie l a w a t e r z u f a j a n s o w y m , z a w i e r a
j ą c y m w d e k o r a c j i h e r b G d a ń s k a i d a t ę 1697 — j e d
nym z najstarszych w y r o b ó w fajansowych przypi
sywanych G d a ń s k o w i — cytuje autorka za Seckerem
niemiecki napis umieszczony na n a k r y w i e : „ I c h M a r
tin F e h l a u w o h l b e d a c h t . H a b diesen W a s s e r k r a h n ge
macht. D e r Meisterin zu Zier u n d E h r , Auff Stolzen
b e r g w a r i c h i n L e h r " , po c z y m pisze: „ N a p o d s t a w i e
w y ż e j przytoczonego n a p i s u , p o w t ó r z o n e g o b e z n a
l e ż y t e g o z r o z u m i e n i a , oraz o d k r y t e j n a o d w r o c i e n a
c z y n i a p l a m y zielonej S e c k e r u w a ż a , ż e jest to w y
r ó b osiemnastowieczny,
wykonany w e d ł u g
pierwo2

1 Kołaczkowski J . : Wiadomości tyczące się przemy
s ł u i s z t u k i w d a w n e j Polsce. K r a k ó w 1888, s. 176.

188

S e c k e r H , F . : D i e alte
L e i p z i g 1915, o d b i t k a z d e r
s. nlb. 12.

Töpferkunst
Danzigs.
Cicerone, Jahrg. V I I ,

w z o r u 7. r, 1697." Z a s z ł o tu n i e w ą t p l i w i e n i e p o r o z u
mienie, S e c k e r b o w i e m nie k w e s t i o n u j e daty a n i n i e
p r z e s u w a c z a s u p o w s t a n i a l a w a t e r z a n a w i e k osi :mnasty, s t w i e r d z a t y l k o , ż e n a k r y w a l a w a t e r z a doro
biona z o s t a ł a z gipsu, p r z y c z y m p r z y p u s z c z a , w n o
s z ą c z p o p r a w n e g o pod w z g l ę d e m s t y l i s t y c z n y m w y
k o n a n i a n a k r y w v oraz z p i s o w n i i b r z m i e n i a w i e r s z a ,
iż odtworzono j ą n a n o d s t a w i e zniszczonego o r y g i n a
łu.
O d n o ś n i e do p r z y p a d k o w e j p l a m y ,
wykonane:
z i e l o n ą polewa n a odwrocie zbiornika n a w o d ę , S e c
k e r z a u w a ż a j e d y n i e , ż e jest to fakt godny u w a g i ,
p o n i e w a ż ta s a m a z i e l e ń p o c z ą w s z y od p o l e w y 18 w i e
k u staje s i ę j e d n y m z g ł ó w n y c h z n a m i o n r o z p o z n a w
czych dla zachodnio-pruskieh fajansów.
W y d a j e s i ę m a ł o prowdopodobne, ż e b y k a f l e p o r
tretowe z p i e c a w D w o r z e A r t u s a p r z e d s t a w i a ć m i a ł y
„ r ó ż n e osoby ze ś r o d o w i s k a m i e s z c z a ń s k i e g o i s z l a
checkiego". P o r t r e t y n a k a f l a c h
renesansowych nie
b y ł y w y k o n y w a n e z n a t u r y , lecz o p i e r a ł y s i ę n a p o
pularnych sztychach i drzeworytach, p r z e d s t a w i a j ą
cych m o ż n o w ł a d c ó w i znane osobistości r ó ż n y c h k r a
j ó w (wzory b y ł y szeroko r o z p o w s z e c h n i a n e
i wę
d r o w a ł y z k r a j u do k r a j u ) . P o r t r e t y n a k a f l a c h z
D w o r u A r t u s a n a w i ą z u j ą w y r a ź n i e do w s p ó ł c z e s n y c h
portretów cłworskich, a z d w ó c h portretów,
które
udało się zidentyfikować, jeden przedstawia Karola V
(bardzo c z ę s t o p o j a w i a j ą c e g o s i ę n a r e n e s a n s o w y c h
kaflach), drugi — cesarza M a k s y m i l i a n a . Portrety
n a k a f l a c h z D w o r u A r t u s a n i e p o w t a r z a ł y s i ę po
s z e ś ć — j a k podaje a u t o r k a — lecz c z ę ś c i e j ; n a ok.
190 k a f l i p o r t r e t o w y c h , z a w a r t y c h w t r z e c h d o l n y c h
k o n d y g n a c j a c h pieca, z a s t o s o w a n o 12 w z o r ó w .
Nie sądzę, aby m o ż n a b y ł o „ z a r y z y k o w a ć twierdze
nie, ż e w k a f l a r s t w i e n i e m i e c k i m tego o k r e s u p o r t r e
ty, z w ł a s z c z a w s p ó ł c z e s n e , n i e s ą z b y t szeroko r o z p o
wszechnione"; j e ś l i w i e r z y ć l i t e r a t u r z e f a c h o w e j , o m a
wiany t y p dekoracji w y s t ę p u j e n a terenie Niemiec
c z ę s t o i jest d l a okresu Renesansu s z c z e g ó l n i e c h a
rakterystyczny.
P r z e c h o d z ą c do p o m o r s k i e j p r o d u k c j i s i e d e m n a s t e
go w i e k u , a u t o r k a pisze, i ż i m p o r t h o l e n d e r s k i c h w y
robów musiał zaważyć n a wyrobach
miejscowych,
„które tracą s w ą pierwotną barwność i ograniczają
s i ę p r z e w a ż n i e do k o l o r ó w n i e b i e s k i e g o i b i a ł e g o "
oraz iż z „ n i e l i c z n y c h z a b y t k ó w , k t ó r e m o ż n a n a p e w
no p r z y p i s a ć G d a ń s k o w i , w i d a ć , ż e s i e d e m n a s t o w i e c z
ne wyroby w y k a z u j ą w y r a ź n e w p ł y w y
holenderskie
z a r ó w n o w kolorycie, j a k i w e w z o r a c h " .
Przypuszczam, ż e p i s z ą c o pierwotnej
barwności
w y r o b ó w miejscowych, autorka m a na m y ś l i poli
c h r o m o w a n e k a f l e z 1 p o ł o w y X V I w., b r a k b o w i e m
podstaw do p r z y p u s z c z e ń , by w X V I w i e k u p o w s t a
w a ć tu m i a ł y jeszcze j a k i e ś i n n e w y r o b y c e r a m i c z n e
o wielobarwnej dekoracji. Trudno jednak w z u b o ż e
n i u pod w z g l ę d e m k o l o r y s t y c z n y m d e k o r a c j i p o m o r
skich kafli d o p a t r y w a ć s i ę w p ł y w ó w holenderskich,
w p ó ź n o r e n e s a n s o w y m kaflarstwie europejskim bo
w i e m w o g ó l e z a u w a ż y ć s i ę daje z a n i k a n i e z w y c z a
ju polichromowania reliefów na kaflach i
przeważ
nie n a w r ó t do d a w n y c h p o l e w j e d n o b a r w n y c h ( z a
z w y c z a j zielonej, c z a s e m c z a r n e j l u b b r u n a t n e j ) . O b o k
kafli o polewach jednobarwnych w y s t ę p u j ą także —
c h o ć rzadziej — kafle, w k t ó r y c h polewa t ł a różni
s i ę b a r w ą od p o l e w y z a s t o s o w a n e j w reliefie. W ś r ó d
nielicznych kafli siedemnastowiecznych,
trafiających
się n a Wschodnim Pomorzu, spotykamy tak kafle
o polewach
j e d n o b a r w n y c h , j a k i kafle d w u b a r n e ,
b i a ł o - n i e b i e s k i e , p r z y c z y m ostatnie c h a r a k t e r e m d e
k o r a c j i reliefowej i b a r w ą z b l i ż a j ą s i ę silnie do kafli
wyrabianych w siedemnastym wieku w Luneburgu.
Z wymienionych przez autorkę
siedemnastowiecz
n y c h w y r o b ó w f a j a n s o w y c h ż a d e n nie m o ż e b y ć , n i e
stety, „ n a p e w n o " p r z y p i s a n y p r o d u k c j i g d a ń s k i e j .
D z b a n z h e r b e m G d a ń s k a i d a t ą 1637, z M u z e u m
Narodowego w K r a k o w i e ,
j e ś l i nie jest
wyrobem
h a m b u r s k i m , to w k a ż d y m r a z i e k s z t a ł t e m , c h a r a k t e
r e m d e k e r a c j i i d a t ą b a r d z o z b l i ż a s i ę do d z b a n ó w
hamburskich, a sama o b e c n o ś ć w dekoracji herbu
G d a ń s k a nie m o ż e m i e ć d e c y d u j ą c e g o z n a c z e n i a d l a
atrybucji. Z w i ę k s z ą p e w n o ś c i ą p r z y p i s a ć m o ż n a za
S e c k c r e m G d a ń s k o w i zaginiony l a w a t e r z z h e r b e m

G d a ń s k a i d a t ą 1697 — c h o ć i t u m a m y do c z y n i e
nia z z a b y t k i e m odosobnionym, n i e w y k a z u j ą c y m w
dekoracji w i ę k s z y c h analogii z fajansami g d a ń s k i m i
z p i e r w s z e j p o ł o w y X V I I I w i e k u , a napis, k t ó r y
mógłby rozstrzygnąć sprawę, znajdował się, jak już
o t y m w s p o m n i a n o , n a c z ę ś c i dorobionej i t y m s a
mym autentyczność
tekstu m o ż e n a s u w a ć
wątpli
wości.
D w a z a k u p i o n e ostatnio przez M u z e u m P o m o r s k i e
w G d a ń s k u j a k o w y r ó b p o m o r s k i talerze f a j a n s o w e
0 roślinnej dekoracji wykonanej s z k l i w n ą farbą zie
l o n ą (jeden z d a t ą 1686 r e p r o d u k o w a n y w a r t y k u l e
„ C e r a m i k a p o m o r s k a " n a r y c . 7) z a l i c z y ć trzeba do
o d r ę b n e j grupy w y r o b ó w fajansowych, k t ó r y c h g ł ó w
ne c e n t r u m p r o d u k c j i i d o ś ć szeroki, j a k s i ę z d a j e ,
z a c i ą g n i e z e s t a ł y dotychczas ustalone. O p i e r a j ą c s i ę
n a p e w n y c h analogiach, w y k a z y w a n y c h przez te n i e
znane m i uprzednio w y r o b y , z f a j a n s a m i p o m o r s k i
m i — j a k jednostronne n a k ł a d a n i e polewy,
sposób
k s z t a ł t o w a n i a odwrocia talerzy z d o ś ć c h a r a k t e r y
s t y c z n y m w a ł k o w a t y m z g r u b i e n i e m p r z y brzegu, p o
s ł u g i w a n i e s i ę w dekoracji s z k l i w n ą farbą zieloną,
z n a m i e n n ą dla dekoracji f a j a n s ó w pomorskich d r u
giej p o ł o w y w . X V I I I ,
stosowaną
jednak
także
w c z e ś n i e j ( j a k o t y m ś w i a d c z y o b e c n o ś ć tej f a r b y n a
t a l e r z u p o m o r s k i m d a t o w a n y m : 1723, a t a k ż e p r z y p a d
k o w a p l a m a n a l a w a t e r z u z r. 1697) oraz p o d o b i e ń
stwo c z e r e p u — e k s p o n o w a ł e m o m a w i a n e d w a t a l e
rze n a w y s t a w i e „ D a w n a C e r a m i k a P o m o r s k a " j a k o
przypuszczalny w y r ó b w a r s z t a t ó w
wschodnio-pomorskich (w e t y k i e t a ż u miejsc powstania o k r e ś l o n e b y ł o
jako Pomorze Wschcdnie z pytajnikiem). J u ż w cza
sie t r w a n i a w y s t a w y kustosz M u z e u m N a r o d o w e g o w
W a r s z a w i e , dr G e b e t h n e r , z w r ó c i ł m i u w a g ę , ż e b i o
rąc udział w akcji zabezpieczania z a b y t k ó w n a Ś l ą s
k u w r . 1945 n a p o t k a ł t a m
podobne t y p y t a l e r z y
1 p e w n ą ich i l o ś ć z g r o m a d z i ł w M u z e u m N a r o d o w y m
w W a r s z a w i e ; k i l k a t a l e r z y z tej g r u p y — j a k s ł u s z
nie z a u w a ż a a u t o r k a — z n a j d u j e s i ę w m a g a z y n a c h
M u z e u m Ś l ą s k i e g o , a Bossert* p u b l i k u j e d w a analo
giczne talerze ze z b i o r ó w M u z e u m N a r o d o w e g o w P r a
dze, p r z y p i s u j ą c j e p r o d u k c j i p ó ł n o c n o - c z e s k i e j ; ostat
nio d o w i e d z i a ł e m s i ę z n a d e s ł a n e j k w e r e n d y , ż e w y
s t ę p u j ą one r ó w n i e ż n a terenie N i e m i e c i ż e i n t e
resuje się tam nimi Instytut Sztuki Stosowanej w
B e r l i n i e , o k r e ś l a j ą c je, ze w z g l ę d u n a t e r e n n a j
częstszego w y s t ę p o w a n i a , roboczym mianem
fajan
s ó w ż y t a w s k i c h („Zittauern Fayencen"). — C z y istnie
ją j a k i e ś z w i ą z k i m i ę d z y o m a w i a n ą g r u p ą f a j a n s ó w
a p r o d u k c j ą p o m o r s k ą , n a co w s k a z y w a ć b y m o g ł y
wzmiankowane
wyżej
analogie,
trudno orzec —
zwłaszcza
ż e w y k r u s z e n i e s i ę w czasie ostatniej w o j
ny m a t e r i a ł u z a b y t k o w e g o n a P o m o r z u ( z n i s z c z e n i u
u l e g ł o ok. 80 /c z b i o r ó w c e r a m i c z n y c h d a w n e g o M u
zeum Miejskiego
w
Gdańsku)
u n i e m o ż l i w i a dziś
stwierdzenie, c z y w y s t ę p o w a ł y t u one c z ę ś c i e j . (Poza
t a l e r z a m i z a k u p i o n y m i przez M u z e u m P o m o r s k i e z n a
ny m i jest w c h w i l i obecnej jeszcze t y l k o j e d e n p o
c h o d z ą c y z t e r e n u P o m o r z a t a l e r z tego t y p u , z n a j
dujący s i ę w posiadaniu prywatnym).
n

W kaflarstwie wschodnio-pomorskim
autorka do
p a t r u j e s i ę p o c z ą w s z y od p i e r w s z y c h l a t X V I I I w i e
ku d w ó c h dróg rozwojowych:
j e d n ą w i ą ż e z typem
kafli o dekoracji malarskiej u j ę t e j obramieniem r e
liefowym, d r u g ą z kaflami o dekoracji w y ł ą c z n i e m a
l a r s k i e j . C h a r a k t e r y z u j ą c obie g r u p y k a f l i , p i e r w s z e j
przypisuje przeciętnie
wysoki
poziom
techniczny
i przez c a ł y czas w y s o k i i s t o s u n k o w o w y r ó w n a n y p o
ziom artystyczny oraz p r z e w a g ę w dekoracji t e m a
t ó w mitologicznych, r e l i g i j n y c h , e g z o t y c z n y c h i s i e
lankowych; drugiej — kierunek bardziej rodzimy z a
r ó w n o pod w z g l ę d e m t e c h n i k i ( ? ) , j a k i r y s u n k u , a w
tematyce
dominowanie
scen z ż y c i a
mieszczanina
i c h ł o p a : „ T o co w p i e r w s z e j grupie s t a n o w i r a c z e j w y
j ą t e k , np. c h ł o p z c i ę ż k i m b r z e m i e n i e m d r e w n a p l e
c a c h , w d r u g i e j staje s i ę r e g u ł ą " .

s Bossert H . T h : Volkskunst
1941, tabl, 102, r y c . 1, 3.

in

Europa.

Berlin

180

T r o c h ę trudno s i ę z t y m z g o d z i ć . M a t e r i a ! z a b y t k o
w y n i e w y k a z u j e , aby kafle o d e k o r a c j i czysto m a
l a r s k i e j u s t ę p o w a ł y pod W z g l ę d e m p o z i o m u a r t y s t y c z
nego k a f l o m , k t ó r y c h d e k o r a c j a m a l a r s k a
uzupełnia
się z d e k o r a c j ą r e l i e f o w ą . Techniczne opracowanie
n i e k t ó r y c h kafli malowanych, p o c h o d z ą c y c h z tere
n u T o r u n i a , jest w p r a w d z i e gorsze n i ż k a f l i g d a ń s
k i c h z r e l i e f o w y m i k a r t u s z a m i (mniej l ś n i ą c a , t r o
c h ę niedobrze r o z p r o w a d z o n a , s z a r a w a p o l e w a ) ,
w
z a m i a n k a f l e z E l b l ą g a , gdzie m a l a r s k a d e k o r a c j a —
jak się zdaje — p r z e w a ż a ł a , w y k a z u j ą poziom tech
n i c z n y r a c z e j w y ż s z y od g d a ń s k i c h . P r z e p r o w a d z o n y
przez a u t o r k ę p o d z i a ł t e m a t ó w , w i ą ż ą c y c h s i ę r z e k o
mo b ą d ź z j e d n y m •— b ą d ź z d r u g i m t y p e m d e k o
r a c j i k a f l i , r ó w n i e ż nie o d p o w i a d a w y m o w i e m a t e
r i a ł u z a b y t k o w e g o . S p r ó b u j ę to z i l u s t r o w a ć c y f r a m i :
W grupie k a f l i o d e k o r a c j i reliefowo m a l a r s k i e j : 1)
t e m a t y
m i t o l o g i c z n e
nie b y ł y n a w y
stawie „ D a w n a C e r a m i k a Pomorska" w o g ó l e repre
zentowane, s p o t k a ł e m s i ę j e d n a k w d e k o r a c j i 3 k a f l i
g d a ń s k i c h z 1 p o ł o w y X V I I I w. (zawartych w piecu
b ę d ą c y m p ó ź n i e j s z y m m o n t a ż e m ) z przedstawieniem
B a c h u s a , W e n u s i A m o r a ; 2) t e m a t y
r e l i g i j n e r e p r e z e n t o w a n e b y ł y n a w y s t a w i e przez 8 k a f l i (ze
scenami z Nowego Testamentu), p o c h o d z ą c y c h jednak
z jednego p i e c a ; d o d a ć do tego t r z e b a w z m i a n k o w a n y
przez S e c k e r a piec ze s c e n a m i b i b l i j n y m i z p r o b o
s t w a S w . W o j c i e c h a ; n a p o t k a ł e m t e ż 4 kafle ze s c e
n a m i b i b l i j n y m i w m o n t o w a n e w d w a piece o ś w i e c
k i e j p o z a t y m d e k o r a c j i k a f l i ; 3) t e m a t y
egzo
t y c z n e
z n a m t y l k o z d w ó c h czy trzech k a f l i pieca,
w k t ó r y m o g ó ł kafli w y k a z u j e r o k o k o w e sceny r o d z a
j o w e ; 4) w ś r ó d r e l i e f o w y c h kafli g d a ń s k i c h z 1 p o ł o w y
X V I I I w. t r a f i a j ą się stosunkowo c z ę s t o kafle w ro
dzaju kafla reprodukowanego w artykule P r z e ź d z i e c k i e j n a r y c 21, z a w i e r a j ą c e w t r o c h ę n i e p o r a d n i e m a
l o w a n e j d e k o r a c j i obok m o t y w ó w z w i e r z ę c y c h , j a k
j e l e n i e , p t a k i , konie, p s y itp.,
t y p y
c h ł o p ó w
c z y
u b o ż s z e j
l u d n o ś c i
m i e j s k i e j
( n i e z a l e ż n i e od kafli, z n a j d u j ą c y c h s i ę w
Muzeum
P o m o r s k i m , z n a n e m i s ą jeszcze d w a piece z a n a l o
gicznymi kaflami), t e m a t y k ę t ę r e p r e z e n t o w a ł y
na
w y s t a w i e jeszcze 4 k a f l e z T o r u n i a , a n i e m o ż n a po
m i n ą ć n i e i s t n i e j ą c e g o j u ż , l e c z p u b l i k o w a n e g o przez
Seckera pieca z t y p a m i d o m o k r ą ż c ó w g d a ń s k i c h i pie
ca ze s c e n a m i r y b a c k i m i n a probostwie w H e l u .
Wśród kafli
o malowniczej w y ł ą c z n i e
dekoracji:
1)
t e m a t y k ę
z a c z e r p n i ę t ą
z
mitol o g i i
w y k a z u j ą dwa eksponowane na w y s t a w i e
kafle z przedstawieniem Merkurego i A m o r a
oraz
kafel ś r o d k o w y e l b l ą s k i e g o pieca w Muzeum Czarto
r y s k i c h ( Z e u s i Io); 2)
sceny
b i b l i j n e
od
najdujemy w dekoracji eksponowanych na wystawie
5 k a f l i ( p o c h o d z ą c y c h z trzech p i e c ó w ) oraz n a k a f
lach pieca w M u z e u m Czartoryskich i na kaflach nie
i s t n i e j ą c e g o j u ż pieca publikowanego w
katalogu
zbiorów Basnera*
3) t e m a t y k a
e g z o t y c z n a
r e p r e z e n t o w a n a b y ł a n a w y s t a w i e przez c z t e r y
k a f l e z p o s t a c i a m i p s e u d o - C h i ń c z y k ó w ; 4) j e d e n a ś
cie e k s p o n o w a n y c h n a w y s t a w i e k a f l i z a w i e r a w d e
koracji
p o s t a c i e
c h ł o p ó w
i
d r o b n y c h
m i e s z c z a n
(przy c z y m n a d m i e n i ć trzeba, ż e
n a k a f l a c h n a l e ż ą c y c h do tej s a m e j serii s p o t y k a m y
s i ę r ó w n i e ż z p r z e d s t a w i e n i a m i tego r o d z a j u ,
jak
pierrot, C h i n k a , p o s t a ć z k o m e d i i w ł o s k i e j itp., z a c z e r
p n i ę t y m i n i e w ą t p l i w i e z rycin), a w zbiorach M u
z e u m P o m o r s k i e g o w T o r u n i u z n a j d u j e s i ę jeszcze p a
rę kafli z pieca dekorowanego typami r z e m i e ś l n i k ó w .
R o k o k o w e
sceny
r o d z a j o w e
należą
do n a j c z ę ś c i e j s p o t y k a n y c h t a k w p i e r w s z e j , j a k i w
d r u g i e j grupie k a f l i (w grupie k a f l i o d e k o r a c j i w y
ł ą c z n i e m a l a r s k i e j , n i e z a l e ż n i e od z a c h o w a n y c h z a
b y t k ó w , t e m a t y k ę t ę w y k a z u j e jeszcze p i ę ć z n i s z c z o
nych p i e c ó w elbląskich, u w z g l ę d n i o n y c h na w y s t a
w i e p r z y p o m o c y p o w i ę k s z o n y c h fotografii).
P o w y ż s z e z e s t a w i e n i e , n i e oparte n a j a k i e j ś
do
k ł a d n e j i n w e n t a r y z a c j i , lecz n a m a t e r i a l e z g r o m a d z o
n y m n a w y s t a w i e „ D a w n a C e r a m i k a P o m o r s k a " oraz

n a z a b y t k a c h z a p a m i ę t a n y c h , n i e r o ś c i sobie p r e t e n s j i
do c a ł k o w i t e g o w y c z e r p a n i a m a t e r i a ł u z a b y t k o w e g o w
zakresie omawianych grup tematycznych. N i e w ą t p l i
w i e do k a ż d e j z t y c h g r u p m o ż n a b y jeszcze d o r z u c i ć
po k i l k a p r z y k ł a d ó w — i po stronie k a f l i o d e k o r a c j i
reliefowo m a l a r s k i e j ,
i w y ł ą c z n i e malarskiej.
Nie
m n i e j w y d a j e s i ę ono dostatecznie p r z e k o n y w a j ą c e ,
j e ś l i chodzi o stwierdzenie, że w o m a w i a n y c h d w ó c h
typach dekoracji kafli nie p o s ł u g i w a n o s i ę o d r ę b n y m
doborem t e m a t ó w . T e m a t y k a w i ą z a ł a się raczej z
czasem powstania, a t a k ż e — c h o ć w mniejszym, z d a
j e się, stopniu — z m i e j s c e m p o w s t a n i a k a f l i .
Nie w i e m , n a c z y m a u t o r k a opiera t w i e r d z e n i e , ż e
„ w c z e ś n i e j s z e kafle o malowanej ornamentyce r o ś
l i n n e j , p o c h o d z ą c e z c z a s u o k o ł o p o ł o w y X V T I I w.,
są w i e l o b a r w n e " ; n i e n a p o t k a ł e m ż a d n e g o p r z y k ł a
du wschodnio- pomorskiego kafla
o wielobarwnej
d e k o r a c j i r o ś l i n n e j , k t ó r e g o czas p o w s t a n i a o d n i e ś ć by
m o ż n a do p o ł o w y X V I I I w i e k u — czas p o w s t a n i a
najwcześniejszych
datowanych
kafli
z
dekoracją
k w i a t o w ą p r z y p a d a n a ostatnie l a t a X V I I I
wieku.
Najwcześniejszym
datowanym kaflem w ś r ó d
kafli
o d e k o r a c j i w y ł ą c z n i e m a l a r s k i e j n i e jest k a f e l z d a
t ą 1724 ze z b i o r ó w M u z e u m w K w i d z y n i e , lecz k a f e l
2 d a t ą 1716 ze z b i o r ó w M u z e u m w E l b l ą g u . M a n g a n o
w a farba brunatna w y s t ę p u j e n a j w c z e ś n i e j na kaflu
d a t o w a n y m : 1742 (na t a l e r z u f a j a n s o w y m j u ż w r.
1730), a nie n a k a f l u d a t o w a n y m : 1748.
O p i e r a j ą c s i ę n a podanej przez G l o g e r a3 w i a d o
m o ś c i o kaflach w y k o n a n y c h w G d a ń s k u dla R z e
w u s k i c h o r a z do dostarczonej przez Ł o z i ń s k i e g o ^ w i a
d o m o ś c i o p i e c a c h g d a ń s k i c h w e d w o r z e w; D r o z d o w i cach (przytoczonych przez Ł o z i ń s k i e g o dla poparcia
twierdzenia, iż „zdarzały się" w Polsce „piece z kafli
polewanych i malowanych, najczęściej gdańskich, a
wtedy b y ł y p r a w d z i w ą ozdobą i osobliwością miesz
k a n i a " ) a u t o r k a pisze: „Z w y s t ę p o w a n i a w P o l s c e
siedemnastowiecznej p i e c ó w g d a ń s k i c h n a l e ż y w y c i ą g
n ą ć wniosek, ż e w t y m wieku m u s i a ł a się już w y
k s z t a ł c i ć c h a r a k t e r y s t y c z n a dla n i c h f o r m a ,
któn
z w ł a s z c z a w p i e c a c h e l b l ą s k i c h (?) w y k a z u j e wiele",
c e c h w s p ó l n y c h ze s ł y n n y m i s i e d e m n a s t o w i e c z n y m i
s z a f a m i g d a ń s k i m i . " Nie w i d z ę p r z y c z y n y , d l a k t ó
rej w y s t ę p o w a n i e w X V I I w i e k u w Polsce p i e c ó w
g d a ń s k i c h m i a ł o b y ś w i a d c z y ć o ustaleniu się już w
t y m czasie i c h c h a r a k t e r y s t y c z n e j f o r m y — z n a n e j
z drugiej p o ł o w y X V I I I w i e k u , a m a t e r i a ł zabytko
w y nie daje ż a d n y c h p o d s t a w do p r z y p u s z c z e ń — r a
czej p r z e c z y — by s t a ć s i ę to m i a ł o w c z e ś n i e j n i ż
w c z t e r d z i e s t y c h l a t a c h osiemnastego w i e k u . Z n a n y
typ „ s z a f y g d a ń s k i e j " p o j a w i a s i ę dopiero w p o c z ą t
k a c h w i e k u osiemnastego ( w c z e ś n i e j s z e szafy g d a ń
skie wzorowane b y ł y na szafach holenderskich? i a n a
logii m i ę d z y p i e c a m i e l b l ą s k i m i a s z a f a m i g d a ń s k i m i
doszukać się m o ż n a tylko w masywnych, pośrodku
p r z e ł a m a n y c h i t w o r z ą c y c h tzw.
„gdański
szczyt"
g z y m s a c h w i e ń c z ą c y c h szaf g d a ń s k i c h z p i e r w s z e j
p o ł o w y X V I I I w i e k u — b r a k z a ś analogii m i ę d z y
piecami e l b l ą s k i m i a szafami g d a ń s k i m i z w i e k u
siedemnastego.
C h a r a k t e r y z u j ą c w o p a r c i u o p r a c ę S e c k e r a piece
elbląskie, autorka twierdzi, ż e zasadniczym typem
p i e c a e l b l ą s k i e g o b y ł piec t r ó j k o n d y g n a c j o w y .
Nie
jest to s ł u s z n e ; w p r a w d z i e w E l b l ą g u , w p r z e c i w i e ń
s t w i e do G d a ń s k a , w y s t ę p o w a ł y piece o trzech k o n
d y g n a c j a c h , p r z e w a ż a ł y j e d n a k — s ą d z ą c ze z n a n e g o
obecnie m a t e r i a ł u z a b y t k o w e g o — piece o d w ó c h k o n
dygnacjach.
Zdaniem autorki, „zasadnicza różnica m i ę d z y osiem
nastowiecznymi piecami
gdańskimi
a niemieckimi
polega n a tyra, ż e te ostatnie s t r a c i ł y w dobie b a r o
k u s w ó j c h a r a k t e r r e p r e z e n t a c y j n y " . W y g l ą d a to n a
n i e p o r o z u m i e n i e ; w o k r e s i e b a r o k u piec n i e t y l k o w

5 G l o g e r Z . : E n c y k l o p e d i a staropolska.
Warszawa
1901, t I I I , s. 305.
Ł o z i ń s k i W . : Ż y c i e polskie w d a w n y c h w i e k a c h .
L w ó w 1921, s. 50.
Por. Behling Lottlisa: Der Danziger Dielenschrank
u. seine h o l l ä n d i s c h e n V o r l ä u f e r . D a n z i g 1942,
6

4

W i c h m a n n H . : K u n s t u. K u n s t h a n d w e r k i m
se B a s n e r in Zoppot. D a n z i g 1925, tabl. 39.

190

Hau

7

N i e m c z e c h u t r a c i ł s w ą d a w n ą p o z y c j ą g ł ó w n e j do
m i n a n t y i z e s z e d ł do r o l i j e d n e g o
ze
s p r z ę
t ó w
składających się na urządzenie wnętrza — była
to t e n d e n c j a r a c z e j o g ó l n a i p i e c e g d a ń s k i e s i ę w n i e j
nie w y ł a m a ł y ; z d u ż y m umiarem r o z w i ą z y w a n e g d a ń
s k i e piece b y n a j m n i e j n i e w y r ó ż n i a j ą s i ę o k a z a ł o ś c i ą
w ś r ó d w s p ó ł c z e s n y c h mebli gdańskich, a produkcja
ozdobnych p i e c ó w , r o z w i j a j ą c a s i ę w t y m s a m y m
czasie n a t e r e n i e N i e m i e c , u j a w n i a n a w e t n i e j e d n o
k r o t n i e d ą ż e n i e do u j ę ć z n a c z n i e b a r d z i e j r e p r e z e n t a
cyjnych.
S t r a u s s w s w e j p r a c y „ K a c h e l n u . U f e n der M a r k
B r a n d e n b u r g " nie p r z y t a c z a — j a k podaje a u t o r k a •—
p r z y k ł a d ó w p i e c ó w hamburskich o dekoracji zdra
d z a j ą c e j w p ł y w y h o l e n d e r s k i e , lecz s t w i e r d z a t y l k o
w p ł y w y Hamburga w piecach o biało
polewanych
k a f l a c h i n i e b i e s k i e j d e k o r a c j i , w y s t ę p u j ą c y c h w' p ó ł
nocno-zachodniej
części
Marchii
Brandenburskiej.
O p i e r a j ą c s i ę n a przeprowadzonej
przez C h a r l o t t e
Steinbrucher charakterystyce p i e c ó w
hamburskich,
S t r a u s s z a u w a ż a j e d n a k , ż e w f o r m a c h piece b r a n
d e n b u r s k i e r ó ż n i ą s i ę od h a m b u r s k i c h — b r a k i m
np. znamiennych dla p i e c ó w h a m b u r s k i c h w n ę k p ó ł cylindrycznych, zdobnych rocaille'ami n ó g fajanso
w y c h i p i l a s t r ó w k r a w ę ż n y c h (piece b r a n d e n b u r s k i e
tego t y p u , podobnie j a k g d a ń s k i e , p r z e p r u t e s ą a r k a
dami n a wylot i s p o c z y w a j ą n a podstawach d r e w
n i a n y c h ) . S t r a u s s u w a ż a , ż e do p i e c ó w b r a n d e n b u r
s k i c h b a r d z i e j z b l i ż o n e s ą w b u d o w i e — podobne
z r e s z t ą do h a m b u r s k i c h — p i e c e w y r a b i a n e w L ü n e b u r g u , gdzie w X V I I I w , n a p i e r w s z y p l a n p r o d u k c j i
w y s u n ę ł y s i ę piece o k a f l a c h b i a ł o p o l e w a n y c h z n i e
b i e s k ą d e k o r a c j ą . N i e k t ó r e ze z n a j d u j ą c y c h s i ę w
Brandenburgii p i e c ó w omawianego typu
nasuwają
S t r a u s o w i podejrzenie — ze w z g l ę d u n a w y s o k i p o
ziom d e k o r a c j i — ż e m o g ą b y ć i m p o r t e m z k t ó r e g o ś
z północno-niemieckich
o ś r o d k ó w produkcji, w i ę k
s z o ś ć j e d n a k u w a ż a z a w y r ó b miejscowy^.
J a k w y n i k a z c y t o w a n y c h d a n y c h , H a m b u r g nie
b y ł „ j e d y n y m obok G d a ń s k a ( c h y b a t a k ż e E l b l ą g a
i Torunia) w i ę k s z y m o ś r o d k i e m , k t ó r y w y t w a r z a ł pie
ce tego t y p u " . P r o d u k c j a k a f l i n a w i ą z u j ą c y c h w d e
k o r a c j i do fliz h o l e n d e r s k i c h b y ł a b a r d z i e j r o z p o
w s z e c h n i o n a , n i ż s ą d z i a u t o r k a — nie j e s t w y ł ą c z o n e ,
że wyrabiano je także w innych dzielnicach Polski,
nie t y l k o n a P o m o r z u W s c h o d n i m . N i e w p ł y w a to
o c z y w i ś c i e n a pozbawienie
pieców gdańskich
cech
oryginalności. T a k jednak p o s ł u g i w a n i e się kaflami
omawianego typu, j a k i o g ó l n y nawet schemat kon
s t r u k c y j n y — o o r y g i n a l n o ś c i t e j , same w sobie n i e
rozstrzygają, spotyka s i ę je bowiem t a k ż e w innych
o ś r o d k a c h . Dopiero s p o s ó b r o z w i ą z a n i a
poszczegól
n y c h e l e m e n t ó w formy i d e k o r a c j i , w r a z z d r u g o
r z ę d n y m i , niemniej charakterystycznymi
szczegółami
9

1 0

* S t r a u s s K . : K a c h e l n u. Ö f e n der M a r k B r a n d e n
burg, S t r a s s b u r g 1926.
S t e i n b r u c h e r C h : H a m b u r g e r F a y e n c e ö f e n des
18 J a h r h u n d e r t s . K a c h e l u n d T ö p f e r k u n s t , 3, J a h r g .
1924, H . 12.
!

Media: http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/3791.pdf

Sprawozdania i recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1955 t.9 z.3

Item

New Tags