-
Title
-
Chłop potęgą jest i basta. O mityzacji kultury ludowej w nauce / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1983 t.37 z.1-2, s.3-8
-
Creator
-
Robotycki, Czesław; Węglarz, Stanisław
-
Date
-
1983
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:3137
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Sztuki PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3348
-
Text
-
Czesław Robotycki, Stanisław Węglarz
CHŁOP POTĘGĄ JEST I BASTA. O MITYZACJI
KULTURY LUDOWEJ W NAUCE
„ W i e d z a nie jeat n i c z y m i n n y m j a k budowaniem
m i t u o świecie, g d y ż
m i t leży j u ż w a a m y e h e l e m e n t a c h i p o z a m i t n i e m o ż e m y w ogóle
wyjść".
Bruno Schulz
1
Koland Barth.es
2
, , W s z y s t k o więc może b y ć m i t e m ? Sądzę, że t a k . . . "
Zastosowany
w t y t u l e zwrot, zapożyczony z d r a m a t u Stani
sława W y s p i a ń s k i e g o ,
istniejący
w dzisiejszej
frazeologii
p o p u l a r n o porzekadło, j e s t tezą aksjologiczną n a której
treść p r a c o w a ł y p o k o l e n i a t w ó r c ó w . T e z a t a o s t a t e c z n i e
jako
bogatą
powinna
tę ś w i a d o m o ś ć z j e j o b i e k t a m i c z y l i z m o ż l i w y m i f o r m a m i d o ś
wiadczanego
przez
operatywność
nią b y t u ' ' .
W
9
uzyskują
nowym
polu
„metakategorio" t y p u
teoretycznym
kultura,
pogląd, m i t . . . Współczesna h u m a n i s t y k a poszukuje
świato
całościowego
należeć d o ś w i a t a s z t u k i i w y r a ż a ć się właśnie w j ę z y k u p o e t y c k i m ,
k o m p l e k s u znaozeniowotwórczego, a podstawowym j e j celem jest
b o w i e m niesie w sobie idee, o c e n y i k a t e g o r i e , określane m i a n e m
zrozumienie.
i m p o n d e r a b i ł i ó w . J e d n a k ż e n a treść c y t o w a n e g o
zwrotu — po
Te
nowe
tendencjo
rzekadła zapracowała również n a u k a , a c z k o l w i e k miała b y ć o n a
przez humanistów
—
na metajęzyk"
zgodnie
z życzeniami sejentystów — wolną o d sądów aksjo
logicznych
i wyłącznie
Takie
opozycyjne
i
naukowych
często
opisywać
rzeczywistość.
traktowanie
było
sądów
się m . i n . w
mitologa"
1 0
,
przyjmowaniu
który
„skazany
jest
. T a k ą p o s t a w ę p r z y j ę l i ś m y r ó w n i e ż , chcąc p r z y
pomnieć, że m i t y z a c j a — jeden z nader i s t o t n y c h mechanizmów
aksjologicznyoh
kwestionowane.
1 1
wyrażają
„postawy
Wybuchające
co
wytwarzających t e k s t y k u l t u r y — n i e ominęła również
Podzielamy
zdanie
tych,
którzy
twierdzą,
nauki
że m i t y z a c j a
1 2
.
jest
p e w i e n czas s p o r y o z d a n i a wartościujące w n a u c e powstają n a
w h u m a n i s t y c e n i e d o uniknięcia. T r a k t u j e m y , za i n n y m i a u t o
kanwie podstawowych
r a m i , pojęcie m i t u oraz jego p o c h o d n e j a k o k a t e g o r i e
Nasilanie
się r ó ż n i c
wywołało poczucie
różnic w poglądach n a istotę
między
stanowiskami
kryzysu
wchodzących
a n a l i z poszczególnych d y s c y p l i n wiedzy.
gląd l i t e r a t u r y
cpistemologioznymi
w nauce i wzbudziło
sobów i n t e r p r e t a c j i zjawisk
tzw. humanistycznej
poznania.
krytykę
w zakres
Nawet
spo
giczne i stosujemy do k o n k r e t n e j d y s c y p l i n y wiedzy,
metapoziom
przedmiotu
pobieżny
z o s t a t n i c h łat,
prze
pozwala
na jakim
Przedstawione
d o k o n u j e się t a k i c h
operacji.
n a p o c z ą t k u d y l e m a t y p o z n a n i a są t ł e m s p o
rów bardziej szczegółowych, dotyczących i s t n i e n i a m i t u i mecha
n i z m u m i t y z a c j i w n a u k a c h n i e mających
charakteru technolo
stwierdzić, że z n o w u znaleźliśmy się w s y t u a c j i k r y z y s u . P r z y
gicznego. S t a n o w i s k o k o n s e k w e n t n i e z t y c h sporów
pomnijmy
streszcza
( w największym
Istota
kryzysu
skrócie) n a c z y m
epistemologicznego,
o n polega.
najostrzej
rysującego
metodolo
podkreślająo
wywiedzione
się n a s t ę p u j ą c o : j e ż e l i w l u d z k i m p o z n a n i u
własnej skóry
jest niemożliwo,
jeżeli świat
dany
porzucenie
jest
ludziom
się w f i l o z o f i i , w y r a ż a się w p o s t u l a c i e z m i a n y p o l a b a d a w c z e g o
j a k o wyposażony w s e n s , a sens t o d z i e ł o l u d z k i e j p r o j e k c j i
całej h u m a n i s t y k i . S p o r y e p i s t e m o - m e t o d o l o g i c z n e
pozostaje
doprowadziły
3
d o u t r w a l e n i a się d w u p r z e c i w s t a w n y c h p o s t a w
konstytuujących
Nie
sześćdziesiątych X X w i e k u . C h o d z i o postawę p o ż y t y w i s t y c z n o -
Nauki
-sejentystyczną
(reprezentowaną
i
neopozytywizm)
oraz tradycję personalistyczną ( m . i n . egzysten-
cjalizm)*.
Stanowiska
rozstrzygnięć
te
problemów
założeniu, że możliwości
ekstremalnej
wyznaczały
zakres
pojawiających
poznania
formie
podstawowych
się w n a u c e
lokują
przez
—
się w ś r ó d
przy
opozycji:
poznanie — przeżycie, opis — ocena, f a k t — wartość, o b i e k t y w n a
prawda —
s u b i e k t y w n y sens i t p . W s z y s t k i e
5
to i inne
opozycje,
to różne wersje k a r t e z j a i i s k i e j formuły wyrażające
onkologiczne
przeciwstawienie
i
czystej
przedmiotowośoi b y t u .
wano
wielokrotnie
łania a t m o s f e r y
tycznych
oraz
samowiedzy
podmiotowości
Prób
doprowadzając
6
myślenia
przełamania
w konsekwencji
dystansu wobec problemów i pytań
przyczyniając
się d o p o w s t a n i a
epistemo-metodologicznej,
przekonania
poznania naukowego
terze
rozwoju
Obecnie
obiektywnej
typu
socjolo
m i t z a m^takategorię
chimeryczne
ludzkie
wiary
mogą
artykułować
i nadzieje
w
możliwość
p o z n a n i a ; b a d a ć b ę d ą s ° n s t a k i e j w i a r y ze w z g l ę d u n a l u d z k i e
wartości .
1 3
Świadomość
mityczna
w k u l t u r z e jest
powszechna
i J e j j T J o ^ b i l c j l " " " w y d a j e sie n i t m o ż l i w a . O d n a j d u j e m y j ą w każ
dym
r o z u m i e n i u świata
i h i s t o r i i , która
r o z u m i e n i e świata i h i s t o r i i czerpie
m a mieć
sens.
z korzenia m i t u
kultury
Nasze
(określonej
w i z j i światopoglądowej), d z i ę k i n i t m u z d o b y w a m y p r a w o
w a n i a sensu r z e c z o m
nada
i zdarzeniom. T a k i mitotwórczy oharakter
niechętnie j e s t u z n a w a n y
w odniesieniu do niektórych
sfer k u l t u r y t y m b a r d z i e j , że z m i t y z o w a n e
treści w y m y k a j ą się
p o t o c z n e m u doświadczeniu, u b r a n e w słowa n a u k i , i d e o l o g i i c z y
zabsolutyzowanej
h i e r a r c h i i wartości.
Odkrywanie
zmityzowa-
nych warstw k u l t u r y w każdym jej przejawie, t o sztuka interpre
tacji.
Ostatecznie
Zarysowano
oraz l i n e a r n y m i k u m u l a t y w n y m charak
zmianę
z
wyżej
kryzysu
optyk
(w uproszczeniu
oczywiście)
opistemo-motodologicznego
badawczych
wielu
tendencje
wpłynęły
na
dyscyplin humanistycznych,
w stronę — generalnie rzecz biorąc — a n t r o p o l o g i i * . T a k dzieje
8
1
świadkami
_p_aj&£Ly_gm*t**'—Myślenie
i
pozytywis
wyrażać
wyjścia
jesteśmy
przedświadomych
wywo
jest t o nawoływanie d o porzucenia wysiłków w ogóle.
przyjmujące
prawdziwości
nauki.
o
do
podkreślającej
7
zostały
dokony
nowego
giczne i k u l t u r o w e w y m i a r y funkcjonowania n a u k i .
podważone
absolutnej
t e j formuły
—
z klasycznej e p i s t e m o l o g i i n a rzecz anałizy
mitu.
p a r a d y g m a t f i l o z o f o w a n i a , który dominował d o m n i ' j więcej łat
w
rezygnacja
kształtowania
humanistyczne
nieświadomych
dąży
do
przesłanek
się
nowego
ujawnienia
^rozmaitych
się
w
sztuki
historii
1 8
,
1 5
,
a także
socjologii ,
1 6
—
literaturoznawstwie
o paradoksie
—
w
w t y m jest i t o , że z m i a n a t a n a k a z u j e n o w e
współpracy
między
1 7
etnografii
f o r m samej świadomości jakąjudzie_mają. o sobie i s w o i m świecie,
formy
odsłania także p i e r w o t n y związek sensu j a k i k a ż d o r a z o w o łączy
pozwala odzyskać blask t e r m i n o w i h u m a n i s t y k a .
wymienionymi
,
1 9
historii
.
Ważne
metodologicznie
dyscyplinami;
co
3
E k s p l i k o w a n i e regułami myślenia m i t y c z n e g o z j a w i s k współ
Czynimy
t o zgodnie
c z e s n y c h — i t o często z e s f e r y n a u k i — b u d z i ł o o p o r y . N i e m n i e j
podkreślają
podobieństwo
(rozmytych)
między
mitom
rozumianym
fabuła), a jego współczesnymi
otnologicznio
f o r m a m i polega
(jako
w ł a ś n i e n a toż
samości f u n k c j i i podobieństwie s t r u k t u r y l o g i c z n e j j a k i e w s o b i e
zawierają .
2 0
W
2 5
,
z p o s t u l a t a m i w i e l u metodologów,
istotną
rolę
definiowanych
t z w . pojęć
przez
którzy
nieeksplikowanych
użycie
2 6
.
W o b e c f a k t u , że w i e d z a o k u l t u r z e l u d o w e j (płynąca
z nauk
0 n i e j ) m a c h a r a k t e r z m i t y z o w a n y zająć m o ż n a różno s t a n o w i s k a .
M o ż n a z j a w i s k a n i e dostrzog;ać — l u b w i d z i e ć j e t y l k o w w y m i a r z e
analizach mitów
pretacyjne:
należy
filologiczną,
Próbując
stwierdzić,
antropologiczną
najogólniej
że stanowią
uwzględniać t r z y wersje
określić
i
czym
go pewno
inter
publicystyczną .
2 1
jest
m i t , możnaby
konstrukcje —
nieodzowne
i stale obecne w n a s z y m życiu i n t e l e k t u a l n y m i a f e k t y w n y m
pozwalające n a m z m i e n n e i w a r u n k o w e składniki
wiązSc" w sposób c e l o w y
„byt",
nader
„prawda",
z realnościbmi
„wartość",
czy
Pol z pewnych
typu
t o u z n a w a ć n a p r z y k ł a d , iż
powodów
mhyzowali
ludową, ale
obiektyw
naukowości .
2 7
Można zjawisko
k r y t y k o w a ć posługując się k a n o n a m i l o g i k i
1 a r g u m e n t a m i , że istnieją już i n n e s p o s o b y i n t e r p r e t a c j i świata,
że t e d a w n i e j s z e
t o a n a c h r o n i s m , k t ó r y p o w i n i e n zniknąć
z odeszlymi z nauki paradygmatami rozumienia
2 2
Goszczyński
kulturę
osiągnięcia K a z i m i e r z a D o b r o w o l s k i e g o t o już esencja
nej
—
doświadczenia
bezwarunkowymi
„sens"...
historycznym. Znaczy
wraz
świata .
2 8
podsuwa
M o ż n a , w końcu, z j a w i s k o analizować i starać się zrozumieć
myśl podobieństwa m i ę d z y m i t e m a ideologią. W p i s m a c h M a r k s a
z g o d n i e z postulał a m i h e r m e n e u t y k i ; zdając sobie sprawę z t r u d
Taki
i
silny
Engelsa
związek
ideologia
mitu
oznaczała
ze
światem
fałszywą
wartośoi
ś w i a d o m o ś ć , iluzję c z y
świadome m i s t y f i k a c j e ( p o r . publicystyczną wersję m i t u ) . Z cza
ności
ujęciach
ogólnych,
idoo'ogia
opisujących,
to
uporządkowany
interpretujących
zbiór
twierdzeń
i oceniających
wistość o r a z postulujących określone działania, z g o d n i e
damianymi
( l u b nie) interesami
pewnych
Ideologię j a k o s y s t e m pełny o d n a j d z i e m y
elementy
filozoficznych,
mieć
aspekt
ideologii
występują
w
z uświa
społecznych.
w formie
a l b o też j a k o zbiór t e z w y p r e p a r o w a n y c h
częściej
grup
programów,
przez badaczy.
tekstach
a l e n i e są r e d u k o w a l n e
Jeżeli u z n a m y , że między
formami
te mogą
do ideologii.
świadomości i ekspresji
społecznej ( n a u k a , s z t u k a , i d e o l o g i a i t d . ) zachodzą relacje
zależności i w y m i a n y ,
form
współtworzy
t o stwierdzić
otoczenie
wości i c h a r t y k u l a c j i
2 3
sposób w y p o w i a d a n i a
.
możemy,
d l a świata
Zasadniczo
ocen,
wartości
i daje
istnieje więc jeden
zdań o wartościach
mechanizm
kultury
2 4
strzegane;
t u mechanizmy
Rzecz
dotyczy
wspólny
twórczości;
przedmiotem
głównie s z t u k i i d o
mitologizacji nikogo
nauco
o sztuce
i
n i o dziwią. O d
tematów
c z a s i n a naukę. W
rozważań
warto
etnografów
—
sobie
kontekście p r z e d s t a w i o n y c h
kultura ludowa
fakt,
wyżej
że p r z e e m i o t
badań
— uległ w i c h p r a c a c h
swoistej
mityzacji.
Wzgodzio z t y m co już stwierdziliśmy, uważamy, że z m i t y z o wanic
wiedzy
włączaniu
w
o kulturze ludowej
tezy
o
w nauce p o l e g a ł o
przedmiocie
badań
wiedzy
iż
rozwój
2 9
zainteresowania
mitu.
od wiedzy
Tymczasem
kulturą
ludową
zmityzowanoj
Roch
m . i n . ча
całościowych
przekonania
S u l i m a przekonująco
nia
ludowości
utrwalił
się w s p e c y f i c z n y c h
wizji
badacza.
estetycznie
wego, w imieniu
wać
(...)
figury
wizje
którego
eaiośei
osobowa
biolo
g i c z n e są p i e r w o t n e w s t o s u n k u d o p s y c h i c z n y c h ; i t p . W
odnie
j e j cechą
immanentną
zabiegiem
mityzującym
jest
interpretacja
faktów
w imię określonych wartości. T u za przykład m o g ą posłużyć
następujące: k u l t u r a l u d o w a jest źródłem n a r o d o w e j
tezy
posiada
„ r a c j o n a l n e j ą d r o " , p r z y c z y n i a się p r z e z t o d o r e a l i z u j ą c e g o się
postępu; zachowuje
myślenia
się w z m i e n i o n y c h
są z n a k a m i
sytuacjach
lub
literackiego
a powstała
i procesu
idei nakazuje
i symbols, m i
historycznyeh"
ona jako
i t p ) z. k u l t u r ą
3 0
dziejo
postępo
1
wcielonymi
zachowują
. Figury
myślenia
o
owoc k o n t a k t u
Jodową
samych przodsUiwicioli ludu
znano
oraz
jako
jako
(naukowego,
wynik
działania
( r u c h l u d o w y , twórczość
chłopów).
ludowości
znaczeniowi* rozpiera między
określa
piwną,
wspólnotę
tiedycją a współczesnością.
Więk
szość z n a k ó w t e j w s p ó l n o t y d o t y e y . y k u l t u r y n a r o d o w e j i u d z i a ł u
p o s z c z e g ó l n y c h w a r s t w spole c z n y e i h w t e j k u l t u r z e
ludowa,
kultura
w s i , zdominowała
konkretu
antropologicznego
Wartości
humanistycznych
i ściśle
3 1
.
kultura
dostępny
n a m dzisiaj t y p
zespolone
z n i m hierarchie
(...). Z d o m i n o w a n i e
z n a c z n y c h .ob-
szarów r e f l e k s j i o k u l t u r z e przez realia, k u l t u r y l u d o w e j
powodo_-_.
w a l o , nie t y l k o w przeszłości, l i c z n e p r z e j a s k r a w i e n i a i m i t o l a g b - - .
1
(.••)• K u k u r a ^ n n ó w f t T a
obraz,
ponosi
swoiste
miejsca
oddają
przede
ko^zl.y
nasz
ogólniejszymi
Pokonać możemy
teria!! m
terenowym
dalszy
tezami
wszystkim
bycia
—
zamiar
nowej
3 2
nieadekwatny
jest
dominującym
. Słowa tego c y t a t u
zapowiadany
do
j a k często
tego
epistemologii.
t e z y n a u i . i n i e peiprzi z weryfikację
—
jednocześnie t a k i t y p o r g a n i z a c j i
tak nie robiono")
posiadają
wewnętrz
—
czynią
zm a
etnografowie,
gdy
lecz m u m y t u szansę o d k r y c i a s e n s u
funkcjonujące
figury
myślenia,:
do destrukcyjnego
wpływu
cywili
za
Sulimą
następująco.
są p o d s t a w ą
opozycja
T a k a precyzacja
m i t u o k u l t u r z e ludowej w nauce
korespon
to
co
miejskie,
d u j e z j e g o t r z e m a w e r s j a m i i n t e r p r e t a c y j n y m i , o k t ó r y c h wspom
wskazuje
Wydobywanie
przy
takiej
szerokiej
definicji.
pionu
i iróclla.
dwie
jaki
ludowej.
podstawo
Zawierają, o n e
.Kultura, l u d o w a jest
źródłem
wartości
w czasach n i e w o l i zachował
wartości,
etycznego
odrodzenia.
T u też mieści
o d c z y t y w a n a j a k o : t o co w i e j s k i e , t o n a s z e , s w o j s k i e
nieliśmy
Pozostaniemy
o kulturze
w s o b i e c a l e b o g a c i w o t r e ' s o i , a, i c h m e t a f o r y c z n y se^ns eielozyt u j e m y
któro
przeciwieństwie
kulturze tezy
aksjologię
wości
zacji) i t d .
w
iSulima analizując f a k t y l i t e r a c k i e dostrzega
we
m o i a l n y c h ; w n i e j naród
4
widze
myślenia.
refleksji o ludzie i j ' go kulturze. Figurę taką z n a m y
„ludoyeość",
n e j , żo u c z e s t n i c t w o w n i e j w p ł y w a n a h a r m o n i j n y r o z w ó j o s o b o
wyżej.
figurach
w d i a l o g id< o l o g i c z r y , są n o ś n i k ; m i i d e o l o g i i i r ó ż n i e
autentycz
ności; z a w i e r a o n a w sobie szczególne wartości e t y c z n e ;
(w
(z J e g o
sposób
c h c ą z r e l a t \ v. i z o w a ć j a k i ś są.d ( n p . z d a n i a t y p u „ w N . k o l o M .
jest postęp; i t d .
Innym
dowodzi
świata
posłannictwo
adekwatnie
tożsamość
sięga t a k d a l e k o w s t e c z j a k j e g o p a m i ę ć ; l u d z k i e p o t r z e b y
s i e n i u do k u l t u r y , m a c h a r a k t e r c e l o w y ;
znanym
F i g u r a myślenia „ t w o r z y j e d n o r o d n e i przejrzyste, p r z y t y m
nacechowane
człowieka:
jego
przebiega!
t e z a m i c a ł k o w i c i e się zgadze m y ) , ż e z m i t y z o w a n y
u nas n i itei : : 1 ' j n refleksji k u l U u o z n a w e z e j ' "
racjonalny;
zauważyć
do naukowej, t j . wolnej o d
O t o k i l k a przykładów t a k i c h zdań w o d n i e s i e n i u d o t z w . n a t u r y
jest
etnografii
romantyzmu
. ) U t y c h s e m y c h autorów łatwo
zainteresowali
szlakiim:
jej
człowiek
o ludzie jest
ssę h i s t o r i ą
d a l s z y , n a d e r ehar, k t e r y s t y e ; n y tolc r o z u m o w a n i a , podkreślający
zacje
indywidualne
obszarów
n i e ulegają.
związane z kwestis m i n a r o d u i p a n s l a w i z m u ( k a t e g o r i i e x d e f i n i -
lecz
pierwotne
zajmujący
mitotwórcze
tione mitologicznych
ś w i a t a i c z ł o w i e k a , k t ó r o n i e w y n i k a ł y z, d n k n n y w p . n y e . b
