-
Title
-
Uprawa bru w Małopolsce w XX wieku / LUD 1958/59 t.45
-
Description
-
LUD 1958-59 t.45, s.203-222
-
Creator
-
Kwaśniewski, Krzysztof
-
Date
-
1960
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:158
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:183
-
Text
-
202
I
I:
w rozwoju dziejowym" (Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza 1959).
W podrozdziale tej pracy pt. "Opis pługa z połowy XVIII wieku"
(s: 183-189) autor omawia opis i rysunek pługa z "Uwag Tygodmowych 'Warszawskich", będący przedmiotem niniejszego artykułu. Rysunek (Ryc. 21) zaopatrzony został objaśnieniem: "Model
pługa z okolic Warszawy z połowy XVIII w!eku: ... ". Zatem odpowiednie fragmenty mego artykułu odnoszą się również i do tego
rozdziału nowej pracy Wł. O c h m a ń s k i e go.
••
KRZYSZTOF
KWASNIEWSKI
UPRAW A BRU W MAŁOPOLSCE W XX W.
•
•
,
I
Badania terenowe dla Polskiego Atlasu Etnograficznego prowadzone w 1954 r. pi'zy pomocy Kwestionariusza nr 2, (Rolnictwo
i hodowla) objęły także zagadnienie "Ber i jego uprawa", do którego kwestionariusz napisał Józef Gajek. Tradycje o uprawie bru
st'wierdzono jednak tylko w 9-u spośród 332-u przebadanych wsi
stałej sieci badań PAE. Poza tym w kilkunastu wsiach stwierdzono
tradycje o występowaniu chwastu zwanego ber, berek, browe
proso lub podobnie, a także występowanie nazwy tej w piosenkach choć znaczenie jej jest już informa,torem nieznane. Ponieważ z łącznej lknby 22-u punktów badań PAE z których uzyskano)
jakiekolwiek dane o brze, prawie wszystkie punkty skupiły się
w Małopolsce - postanowiłem przebadać ten obszar szczegółowo,
zarówno pod wZlględem techniki uprawy tego zboża, jak i przyczyn utrzymywania się i zaniku tej uprawy w gospodarstwach
chłopskich w XX w. Materiał uzupełniający uzyskałem w drodze
własnych badań terenowych oraz w wyniku ankiety rozesłanej
do ośmiu szkół średnich i 21 szkół podstawowych z powiatów:
Bochnia, Brzesko, Brzozowa, Busko, Dąbrowa Tarnowska, Dębica, Kazimierza Wielka, Krosno, Mielec, Pińczów, Ropczyce,
Staszów, Strzyżów. W ten sposób uzyskałem 63 odpowiedzi
z 56-u wsi.
B e r (Setaria Itc.lica Beauv., Panicum ita[icum L.) określany
jest przez badaczy różnymi polskimi nazwami: proso pałkowe t,
1
Encyklopedia
Rolnicza,
Warszawa
1890.
205
204
it.
proso włoski~ (wlośnica ber) 2, włośnica włoska 3, a wspomniane
są też nazwy szarłat 1 i szczypanki ó. Encyklopedie wymieniają
nazwy: ber (czeska), Borstenhirse (niemiecka) u, względnie Fench,
Fuchsschwanz, Fenchelhirse (niemieckie), bor (rosyjska) 7, siao-m:,
lub siao-miza chińska, (stąd nazwa importowanej później ni.=kiedy do Polski czumizy), sok, lub czy-o (koreańska) 8. W rozbieinośd, co do niemieckiej nazwy po stronie słownika Lindego stoi
Encyklopedia Brockhausa, podając nazwy bru: der Fennich,
Fench 9. Wzmianki o brze u autorów łacińskich zestawia już
Marcin z Urzędowa Jl!. Zielnik Jakuba Wagi It wymienia wzmiankt:
o brze z pomnika języka czeskiego z 1202 r.12, zaś wzmianki
i nazwy łacińskie bru z XV i XVI w. zestawia Syrennius (Elymus, Helymus, Pankum, Panica, Melyne, Melinus, Mel frugum) 13,
a następnie wyczerpująco Rostafiński (Milium, artimilium, pannicum, iocus, iognerus, iencis i warianty tych nazw) 14. Wzmianki
2 M o w s z o w i c £: Jakub:
Z dziejów roślin uprawnych:
L Zboża, Warszawa 1948, s. 56.
3 T y n i e c k i Wł.:
O zbożach, Tygodnik Rolniczo-Przemysłowy.
Warszawa 1874, t. XV s. 221.
• R o ~ t a f i ń s k i Józef: Prowincjonalne
polskie nazwy roślin XVIII
w. z Prus Książęcych, głównie z rękopisu Andrzeja Helvinga, opracowa!:e
przez .... Rozprawy Akademii Umiejętności, Wydziału Filologicznego, seria
II, t. XXV (40), Kraków 1905, s.216.
e R O S t a f i ń s k i Józef: Symbola ad historiam naturalem
Medii Aevi
Kraków 1900, s. 110.
e Ottuv Slovnik Naueny.
7 L i n d e S. B.: Słownik
języka polskiego, Lwów 1854-60.
~ Mowszowicz j.w., s. 56.
o Brockhaus'
Konwersations
~exicon, Leipzig.
10 Z Urzędowa
Marcin: Herbarz Polski, Kraków 1595, s. 233.
.Il Wag
a Jakub:
Flora polska w ograniczeniu
do jawnokwiatowych
rodzajów. Warszawa 1847. t. II, s. 97.
12 Wg
S a f a j' ikr.
P. - P a I a c k y F.: Die Alteste Denkmaler
d·",
bóhmischen Sprache.
lO S y l' e n n i u s
S i m o n: Zielnik .. Kraków 1613, s. 1009.
"Rostafiński,
Symbola ... j.w .. t. II, s. 32, 64,84,100,108,127,
134. 142, 152, 156, 17.5,234, 248 i 254. Por Kar low i c z .Jan: Łacińsko-polski
słowniczek roślinny z zabytku przemyskiego.
Prace filologiczne II, Warszawa 1888, s. 145 i 153.
•
"
Rys. 1. Ber-Seta,'ia
Italica B.ok.az ze wsi Wyży·ce, pow. Bochnia
Fot. K. Kwaśniewski,
1959 r.
o brze, zawarte w najważniejszych europejskich opracowaniach
ootanicznych zestawia również Jakub Waga 15.
Ber pochodzi ze wschodnio-azjatyckiego,
chińskiego ośrodka
roślin uprawnych 16. Znaleziono go już Vol nawodnych budowlach
Wag a J., j.w., t. I, s. 251.
Por. H o o P s J.: Die Walćbaume und Kulturpflanzen
im germanischen
Altertum. Strassburg 1905, s. 323, 326: Va v i I o v N. L: Centry proischożde15
Je
207
206
r
wspominają też niektóre podręczniki rolnicze XVII-XIX
w. ~5.
Dwa z nich wydane zostały w Krakowie. Tym niemniej istniej4
dane wskazujące, że uprawa bru nie ograniczała się dawniej do
rvlałop-olski. Z początkiem XVIII w. ber był znany jako zboże
uprawne w tzw. Prusach Książęcych ~G. l\lazwa "ber" występujE:'
\'1 przysłowiu
śląskim jeszcze w drugiej połowie XIX w.2'. Istnieje też wzmianka o uprawie bru w mazowieckiej wsi Łukowiec
'IV XIX W.,
ber nie był tam jednak uprawiany przez chłopóvl
lecz tylko znany im z dworu ~8 .• Jeszcze na przełomie XIX i XX w.
ber b:vł uwzględniony w drukowanym wykazie zbóż folwarcznych ksiąg obrachunkcwych
na Mazowszu '!!'. Tradycje chłopskiej uprawy bru poza Małopolską stwierdzono w badaGiach PAE
tylko w jednej wsi Zdunek pow. Ostrołęka, zaś w kilku wsiach
pogranicza podlasko-lubelskiego
stwierdzone występowanie nazwy "ber" w piosenkach, choć chłopi nie znajc~ znaczenia tej
nazwy. Przemawia to za twierdzeniem, że jeśli chłopi tamtejsi
znali uprawę bru zarzucili ją już oddawna a tylko przykład
dworu mógł spowodować w sporadycznych wypadkach powrót
szwajcarskich, odnoszonych do epoki kamiennej 17, a następnie
w wykopaliskach z okresu przejścia z epoki żelaza w epokę brązu
w mieszance z prosem i innym:, nasionami 18. W starożytnym
Egipcie ber był meznany 19, natcmiast w Chinach był przed ok.
2700 Jaty jednym z pięciu zbóż zasadniczych. Do Europy zbożl~
to dotarło poprzez Ukrainę i Austrię, a według de Condolle znanE'
było jako zbiór dziki wcześniej niż uprawa roli 20.
Archeologia uwaŻa jednak Dunaj za północną grCinicę najdawniejszej uprawy bru 21 nie stwierdzono też występowania bru
w wykopaliskach z terenu Polski 22. DawnO'ść jego uprawy przyjmowano na podstawie ogólnosłowiańskiej i wspólnej wszystkim
Słowianom nazwy tego zboża 23. Hostafiński widzi jednak analogię
z arabską nazwą "jakiegoś zboża" - bor, stawiając hipotezę
błędnej lekcji Abu Bekhra w ustępie mówiącym, że w państwie
Mieszka hodują proso i orkisz: przypuszcza on, że mogła tu być
mowa właśnie o prosie i brze 24. O brze, jego uprawie i konsumcji
nia kulturnych
rastenij. Trudy po prikładnoj botanike, Leningrad 1926, XVI
2.; S z a f e l' Władysław:
Zarys ogółnej geografii roślin, Warszawa
1952,
s. 145; Mowszowicz j.w., s. 56.
" Wg. Mowszowicza, j.w., s. 56.
'" N e u wei l e l' E.: Die pri'ihistorische
Pflanzenreste
Europas. Vierteljahrliche Schriften Naturforschungs
Gesellschaft~. Zurich 1919, t. 64, s. 642,
cyt. wg. M a u l' i z i o A.: Pożywienie w rozwoju dziejowym, Warszawa 1926.
ID Wg. de
C o n d o 11 e, relacja Mowszowicza j.w., s. 56.
~o Za Mowszowiczem,
j.w., s. 56-57.
21 N e t o l i t z k y F'.: Unser
Wis sen von den Alten Kulturpflanzen
Mitteleuropas,
Berichte
der Romisch-Germanischen
Komission,
1931, XX,
(14-76) s. 21 ryc. l, cyt. wg Clark J. G. D.: Europa przedfiistoryczna,
War~zawa 1957, s. 134.
.2 Por. K o s t l' Z e w s k i Józef:
Kultura
prapolska,
Poznal1 19,19 s. 32;
K i e l' s n o w s k i Ryszard: Rośliny uprawne i pożywienia roślinne w Polsce
wczesnofeudalnej.
Kwartalnik
Historii
Kultury
IVlaterialnej
Warszawa
1954, r. II, nr 3, s. 358.
2:1 M o s z y it s k i
Kazimierz:
Kultura
ludowa Slowian, Kraków
1929,
t. I, s. 210; por. N i e d e l' l e Lubor: Zivot starych Slovanó, di! I sv. I,
Praha 1911, s. 179.
N R o s t a f i it s ki,
Sym::;ola..
j.w., s. Ill; por. też relację PseudoMaurik'.osa odnoszącą się do Slowian balk. wg P l e z i a l\larian:
Greckie i laciitskie żródla do najstarszych
dziejów Siowian cz. I, Poznal1-Kra-
•
ków 1952 str. 91. O brze, jako zbożu uprawianym
dawniej często na wypaleniskach przez Wałachów morawskich wspomina K u n z Ludwik: Jak hory
Zivily lidi na Rajnochovsku.
Nase Valassko XIII. Brno 1950, z. 1-2 str. 55.
2.; K l' e s c e n t y n Piotr:
O pomnożeniu i rozkrzewieniu
wszelakich !=,Q~ytków. Kraków 1571 s. 184; K l u k Krz:-'sztof: Roślin potrzebnych, pożytecznych, wygodnych, osobliwie krajowych
albo które w kraju użyteczne być
n-:ogą utrzymanie,
rozmnożenie
i zażycie. Warszawa
1802, t. III, s. 136
i 357-8; G u t k ow s k i Wojciech: Katechizm
dla włościan, Warszawa 1306
s. 308; P i e k a l' s k i Franciszek:
Ziemiaitstwo krajowe, Kraków 1809, t. II
rozdz. XIX; E k i e l s k i Napoleon: Nauka rolnictw'.!. Wyklc>dy nauk dla ludu
staraniem
\Vydziału Oświaty Tcwarzystwa
Naukowego
z Uniwersytetem
Jagiellońskim
złączonego, III. Kraków 1850 s. 123.
"I; Rkp.
z Królewca, dodatek Andrzeja Helvinga z 1726 r. wg Rostafióskiego: Prowincjonalne
polskie nazwy ... j.w" s. 216.
eo C i n c i a ł a Andnej:
Przysłowia
ludu polskiego na Sląsku w Ks.
Cieszyńskim, Cieszyn 1885 s. 11.
!. U l a n o w s k a
Stefania:
Niektóre
materiały
etnograficzne
we wsi
Łuko\vcu. Zbiór wiadomości do antropologii krajowej, Kraków 1884, t. VIII,
dzi al etnologiczny s. 256.
", Wiadomość tę zawdzięczam uprzejmości prof. dra J. Czekanowskieg,J.
208
209
na pewien czas do tej uprawy. W braku odpowiedniej ilości rąk
do pracy, wobec dużej pracochłonności uprawy bru 30 uprawa
dworska była zapewne uprawą pastewną - być może była b)
odmiana pastewna bru, mohar ~1. Wnioskowanie to przeprowadzone zostało w drodze analogii na podstawie wiadomości z niektórych wsi małopolskich (np. Dębie pow. Dębica). Przypuszczać
też należy, że gospodarstwa dworskie kierowały się w dużej mierze wskazówkami np. Encyklopedii Rolniczej, która pisze o brze,
jako o uprawie obcej: " ... wymaga klimatu cieplejszego, niż
nasz ... dałby się i u nas zaaklimatyzować ... wyłącznie tylko
na pokarm dla trzody chlewnej i drobiu 'Jżytym być może ... " a~.
Mniej stanowcza jest inna relacja: " ... gdzie tylko ziemia nie
za lekka, a rolnik pracy się nie obawia wDlą, przyu8.jmniej li nas,
uprawiać prDso zwyc7:ajne, a nie ber 33. Współcześnie jednak
prasa donosi, że "kaszę jaghną oraz pośledniejszych przymiotów
brzaną dostarczają (do Skały p. mój KK) z Nowego Miasta i Wiślicy"14. Należy przypuszczać, że choć kasza z bru jest jeszcz:~
wtedy przedmiotem obrotu handlowego - producentami jej są
już wyłącznie chłcpi, skoro w samym centrum Judowej uprawy
bru w Tarnowie czasopismo rolnicze pisze, że "ber i sorgo ...
wymagają klimatu cieplejszego a u nas mogą być zasiewane
tylko na paszę zieloną" 35.
Niemniej jednak w ośrodku małopolskim wyodrębnionym prZ2Z
badania terenowe PAE, a przebadanym dokładniej przeze mnie
uprawa bru utrzymała się dość długo w gospodarstwach chłopskich, w trzech zaś wsiach (Grobla pow. Bochnia, Łoniowa pow.
Brzesko i Kipszn.a pow. Tarnów) uprawiano go prawdopodobnie
jeszcze w okresie wypełniania ankiety (1956 r.). Ze ber uprawiano także na wchodzie poza granicami Polski, zwł.aszcza na
j.w., s. 221 (o prosie).
rolnicza, j.w., i Ottó.v Naucny Slovnik, j.w.
;]2 Encyklopedia
rolnicza, j.w.
33 Tyniecki,
j.w., s. 224.
'" Gazeta Kielecka, Kielce 1877 (r. VIII) nr 91, s. 1, dział: "Jarmarki
targi kieleckie".
35 I w s k i: Proso i jego uprawa,
Głos Rolniczy, Tarnów 1901, nr 8, s. 117.
30
Podkarpaciu
świadczą o tym wspomienia informatorów
z okolic Buczacza, Sarn, Kołomyi i Ołyki (na Wołyniu), uzyskam'
od nich w ramach badań PAE już po ich przesiedleniu się na
Ziemie Zachodnie. Oprócz tego n,
c-i Po
Ol
co
S
.,
e-.
"
::l
V>
ro
Cll:;j
~ ~~ El
s:i
'u;>,
~
c
;:
'C
>,.
~
co
I
..
C'l
~ Cti<
~ o
e C/J
~
ap..
O;
'"
H
;:l
e
