-
Title
-
Przegląd problematyki badań nad kulturą robotniczą w Polsce (ze szczególnym uwzględnieniem badań najnowszych) / ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1982 t.26 z.1, s.143-166
-
Creator
-
Stawarz, Andrzej
-
Date
-
1982
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:974
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1061
-
Text
-
„Etnografia Polska", t. X X V I , z. 1
P L I S S N 0071-1861
ANDRZEJ STAWARZ
PRZEGLĄD PROBLEMATYKI BADAŃ
NAD KULTURĄ ROBOTNICZĄ W POLSCE
(ZE SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM B A D A N NAJNOWSZYCH)
Artykuł niniejszy jest próbą przedstawienia rozwoju badań nad k u l
turą robotniczą w Polsce na podstawie ważniejszych publikacji, jakie
ukazały się drukiem od końca lat 60-tych do roku 1980. Celem zasad
niczym tego artykułu jest ogólna ocena dorobku etnografii na polu po
znawania kultury robotniczej w zestawieniu z trwałymi osiągnięciami
innych dyscyplin humanistycznych, w t y m głównie socjologii i historii.
Chociaż wielu badaczy zdaje sobie sprawę z wartości wyników, jakie
osiągnięto dotychczas, nie stać nas wciąż na podsumowanie wiedzy,
ergo określenie zasadniczych cech kultury robotniczej w Polsce w epoce
kapitalizmu, jak również w obecnym okresie socjalistycznego rozwoju.
Prawdopodobnie długo jeszcze nie będzie nas stać na taką syntezę, szcze
gólnie w odniesieniu do współczesności. Przełom w życiu społeczeństwa
polskiego, jaki dokonał się w lecie 1980 r., wskazał także i humanistom,
jak złudne i niepełne były wcześniejsze ustalenia, dotyczące systemu
aksjonormatywnego (wartości i normy), funkcjonującego w obrębie kla
sy robotniczej, a także jak zaniedbane zostały badania nad miejscem
i rolą kultury robotniczej w kulturze narodowej.
0 znacznym ożywieniu badań w związku z podejmowaniem nowej
problematyki i rozwijaniem wcześniej podjętych zagadnień i możemy
mówić w odniesieniu do lat 70-tych. Badania etnograficzne i historycz
ne nad kulturą robotniczą w Polsce pozostają jednak nieco w tyle w sto
sunku do podobnych badań prowadzonych w innych krajach socjali
stycznych, głównie w NRD, Czechosłowacji i Związku Radzieckim .
2
1
Interesujący projekt szeroko zakrojonych interdyscyplinarnych badań nad
kulturą robotniczą przedstawił K . Żygulski w odniesieniu do Łodzi. Por. Ż y g u 1s k i , Problematyka badań nad kulturą
klasy robotniczej ze szczególnym
uwzględ
nieniem Łodzi, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 15: 1973, s. 13-26.
Por. E . P i e t r a s z e k , Etnograficzne badania kultury robotniczej, „Łódzkie
Studia Etnograficzne", t. 15: 1973, s. 33-38 (oraz sprawozdanie z konferencji po
święconej kulturze robotniczej, która odbyła się w dn. 3-5 listopada 1980 w K a r l Marx-Stadt, w niniejszym tomie „Etnografii Polskiej"); por. także odpowiednie
2
lii
ANDRZEJ
STAWARZ
Jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy jest brak w naszym kraju ośrod
ka, który koordynowałby badania prowadzone indywidualnie lub przez
nieduże zespoły badawcze np. w uniwersyteckich katedrach etnografii
w Warszawie i Łodzi, Instytutach PAN (głównie przez Instytut Filo
zofii i Socjologii oraz Instytut Historii) oraz Instytucie Historii Uni
wersytetu Warszawskiego. Inna przyczyna to stosunkowo jeszcze nie
duża popularność interesującej nas problematyki w większości ośrodków.
W niniejszym artykule chciałbym wykazać, że mimo ograniczonej
liczby badaczy, niedowładu w koordynacji badań, luk w podejmowanej
problematyce oraz rozbieżności teoretyczno-metodologicznych dzielących
etnografię, historię i socjologię, istnieje wcale niemała liczba interesu
jących i wartościowych prac. Duża część tych publikacji, a starałem
się brać pod uwagę zarówno druki zwarte, wydawnictwa seryjne i arty
kuły pomieszczone w czasopismach fachowych, jak i niektóre niepubli
kowane prace doktorskie, już dziś może być użyteczna przy próbie two
rzenia syntezy kultury robotniczej.
Moja propozycja przedstawienia rozwoju badań nad kulturą robotni
czą wyniknęła z chęci unaocznienia aktualnego stanu dorobku etnografii
na t y m polu badań. Istotą zagadnienia jest tu ocena wkładu etnografii
w poznanie kultury robotniczej. Chodzi bowiem o to, aby etnograficzne
badania monograficzne i problemowo-tematyczne uzyskały wyższą ran
gę na gruncie humanistyki polskiej. Dla etnografii (etnologii lub antro
pologii kulturowej) kultura jest przecież podstawowym i zasadniczym
przedmiotem badań 3. W przeciwieństwie do socjologii kulturę pojmuje
się w naukach etnologicznych w sposób niewartościujący a zarazem re
latywistyczny i systemowy . W badaniu konkretnej kultury, np. ludowej
bądź robotniczej, etnografię interesuje przede wszystkim związek za
chowań ludzkich w obrębie danej grupy z funkcjonowaniem w tej spo
łeczności wzorów kulturowych i symboli, a przede wszystkim leżącego
u ich podstaw systemu wartości i n o r m . Kontynuacja i konsekwentne
rozwijanie takiego podejścia w badaniu kultury robotniczej daje ogrom4
3
6
fragmenty a r t y k u ł ó w o rozwoju etnografii Czechosłowacji, N R D i Z S R R zawarte
w pracy pt. Etnografija v stranach socjalizmu, J u . V. B r o m l e y [red.], Moskva
1975.
Szerzej na ten temat w polskiej literaturze etnograficznej por. Z. S o k ol e w i c z , Wprowadzenie do etnologii, Warszawa 1974; A. W a l i g ó r s k i ,
Antro
pologiczna koncepcja człowieka,
Warszawa 1973, i in.
J . B u r s z t a , Etnograficzny punkt widzenia w badaniach nad rodziną,
[w:]
Metodologiczne
problemy badań
nad rodziną,
Z. Tyszka [red.], Poznań
1980,
s. 63-64.
B u r s z t a , op. cit, s. 64; A. F l i s , Antropologiczna koncepcja grupy, „Stu
dia Socjologiczne", nr 3 [74]: 1379, s. 51^53.
Dotychczas najszerzej o udziale etnografii w badaniach nad kulturą robot
niczą pisali B. Matysiak-Polakowa i Pietraszek. Por. M a t y s i a k - P o l a k o w a ,
Etnograficzna problematyka badań nad środowiskiem
robotniczym Łodzi,
„Łódzs
4
5
6
BADANIA NAD KULTURĄ
ROBOTNICZĄ
145
ną szansę całościowego i syntetycznego opisania oraz zrozumienia istoty
kultury klasy robotniczej jako jednego z największych fenomenów
w dziejach najnowszych nie tylko naszego kraju.
Etnografowie nie mogą oczywiście poprzestać na własnych badaniach.
Muszą oni ściślej współpracować zarówno z historykami badającymi
dzieje społeczeństwa, kultury i obyczaju, jak i socjologami, szczególnie
specjalistami takich zagadnień, jak praca, rodzina czy życie kulturalne.
W przypadku badań etnograficzno-historycznych koniecznie trzeba sięg
nąć do archiwalnych źródeł masowych (akta: stanu cywilnego, nota
rialne, także wytworzone przez administrację ogólną — gmin i miast)
oraz bogatej prasy. Natomiast w badaniach z pogranicza socjologii i etno
grafii muszą znaleźć uznanie (znacznie większe niż dotychczas) doku
menty współczesnego życia społecznego, pamiętniki i wspomnienia oraz
inne materiały biograficzne.
W niniejszym artykule nie rozwijam szerzej zagadnienia różnic
w podejściu teoretyczno-metodologicznym do kultury robotniczej jako
wspólnego dla etnografii, socjologii oraz historii przedmiotu badań. Pro
blem ten (poniżej tylko zasygnalizowany) godny jest niewątpliwie od
rębnego opracowania. Aktualnie ważniejsze jest chyba uporządkowanie
podstawowej literatury przedmiotu, wykazanie luk w tematyce badaw
czej oraz pokazanie dotychczasowych płaszczyzn współpracy dyscyplin
humanistycznych w zakresie kultury robotniczej. Dokonanie takiej pró
by jest o tyle ułatwione, że mimo braku definicji kultury robotniczej
(por. 3.1) funkcjonuje w środowiskach badawczych robocza koncepcja
tej kultury, przyjmowana bez większych zastrzeżeń przez etnografów
i znaczną część socjologów oraz historyków bliżej zainteresowanych tą
problematyką .
W artykule niniejszym chciałbym także, przy okazji, spojrzeć z pew
nego dystansu na w y n i k i dawniejszych badań. Warto bowiem przypo
mnieć najwartościowsze opracowania powstałe przed 1939 rokiem, a tak
że po 1945 r. do początku lat 60-tych. Dać to nam może asumpt do
skonstatowania istnienia ciągłości bądź jej braku, w podejmowaniu kon
kretnych zagadnień dotyczących kultury robotniczej.
Proponowana poniżej systematyka prac, szczególnie tych powstałych
w ciągu ostatnich kilkunastu lat, daje dość precyzyjne spojrzenie na
zakres podejmowanej problematyki, na mocniejsze i słabsze ogniwa pro
cesu badawczego.
7
kie Studia Etnograficzne", t. 6: 1»64, s. 87-103; P i e t r a s z e k , Etnograficzne
ba
dania..., s. 27-32; t e n ż e , Problematyka kultury robotniczej a etnografia, „Lud",
t. 50: 1965, cz. 2, s. 585-600.
Por. Z. B a u m a n , Metodologiczne zagadnienia badań nad kulturą
robotni
czą, „Studia Socjologiczne", nr 1 [12]: 1964, s. 20H22; P i e t r a s z e k ,
Etnograficzne
badania..., s. 29-30.
7
10 — E t n o g r a f i a P o l s k a t . X X V I , z. I
1-16
ANDRZEJ
STAWARZ
1. POCZĄTKI I ROZWÓJ B A D A Ń N A D K U L T U R Ą ROBOTNICZĄ
(OD S C H Y Ł K U X I X W I E K U DO R O K U 1939)
Krótką analizę ważniejszych publikacji powstałych przed I I wojną
światową odnosimy do dwóch okresów: przełomu X I X i X X w. (do
roku 1914) oraz dwudziestolecia międzywojennego (1918-1939). Okresy
te różnią się między sobą nie tylko ze względu na oczywiste dla każ
dego podstawy ustrojowo-polityczne warunkujące istnienie Polski i na
rodu polskiego, ale także ze względu na charakter i poziom nauk hu
manistycznych. Ogólnie można stwierdzić, że przełom X I X i X X w. to
okres „pierwocin" wielu kierunków badawczych nowoczesnej humani
styki, w t y m także etnografii. Okres międzywojenny charakteryzuje się
natomiast wieloma próbami bardziej kompleksowego badania rzeczy
wistości społecznej i kulturowej. Czy znajduje to potwierdzenie w od
niesieniu do kultury robotniczej spróbuję odpowiedzieć poniżej.
1.1. Zainteresowania badawcze kulturą robotniczą pojawiają się
w Polsce w latach 80-tych ubiegłego stulecia. Bez wątpienia prekurso
rami naukowego podejścia do problematyki sposobu życia i obyczajo
wości klasy robotniczej są etnografowie. Klasyczną już dziś pracą jest
opracowanie S. Ciszewskiego Lud rolniczo-górniczy
z okolic
Sławkowa
w powiecie olkuskim . Autor stworzył pełną, aczkolwiek dość statyczną
w ujęciu, monografię grupy dwuzawodowej. Praca Ciszewskiego podzie
lona jest na dwie części. W pierwszej odnajdujemy ogólną charaktery
stykę grupy i środowiska jej bytowania, dalej stan kultury materialnej
(ubiór, pożywienie itp.) oraz społecznej (język, obrzędy, gry i zabawy),
wreszcie materiał folklorystyczny w postaci rozmaitych pieśni. W dru
giej natomiast został ukazany przede wszystkim światopogląd grupy, sze
rzej rozwinięto wątki wierzeniowe demonologiczne opisano mądrości
wiedzy ludowej (np. medycznej) a także zaprezentowano bogatą tra
dycję literatury ustnej
postaci podań legend gadek anegdot i
gadek Mimo wzorcowego charakteru praca Ciszewskiego przez wiele
dziesiątków lat nie znalazła naśladowców na gruncie badań nad klciSc|
robotniczą
8
Druga połowa X I X w. to okres przekształcania się mas proletariac
kich w klasę robotniczą, a także okres narodzin kultury robotniczej.
Badacze działający w owym okresie nie skorzystali z możliwości bliż
szego obserwowania nowej kultury znajdującej się niejako in statu nascendi. Powstało co prawda szereg interesujących prac, które dotyczyły
przeważnie tylko problematyki warunków i standardu życia robotni-
8
S . C i s z e w s k i , Lud rolniczo-górniczy
z okolic Sławkowa
w powiecie
olkuskim, Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej, K r a k ó w 1886-1887, t. 10-11.
W mniejszym zakresie kulturą proletariatu interesowali się też J . L o r e n t o w i c z i S. C e r c h a .
BADANIA NAD KULTURĄ
ROBOTNICZĄ
147
ków». Dziś odczytujemy je na nowo i próbujemy wyzyskać dla badań
nad materialną, a niekiedy i obyczajową stroną sposobu życia prole
tariatu.
1.2. Do najciekawszych opracowań wiążących się bliżej z problema
tyką kultury robotniczej należą prace ks. A. Wóycickiego, oparte na
materiałach zgromadzonych przed 1914 r. oraz tuż po odzyskaniu nie
podległości (lata 1918-1920). Przede wszystkim mam t u na myśli pracę
pt. Robotnik polski w życiu rodzinnem™. Jest to ciekawe studium syn
tetyzujące zagadnienia kultury w aspekcie domowego i publicznego ży
cia rodzin proletariackich. Strona faktograficzna dotycząca realiów ży
cia robotników jest dość mocną stroną monografii mimo tego, że auto
rowi bardziej chodziło o pokazanie' szeregu zjawisk niekorzystnych dla
rozwoju rodziny robotniczej (niemoralność i nieobyczajność, patologia
społeczna). A. Wóycicki zastosował w dużym stopniu metodę monogra
ficznego badania rodzin zbliżoną do metody Le Playa i innych ekono
mistów francuskich. Szeroko zostały wykorzystane materiały ankietowe
zbierane nie tylko do celów ściśle naukowych), mniej już dziś dostępna
literatura oraz dane statystyczne. Przykłady mające uzasadnić tezy au
tora pochodziły z terenu Warszawy, Łodzi, Żyrardowa, Zagłębia Dą
browskiego, a także niektórych okręgów przemysłowych Galicji.
Opracowanie A. Wóycickiego, mimo swojego nowatorskiego charak
teru — o rodzinie robotniczej nikt wcześniej tak szczegółowo nie p i
sał — przez kilkanaście lat nie znalazło żadnej kontynuacji. W okresie
międzywojennym badania empiryczne na większą skalę rozwinięte zo
stały od końca lat 20-tych. A stało się to za sprawą i z inicjatywy po
wstałego w 1920 r. Instytutu Gospodarstwa Społecznego, z którym szcze
gólnie po 1926 r. związało się wielu wybitnych uczonych, takich jak
Ludwik Krzywicki czy Stefan Czarnowski. Jednym z głównych celów
IGS-u było wszechstronne zbadanie struktury i poziomu życia poszcze
gólnych grup klasy robotniczej, przy czym najbliżej zajęto się bezro
botnymi
W toku wieloletnich badań wypracowano metodę monogra
ficzną (ankiety, dane statystyczne, pamiętniki). Gromadzono przede
wszystkim materiały z pogranicza socjologii i ekonomii. Ogromna więk
szość tych materiałów uległa zniszczeniu podczas wojny. Na szczęście
pozostały liczne opracowania np. porównawczo ujmujące problematykę
9
Por. E . S t r a s b u r g e r , Zur Entwicklung
der Arbeitfrage im
Koenigreich
Polen, Warszawa 1907; S. G ó r s k i , Łódź spółczesna,
Łódź 1904 (szczególnie roz
dział Fabryki); E . C a s p a r , Z przeszłości
przemysłowej
klasy robotniczej na Gór
nym Śląsku, „Ekonomista", z. 3: 1909; V. V. S v i a 11 o v s k i j , Fabricnyj
raboćij,
Varśava 1889; B. W a ś n i e w s k i (K. K r z e c z k o w s k i ) ,
Byt i warunki pracy
robotników
w przemyśle
cukrowniczym Królestwa
Polskiego, Warszawa 1911, i in.
A. W ó y c i c k i , Robotnik polski w życiu rodzinnem. Monografia
społeczna,
Warszawa 1922.
» Warunki pracy i życia w Polsce międzywojennej
w świetle
badań
społecz
nych. Wybór i opracowanie D. P o l i ń s k i , Warszawa 1980, s. 5-13.
1 0
148
ANDRZEJ
STAWARZ
12
warunków bytowych robotników w k i l k u okręgach p r z e m y s ł o w y c h ,
prezentujące w y n i k i badań ankietowych nad bezrobotnymi", wreszcie
antologie pamiętników robotniczych". Poza t y m w okresie 1918-1939
powstało sporo prac o klasie robotniczej (najczęściej do walki klaso
wej: o poprawę w a r u n k ó w materialnych, awans społeczny i kulturalny),
które w pewnym zakresie wiązały się z problematyką życia kultural
nego czy obyczaju. Jeszcze bliżej natomiast mogą etnografów zaintere
sować drobniejsze prace dotyczące rozwoju instytucjonalnych form ży
cia kulturalnego, artystycznego oraz oświaty robotników zamieszczane
w popularnych kalendarzach (np. wydawanych przez PPS), czasopismach
(głównie w ukazującej się przez zaledwie 2 lata „Kulturze Robotniczej")
i wielu wydawnictwach broszurowych. Nie będę bliżej przytaczał tego
rodzaju prac, wskażę jedynie pomocne w t y m względzie opracowanie
bibliograficzne M . T r a w i ń s k i e j .
Okres międzywojenny nie przyniósł praktycznie żadnej syntezy k u l
tury robotniczej, ani też obszerniejszych monografii, mimo znakomitych
w t y m względzie propozycji metodycznych S. Rychlińskiego . Poja
wiły się natomiast pewne propozycje teoretyczne dotyczące bezpośred
nio kultury klasy robotniczej, z których na szczególną uwagę zasługują
koncepcje S. Rudniańskiego
S. Czarnowskiego i F. Grossa . Prace
tych autorów na temat kultury robotniczej są dobrze znane. Wielokrot
nie w ciągu ostatnich lat omawiano te publikacje i nie ma chyba tutaj
potrzeby bardziej szczegółowego powracania do tej problematyki . Nie
mniej należy stwierdzić, że ustalenia Czarnowskiego, Grossa czy Rud
niańskiego są dla wielu badaczy nadal cenną wskazówką, oddziałują
niezwykle inspirująco np. przy próbach stworzenia definicji kultury
robotniczej (por. 3.1).
15
16
1 8
19
20
" Warunki życia robotniczego
w Warszawie, Łodzi i Zagłębiu
Dąbrowskim
w świetle
ankiet z 1927 r., Warszawa 1929.
H. K r a h e l s k a , S. P r u s s, Zycie bezrobotnych. Badania ankietowe, W a r
szawa 1933; A. M i n k o w s k a , Rodzina bezrobotna na podstawie ankiety, War
szawa 1935.
« Pamiętniki
bezrobotnych, Warszawa 1933; Z. M y s ł a k o w s k i , F . G r o s s ,
Robotnicy piszą. Pamiętniki
robotników,
K r a k ó w 1938.
M. T r a w i ń s k a, Stan badań nad klasą robotniczą
w Polsce w latach
1900-1939, [w:] Studia nad rozwojem klasy robotniczej, cz. 1, Łódź—Warszawa 1961,
s. 19-104.
S. R y c h l i ń s k i , Badania środowiska
społecznego,
Warszawa 1932.
S. R u d n i a ń s k i (S. R u n i c z), Walka o kulturę,
Warszawa 1923.
S. C z a r n o w s k i , Powstanie nowej kultury (Wytwarzanie
się kultury ro
botniczej), [w:] t e n ż e , Kultura, Warszawa 1958, s. 67-79 (przedruk z „Wiedza
i Życie", R. 8: 1933, nr 7).
F . G r o s s , Proletariat i kultura, K r a k ó w 1938.
« Por. m. in. P i e t r a s z e k , Etnograficzne
badania...; D. D o b r o w o l s k a ,
Z zagadnień
kultury robotniczej, „Studia Socjologiczne", nr 3: 1967, s. 83-112.
1 1
1 5
1 8
1 7
1 8
1 8
2
BADANIA NAD KULTURĄ
149
ROBOTNICZĄ
2. OSIĄGNIĘCIA B A D A Ń W O K R E S I E OD R O K U
DO K O Ń C A L A T 6 0 - T Y C H
1945
Zanim omówię bliżej w y n i k i najnowszych badań warto chyba przy
pomnieć w ogólnym zarysie podstawowe kierunki badań i najwartoś
ciowsze publikacje, jakie ukazały się w okresie powojennym do połowy
lat 60-tych. Połowa lat 60-tych to cezura nieco umowna aczkolwiek
możliwa do uzasadnienia. Wydaje się, że jest to okres przełomowy
w powojennych badaniach nad kulturą robotniczą. Wtedy właśnie wy
kształca się metodologia badań nad strukturą i kulturą klasy robotni
czej, szczególnie odczuwalne jest to w socjologii. W t y m też czasie pro
blematyka kultury robotniczej zdobywa sobie — jeśli można tak po
wiedzieć — znaczną popularność, w rezultacie następuje przejście do
znacznie szerzej zakrojonych badań niż kilka lat wcześniej.
2.1. W latach 1945-1956 nie prowadzono w Polsce prawie żadnych
oficjalnych badań nad kulturą robotniczą, która nie stała się na trwałe
przedmiotem badań etnograficznych « ani t y m bardziej socjologicznych.
Historycy natomiast rozwinęli na dużą skalę badania z zakresu genezy
i rozwoju polskiej klasy robotniczej w X I X i początkach X X w. (T. Łepkowski, S. Kalabiński, I . Pietrzak-Pawłowska, N . Gąsiorowska, G. Missalowa i in.), przy czym problematyka kultury (obyczaju) nie była jeszcze
brana pod uwagę. Jedynymi godnymi dziś naszej uwagi są studia nad
tradycjami zawodowymi oraz plastyką i folklorem górniczym Górnego
Śląska »
2.2. Dopiero w 1956 r. K. Dobrowolski wykazał, że badanie kultury
robotniczej jest jednym z głównych zadań stojących przed współczesną
etnografią s. Za t y m ustaleniem nie zrobiono jednak następnego poważ
nego kroku, to znaczy nie stworzono szczegółowego programu badań
w t y m zakresie dla całej polskiej etnografii. Nie uczyniono tego zresztą
do dziś i stąd większość ośrodków prowadziła w latach 60-tych i pro
wadzi nadal badania niezależnie od pozostałych. Inaczej sytuacja przed
stawia się w socjologii. Specjaliści różnych dziedzin socjologicznych bio
rą od początku lat 60-tych udział w pracach Komitetu Badań Rejonów
Uprzemysławianych PAN, zajmując się między innymi problematyką
współczesnej kultury robotniczej w takich ośrodkach przemysłowych,
jak Zagłębie Miedziowe, Konin czy Bełchatów. Niezależnie od tego kie
runku rozwijane były i są nadal badania indywidualne bądź zespołowe
w ramach Instytutu Filozofii i Socjologii PAN, a także w ośrodkach
2
" P i e t r a s z e k , Etnograficzne badania..., s. 27.
* M. in. w „Polskiej Sztuce Ludowej"; Por. także wcześniejsze prace M. Ż y wirskiej, J . Ligęzy i W. Mrozek (publikowane w końcu lat 50-tych).
K . D o b r o w o l s k i , Drogi rozwoju etnografii polskiej, jej obecne zada
nia, metody i związki
z innymi naukami (rozważania
dyskusyjne),
„Etnografia
Polska", t. 1: 1958, s. 76-77.
u
150
ANDRZEJ
STAWARZ
pozawarszawskich, np. łódzkim, śląskim i in. Historycy zainteresowali
się bliżej kulturą robotniczą stosunkowo późno i raczej na marginesie
badań nad dziejami społeczeństwa polskiego X I X w. (Instytut Historii
PAN). Należy też dodać, że problemy metodologiczne związane z pro
cesem poznawania kultury robotniczej były w latach 1956-1965 stosun
kowo rzadko dyskutowane w szerszych kręgach naukowców, bodaj naj
bardziej twórczo podczas konferencji w Warszawie w 1963 r . *
J e d y n ą placówką powołaną przed rokiem 1965 wyłącznie do badań
nad kulturą robotniczą był dwuosobowy zespół (kierowany przez K. Do
browolskiego) istniejący w latach 1957-1971, w Katedrze Etnografii i So
cjologii Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. W wyniku działal
ności tego skromnego pod względem liczby badaczy zespołu powstały
przede wszystkim dwie obszerne i ciekawe prace z pogranicza etno
grafii, socjologii i historii 25. D. Dobrowolska i E. Pietraszek, stosując
z dużym powodzeniem metodę integralną Dobrowolskiego, przedstawili
w tych wzorcowych pod względem metodycznym i merytorycznym stu
diach panoramę przemian życia i pracy ludności robotniczej dwóch
znacznych ośrodków górniczych. Szczególnie D. Dobrowolska rozwinęła
zagadnienie genezy powstania kultury robotniczej oraz czynników kształ
tujących ten typ kultury w przeszłości «. Warto dodać, że wymienione
prace poprzedziło wydanie monografii tradycyjnej kultury górniczej Za
głębia Dąbrowskiego i Górnego Śląska » .
W początkach lat 60-tych szerzej zakrojone badania próbują podej
mować etnografowie ośrodka łódzkiego. Pierwszy etap tych badań to
poznawanie pozostałości chłopskich tradycji w kulturze proletariatu
włókienniczej Łodzi przełomu X I X -i X X w., a także okresu międzywo
jennego 8 . Ciekawsze rezultaty publikują A. Lipiński, I . Lechowa
i J. P. Dekowski w „Łódzkich Studiach Etnograficznych" bądź Pracach
i Materiałach Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi *».
2
2
2
2 4
Por. B a u m a n , op. cit., s. 19-34, także artykuły i sprawozdanie z dyskusji
zamieszczone w „Studiach Socjologicznych", nr 1: 1964.
D. D o b r o w o l s k a , Córnicy
salinarni Wieliczki w latach 1880-1939. Stu
dium historyczno-socjologiczne
załogi robotniczej, K r a k ó w 1965; E . P i e t r a s z e k ,
Wiejscy robotnicy kopalń i hut. Dynamika przemian społeczno-kulturowych
w sierszańskim ośrodku górniczym
w XIX i XX w., K r a k ó w 1966.
Por. D. D o b r o w o l s k a , Górnicy salinarni w Wieliczce i ich kultura w la
tach 1880-1939, „Etnografia Polska", t. 1: 1958, s. 288-314.
J . L i g ę z a , M. Ż y w i r s k a, Zarys kultury górniczej,
Katowice 1964.
M a t y s i a k - P o l a k o w a , op. cit, s. 87-103.
A. L i p i ń s k i , Pozostałości
kultury tradycyjnej
w łódzkich
rodzinach ro
botniczych, „Łódzkie Studia Etnograficzne", t. 7: 1965, s. 5-39; I . L e c h o w a ,
Tradycyjne
zwyczaje świąteczne
w łódzkim
środowisku
robotniczym, Prace i M a
teriały Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Seria Etnograficzna,
nr 11, Łódź 1967, s. 133-163; J . P. D e k o w s k i , Zwyczaje i obrzędy
weselne łódz
kich rodzin robotniczych, tamże, s. 166-190, i in.
2 5
2 8
2 7
s 9
2 9
BADANIA NAD KULTURĄ
ROBOTNICZĄ
151
Zarysowującą się lukę w badaniu współczesnej kultury robotniczej
z 'wolna zaczynają wypełniać socjolodzy . W latach 60-tych w socjo
logii wypracowano dwa podstawowe modele badań nad kulturą robot
niczą ustroju socjalistycznego: a) model badań nad wolnym czasem ro
botników; b) model badań nad kulturą pracy robotników. Ogólnej pro
blematyce tzw. czasu wolnego poświęcili swe prace przede wszystkim
D. Czauderna, M . Ćwiakowski, J. Danecki, D. Dobrowolska, A. Kamiń
ski, A. Kobus-Wojciechowska, A. Pawełczyńska, A. Siciński, Z. Skórzyński, K. Ż y g u l s k i . Większość wymienionych badaczy prowadziła
badania empiryczne w konkretnych środowiskach. W y n i k i tych badań
zaczęto publikować w końcu lat 60-tych. Natomiast problematyką k u l
tury pracy zajmowano się w mniejszym stopniu tylko k i l k u autorów
przedstawiło ciekawsze w y n i k i i propozycje np. S Kowalewska E. Ma
zurkiewicz M Siemieński Z Sufin a w pewnej mierze i K Dobro
wolski
Należy zauważyć, że badania tego typu (na ogół prowadzone
sociolosów 131* cl i
pozostała nadal w tvle za badaniami nad C Z cl
sem wolnym Ponadto pewna część badaczy nie zadowoliła się przyję
ciem tylko iednego z wymienionych modeli nroDonuiac nieiako w-riant
trzeci
ti
badania konkretnych środowisk snołeczno zawodowych
w asoekcie zarówno czasu wolnego i kultury nrar-y ale iako zasadniczy
n r . P r L i n t h « d ^ n h i , ™ r rc^L ™ ł ™ w L KJL^JL*
JPP
t . I
typu. opufolikowcili F Adcimski i ^V JMrozck ^
30
31
3 2
3. B A D A N I A N A J N O W S Z E
3.1. Definicja kultury robotniczej. Mimo stale rosnącego zaintereso
wania kulturą robotniczą nie wypracowano do tej pory takiej jej defi
nicji, która zadowalałaby na równi etnografów, socjologów i historyków.
Przedmiot badań wydaje się być wspólny. Niemniej zauważamy, że
"historyka interesują przede wszystkim instytucje kulturalne, oświatowe
bądź społeczne stworzone do działalności na rzecz klasy robotniczej
w przeszłości. Socjolog natomiast skupia swą uwagę na badaniu kultury
robotniczej głównie w oparciu o wspomniane modele — „wolnoczasow y " i „kultury pracy" (por. 2.2). Etnograf zaś stara się stosować w po
dejściu do problematyki kultury robotniczej koncepcje szerszego rozu
mienia kultury, nawiązując przy t y m do osiągnięć i doświadczeń zdo8 0
Por. J . S z c z e p a ń s k i , Założenia
i zagadnienia badań nad klasą robot
„Studia Socjologiczne", nr 1: 1964, s. 14-15.
W ciągu ostatnich kilku lat problematyka czasu wolnego stała się istotnym
ogniwem w badaniach nad stylem życia społeczeństwa polskiego.
K . D o b r o w o l s k i , Studia nad życiem
społecznym
i kulturą,
Wrocław
1966.
F . A d a m s k i , Hutnik i jego rodzina, Katowice 1966; W. M r o z e k , Rodzina
górnicza, Katowice 1965.
niczą,
8 1
8 2
3 8
152
ANDRZEJ
STAWARZ
34
bytych w badaniach nad kulturą ludową . Rozbieżności w podejmowa
niu określonej problematyki badawczej, zarysowane tu w sposób
oczywiście uproszczony, wynikają z odmienności tradycji badawczych,
możliwości warsztatowych oraz różnic w pojmowaniu kultury w ramach
poszczególnych nauk społeczno-humanistycznych. Na tej kanwie rozwi
jają się liczne dyskusje i polemiki prowadzące niekiedy do prób zniwe
lowania teoretycznych i metodologicznych rozbieżności. Problemowi te
mu, jak dotąd, poświęcono chyba za mało uwagi podczas oficjalnych
spotkań konferencyjnych i poważnych sympozjów naukowych . Do cie
kawszych prób zdefiniowania kultury robotniczej jako wspólnego przed
miotu badań k i l k u nauk humanistycznych należą propozycje D. Dobro
w o l s k i e j i E. Pietraszka . Sformułowane przez nich „robocze" defi
nicje, choć różnią się nieco między sobą, są przyjmowane bez większych
zastrzeżeń przez ogół badaczy. Definicje te powstały na podstawie szcze
gółowej analizy propozycji wcześniejszych, np. F. Grossa , a także teo
retycznych wyników prac wymienionych autorów. Niemniej dyskusje
trwają nadal, niekiedy powraca się do propozycji dawniejszych »9 i wciąż
wysuwa nowe .
Nie rozwijam w t y m artykule rozważań nad problemem definicji
kultury robotniczej, który wart jest sam w sobie zupełnie odrębnego
i szczegółowego opracowania. Poprzestając na k i l k u ogólnych stwierdze
niach pragnę jedynie zaznaczyć, że mimo wspólnego przedmiotu badań
zarówno etnografia, jak historia i socjologia interesują się w różnym
stopniu podobnymi zagadnieniami kultury robotniczej. Systematyka tych
35
36
37
38
40
8 4
Dla przykładu warto tu w s p o m n i e ć o próbie zastosowania bystroniowskiej
koncepcji autorytetu na gruncie badań nad kulturą robotniczą, por. A. K u c z y ń s k a - S k r z y p e k , Kultura
ludowa — kultura robotnicza (mpis przygotowany
do druku).
Por. referaty i sprawozdanie z konferencji w kwartalniku „Kultura i Spo
łeczeństwo", t.* 13: 1969, nr 3 i 4, także t. 15: 1973 „Łódzkich S t u d i ó w Etnograficz
nych", w którym pomieszczono referaty z narady roboczej na temat kultury ro
botniczej (Łódź, marzec 1972). Aktualnie w druku znajdują się materiały z podob
nych sesji, które odbyły się we wrześniu 1977 r. w Łodzi i w marcu 1979 r
w Żyrardowie.
D o b r o w o l s k a , Z zagadnień
kultury..., s. 83-112.
P i e t r a s z e k , Etnograficzne
badania..., s. 29-31; t e n ż e , Typy
środowisk
robotniczych a ich kulturowe zróżnicowanie,
„Kultura i Społeczeństwo", t. 19:
1969, nr 4, s. 105-108.
G r o s s , Proletariat..., s. 62-80.
Por. S. M i c h a l s k i , Geneza kultury robotniczej i jej teoretyczne
prze
słanki w wersji Stefana Rudniańskiego,
„Kultura i Społeczeństwo", t. 21: 1971,
nr 1, s. 85-103.
Ciekawa i zarazem mocno kontrowersyjna jest ostatnio propozycja E . K a
c z y ń s k i e j , która próbuje zastosować koncepcję „kultury ubóstwa" O. Lewisa
w odniesieniu do kultury robotniczej ziem polskich w X I X w. (Spotkanie w r a
mach Zespołu Badań nad Kulturą Robotniczą Instytutu Historii Uniwersytetu
Warsz*tfb.-..c , v. ^ c a ł k a c h 1980 r.).
8 5
8 6
8 7
8 8
8 9
4 0
6
BADANIA NAD KULTURĄ
ROBOTNICZĄ
153
zagadnień nie jest łatwa do ustalenia. Podział na dziedziny dokonany
poniżej określony jest w przeważającej mierze poprzez antropologiczne
rozumienie k u l t u r y " , zatem bliższy będzie zapewne ujęciom etnogra
ficznym, a w mniejszym stopniu socjologicznym.
3.2. Prace syntetyzujące wiedzę o kulturze robotniczej. Zanim omó
wimy prace tematyczne warto zapoznać się z postępami w opracowaniu
syntez i monografii. Dotychczasowy stan badań nie pozwala, jak się
wydaje, na przygotowanie pełnej syntezy dziejów kultury robotniczej
w Polsce. Ostatnio podejmowane próby stworzenia syntezy mają prze
ważnie charakter popularnonaukowy. Najobszerniejsze i stosunkowo peł
ne jest aktualnie opracowanie W. L . Karwackiego pt. Kultura i oby
czaje robotników « które dotyczy okresu X I X i początków X X w. Autor
charakteryzuje bliżej przenikanie różnorodnych elementów kulturowych,
głównie wywodzących się z tradycji chłopskich, do środowisk robotni
czych, wpływ procesów urbanizacyjnych na kulturę robotniczą, rozwój
świadomości narodowej robotników, rolę literatury i piosenki w kształ
towaniu się postaw społecznych klasy robotniczej, wreszcie kulturę poli
tyczną proletariatu. Nie zapomina też o charakterystycznych formach
życia towarzyskiego, o uczestnictwie robotników w życiu kulturalnym
(teatr, początki kina) oraz o materialnych wytworach typowych dra
środowisk robotniczych (odzież, mieszkanie). Praca Karwackiego, aczkol
wiek nie wyczerpuje zupełnie problematyki kultury robotniczej, przed
stawia dużą wartość poznawczą. Z drugiej strony zauważyć też trzeba,
że większość uogólnień autor wyprowadził na podstawie analizy mate
riałów (bez podania źródeł) dotyczących łódzkiego okręgu przemysłowe
go, stosunkowo rzadko wykorzystując możliwości porównań z innymi
ośrodkami.
Pewnych cech syntetyzującego spojrzenia na wiele zagadnień k u l
tury robotniczej możemy dopatrzeć się w opublikowanym również nie
dawno dziele Historia kultury materialnej Polski w zarysie**. W pracy
tej odnajdujemy krótką i dość ogólną zarazem charakterystykę sposobu
urządzania wnętrz mieszkalnych, ubioru, pożywienia, wreszcie akceso
riów materialnych wiążących się z wypoczynkiem, zabawą i rodzącym
się u schyłku X I X w. wśród robotników sportem.
Walory ogólniejszego spojrzenia na przemiany społeczno-obyczajowe
proletariatu w okresie 1815-1864 odnajdujemy w artykule S. Kowalskiej-Glikman " zamieszczonym w bardzo interesującej pracy zbiorowej
" Por. L . J . L u z b e t a k , Kościół
a kultury, Warszawa 1972, s. 65-120, 325¬
329; A. K ł o s k o w s k a , Kultura masowa, Warszawa 1980, s. 21-42.
W. L . K a r w a c k i , Kultura i obyczaje robotników,
[w:] Polska klasa ro
botnicza. Zarys dziejów,
t. 1, cz. 1, Warszawa 1974, s. 705-831, t. 1, cz. 3, Warsza
wa 1978, s. 707-884.
« Historia kultury materialnej Polski w zarysie. Opracowanie zbiorowe pod
redakcją W. H e n s 1 a i J . P a z d u r a , t. 5, Wrocław 1978; t. 6, Wrocław 1979.
" S. K o w a l s k a - G l i k m a n
B^tniry.
[ w ] Przemiany społeczne
w
Kró
lestwie Polskim 1815-1864, Wrocław 19,9, s. 36O-370.
tó
154
ANDKZEJ
STAWARZ
dotyczącej całokształtu przemian społeczeństwa Królestwa Polskiego
przed powstaniem styczniowym.
Aktualnie najbardziej dotkliwie odczuwalny jest brak syntezy współ
czesnej kultury robotniczej. Nieduże objętościowo artykuły drukowane
w czasopismach społeczno-kulturalnych oraz niedawno opublikowana
praca W. Loranca Kultura
i świat robotniczy
nie zadowalają nas
w t y m względzie, są co najwyżej przyczynkami do przyszłej syntezy.
3.3. Ujęcia monograficzne. Przez opracowania monograficzne należy
rozumieć przede wszystkim takie prace, w których autorzy zajmowali
się opisem dawnej bądź teraźniejszej kultury konkretnego środowiska
proletariackiego, grupy zawodowej, załogi fabrycznej itp.
Jak dotychczas żadna grupa zawodowa robotnicza związana z okre
śloną branżą przemysłu nie posiada — w skali całego kraju — swojej
pełnej monografii. Jeśli zawęzimy wymagania do chronologii i zasięgu
terytorialnego, to okazuje się, że tylko kultura włókniarzy łódzkich oraz
wielkoprzemysłowej klasy robotniczej Górnego Śląska zyskały w ostat
nich latach opracowania o charakterze monograficznym. Mam tu na
myśli obszerne opracowanie Włókniarze
łódzcy* , a przede wszystkim
ostatnio wydany pierwszy tom dziejów miasta Ł o d z i w którym k i l k u
nastu autorów dość szczegółowo omawia zagadnienia rodowodu i dróg
rozwoju kultury i oświaty w Łodzi, dalej problematykę języka, zwy
czaje i obyczaje związane z pracą, warunkami bytu, życiem rodzinnym,
czasem wolnym, świętami itp., także szkolnictwo, rozwój społecznych
stowarzyszeń kulturalno-oświatowych, życie literackie, prasę, ruch wy
dawniczy działalność bibliotek teatru ruch muzyczny plastykę
kulturę fizyczną. W ten sposób otrzymaliśmy monografię kultury mia
sta Łodzi (do roku 1918) Na t y m tle możemy ocenić wartości tworzone
6
do wspólnego dorobku społeczeństwa
Autorami nracy ^ w y t r a w n i
nie z p h r l k ł o W
iq„
¡8 p
P
7
h a r f i e ?nnVi
^kndl
t lim
P W irh
aro
T K^c^nC^^Tn^fiT
Hot
7 iTlf
;
™
lerenowycn prowaazonycn w iatacn
y
r a c o w
w a n l u
; .
°P
y
^ pozostaiycn zagaonien wykorzystano
wiele wcześniejszych opracowań liczne inlormatory drukowane związa
ne z działalnością instytucji kulturalnych, a także bogatą XIX-wieczną
prasę.
Na bliższą uwagę zasługuje też praca Folklor robotniczej Łodzi *•
która jest pokłosiem oryginalnego konkursu. Nie jest to opracowanie
pełne, a to na skutek niekompletności materiałów konkursowych. Pewną
w a d ą jest też i to, że nie podjęto próby przedstawienia zmian zachodzą4 5
W. L o r a n c , Kultura i świat robotniczy, Warszawa
Włókniarze
łódzcy. Monografia, Łódź 1966.
Łódź, dzieje miasta, t. 1, do 1918 r., Łódź—Warszawa
*> Tamże, s. 493-507 (opracowała B. K o p c z y ń s k a « Folklor robotniczej Łodzi. Pokłosie konkursu, Łódź
1979.
46
47
1980.
Jaworska).
1976.
BADANIA NAD KULTURĄ
155
ROBOTNICZĄ
cych w kulturze robotniczej w sposób bardziej dynamiczny, szczególnie
że opisy dotyczą okresu od schyłku X I X w. do roku 1939.
Bardzo interesującą propozycją jest praca A. Gładysza o kulturze
środowisk wielkoprzemysłowego proletariatu Górnego Ś l ą s k a . Cho
ciaż i tu zabrakło przedstawienia całokształtu kultury robotniczej, to
jednak autor dokonał pewnego istotnego kroku naprzód w badaniach.
Wykazał on istnienie wartości w dawnej kulturze robotniczej, które
należałoby przywrócić i rozpowszechnić wśród społeczeństwa dzisiejszej
konurbacji górnośląskiej.
Do udanych prac zaliczymy też opracowanie W. Bielickiego poświę
cone kolejarzom . Jest to monografia socjologiczna porównawczo uka
zująca dwa współczesne środowiska osiedli kolejarskich (w Piastowie
i Ostrołęce) poprzez pryzmat życia rodzinnego oraz uczestnictwa k u l t u
ralnego badanych rodzin. Autor rozwija też w ą t e k teoretyczny próbując
określić miejsce kolejarzy we współczesnej kulturze robotniczej.
Ponadto trzeba wymienić cały szereg monografii zakładów przemy
słowych i ich załóg. Bodaj najwięcej takich opracowań powstało w od
niesieniu do branży włókienniczej. W tej grupie na bliższą uwagę za
sługują prace o Zakładach Żyrardowskich w X I X i na początku
X X w. W monografiach tych odnajdujemy stosunkowo wiele danych
0 standardzie życiowym robotników (budżety rodzinne, pożywienie), wa
runkach mieszkaniowych, stosunkach między podwładnymi i przełożo
nymi w pracy. Nie brak też bliższych informacji o tzw. zapleczu socjal
n y m ' i kulturalnym stworzonym przez właścicieli fabryki dla załogi.
Autorzy pominęli jednakże (lub uwzględnili w małym stopniu) szereg
innych ważkich zagadnień, takich jak rodzina, współżycie zbiorowości,
rozrywki, zwyczaje doroczne i rodzinne itp. Luk tych nie wypełniła
niestety wydana ostatnio monografia dziejów Żyrardowa .
Poważne osiągnięcia na polu monografistyki zakładów przemysło
wych notują od kilkunastu lat socjolodzy. Szczególnie cenne są opra
cowania dotyczące fabryk i ich załóg w Polsce południowej. Inicjatorem
1 kierownikiem wielu z tych badań był K. Dobrowolski. Z ciekawszych
prac obejmujących swym zakresem k u l t u r ę robotniczą warto wymienić
wieloczęściową monografię klasy robotniczej Nowej H u t y * oraz opra50
51
5 2
53
5
5 0
A. G l a d y s z , Kultura środowisk
wielkoprzemysłowych,
Katowice 1975.
W. B i e l i c k i , Kolejarze. Rodzina, zawód,
kultura, Warszawa 1S74.
J . K a z i m i e r s k i , Dzieje Zakładów
Żyrardowskich
i ich załogi w latach
1829-1885, Warszawa 1979 (praca doktorska, mpis, Instytut Historii PAN); K . Z w o
l i ń s k i , Zakłady
Żyrardowskie
w latach 1885-1915, Warszawa 1979 (opublikowa
na praca doktorska).
Żyrardów
1829-1945. Praca zbiorowa pod redakcją I. P i e t r z a k - P a wł o w s k i e j , Warszawa 1980.
A. S t o j a k , Studia nad załogą Huty im. Lenina, Wrocław 1967; R. S i e
m i ń s k a , lyoioe życie w nowym mieście, Warszawa 1969, i in.
5 1
5 2
58
5 4
156
ANDRZEJ
STAWARZ
55
cowanie dotyczące załogi Huty Aluminium w Skawinie . Etnografów
zaś bliżej powinna zainteresować rozprawa I . H u t k i o załodze ZUT
Zgoda . Jest to zwarta i stosunkowo pełna monografia życia społecz
nego i kultury materialnej środowiska robotniczego uformowanego
w osadzie Zgoda wokół pobliskiej huty. Praca dotyczy głównie okresu
międzywojennego. Z punktu widzenia badań nad obyczajem klasy ro
botniczej praca ta wnosi więcej wartościowego materiału niż wymie
nione wyżej opracowania o Nowej Hucie czy Skawinie, w których wię
cej uwagi poświęcono formom zinstytucjonalizowanego życia kultural
nego.
Mówiąc o monografiach kultury robotniczej różnych środowisk czy
grup zawodowych powinniśmy pamiętać o ludności dwuzawodowej, np.
chłopach-robotnikach, a także o robotnikach, którzy w niektórych rejo
nach kraju zdominowali osadnictwo typu wiejskiego. W pierwszym przy
padku ograniczymy się do stwierdzenia stanu poważnego zaawansowa
nia badań socjo-ekonomicznych i etnograficznych, przy czym nie ma
t u chyba potrzeby cytowania ogólnie znanych najcenniejszych publikacji.
W drugim przypadku sytuacja jest diametralnie odmienna. Aktualnie
dysponujemy zaledwie jedną wartościową pozycją, t j . opracowaniem
E. Pietraszka Wieś robotnicza^,
w którym dość szeroko przedstawiono
socjologiczną i po części etnograficzną problematykę życia robotników
na wsi. Autor oprócz literatury wykorzystał interesujące materiały z ba
dań w rejonie Krakowa.
3.4. Ujęcia tematyczno-problemowe. P r a c a z a w o d o w a (zarob
kowa) zajmuje nadal bardzo ważne miejsce w życiu klasy robotniczej.
Odgrywa pierwszorzędną rolę nie tylko w kształtowaniu jednostek, ich
postaw i aspiracji, ale także waży na rozwoju rodziny, wreszcie spełnia
szereg ogólniejszych funkcji, np. kulturotwórczych. Ma też istotny wpływ
na kształtowanie się systemu wartości przyjmowanego przez ogół klasy
robotniczej. Praca będąca do niedawna prawie wyłącznym przedmiotem
badań ekonomii, psychologii czy ergonomii budzi coraz żywsze zainte
resowanie w socjologii. Wiele też wskazuje i na to, że coraz bliżej tej
dziedziny kultury jest i etnografia .
Z osiągnięć badawczych w zakresie zagadnień pracy i zawodu
w ostatnich latach na szczególniejszą uwagę zasługują prace D. Dobro56
58
" Studia nad załogą Huty Aluminium w Skawinie. Praca zbiorowa pod re
dakcją K . D o b r o w o l s k i e g o , Wrocław 1969.
" I . H u t k a, Środowisko
robotników
fabrycznych Huty Zgoda obecnie ZUT
Zgoda, [w:] Materiały
do historii załóg fabrycznych w Polsce Południowej,
Wro
c ł a w 1966, s. 7-70.
E . P i e t r a s z e k , Wieś robotnicza. Zarys problematyki socjologicznej, Wro
c ł a w 1969.
w Por. A. Z a d r o ż y ń s k a , Homo'faber
— homo ludens, (Warszawa 1980,
mpis autorki).
8 7
BADANIA NAD KULTURĄ
ROBOTNICZĄ
157
wolskiej. Przypominając tylko tytuł jej wcześniejszej publikacji 59 sku
pię się na bliższym przedstawieniu ostatniej książki tej autorki pt. Praca
w życiu człowieka «». Dobrowolska dość wszechstronnie charakteryzuje
rolę pracy w życiu współczesnego Polaka odwołując się do wyników
własnych badań prowadzonych głównie w środowiskach robotniczych,
a także wykorzystując syntetyzujące rzeczywistość w y n i k i prac innych
badaczy. W swojej pracy Dobrowolska przedstawiła wiele ciekawych
i udokumentowanych tez (np. na podstawie materiałów pamiętnikar
skich) odnoszących się do takich zagadnień, jak droga do zawodu, miej
sce pracy zawodowej w systemie wartości jednostki, praca zawodowa
a środowisko społeczne, kultura i etyka zawodowa, praca a styl życia,
i wiele innych. Zagadnienie roli pracy w rozwoju kultury robotniczej
nie zostało wyodrębnione w wyraźny sposób, nie mniej znalazło — jak
sądzę — właściwe odbicie dzięki stosowanym przez Dobrowolską licz
nym porównaniom stosunku do pracy różnych grup zawodowych.
Inne publikacje, które warto byłoby wymienić, wiążą się ściśle z bar
dziej zawężonym przedmiotem badań, określanym przez socjologów
mianem kultury pracy. Jest to termin może niezbyt adekwatny i budzi
on liczne kontrowersje, chociażby ze względu na to, że w naukach humanistyczno-społecznych funkcjonuje wiele, często w sposób istotnie
różniących się, definicji kultury. Dość powiedzieć, że nie ma też ogól
nie przyjmowanej definicji kultury pracy . Na użytek niniejszego arty
kułu przyjmuję, że w tej części interesują mnie te opracowania, w któ
rych znajdują odbicie wszelkie kulturowe aspekty procesu pracy, szcze
gólnie wśród robotników.
Do ciekawszych propozycji w tej dziedzinie należą publikacje B. Go
łębiowskiego . Zasadniczo nawiązuje w nich autor do podstawowych
tradycji obyczaju zawodowego górników *, szeroko korzystając z opu
blikowanych po wojnie zbiorów p a m i ę t n i k ó w . Istotną cechą dociekań
B. Gołębiowskiego jest próba przedstawienia najważniejszych zmian do
konujących się w obyczaju zawodowym (przygotowanie do zawodu,
przyjęcie do społeczności górniczej, współżycie między górnikami jako
towarzyszami pracy) w aspekcie zachodzących przewartościowań i do61
62
6
64
» D. D o b r o w o l s k a , Studia nad znaczeniem pracy dla człowieka,
War
szawa 1974.
D. D o b r o w o l s k a , Praca w życiu człowieka,
Warszawa 1980.
Por. Z . A. Ż e c h o w s k i, Kultura pracy — pojęcie i podstawowe proble
my, „Ruch prawniczy, ekonomiczny i socjologiczny", z. 4: 1974, s. 77-90; D o b r o
w o l s k a , Praca w życiu...,
s. 171-180; Kształtowanie
postaw zawodowych.
Wy
brane zagadnienia kultury pracy, S. K o w a l s k a [red.], Wrocław 1964, s. 11 n.
M. in. B . G o ł ę b i o w s k i , Biografie zawodowe i kultura pracy
górników,
„Kultura i Społeczeństwo", t. 16: 1972, nr 1, s. 29-42.
Por. L i g ę z a , Ż y w i r s k a , Zarys kultury..., s. 149-162.
" P o r . Życiorysy
górników,
M. Ż y w i r s k a [oprać], Katowice 1949;
Pamięt
niki górników,
B. G o ł ę b i o w s k i [red.], Katowice 1973.
6 0
8 1
6 8
6 8
158
ANDRZEJ
STAWARZ
konującego się znacznego awansu społeczno-zawodowego górników w wa
runkach ustroju socjalistycznego «.
Inni badacze na ogół w mniejszym stopniu zajmowali się podobną
problematyką. Na bliższą uwagę etnografów zasługują jeszcze np. stu
dia nad konkretnymi załogami zakładów przemysłowych (por. 3.3), z któ
rych inspirująco może oddziaływać na badaczy obyczaju zawodowego
artykuł G. Pomian poświęcony funkcjonowaniu wzorów zachowań pod
czas pracy w społeczności robotników dużego zakładu przemysłowego «6.
Trzeba także stwierdzić, że badania nad problematyką tzw. kultury
pracy w aspekcie historycznym podejmowane są rzadko. Jak się wydaje,
jedyną godną większej uwagi publikacją tego rodzaju, jaka pojawiła
się w ostatnich latach, jest artykuł J. Żarnowskiego poświęcony zagad
nieniom pracy robotników w okresie międzywojennym « Autor wyko
rzystał takie materiały, jak drukowane pamiętniki (por. 1.2) oraz spra
wozdania Komisji Ankietowej IGS-u. Artykuł jest bez wątpienia cie
kawą próbą ukazania roli pracy w kulturze robotniczej okresu 1918-1939,
osobliwie w czasach narastającego bezrobocia.
Zagadnienie szeroko pojmowanego ż y c i a r o d z i n n e g o należy
niewątpliwie do grupy najlepiej zbadanych, szczególnie w odniesieniu
do współczesności. Istnieje ponad 600 znaczących prac poświęconych
małżeństwu, rozwojowi rodziny, społecznej pozycji kobiety i t p .
Do
ciekawszych i obszerniejszych prac w t y m zakresie zaliczymy zbiorowe
opracowanie Przemiany rodziny polskiej «9,
k t ó r y m ujęto problematy
kę rodziny w wielu aspektach — historycznym, socjologicznym, demo
graficznym, a także literackim. Z innych opracowań ogólniejszych
uwzględniających w większym stopniu zagadnienia współczesnej rodziny
robotniczej warto wymienić prace A. Kłoskowskiej , J. Komorowskiej n
oraz F. Adamskiego .
6 8
w
70
72
6 5
Podobnej analizy dokonał tenże badacz w odniesieniu do ludności dwuzawodowej, por. B. G o ł ę b i o w s k i , Kultura pracy i kultura społeczna
chłopówrobotników
w świetle
ich pamiętników,
„Kultura i Społeczeństwo", t. 17: 1973,
nr 1, s. 149-160.
W zbiorze pt. Z zagadnień 'kultury pracy robotników
przemysłowych,
War
szawa 1969.
J . Ż a r n o w s k i, Kultura pracy klasy robotniczej w Polsce okresu między- *
wojennego, Polska klasa robotnicza. Studia historyczne,
t. 8, Warszawa
1978,
s. 268-291.
«8 Obszerne bibliografie zawiera większość prac monograficznych p o ś w i ę c o
nych rodzinie. Problematykę najnowszych badań syntetycznie przedstawiła nie
dawno A. E o d z c w i c z w przeglądzie pt. Tematyka badań nad rodziną
prowa
dzonych w Polsce w latach 1975-1979, „Problemy rodziny", nr 6: 1979, s. 60-66.
es Przemiany rodziny polskiej, J . K o m o r o w s k a [red.], Warszawa 1975.
A. K ł o s k o w s k a , Rodzina w Polsce Ludowej, Warszawa 1965.
J . K o m o r o w s k a , Rodzina wielkomiejska,
[w:] Socjologiczne
zagadnienia
stolicy i aglomeracji, Warszawa 1969.
F . A d a m s k i , Modele małżeństwa
i rodziny a kultura masowa, Warszawa
1970.
M
6 7
7 0
7 1
7 2
BADANIA NAD KULTURĄ
159
ROBOTNICZĄ
Wśród stosunkowo nielicznych jeszcze badań historycznych na bliż
szą uwagę zasługują studia A. Żarnowskiej , przeprowadzone w odnie
sieniu do proletariatu wielkoprzemysłowego Warszawy i niektórych i n
nych środowisk (np. Żyrardowa) z przełomu X I X i X X w. Określając
ogólne cechy strukturalne rodzin autorka posłużyła się głównie druko
wanymi rosyjskimi źródłami statystycznymi. Problematyka rodziny we
szła także w zakres nowatorskiej pod względem metody pracy S. K o walskiej-Glikman , poświęconej w głównej mierze zagadnieniu ruchli
wości społeczno-zawodowej różnych warstw społeczeństwa Warszawy
w połowie ubiegłego stulecia. Natomiast ogólne cechy rozwoju rodziny
robotniczej w tymże stuleciu określili w swoich pracach Z. T y s z k a
oraz Z. Jabłonowska .
Znacznie pełniej opracowano problematykę rodziny robotniczej dla
okresu powojennego.'Szczególnie poważnym dorobkiem poszczycić się
może Z. Tyszka. Badacz ten posługując się technikami typowo socjolo
gicznymi poznał od strony struktur i funkcji rodziny robotnicze Pozna
nia
i K o n i n a . W rezultacie tychże badań oraz analizy obszernej l i
teratury przedmiotu autor ten stworzył cenną syntezę pt. Rodziny ro
botnicze w Polsce™, przedstawiając niemal cały wachlarz socjologicz
nych zagadnień. Można tu wspomnieć i o innych wcześniejszych pracach
ogólnie charakteryzujących typy rodzin robotniczych .
Nie bez znaczenia są studia nad wybranymi problemami życia ro
dzinnego. I tak, coraz lepiej rozwijają się badania nad zawieraniem mał
żeństw robotniczych , nad kontaktami sąsiedzko-towarzyskimi rodzin
73
74
75
76
7 7
78
80
81
7 8
A. Z a r n o w s k a ,
Status rodzinny robotników
przemysłowych
Warszawy
u schyłku
XIX w., [w:] Warszawa popowstaniowa 1864-1918, z. 2, „Studia War
szawskie", t. 2, Warszawa 1969, s. 5-44; t e j ż e , O sytuacji rodzinnej
wielkoprze
mysłowego
proletariatu
Warszawy na przełomie
stuleci, [w:]- Wielkie
zakłady
przemysłowe
Warszawy, Warszawa 1978, s. 333-341; t e j ż e , Rodzina i status ro
dzinny robotników
przemysłu
i rzemiosła
Królestwa
Polskiego u schyłku XIX w.,
Polska klasa robotnicza. Studia historyczne, t. 2, Warszawa 1971, s. 47-78.
S. K o w a l s k a - G l i k m a n ,
Ruchliwość
społeczna
i zawodowa
mieszkań
ców Warszawy w latach 1845-1861, Wrocław 1971.
Z. T y s z k a , Socjologia rodziny, Warszawa 1979, s. 100-109.
Z. J a b ł o n o w s k a , Rodzina w XIX i na początku
XX w., [w:] Przemiany
rodziny..., s. 52-74.
Z. T y s z k a , Zmiany . w strukturze rodziny robotniczej, „Studia Socjolo
giczne", nr 4: 1967, s. 201-226.
Z. T y s z k a , Przeobrażenia
rodziny robotniczej w warunkach
uprzemysło
wienia i urbanizacji, Warszawa 1970; t e n ż e , Badania nad rodziną
robotniczą
w uprzemysławianym
rejonie konińskim,
Zeszyty Badań Rejonów U p r z e m y s ł a
wianych, nr 65: 1976, s. 226-236.
Z. T y s z k a , Rodziny robotnicze w Polsce, Warszawa 1977.
A. D o d z i u k - L i t y ń s k a , D. M a r k o w s k a ,
Rodzina w miastach pol
skich, Wrocław 1971.
" N p . B. Ł o b o d z i ń s k a , Małżeństwo
w mieście,
Warszawa 1970; W. W ar z y w o d a - K r u s z y ń s k a , Małżeństwa
a struktura społeczna,
Wrocław 1974*
i in.
7 4
7 6
7 6
7 7
7 8
7 9
8 0
160
ANDRZEJ
STAWARZ
82
83
robotniczych , a także ich życiem odświętnym . Pojawiają się też pra
ce dotyczące rodzin o jednolitym profilu zawodowym, zarówno tych
związanych z pracą w przemyśle s , jak i poza n i m *.
Badania nad k u l t u r ą m a t e r i a l n ą robotników przedstawiają pe
wien problem metodologiczny wynikający z faktu niemal całkowitego
braku własnej wytwórczości. Robotnicy bowiem korzystają w najszer
szym zakresie z produkcji masowej wyrobów standardowych. Oczywiście
produkcji tej dokonują sami robotnicy, i to z myślą o zaspokajaniu po
trzeb całego społeczeństwa. Mimo standaryzacji i masowości w sferze
kultury materialnej, humanistów mogą bliżej interesować psychospo
łeczne aspekty tej problematyki, np. aspiracje, upodobania, mody i zwy
czaje robotników odnoszące się do ubioru, urządzania wnętrz mieszkal
nych, a także realizowany styl konsumpcji pożywienia czy innych dóbr
o charakterze materialnym.
Jak się okazuje, prac ściśle etnograficznych w zakresie kultury ma
terialnej robotników mamy niezmiernie mało. Na bliższą uwagę zasługują
a r t y k u ł y E. W ł a d y k o w e j
i A. Kuczyńskie j-Skrzypek " poświęcone
problematyce urządzenia wnętrz mieszkań robotniczych w Łodzi i Ży
rardowie na przełomie X I X i X X w. Badania tego typu dotyczące współ
czesności są nadal w fazie p o c z ą t k o w e j
W zakresie badań nad odzieżą robotniczą sytuacja też nie jest lepsza.
Do ciekawych zaliczyć możemy artykuł G. Woźniczko-Baranowskiej »
o ubiorze klasy robotniczej I I połowy X I X w. Najgorzej przedstawia się
sytuacja na polu badań nad przemianami wzorów konsumpcji pożywienia.
Współcześnie zagadnienie to wiąże się na ogół z badaniem budżetów ro
dzinnych i ujmuje w sposób statystyczny. Wypływające stąd opracowa4
8
86
88
8
8 2
K . S z w a j a , Przemiany życia społecznego
rodzin robotniczych w wielkim
mieście,
[w:] Studia nad organizacją
życia społecznego
w wielkim mieście,
War
szawa 1973.
J . K o m o r o w s k a , Społeczne
zróżnicowanie
i typologia świątecznej
kul
tury rodziny, „Kultura i Społeczeństwo", t. 23: 1979, nr 1/2, s. 189-202, i in. arty
k u ł y tej autorki.
B . G o ł ę b i o w s k i , Rodzina górnicza, „Odra", nr 1: 1972.
Np. L . M a s i u k i e w i c z, Rodzina robotnicza państwowych
gospodarstw
rolnych, „Rocznik Słupski", 1979, s. 100-112.
E . W ł a d y k o w a, Mieszkanie łódzkich
robotników,
[w:] Folklor
robot
niczej..., s. 13-29.
A . K u c z y ń s k a - S k r z y p e k , Urządzenie
mieszkań
rodzin
robotniczych
Żyrardowa
w końcu XIX i na początku
XX w., „Polska Sztuka Ludowa", R. 32:
1978, nr 1, s. 43-50.
Por. A . R ę b o w s k a - S o w i n a , Organizacja życia i sposobu
użytkowania
mieszkania jako wskaźnik
zurbanizowania
rodzin robotniczych pochodzenia na
pływowego,
K r a k ó w 1970 (mpis powiel.); W. M a l i c k a , Mieszkanie — formy
przestrzenne i aspekty społeczne [w:] Przemiany rodziny..., s. 175-198.
G . W o ź n i c z k o - B a r a n o w s k a , Przemiany
w sposobie ubierania się
robotników
większych
ośrodków
miejskich Królestwa
Polskiego w latach 1864¬
1900, Polska klasa robotnicza. Studia historyczne, t. 6, Warszawa 1974, s. 119-133.
8 8
8 4
8 5
8 6
8 7
8 8
8 9
BADANIA NAD KULTURĄ
ROBOTNICZĄ
161
nia ekonomiczne nie posłużyły jednak, jak dotąd, rozwinięciu poszuki
wań etnograficznych w odniesieniu do stylu konsumpcji w obrębie śro
dowisk robotniczych. Stosunkowo rzadko problematyka ta jest uwzględ
niana w monografiach załóg fabrycznych .
Temat w s p ó ł ż y c i a z b i o r o w o ś c i , w odniesieniu do klasy ro
botniczej funkcjonującej w ramach bardzo wielu społeczeństw, należy
wciąż do zbyt słabo zbadanych. Tylko niektórzy badacze w ramach obszer
niejszych monografii załóg bądź zbiorowości robotniczych innego rodzaju,
a także w powiązaniu z innymi zagadnieniami (rodzina, czas wolny), po
dejmowali problematykę więzi społecznej stosunków sąsiedzkich i kon
taktów towarzyskich, integracji społecznej m . Jest to niewątpliwie te
matyka trudna obecnie do pełniejszego ujęcia w badaniach historycz
nych (ograniczenia bazy źródłowej) czy nawet etnograficzno-historycznych. Nie mniej są t u ogromne szanse rozwoju tego typu badań w odnie
sieniu do współczesności, chociażby na bazie dotychczasowych znacznych
osiągnięć w procesie poznania wiejskich społeczności lokalnych.
Badania nad u c z e s t n i c t w e m k u l t u r a l n y m robotników są
systematycznie rozwijane od kilkunastu lat przez liczne grono socjo
logów k u l t u r y i k i l k u historyków. Pewne zagadnienia nie są
obce i etnografom (rozrywki, gry i zabawy itp.). Całość tej problema
t y k i mieści się w bardzo popularnym od lat nurcie badań nad tzw. czasem
wolnym (por. 2.2). Współcześnie spojrzenie na uczestnictwo robotników
w kulturze komplikuje się na skutek dynamicznego rozwoju „trzeciego
układu kultury", czyli kultury masowej*.
Do ciekawszych prac empirycznych poświęconych badaniu wzorów
wykorzystania czasu wolnego, kształtowaniu się aspiracji, dążeń w za
kresie uczestnictwa kulturalnego należą w ostatnich latach studia D.
CzaudernyM nad środowiskami wielkoprzemysłowej klasy robotniczej
Górnego Śląska oraz P. Skerisa
o mieszkańcach robotniczego osiedla
w Lublinie. Obie te prace powstały na podstawie badań ankietowych
w kilkuset wybranych rodzinach na przełomie lat 60- i 70-tych. Nato
miast problematyka potrzeb i aspiracji kulturalnych robotników, od lat
90
9 0
Przykładem mogą być w tym względzie fragmenty pracy Z w o l i ń s k i e
go, Zakłady
Żyrardowskie...,
s. 144-152. Autor starał się dość dokładnie opisać
standard życia robotników na tle ówczesnych płac i cen. Niektóre ustalenia wy
magają jednakże weryfikacji ze strony etnografów.
'i Np. H u t k a, op. cit.; P i e t r a s z e k , Wieś robotnicza,
i in. monografie
(por. 3. 3).
« A. K ł o s k o w s k a , Społeczne ramy kultury, Warszawa 1972; t e j ż e , Kul
tura masowa...
D. C z a u d e r n a, Czas wolny, jego struktura,
funkcja i
wykorzystanie
w środowisku
robotniczym, Katowice 1973.
P. S k e r i s, Wzory wykorzystania czasu wolnego i uczestnictwo w kultu
rze w nowym wielkomiejskim
osiedlu robotniczym, „Kultura i Społeczeństwo",
t. 17: 1973, nr 3, s. 151-164.
9 8
8 4
11 — E t n o g r a f i a P o l s k a t . X X V I , z. 1
102
ANDRZEJ
STAWARZ
95
zresztą postulowana , nadal nie doczekała się szczegółowych opracowań.
Patrząc na zagadnienie czasu wolnego z nieco innej strony warto zau
ważyć niektóre prace omawiające czynniki, które ograniczają możliwości
wykorzystania czasu wolnego na aktywne bądź nawet bierne uczestnic
two kulturalne, w zależności od charakteru p r a c y bądź też innych
barier .
Bodaj najobszerniejsze opracowanie z zakresu uczestnictwa kultural
nego poświęcono włókniarzom . Praca Aktywność
kulturalna
włóknia
rzy to zbiór kilkunastu artykułów, w których autorzy przedstawili w wie
lu aspektach (pedagogicznym, zawodowym, społecznym i in. organizację
i zasięg pracy kulturalno-oświatowej we współczesnym zakładzie prze
mysłowym, a dla porównania z przeszłością także rozwój życia kultural
nego w początkach naszego stulecia . Ponadto zwięzłe ujęcia podobnych
zagadnień przedstawiono we wspomnianej już monografii
Włókniarze
łódzcy
. W miarę całościowo starano się też obserwować życie k u l t u
ralne w innych rejonach kraju, np. na Górnym Śląsku, w Nowej Hucie,
Skawinie, także Szczecinie. Do ciekawszych prac, opartych najczęściej
na wynikach badań ankietowo-kwestionariuszowych, należą szczegółowe
studia T. Goban-Klasa
i A. Gładysza , a także opracowanie, które po
wstało pod kierunkiem K . Żygulskiego
. Istnieje też sporo publikacji
prezentujących w y n i k i badań sondażowych , które w przeszłości miały
96
97
98
99
1 0 0
1 0 1
m
103
104
9 5
A. K ł o s k o w s k a , Zagadnienia potrzeb i aspiracji kulturalnych
środowisk
robotniczych, „Kultura i Społeczeństwo", t. 13: 1969, nr 3, s. 73-84.
S. K o w a l e w s k a , Charakter pracy robotników
przemysłowych
a uczest
nictwo w kulturze, [w:] Społeczne
problemy pracy i produkcji, Warszawa 1970.
Z. B o k s z a ń s k i, Młodzi robotnicy a awans kułturalny,
Warszawa 1976.
Aktywność
kulturalna włókniarzy.
Praca zbiorowa pod red. A. K a m i ń s k i e g o i J . M a r c z a k a , Łódź 1969.
Tamże: I . M a c h n i c k a , Potrzeby kulturalno-oświatowe
włókniarzy
na tle
ich czasu wolnego, s. 217-242; B. B u t r y m o w i c z , Potrzeby kulturalne
włók
niarzy rencistów,
s. 243-277; W. L . K a r w a c k i , Z tradycji pracy kulturalnoo ś w i a t o w e j łódzkich związków
zawodowych, s. 279-322, i in.
W. L . K a r w a c k i , Z zagadnień
kultury i oświaty
robotniczej w Łodzi
w latach 1905-1939, [w:] Włókniarze...,
s. 158-li68; A. K a m i ń s k i ,
Zagadnienie
czasu wolnego ludzi pracy na przykładzie
społeczności
włókniarskiej,
tamże,
s. 463-476.
T. G o b a n - K 1 a s, Młodzi robotnicy Nowej Huty jako odbiorcy i współ
twórcy
kultury, Wrocław 1971; t e n ż e , Organizacja życia
kulturalnego
załogi
Huty Aluminium w Skawinie, [w:] Studia nad załogą Huty Ałuminium...,
s. 233-255.
A. G ł a d y s z, Problemy życia kulturalnego robotników,
[w:] Klasa robot
nicza województwa
katowickiego w ćwierćwieczu
Polski Ludowej, Katowice 1972,
s. 210-256.
Zycie kulturalne robotników wielkiego
przedsiębiorstwa
przemysłowego.
Praca zbiorowa pod red. K . Ż y g u l s k i e g o , Wrocław 1971.
Np. T. W o j t o w i c z , Formy aktywności
kulturalnej załogi Zakładów
im.
G. Dymitrowa
w Warszawie, Warszawa 1969, a także drobniejsze studia dot.
ZM Ursus (A. R o s z c z y k ) czy Mera-Zsm (M. Ś m i e t a n k o ) zamieszczone
w pracy pt. Wielkie zakłady przemysłowe...,
s. 691-701, 753-758.
0 6
9 7
98
9 9
m
1 0 1
m
108
1 0 4
BADANIA NAD KULTURĄ
163
ROBOTNICZĄ
spełniać rolę raportów pomocnych przy planowaniu działalności kultu
ralno-oświatowej w zakładach przemysłowych.
Prace etnografów i historyków, odnoszące się do dawniejszych form
życia kulturalnego w środowiskach robotniczych, koncentrują się na wy
branych zagadnieniach. Stosunkowo dobrze zbadano już rozwój czytel
nictwa , coraz lepsze w y n i k i przynoszą też studia nad kontaktami ro
botników z teatrem , także ze sportem, rekreacją i turystyką . Szer
sze odbicie w monografiach załóg (por. 3.3) i niektórych opracowaniach
na temat obyczajowości społeczeństwa polskiego w X I X i X X w. znaj
duje też problematyka kultury ludycznej .
Problematyka z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w (szczególnie rodzinnych
i dorocznych) funkcjonujących w środowiskach robotniczych najżywiej
interesuje etnografię. W tej sferze życia klasy robotniczej od dawna do
szukiwano się najtrwalszych pozostałości chłopskiej tradycji. Niewątpli
wie najbardziej zaawansowane są obecnie badania nad obrzędami włók
niarzy łódzkich , a ostatnio i żyrardowskich . Kontynuowane są też
badania wśród górników . W pracach tych najwięcej miejsca poświęca
się zazwyczaj obrzędom weselnym i najważniejszym świętom dorocznym
(Boże Narodzenie, Wielkanoc). Badaczy interesuje również problematyka
zachowania treści wierzeniowych o podłożu ludowo-religijnym
. Zanied
bane są natomiast wyraźnie badania nad religijnością klasy robotniczej.
Zupełnie dobrze rozwijają się badania nad obrzędowością świecką
funkcjonującą współcześnie, chociaż chyba w zbyt małym stopniu objęto
105
1 0 6
1 9 7
108
109
110
1 1 1
1 1 2
1 0 6
J . K r a j e w s k a , Z dziejów
oświaty
robotniczej.
Biblioteki
robotnicze
w Królestwie
Polskim w latach 1870-1914, Polska klasa robotnicza. Studia histo
ryczne, t. 5, Warszawa 1975, s. 180-209; t e j ż e , Czytelnicttuo wśród
robotników
w Królestwie
Polskim 1870-1914, Warszawa 1979.
W. L . K a r w a c k i , Teatr dla robotników
przed 1914 r., Polska klasa ro
botnicza. Studia historyczne, t. 7, Warszawa 1976, s. 159-216; M. S l u " S a r s k a ,
Kontakty proletariatu warszawskiego z teatrem do 1939 r., [w:] Wielkie
zakłady...,
s. 373-380.
H . Ł a s k i e w i c z, Sport robotniczy m. st. Warszawy w latach 1918-1939,
[w:] Wielkie zakłady...,
s. 407-431; J . G r y l i c z, Wypoczynek, turystyka,
rekreacja
i sport w Polskich Zakładach
Optycznych, [w:] Wielkie zakłady...,
s. 775-792.
W. L . K a r w a c k i , Zabawy na Bielanach, Warszawa 1978, s. 81-146.
Por. przypis 29.
A. W o ż n i a k , Obrzędy
rodzinne i doroczne w środowisku
robotniczym
Żyrardowa
na przełomie
XIX i XX w. (mpis referatu z sesji naukowej w Żyrar
dowie, marzec 1979 r.).
H . G e r l i c h , M. G e r l i c h , Obrzędy
i obyczaje grupy zawodowej
górni
ków, „Górnośląskie Studia Socjologiczne", t. 13: 1979, s. 181-205.
W o ź n i a k , op. cit.; U . J a n i c k a - K r z y w d a , Wierzenia górników
wie
lickich, Studia i Materiały do Dziejów Żup Solnych w Polsce, Wieliczka, t. 8:
1979, s. 127-156; J . T. C z a r n i c k i , Aspekt społeczny
kultu świętej
Barbary
w ludowej tradycji górników
polskich (praca doktorska, mpis, Katedra Etnografii
U B B Wrocław 1977).
1 0 6
1 0 7
1 0 8
11,9
1 1 0
1 1 1
1 1 S
IGI
ANDRZEJ
STAWARZ
115
w tego rodzaju badaniach środowiska robotnicze . Z badań socjologicz
nych warto w t y m miejscu wyróżnić studia nad zwyczajami domowymi
prowadzone od kilku lat przez J. Komorowską . Badaczka ta, posługując
się dość nietypową metodą (prace pisemne i ankietowanie młodzieży
w wieku 17-19 lat) zastosowaną w złożonych warunkach wielkomiej
skich (Warszawa), uzyskała już interesujące wyniki m. in. w zakresie
uczestnictwa w zwyczajach domowych.
Rozwijanie badań nad współczesną obrzędowością napotyka trud
ności, które w dużym stopniu są związane z przeobrażeniami samego
przedmiotu badań. Obrzędy o charakterze tradycyjnym zatraciły już
bowiem niemal wszystkie treści wierzeniowe i rytualne, przekształ
cając się najczęściej w formy ludyczne.
Studia nad r o z w o j e m t w ó r c z o ś c i p l a s t y c z n e j robotni
ków są dość poważnie zaniedbane. Zagadnienie to znajduje pewne od
bicie w piśmiennictwie naukowym czy popularnonaukowym, np. w ka
talogach wystaw współczesnej sztuki amatorskiej czy tzw. nieprofesjo
nalnej, okazjonalnie także na łamach kwartalnika „Polska Sztuka L u
dowa". Z szerszych opracowań, które powstały niedawno, wymienić moż
na pracę na temat rzeźby w węglu, tak charakterystycznej dla środowiska
artystów górników .
Znacznie lepiej poznana została twórczość ustna, słowna, określana
przez niektórych mianem folkloru miejskiego. Chodzi tu zarówno o samo
rodną twórczość robotniczą, jak i elementy twórczości innych grup przy
swajane przez robotników. Dobrą orientację w tych zagadnieniach daje
nam interesujący wybór najważniejszych pieśni proletariackich , a tak
że obszerne i szczegółowe studia nad rolą piosenki w życiu środowisk
robotniczych od końca X I X w. do roku 1939 . Pojawia się też coraz
więcej opracowań dawnych podań, gadek, bajek i anegdot swoistych dla
niektórych grup robotniczych, głównie górników. Nowszą formą twór
czości literackiej, obejmującą szerokie kręgi robotników, jest pamiętni114
115
116
117
1 1 8
Por. T. M. C i o ł e k , J . O l ę d z k i , A. Z a d r o ż y ń s k a ,
Wyrzeczysko.
O świętowaniu
w Polsce, Warszawa 1976; Z. P e ł k a , Polski rok obrzędowy,
War
szawa 1980.
J . K o m o r o w s k a , Zwyczaje domowe w wielkim mieście, „Kultura i Spo
łeczeństwo", t. 20: 1976, nr 4, s. 147-176.
I. B u k o w s k a - F l o r e ń s k a , Współczesna
twórczość
plastyczna
środo
wiska robotniczego w rejonie GOP i ROW — na przykładzie
rzeźby (praca dok
torska, mpis, Katedra Etnografii U A M Poznań 1976).
J . K o z ł o w s k i , Śpiewy
proletariatu polskiego, Warszawa 1977.
J . D u n i n, Druk i wielkomiejski folklor, „Łódzkie Studia Etnograficzne",
t. 15: 1973, s. 53-66; K a r w a c k i , Piosenka w środowisku
robotniczym,
Polska
klasa robotnicza. Studia historyczne, t. 5, Warszawa 1973, s. 98-179; t. 6, War
szawa 1974, s. 84-118; t e n ż e , Żywot robotnika w pieśni, Polska klasa robotnicza.
Studia historyczne, t. 8, Warszawa 1978, s. 292-360; por. t a k ż e , Folklor robot
niczej Łodzi... (rozdz. Pieśni).
1 1 4
1 1 5
1 1 6
1 1 7
165
BADANIA NAD KULTURĄ ROBOTNICZĄ
karstwo, którego początki sięgają okresu międzywojennego. Znaczną
część tych pamiętników już opracowano i wydano . Stanowią one war
tościowe źródło do badań (metoda biograficzna), są także niezaprzeczal
nym dowodem rozwoju kultury umysłowej klasy robotniczej. Innym cha
rakterystycznym zjawiskiem ostatnich lat jest żywiołowy rozwój poezji
pisanej przez robotników.
118
*
Kończąc przegląd publikacji o kulturze robotniczej chciałbym podkreś
lić szeroki zakres zainteresowań łączących etnografię z socjologią i histo
rią. Najistotniejsze jest to, że dzisiaj etnografowie nie tylko interesują
się pozostałościami ludowych tradycji w kulturze robotniczej ale także
próbują przystępować do badań nad współczesnym obrazem kultury.
W wielu dziedzinach (czas wolny, współżycie zbiorowości, religijność
i in.) zarysowuje się możliwość ściślejszej współpracy z socjologią. Nie
mniejsze możliwości istnieją zapewne w odniesieniu do wspólnych badań
etnograficzno-historycznych nad rozległą problematyką obyczaju, kształ
towania się świadomości społecznej i narodowej oraz kultury politycznej
klasy robotniczej w przeszłości. Wkład etnografii w poznanie kultury ro
botniczej, jej podstawowych wartości oraz trendów rozwojowych w X I X
i X X w., jest znaczny, w wielu dziedzinach zaczęto nawet odrabiać
wieloletnie zaniedbania.
Ana*eił CiaDasK
OE30P nPOBJIEMATHKM HCCJ1 E/JOBAHMM
n o PAEOMEH K y j I b T y P E B nOJlbUIE
(C OCOBEHHŁIM YMETOM HOBEMUIMX HCCJlE/JOBAHMfi)
Pe3K>Me
B CTaTbe / l a e r c s o 6 3 o p K p y i m b i x 3THorpa(})n4ecKHx HCCJieflOBaHHił p a S o n e i ł K y j i b T y p t i B T l o j i b -
me Bo
BCTynHTenbHOM ł a c i n a B T o p y n o M M H a e T
H couHOJioTHeH
HsyneHHR. B B H n y m n p o T b i
Rita
c B o e r o noflxo;na
KOMnjieKCHoro o n n c u B a w f f l
Jlo^bujM — rnySoKO
H
ryMaHHTapHbix
Hayx.
IlpH
MetKjjy 3 T H o r p a ( } ) H e i i ,
HBnsnow,etica n x O 6 I U H M
pa3JiHHMH
K KyjibType HMCHHO
ToincoBaHHs
B K p e c T t s m c K o ń jpanmatH.
B H T H H 3 T o r o p o A a HccneflOBaHHH
THX
o6mne
B rpaKTOBKe H M H K y n Ł T y p b i p a 6 o H e r o m i a c c a ,
pa6oieii
flanee
3THorpa(})Hfl HMeeT u c e
KynbTypu,
KopeHsimettcs — B
B CTaTbe a B T o p yKa3biBaeT
B npe/ieJiax 3 T H o r p a ( } ) H H n o c p a B H e H H i o
STOM
1 1 8
npo6neMaTMKH
pa3npy-
o6»3aTejn>Ho npiixoflHTCfl cocnaTbcsi
Por. przypis 64.
HCCJieflOBaHMii
paGonett
KyjibTypbi
cny4ae
c ^OCTMJKCHHJIMH
Ha
nepBOHaianbHbie
T o r o HarroMHHTb u i a B H w e T e o p e T H i e c K H e nojro>KeHHH B S T O H o 6 j i a c T H , BbijiBHHyTbie B
HOBeMujett
.namibie
crenenb
S J i e M e m u H c c j i e j i o B a H H ń Kyjibirypbi n p o j i e T a p H a T a B L T o J i b i i i e , B o c x o , n H m n e K K o m r y X I X
Oósop
Mcropaeii
npeflMeTOM
6bui
B . a CBepx
1918-1939
npeflBapeH
rr.
KpaTKoń
166
ANDRZEJ
STAWARZ
pa6oT, B O 3 H H K U I H X B n e p n o a c 1956 H W Hanana 60-roaoB, a 3HaiHT
nepHoa, Koraa 6BIJIO n o n o » e H o Haia.no coBpeMeHHbiM HCCJie^oBaHHSM B H H T e p e c y i o m e M Hac
3 f l e c t o6i>eMe, KaK B o6jiac™ 3THorpaHH, TaK H c o m i o j i o r i m . A B T O P nbiTaeTca CHCTeMaTH3HpoBaTB HOBeiiiuyio jiHTepaTypy npe^MeTa. C H a n a j i a npe^cTaBJifleT n p e A e J i H pa6ox B o6jiacTM
o6o6meHH pa6oHeił Kyjn»Typw, a 3aTeM MOHorpa
