-
Title
-
Sprawozdania, recenzje, drobne wiadomości / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.7-12
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa 1950 t.4 ,z.7-12; s.133-158
-
Date
-
1950
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:3965
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Państwowy Instytut Sztuki
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:4254
-
Text
-
Ryc. 1. Budynek liceum rolniczego w Weryni.
obozu. Fot. R. Reinfuss.
Siedziba
Z OBOZU N A U K O W E G O W W E R Y N I
ROMAN
Zagadnieniem kultury ludowej tzw. Lasowiaków,
zamieszkujących teren dawnej Puszczy Sandomier
skiej, rozciągającej się w widłach Wisły i Sanu, zaj
mowano się w swoim czasie dosyć intensywnie ale ra
czej od strony gwary i folkloru. Wymienić tu należy
prace Szymona Matusiaka'), Karola Matyasa2), Zyg
munta Wierzchowskiego ) , 7 nowszych Stanisława
B ą k a ) i Stanisława Kryczyńskiego») Inne dziedzi
ny kultury mniejsze już budziłv zainteresowanie. Bar
dzo ogólny zarys kultury materialnej iako część wstęp
ną do opisu zwyczajów i literatury ludowej Lasowia
ków dał w jednej ze swych prac wspomniany wyżej
Zygmunt Wierzchowski ) sporo wiadomości z różnych
dziedzin życia wsi lasowiackiej znajdujemy w pamięt
nikach .Tana Słomki ^) O kłusownictwie w Puszczy
Sandomierskiej pisał ICarol Matyas ^) o sokołowskim
garncarst^vie ks Stanisław ICoziarz ^) z a ś Stanisła
* Vii i
3
4
A wnictwa
wsc h o dnie''
j
ochodza
kilk
'
ł n h we
• p wiatu
t
t
h u
irw,
, -ci
ta
oorzesKiego
u^ręoow,
u
p
a
w
a
b l a l e
J e
r K
,71
'
'
^° °>
)•
iworczoscią
plastyczną basowiakow me zajmował się dotychczas,
o ile mi wiadomo, nikt i ta właśnie przyczyna skłoni
ła Dyrekcję P a ń s t w o w e g o Instytutu Sztuki do przyjęcia
planu, przeprowadzenia na terenach wideł Wisły i Sanu
REINFUSS
zespołowych badań, wysuniętego i opracowanego przez
mieszczący się w Krakowie Dział Zdobnictwa Ludo
wego Państwowego Instytutu Sztuki.
Przygotowania do badań, mających się odbyć w mie
siącach letnich, rozpoczęły się już w grudniu 1949 r.
W okresie tym na podstawie analizy mapy, wiadomo
ści zaczerpniętych z literatury, oraz informacji osób
znających ten teren, ustalono prowizorycznie siatkę
punktów, przeznaczonych do badań, rozrzuconych mniej
więcej równomiernie na obszarze zawartym między Wi
słą a Sanem, ustalono rejestr zagadnień, które mają
zostać przebadane, oraz skład cyfrowy zespołu pra
cowników z podziałem na wywiadowców — etnogra
fów, rysowników i fotografów,
także pracowników
administracyjnych (intendent, obsada kuchni). Plan
przewidujący przeprowadzenie badań wraz z. koszto
rysem został Dyrekcji Instytutu przedstawiony do za
twierdzenia w pierwszych dniach stycznia. Równocze
śnie zapoczątkowano przygotowania naukowe. Poszły
one zasadniczo w dwóch kierunkach: zebrania możli
wie najbogatszego materiału informacyjnego, odnoszą
cego się do terenu zamieszkanego przez Lasowiaków
i wyszkolenia pracowników.
W związku z punktem pierwszym sporządzony zo
stał wykaz literatury, który następnie zmapowano aby
133
1.
2.
Ryc. 2. Mapa zbadanych miejscowości
w czasie obozu
w Weryni w 1950 r. oprać. Z. B. Kurkowa
uzysksx obraz wskazujący, jakie miejscowości na in
teresującym nas obszarze były już w dotychczas ist
niejącej literaturze omawiane. Prócz w y ż e j wspom
nianej, zostały jeszcze, na podkładzia mapy admini
stracyjnej zawierającej granice gromad, opracowane
mapy: gleb, zalesienia, rozwoju osadnictwa H ) , zasię
gu parafii z końca X I X wieku i mapa przemysłu lu
dowego, wykreślona na podstawie danych czerpanych
głównie z publikowanych w prasie artykułów Dr K a
zimierza Skowrońskiego.
Prócz map sporządzono też kartotekę miejscowości,
do której wpisywano krótkie dane informacyjne, za
czerpnięte ze Słownika Geograficznego, oraz wszyst
kich innych publikacji figurujących w wykazie litera
tury.
W związku z koniecznością przygotowania pracow
ników do badań terenowych, począwszy od stycznia
odbywały się co tydzień w lokalu Działu Zdobnictwa
Ludowego dwugodzinne zebrania, na których omawia
no zarówno zagadnienie teoretyczne (problem zasto.
sowania metody materializmu historycznego w bada
niach nad ludową twórczością artystyczną) jak i kon
kretne zagadnienia, będące przedmiotem projektowa
nych badań terenowych. W czasie wspomnianych ze
brań przyszli uczestnicy badań referowali kolejno na
podstawie wiadomości
zaczerpniętych z literatury
i materiałów, znajdujących się w Muzeum Etnogra
ficznym w Krakowie, te działy kultury ludowej Lasowiaków, które zostały im do badania wyznaczone
i przedstawiali opracowane lub adaptowane przez sie
bie kwestionariusze, ulegające po dokładnym przedy
skutowaniu licznym poprawkom.
134
Werynia
24. Ruda
Kolbuszowa Dolna 25. Wampierzów
О
О.
Przedbórz
26. Czarna
4. Kupno
27. Sokolniki
5. Widełka
28. Wielowieś
6. Klapówka
29. Zbydniów
7. Raniżów
30. Purmanv
8. Lipnica
31. Jastkowice
9. Wola Raniżowska 32. Domastawa
10. Kamień
33. Grębów
11. Łętownią
34. Miętne
12. Wola Zarczycka
35. Cygany
13. Brzoza Królewska 3G. Jadachy
14. Sokołów
37. Jaślany
15. Łowisko
38. Wilcza Wola
16. Hadykówka
39. Dzikowiec
17. Wola Rusinowska 40. Wolina
18. Krzątka
41. Ruda Łańcucka
19. Siedlanka
42. Wojsław
20. Tuszyma
43. Trzciana
21. Biały Bór
44. Krawce
22. Ocieka
45 Nienadówka
4G. Górno
23. Niwiska
Kółko z punktem w środku —. siedziba obozu
Kółka pełne --= miejscowości zbadane
Kóika puste = miasta
Z początkiem czerwca Kierownik Działu Zdobnictwa
Ludowego w towarzystwie czterech osób (w tym 2
pracowników Działu Zdobnictwa) odbył czterodniowy
objazd powiatów: niskiego, tarnobrzeskiego i kolbuszowskiego, mający na celu skontrolowanie wyznaczo
nych poprzednio miejscowości do badań i wynalezienie
odpowiedniej bazy, dającej możność zakwaterowania
i dogodnych warunków pracy dla większego zespołu.
Objazd rozpoczęty został od Rzeszowa, gdzie w Wo
jewódzkiej Radzie Narodowej omówiono sprawy zwią
zane z zapewnieniem pomocy terenowych Władz Ad
ministracyjnych podczas prac badawczych, oraz za
gadnienie związane z wyżywieniem grupy w czasie
badań letnich. Dalsza trasa objazdu wiodła do Niska,
Tarnobrzega, Kolbuszowej i Mielca. Po drodze zwie
dzone zostały miejscowości wyznaczone poprzednio do
badań, przy czym w większości z nich przeprowadzono
wstępne wywiady, dotyczące twórczości artystycznej
mieszkańców, oraz ogólnego stanu zachowania kultu
ry ludowej.
W czasie objazdu okazało się, że centrum dawnej
Puszczy Sandomierskiej, na które przy ustalaniu pierw
szej siatki punktów położono specjalnie silny nacisk
jest, jeśli chodzi o stan zachowania ludowej sztuki, te
renem mocno zdewastowanym, gdyż za czasów oku
pacji Niemcy wysiedlili cały szereg wsi a budynki porozbierali. W ten sposób zniszczone zostało sporo miej
scowości położonych koło Bojanowa i Woli Raniżowskiej.
W wyniku objazdu opracowano nową mapę, na któ
rej wyznaczono obszary wysiedlone i te, które zostały
przez Niemców zniszczone. Zebrane w terenie wiado-
Ryc. 6. Dom z wnęką.
Kamień,
moSci pozwoliły на skorygowanie poprzedniej siatki
punktów przez wykreślenie miejscowości zniszczo
nych i wprowadzenie na ich miejsce takich, które
z punktu widzenia badań etnograficznych dawały
większe możliwości osiągnięcia należytych wyników.
Ponadto na podstawie zebranych danych jeszcze raz
uzupełniono kwestionariusze.
Z czterech branych poprzednio pod uwagę miejsco
wości, gdzie możnaby założyć stałą bazę dla ekipy
badawczej (Gtogów, Kolbuszowa, Mokrzyszów i Werynia) wybrano Werynię, zarówno ze względu na jej
centralne położenie jak i możliwości lokalowe (obszer
ny pałac, w którym mieści się Liceum Rolnicze i in
ternat wolny w czasie wakacji) (ryc. 1). Miesiąc li
piec zeszedł na przygotowaniach do wyjazdu. W okre
sie tym zakupywano materiały techniczne (papier do
pisania, karton, tusze, farby itd.) i angażowano grupę
malarzy — rysowników, rekrutujących się spośród
studentów Akademii Sztuk Pięknych, Wyższej Szko
ły Sztuk Plastycznych i absolwentów Liceum Plastycz
nego.
W dniu rozpoczęcia prac badawczych 1 sierpnia
pełny zespół uczestników obozu składał się z 31 osób.
Praca terenowa została w ten sposób zorganizowa
na, że grupa naukowa wraz z fotografami wyjeżdża
ła co drugi dzień, podczas gdy malarze podzieleni na
dwie grupy brali udział w wyjazdach na zmianę. Dzię
ki takiemu rozkładowi zajęć, etnografowie na opraco
wanie notatek zebranych w terenie mieli 1 dzień cza
su spędzany w bazie, zaś malarze
rysownicy 3 dni.
W praktyce okazało się to bardzo celowe, gdyż mala
rze nie byliby w stanie w ciągu jednego dnia opraco
wać swych szkiców na czysto.
Rozkład dnia ujęty był w stałe i ściśle przestrzega
ne normy. Po śniadaniu wydawanym o godzinie 7.30
w dniu wyjazdowym zespół wywiadowców, fotografo
wie i jedna grupa rysowników udawała się samocho
dem w teren (wyjazd o godz. 8.30), zaś druga grupa
rysowników zaczynała w tym samym czasie s w ą pra
136
pow. Nisko. Fot. R. Reinfuss.
cę, trwającą od godziny 8.30 — 13-ej i od lC-ej —
do zmroku. O godzinie 13-ej grupa rysowników dosta
wała obiad, a czas wolny do godziny 16-tej spędzała
w sposób dowolny kąpiąc się lub grając w siatkówkę.
Grupa wyjazdowa zaopatrzona na drogę w suchy
prowiant powracała do bazy koło godziny 21-szej. W j e .
dnym dniu przeprowadzano zwykle gruntowniejsze
badania w 2 tylko miejscowościach, położonych o kil
ka kilometrów od siebie, czasem krótsze wywiady in
formacyjne bywały też robione w miejscowościach po
łożonych po drodze.
Zespół badawczy był w ten sposób zorganizowany,
że każdy z wywiadowców opracowywujący któryś
z działów plastyki miał do swej pomocy 2 stałych
rysowników, wyjeżdżających z nim w teren na zmianę.
Wyjątkowo do badań architektury i meblarstwa przy
dzielonych zostało 4 rysowników, tak że każdorazowo
w terenie pracowało ich dwóch. Fotografowie obsłu
giwali cały zespół według napływających zgłoszeń.
Niezależnie od nich zdjęcia fotograficzne dokonywane
bvłv przez Dr Romana Reinfussa, Mgr. Zofię Reinfuss o w ą i asystentkę Działu Zdobnictwa Zofię Kurkową.
Rysunki i zdjęcia robione były na zlecenie i pod kie
runkiem pracownika naukowego opracowywującego da
ną dziedzinę N a ścisłość wykonania rysunków i szki
ców położony był duży nacisk Wykonując rysunek np
okuć na Avozie haftu rytu na drzewie rysownik oboprócz szkicu
ś c i e r k ę " na nanierze która nastennie dl ci kontro
l f o d d a w a ł wraz z rysunkiem na czysto. Podczas oprali, notowano tez Kolor aoDierając go a
js
p У
pomocy kredek lub akwareli, po aaw ока у с
sze były fotografowane. W ten sam sposoD p
ęp wano z meblami, strojem i innymi pr eamiotami a
bionymi, jak np. samami itp. Przy badaniu budownic
twa wykonywano przekrój poziomy i pionowy o a
szereg rysunków przedstawiających tragmenty, ni
zależnie od tego budynek byl fotografowany, w csae
sie, gdy pomocnicy zajęci byli pracą rysunkową, wy
wiadowca obowiązany był przeprowadzić wywiad na
podstawie kwestionariusza i zebrać dane odnoszące
się do rysowanego (fotografowanego) przedmiotu.
Obfitość materiału w jednych wsiach, trudność je
go znalezienia w innych, zmuszała pracowników do
bardzo wytężonej pracy. W czasie kiedy poszczególni
wywiadowcy
zbierali od informatorów wiadomości,
Kierownik obozu kontrolował ich prace i robił własne
wywiady ze wszystkich objętych badaniami dziedzin,
które następnie porównywał z wynikami uzyskanymi
przez poszczególnych pracowników.
W dniach wolnych od wyjazdów cały zespół nauko
wy wraz z obydwoma grupami rysowników opracowy
wał na czysto swe materiały. O godzinie 9 rano wszy
scy uczestnicy wczorajszego wyjazdu zgłaszali Kie
rownikowi swe wyniki (wywiadowcy — ilość prze
prowadzonych wywiadów, rysownicy ilość wykona
nych szkiców). Zgłoszone dane cyfrowe były notowa
ne i następnie służyły za podstawę podczas odbierania
materiałów opracowanych na czysto.
twa w widłach Wisły i Sanu, precyzyjniejsza *d wy
mienionej na wstępie. W świetle tej mapy okazuje się,
że interesujący nas teren osiedlony był zasadniczo
w trzech rzutach. Rzut pierwszy to osadnictwo średnio
wieczne posuwające się z północy ku południowi wzdłuż
Wisły i Sanu, obejmujące wyłącznie pobrzeża tych
rzek. Element osadniczy rekrutował się z przeludnio
nych terenów Sandomierszczyzny. Rzut drugi to osad
nictwo X V i X V I wieku obejmujące żyźniejsze gleby
wzdłuż linii Majdan, Kolbuszowa
Sokołów. Osadni
cy w tym czasie napływali głównie z południa z Rze
szowskiego gdzie proces osadniczy przebiegał o wiele
szybciej Pewną role w osadnictwie Puszczy Sando
mierskiej odegrali też pasterze wołowscy którzy pizyj^jy^rj^lj
2e swymi o^vcami z Karpat na zimowiska.^)
W trzecim rzucie pokrywa się osadami samo centrum
d*~wnei Puszozv Sandomierskie!
pod koniec X V I I i X V I I I wieku posiadają zrazu charak•
• f
A
11 A
,
-f
mczy jest wówczas bardzo rozmaity
«Л» Ъ. /
mejednokrotnie
W dniach bazowych z nadchodzącym zmrokiem, pra
cownicy wywoływani po nazwisku oddawali wykona
ne prace, wywiadowcy — wywiady przepisane i upo
rządkowane według punktów kwestionariusza, mala
rze swe rysunki i malowane plansze. Ilość oddawane
go materiału bywała notowana i odliczana od zapisa
nej w czasie porannego zgłaszania.
Systematyczne kontrolowanie
wyników i odbiera
nie materiałów pozwoliło Kierownikowi obozu oriento
w a ć się w toku pracy każdego z uczestników i zmniej
szyć do minimum „uciekanie" materiału, który zebra
ny w terenie nie byłby na czysto opracowany.
Naszkicowany tu system pracy był dla uczestników
obozu niewątpliwie bardzo wyczerpujący, zwłaszcza
jeśli weźmiemy pod uwagę, że przyjęty rozkład zajęć
(wyjazd, baza) stosowany był bez względu na nie
dziele i święta. Trud wkładany przez uczestników
obozu starano się kompesować przez doskonałe w y ż y
wienie, oraz przez umożliwienie im gier i ćwiczeń
sportowych w czasie przerwy południowej.
W ciągu trwania obozu (od 1 — 30 V I I I ) odbyto
14 wyjazdów terenowych samochodem, robiąc łącznie
1124 km. oraz jedna wyprawę pieszą do pobliskiej
Kłapówki (razem 12 km.).
Badania prowadzone były w 46 miejscowościach
z czego 18 w powiecie kolbuszowskim, 10 w tarno
brzeskim, 6 w niskim. Dla celów porównawczych zba
dano też 2 wsie w powiecie dębickim, 7 w mieleckim,
3 w łańcuckim ,ryc. 2).
W wyniku podjętych prac zebrano 139 plansz barw
nych, 495 rysunków wykonanych w tuszu, 1113 rysun
ków ołówkowych oraz 1161 stron rękopisów zawierają
cych treści wywiadów.
Na zakończenie obozu w dniach 27 i 28 V I I I urządzo
na została w świetlicy Liceum Państwowego w Kol
buszowej wystawa mająca na celu zobrazowanie wy
ników 4-tygodniowych badań naukowych. W czasie
otwarcia wystawy członkowie grupy naukowej w krót
kich 10 minutowych przemówieniach zaznajomili ze
branych z najważniejszymi osiągnięciami w zakresie
swych specjalności.
Przystępując do krótkiego zreferowania wyników
naukowych obozu rozpocznę od badań historycznych
prowadzonych przez Dr Kazimierza Skowrońskiego.
Na obozie opracował on nową mapę rozwoju osadnic
Ryc. 7. Skrzynia malowana, tło żółte, krawędzie
czerwono-brązowe,
pole środkowe
zielone, kwiaty
białe
z czerwonymi kreskami. Fot. R. Reinfuss.
Ryc.
8. „Slabonek" — rozsuwana ława do spania.
Tuszyma. pow. Mielec. Fot. R. Reinfuss.
137
etnicznie: ob.-.y. Na przełomie X V I I I i X I X wieku po
wstaje w ramach tzw. kolonizacji Józefińskiej
kilka
kolonii niemieckich.
i'
I?
li
ii
W czasach feudalnych obszar, zawarty w widiach
Wisły i Sanu, rozpadł się na królewszczyzny obejmują
ce s::crokim pasem środek puszczy i dobra magnackie
rozrzucone po jej krajach, jak np. należący do Lubo
mirskich klucz kolbuszowski, do Tarnowskich — dzi
kowski, do Kostków
a później Stadnickich — so
kołowski. Znaczniejsze kompleksy wsi stanowiących
własność drobniejszej szlachty, ciągły się po obu stro
nach Sanu u jego ujścia do Wisły i w okolicy Ulanowa.
Mapa podziału własności została w czasie obozu wy
konana przez Dr Kazimierza Skowrońskiego. Wyrazem
gospodarczej zapobiegliwości ze strony wielkiej w ł a s
ności było przemysłowe osadnictwo terenów położonych
w centrum puszczy. Czasy feudalne, a zwłaszcza ucisk
szlachty i wyzysk pracy pańszczyźnianej żywo jeszcze
tkwią w tradycji ludowej. Dr Skowroński zebrał sporo
opowiadań ilustrujących grozę czasów pańszczyźnia
nych jak i ruchy społeczne wśród chłopów, których
wyrazem stał się bunt przeciw panom pod wodzą Jaku
ba Szeli. Prócz wyżej wspomnianych zanotowano też
znaczną ilość opowiadań o wypadkach historycir.ych,
zwłaszcza bitwach i najazdach jakie według tradycji
miały miejsce na badanych terenach. Szczególnie żywo
zachowała się tradycja wojen szwedzkich oraz najaz
dów tatarskich. Słabiej reprezentowane są opowiada
nia związane z konkretnymi postaciami historycznymi.
W dziale tym występują najczęściej pospolite watki
wędrowne jak np. o królach sadzących drzewa, lub pod
nimi wypoczywających.
Socjograficzne badania prowadzone przez Edwarda
Pietraszka koncentrowały się głównie na strukturze
ekonomicznej i społecznej wsi lasowiackiej od czasów
upadku feudalizmu po dzień dzisiejszy. Z materiałów
przez niego zebranych wynika, że wsie położone
w głębi lasów do czasów pierwszej wojny światowej
przedstawiały obraz pod względem gospodarczym bar
dzo zacofany. Rolnictwo, które w tym czasie było już
głównym źródłem utrzymania mieszkańców dawnych
osad przemysłowych, prowadzone było najprymityw
niejszymi sposobami technicznymi We wsiach położo
nych na wschód od gościńca łączącego Majdan z Rud
nikiem w pospolitvm użyciu była wówczas dwupolicowa socha z o ś w części zachodniej drewniane radło lufo
plu°* o drf * ni'* ne j odkład nicy i kolcach Postęp na
odcinku P'cs'io'l" "-' 4' m przejawił się najwcześniej w ЪоT?
v
, 7
T
wsiach położonych
"-z nuż W i ^ . * i
