-
Title
-
Recenzje / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1979 t.33 z.2, s.116-124
-
Date
-
1979
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:3286
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Sztuki PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3506
-
Text
-
R
E
C
Marian Pokropek,
Koncepcję
sztuce
Podchwyciło
i folklorze
ją
usystematyzowania
i
w
jak
różnych
ła
praca, którą
n a dobrą
wyszukiwał
na
obok
i odnajdywał
etnograficzne,
wości
i
zebrania
zgromadzonych
sprawę
w
katalo
Wiele lat t r w a
był
podjąć
którego
przeróbek
wszystko
Autor
i
było
gotowe,
ministracyjnego
Wreszcie
zmuszony
ograniczenia
Atlas
Niestety,
—
ukazał
się
przy
Wydawnictwa
jest
leży
na w
i
całym
niem
samych
które
wynikły
z
ułożonych
założeń
po
wyda
w
się
bowiem
jestrowanych
faktów,
1
oderwaniu
ludowa
I
w
możemy
od kultury
istnieją
nie
świadomści
strony
mamy
drugiej
fakt
tylko
oraz
więc
środowiska,
w
postaci
działaniu
ją
charakter re
i stopień a k
fakt
percepować
wymieniać
zabytki
przedmiotów
dycji,
szerszym
—
z działalnością
przedstawiać
wpływającej
na
odmienny
mówić
ny
jednoznacznie
zjawiska
moż
dokąd
i kiedy
jest
ra
tra
regionów
zlokalizowa
— w Chęcinach, B a r a n o w i e czy
Szyd
Atlas Pokropka
do
czynienia
Dlatego
też
w
faktów.
którym t a
recenzowanym
innych pozycjach
większym
jednak
faktów
nie mówi
o zjawisku
Dąbrowskim.
region,
ośrodek.
malowanych
domów
K r y t e r i u m miejscowości
ale
Samo
na
Zalipie
Powiślu
zawodzi
w
n i e s i e n i u d o o ś r o d k ó w rzeźbiarskich, s t r o j u , h a f t u ,
nictwa,
kąd
116
folkloru
m a m jechać
obrzędowego.
Jeśli
i co t a m zobaczyć
chcę
od
zdob
wiedzieć,
n i e będę
charakte
serii
mamy
i ze z b i o r a m i m u
Atlas obejmuje
W
pozycja
dotyczy
m a t e r i a l n y c h , ale
przecież s w y m
praktyce autor omawia
i
nosicieli ludowej
żywej
tradycji.
tytułem również
folklor.
t y l k o niektóre p r z e j a w y
fol
k l o r u , p r z e d e w s z y s t k i m t e , k t ó r e zostały z i n s t y t u c j o n a
l i z o w a n e , często zaś p o m i j a f o l k l o r t a k i , który
ja potrzeby
własne
ty.
Zespół
środowiska. M a m y
i m . Kilimka
więc
Fascynujące
isą zespoły
Bachledy,
zaspoka
np. w
zespoły
cice,
Za
określonym
nawet
ich
i dynamice
znaleźć
ma. Przepraszam!
jest
jeszcze
do
przecież
jest
w
n p . zespół
o tych
w
organizował
wiem
Spró
Nie
przed
dyrektorem
n a scenie t e a t r u
laty
Teatru
przeglądy
z t e r e n u . A l e o d pięciu l a t n i e
terenie.
n i e m a o nich i n f o r m a c j i . Uwzględniono
Atlasie
niemal
a
przebra
m a już p r z e g l ą d ó w . Są j e d n a k zespoły — ale w
W
w
a l e p o d hasłem
wówczas
zespołów, z a p r a s z a n y c h
niedź
żywa,
Atlasie.
Będzin? Ponieważ
D z i e c i Zagłębia
szlach
z
z Lalik.
zespołach
Jan
był
i
swych
Są zespoły h e r o d o w e ,
który
kom
i c h n a Żywiecczyźnie,
Będzin. D l a c z e g o w ł a ś n i e
Dorman,
znaj
ulegającym
dziady
Znakomity
akcji
słowo
nie
chodzenia
wciąż
czasie s p o t y k a m y
pod Krakowern.
niach
herody,
nie
doraźnie
składzie
kolędnicze, pucheroki,
Tradycja
wiedziem.
ale
obrzędowe,
wyłącznie
zespoły
bo
zinstytucjonalizowane,
stylizujące f o l k l o r .
Przykłady
podane
p r o b l e m y : kryteriów
ści. W
obu tych
są b a r d z o
teriałem
wyżej
wskazują
dziedzinach
różnice
między
istotne. Łoziński czy L o r e n t z
jednorodnym,
którego
ich kompetencji.
uprzednio
informacyjną
ma
i
we
mieściła
się w
grani
Zadanie
Pokropka
było
niepo
musiał
miał n i e j e d n o r o d n y ,
spośród
dokonać
musiał
wyrokować
społów
folklorystycznych,
dać,
a
co
zalewu
ba
przy
wyboru, nie ma
sprecyzowanych
t e r i ó w w a r t o ś c i o w a n i a . Doskonały z n a w c a
co
Atlasami
operowali
zgromadzonym
niedostateczną,
nazwisk
kolejne
znajomość
równanie trudniejsze. Materiał
zę
na dwa
d o b o r u materiału i j e g o a k t u a l n o
jąc p r z y t y m w w i e l u d z i e d z i n a c h
jest
się
dowiemy
poprzedzających
zmianom. Recenzowana
nie tylko
padkowych
r z e c z y , jaką
góral
z e a l n y m i , których l o k a l i z a c j a i c h a r a k t e r y s t y k a n i e u l e
gają
gubią
istotę
w
tej samej
zwra
t a m działających,
nie
następne —
Otóż
A t l a s i e t a k i e hasła j a k Janów, S o b i s k a c z y T a t a r y
na twórców,
czy
orientować
o regionach
cają
uwagę
łowicki
o regionie,
z z a b y t k a m i trwałymi
cach
jednocześnie w d w ó c h p l a n a c h :
realizuje.
folklor
pojechać. A l e
rejestrowanych
z y k a góralska egzystują
się
jeszcze
coś w i e d z i e ć
W i ą ż e się z t y m z a g a d n i e n i e
ru
ryfikowanym,
wspólnoty k u l t u r o w e j r e g i o n u i k o n k r e t u , w
kurpiowskie
się n i c z e g o z haseł, a n a w e t ze wstępu.
ł o w c u , a l e w y c i n a n k a k u r p i o w s k a , strój ł o w i c k i c z y m u
wspólnota
żywy
ski powinienem
istnie
żywej
charakter
1 o ś r o d k ó w l u d o w e j twórczości. Z a m e k
z
czło
a r c h i t e k t u r y , ale t r u d n o w
układzie p r z e s t r z e n n y m , o
ale
jednej
materialny, jednostkowy
haseł-miejscowości
jące w
w
i sztuka
0 m u z e a c h , ograniczając się d o t e g o , c o z a w i e r a j ą ,
mach
chcę zobaczyć
z m i a n o m , t e różne
i c h nosicieli. Z
k u l t u r o w y , związany
jednobarwne
większym
sztuki
w i e k a i t y m , co tę działalność s t y m u l u j e . M o ż n a
na
wycinanki
np. typowe
kompozycyjnych.
ale folklor
haseł
że
czy też chodzące w
bowiem
z
znajdę w J a z g a r c e , Strzałkach, T a t a r a c h i K a d z i d l e . Jeśli
bujmy
sztuki
miejsco
Zresztą
d z i e m y a u t e n t y c z n y c h k a p e l др. M a ś n i a k ó w c z y O b r o c h -
tualności.
Zabytek
położonych
o t e j wspólnocie, o t y m ,
pletowane
i c h selekcji
blisko
haseł n a z w y
tradycji kulturowej.
konsekwencjom,
istota zjawisk,
zasada
wśród
kolej
omówie
n a f o l k l o r i sztukę l u d o w ą . I n
wówczas
o wspólnej
punkcików
kopanem
m u z e ó w , o k a z u j e się n i e p r z y d a t n a g d y z e c h c e m y
jest
mapie
mate
grupuje
s
się
iż
architektury
przy o m a w i a n i u zabytków
przenieść m e c h a n i c z n i e
na
u źródeł
siebie
twórczości, a ściślej m ó w i ą c
Autora i
książki, która
muzealnych ,
przyjętych
formacie.
zabytków
przyjrzyjmy
Formuła, uzasadniona
czy
się, że
Otóż, z a n i m z a j m i e m y
haseł,
wydany
dla t r u d u
haseł t o p o g r a f i c z n y c h ,
ności a l f a b e t y c z n e j .
1978 r .
się przeświadczeniu,
koncepcja
zbiorach
ad
poprawek.
poręcznym
szacunku
s e r i i co Atlas
po
riał w e d ł u g
w
Gdy
podziału
rok
końcu
oprzeć
niewłaściwa
Przewodnik
w
wielokrotnych
materiału.
zmiana
niedobra. Wydaje
tej samej
do
następny
papierze,
n i e mogę
to pozycja
rażki
nastąpiła
kraju
pięknie, n a d o b r y m
był
zebranego
trak
E
często n i c z e g o się n i e d o w i e m
w o k ó ł ośrodka d o k u
m e n t a c j i . Jeszcze dłużej t r w a ł c y k l w y d a w n i c z y , w
cie
i
różnych
(m.in.
powinien
zespół specjalistów, z g r u p o w a n y c h
prze
przejawów
trudu
g a c h ) podjął się d o c . M a r i a n P o k r o p e k .
J
Wydawnictwo „Arkady", Warszawa 1 978.
w Polsce,
po
układzie
dokumentach
Z
Wydawnictwo.
też
Ogromnego
danych
w
i folkloru
środowisko
zabytków,
twórczości.
N
turystycznego
szansę p r z e d s t a w i e n i a
zarówno
współczesnej
instytucjach
ludowej
zasugerowało
warszawskie
w niej
strzennym
sztuki
atlasu^przewodnika
ludowej
widząc
Atlas
E
pominąć
kry
budownictwa,
spośród
instrumentalistów,
ze
bajarzy,
rzeźbiarzy, k o g o w y m i e n i ć a k o g o pominąć w ś r ó d g a r n
c a r z y , m a l a r e k P o w i ś l a D ą b r o w s k i e g o czy t w ó r c ó w
kowskich
szopek.
Podjął
zadanie,
w
widomy
kra
sposób
przekraczające
Jaką
przyjął
granicę
zasadę?
kompetencji
Sądząc
jednego
z haseł
k o w a ć , że dążył d o t e g o , a b y u w z g l ę d n i a ć
notowanego
twórca
gdzieś
„twórcę"
występował
w
selektywnie
Ktoś
o i l e mieszkał
czy
we
której
natomiast
inni
twórcy. W
nikt
twórca
p o m i n i ę t y jeśli w t e j s a m e j
nież
inny
się bliżej
więc
mógł
być
miejsowości p r a c o w a l i r ó w
t e n sposób
dwóm
n i e rzeźbił
wybitny
np. nie spotykamy
B u d z i s k a c h W a c ł a w a S u s k i czy A n d r z e j a
rzyjmy
znajdowała
dostąpił
haśle czy i n d e k s i e t w ó r c ó w —
wsi, w
n i e malował,
słaby
ten
natomiast
t a m , gdzie
zupełnie
figurowania w
jedynie
miejscowości,
się g r u p a
zaszczytu
wywnios
każdego o d
wówczas, gdy
jakiejś
wymieniał nazwiska
twórców.
człowieka.
można
hasłom:
Wydry.
w
Przyj
i Janów.
Kraków
W
obecną,
uczestników
ciszek
Tarnowski,
wyjątkowa,
(...)
u r . 1889...". I
poziom
uzyskało n a g r o d y
na w y m i e n i e n i e
bardzo
Fran
ło.
Tarnowskiego.
Wiatra,
D u d z i k a , Paczyńskiego,
Przecież
wystarczyło
gród. A
teraz
tkactwa
dekoracyjnego,
hasło
Pomija
przyjąć
zaś
Głucha
nieważ
woj.
wy
i i n . Dlaczego?
szczególnie
na
i Olimpii
Jaroszewicz,
zwraca
ich więź
z tradycją,
zawsze,
gdy
gdzieś
dworku
Zagadłowicza
Ale poszukajmy
np. w
Krynicy
ma, znajdziemy
je, ale p r z y
tej
samej
zasadzie Kudła
Nazwisko
nice.
Dąbrowie Zielonej
rzeźby
pełna.
przyto
Sącz,
zbioru muzeum. Na
haśle
znajdujemy,
rzeźbi, w z o r u j ą c
Kozie
ponieważ
w
się n a n i m , n i e j a k i
Cudak.
w
Atlas
stanie
zamierzeniu
wydawcy
a k t u a l n y m , niestety
j a k i podeszły
t o zadanie.
miał
zarówno
wiek
informować
długi
wielu
N i e istnieją
proces
twórców
już
tak
wybitni
twórcy
meblar
natomiast
l u d o w i j a k W. K i t o w s k i w
wysoką
pozycję
jeszcze p r z e z A u t o r a w
Po
się n a
ogóle zanikły. N i e żyją
Grala w Burzeninie, J . Grzegory w Złakowie
Borowym,
w Godziszowie. Zdo
młodzi,
nie
dostrzeżeni
n a bieżąco t r z e b a
„ w e w s i tkają:
mentacją. T r u d n o mieć p r e t e n c j e
już
Iłży, J .
czasie, g d y o p r a c o w y w a ł
t o , a b y śledzić z m i a n y
o
wy
bardzo
ośrodki
s k i e , niektóre p r a c o w n i e g a r n c a r s k i e p r z e s t a w i ł y
w y r ó b d o n i c z e k , niektóre w
ponować
Ra-
się
Nikifora. Nie
znalazł s i ę p r z y
Lamęckiiego
z w i ą z k i z Cepelią o r a z d o r z u c a n a końcu, iż oprócz n i c h
Scholastyka Krupowlcz, Aleksandra
— po
haśle Nowy
czone w związku z charakterystyką
byli
na ich
trwały
Górny
nazwiska
ciekawej
uwagę
uję
pozostał
zachowały
.1. K a w u l o k w I s t e b n e j czy W i e l e b a
zdań
przeszłość
o n i m jest, i t o s t o s u n k o w o
centrum
współczesnej s z t u c e l u d o w e j . A u t o r p i s z e k i l k a
Felicji
je
informacja
utrudniły
białostockie;
dziedziny
w
Wowry,
dawniczy,
klucz np. pierwszych
Janów,
Znaj>diujemy
Impreza
Grabarskiego,
cień
ślad p o z m a r ł y m artyście. O t o n p . Gorzeń
szopkarzy
i m . Oskara Kolberga, a Pokropek
tylko
o
to wszystko?
w y s o k i , aż d w ó c h
mienia
we
zasługuje
w
c i u A t l a s u k o n i e c z n y c h w i a d o m o ś c i o t y m co i k i e d y b y
K r a k o w i e o m a w i a j ą c k o n k u r s y szopek A u t o r p i s z e : „ w ś r ó d
wielu
usuwa
ośrodka. W w i e l u p r z y p a d k a c h b r a k m i p r z y t a k i m
„bankiem d a n y c h " , zajmować
hasła.
było
dys
się t y l k o d o k u
do A u t o r a , że n i e p o
dulska i w i e l e i n n y c h " . Wśród t y c h „wielu i n n y c h " z n a j
święcił się t e j czynności k o s z t e m p r a c y n a u k o w e j i d y
dują
należało
daktycznej.
W
kontekście
informacji,
ale
się r ó w n i e ż
wymienić.
nazwiska
nią
znakomite
Niezrozumiałe
prof.
Plutyńskiej
współpracował
pierwszego
wpływ
Jaroszewicza.
się k i l k a
setek
które
pominięcie
i wywarł
ośrodka — A l f r e d a
mieszcza
twórczynie,
jest
tkacza,
który
n a dalszy
W
nazwisk,
w
z
czytając
o spłonięciu w
towskiej
czytelnik
za
te i n
f o r m a c j e często p o n a d miarę, p o m i n i ę c i e k i l k u n a s t u w y
bitnych
staje
twórców, t y l k o dlatego,
się n i c z y m
zależnie b o w i e m
przez
że o b o k
n i e uzasadnioną
nich
żyją
inni
dyskryminacją.
od wszystkich u w a g
l a t a będzie' t r a k t o w a n y j a k o
Nie
krytycznych Atlas
źródło
informacji o
twórcach l u d o w y c h .
Problem
się
Autor
wiązania
wartościowania,
był
w
oczywiście
przypadku
muzeów. W
z którym
znacznie
trwałych
t a m t y c h dziedzinach
musiał
borykać
łatwiejszy
zabytków
istnieją
do
roz
sztuki
bowiem
czy
spre
c y z o w a n e k r y t e r i a wartości, z a b y t k i k l a s y f i k o w a n o
ko
m i s y j n i e — i niezależnie o d w s z e l k i c h r e w i z j i t y c h u s t a
leń,
do
są o n e p o m o c n e
czynienia
dla autora. Pokropek
miał
jednak
nie t y l k o z z a b y t k a m i , ale i żywą
twór
czością.
Dochodzimy
w
t y m miejscu
do
następnej
ważnej
różnicy. A t l a s y rejestrują a k t u a l n y obraz... właśnie, cze
go? A t l a s zabytków
p r z e d s t a w i a współczesny s t a n o b i e k
t ó w , k t ó r e p o w s t a ł y co n a j m n i e j p r z e d 5 0 — 7 0 l a t y . O c z y
wiste
jest,
mogą zajść
że
w
w
ciągu
kilku,
t y m rejestrze
coś o d b u d u j e , g d z i e i n d z i e j
obraz
dobnie
rze
s t a n u rzeczy
Przewodnik
po
nawet
zawali.
nie ulegnie
kilkunastu
lat
z m i a n y , gdzieś
się
W
zasadzie
większej
informuje
muzeach
z b i o r u , o ważniejszych
jest s t o s u n k o w o
a
pewne
jednak
zmianie.
Po
o charakte
o b i e k t a c h , a w i ę c o t y m , co
trwałe.
i folklorze. Rejestruje
on b o w i e m
Zastanawiam
dzajem
twórczości
ści, czy
sądzić, że
jutro
zamarłej.
Różnica
n a d celowością
n a s k u przeszłości, k u
źródłom, a l e i n f o r m a c j a o twórcach w s k a z u j e n a chwilę
samej
kon
być p o w i n n a ? Jest r o
topograficznego,
a
zarazem
wiadomości
i folklorze.
o
M a m jednak
przewodnik
może
pełni
współczesnej
wątpliwo
służyć, a
zara
Pokrop-
ka
koncep
daje
cję,
niewiele
i to zarówno
rozbijającą
regiony,
jak
ze w z g l ę d u
i
na
przypadkowość
infor
macji.
W s t o s u n k u do z a g a d n i e n i a
bardziej adekwatna b y
łaby c h y b a książka o m a w i a j ą c a
dziedziny
d o b n a w założeniu d o p u b l i k a c j i
ka
ludowa.
tyle
że
oparta
szych
Formy
i regiony
pozbawiona
na
placówek
osób,
tamtej
wykorzystać
przy
na
1967,
pracy
dokumentacyjnym
zajmujących
pozwalają
W i e l e doświadczeń
by
błędów
dorobku
Sztu
Warszawa
n a u k o w y c h . S t a n badań i
oraz
zagadnieniami
i regiony, po
J. Grabowskiego
w Polsce,
licznych
wieloletnim
ośrodków
się
podjęcie
omawianego
kompetencje
poszczególnymi
takiego
zadania.
Atlasu warto
opracowywaniu
i
na
było
innych publikacji,
w k t ó r y c h s z t u k a l u d o w a p o w i n n a być szerzej u w z g l ę d
n i o n a . Czas już b o w i e m , a b y w y c i ą g n ą ć w n i o s k i z p r z e
myśleń
na
dorobku
temat
kultury
przykłady
sztuki
wych, a dorobek
wodnika
roli
twórczości
narodowej
chłopskiej
i
w
artystycznej
wprowadzić
progi
po
Muzeów
t e j s z t u k i szerzej u w z g l ę d n i ć
architektury
ludu
Narodo
w
przy
i
Prze
muzeach.
słowniku
artystów
naprawdę wartościowych
ludowych,
i rzeczywiście
robić t a k i e s y l w e t k i pokazują
marku
w
najlepsze
W a r t o r ó w n i e ż b ę d z i e pomyśleć w przyszłości o
Jak
o zabytku zwraca
zweryfikowano
z e m p r z e k o n a n i e , że j a k o k o m p e n d i u m książka
tych
Informacja
więc
kompendium
ludowej
jawy
żywej,
kilka
ponieważ
1978 r . kościółka n a W o l i J u s -
jest? C z y m
i komu taki
strowanym
dziś
się
przewodnika
małego
nie tylko
ogromna.
poprawić
rozwiązało,
pozostałe hasła.
z a b y t k i trwałe ( b u d y n e k , skansen, k a p l i c z k a ) , ale i prze
twórczości,
zdołał
nie
ma prawo
c e p c j i książki. C z y m
rolę
to
szłych w y d a n i a c h A t l a s u zabytków
I n n a jest „aktualność" w atlasie traktującym o s z t u
ce l u d o w e j
również
korekcie
niczego
rozwój
sytuacji, kiedy
rozbudowując
ostatniej
Płockiego ,
8
opracowane
dobrze
właśnie
ludowych.
zeszyty
przez
ilu
oczywiście
doc.
Jar
Po-
kropka.
117
Dorobek
Atlasu
wykorzystany
sce. W
sztuki
przy
istniejących
dostatecznie.
p o w i n i e n też
ludowej
opracowaniu
sztuka l u d o w a
Nie wydaje
m i się
zaznaczona
jednak
monotematycznych,
właśnie
(wraz
samochodową)
Dziwny
t o zresztą p r z e w o d n i k ,
ludomanów,
na
pomyślany
oczach
i
Drewniana
trzę,
bo
już
ciekawego w
stępnym
mieli
to
bo
Dworek?
powinno
nie ludowe.
być
informującego
żywych
dla
klapki
co
ludowe.
Pałac?
sobie
Czytając
jego
jeszcze
u w a ż a m , że n a
opracowanie
o wszystkich
przejawach
pa
Nie, to
Trudno
Atlasu.
t e j miejscowości. D l a t e g o
po kraju,
i
na
chyba
ciągle b r a k i n f o r m a c j i , co j e s t
etapem
bytkach
szeroko charakteryzuje
czy kościółek? P r o s z ę b a r d z o ,
t a k i c h użytkowników
odczuwam
ludzie
tylko
Murowane?
nie obchodzi,
wyobrazić
ka
tak, jakby
patrząc
kapliczka
ludowa.
mnie
hasła
jeździli
nie
jest
naszej
przewodni
i s t o t n y c h za
kultury
omówienia
zawartości
n a z w i s k , 391 i l u s t r a c j i
i grup
prof.
dr. A.
jest
PAN
budownictwa
obok
partii
spotykamy
w
skondensowane
i
wątków
„Nie
w
Za
pod kierunkiem
sam
tekst
rozwiniętych,
dotyczących
n i m fragmenty
opracowane
z widoczną
w
ważniejszych
Niestety
szkodą
dla
pre
bez p o k r y c i a n p . n a
słabnie t a k ż e
«ludowych»
z
odżywanie
literaturze
motywów
i sztuce".
Jest
to
tylko
dzo
jest stosunek
sprytmiityzowana
tury
sce i
periodyzacja
rozdział:
historii
włączenie
najlepiej
obiekty
ciesielskiej
epok
zachowały
wyrosłej
z
p r z e z sztukę ludową,
rozumie
pojęcie
a
nigdzie
można
i małomiasteczkowi,
dwory,
karczmy,
sobie
zwraca
spichrze
—
szwedzcy
w
s t a w i a l i cieśle
którzy
budowali
Kryterium
wzory,
mo
ludową,
ponieważ
r o b o t n i c y , a Pałac K u l t u r y
albumie
skoro
sztukę
radzieckiej
Autor
uczynić
włącza
w
Idąc
sakralne
b u d y n k i drewniane,
wypadku
n i e można
budowali
przede
118
go
umieścić
Sądzę,
że
w i n i e n t o sa
je bo
omawia
Katalogu
przecież
w
żadnym
kościoły w
Przykładów
Dęb
t a k i c h jest
co
ubiegłych s t u l e c i a c h głównie w
prawdziwe,
XVII—XIX
gdy
ludowa
wszystkim
w
rzeźba
w
kamieniu
2 poł. X I X w . T e n
w.,
Polska)",
rozwija
się,
rozdział, j a k
wycinan
Autor,
t u skąpi
tytułu — o g r a f i c e
„Tradycyjne
malarstwo
X I X w. Obok
malarstwa
który
podsta
nie
pisze
powiedzenia
ludowe
zanikło
n a szkle,
w
występu
jącego n a P o d h a l u i Śląsku istniało m a l a r s t w o
n a płót
nie,
związana
z
drewnie,
papierze
ośrodkami
Błędy
—
twórczość
pątniczymi,
rzeczowe:
sakralna
klasztornymi
malarstwo
na
szkle
i
kościołami".
występowało
całej P o l s c e , a w ł a ś n i e n a P o d h a l u d o m i n o w a ł y
słowackie, p r z y
czym
malarstwo
z ośrodkami k u l t u , a raczej
pątniczych.
I n n a była
w
importy
t o n i e było
związane
z obecnością w pobliżu h u t
szkła. K t o i n n y m a l o w a ł n a s z k l e , k t o i n n y w
proweniencja
centrach
t y c h dziedzin. l t d . ,
itd.
Informacje
o rzemiosłach
cyklopedii
ctwo
w
drewnie,
Weźmy
obok
zdobnictwa?
i
regionów
operuje
niły się w
wyrób
Autor
na
snycerka
równie nieprecyzyjnie.
sztuki
dlaczego
mimo
cztery
iż
Autor
podaje
sposoby
mapę
wykoncypo-
tak szerokimi
w
jak
„Polska
r a d o m s k i m , t o co?
N p . „Wycinanki
na pierwsze
—
Datuje
rozpowszech
r o z k w i t t e j gałęzi
ćwierćwiecze
23). Otóż w y c i n a n k i p o w s t a ł y
dopiero
XX
w."
wojnie
się i c h z a n i k .
W końcowej p a r t i i t e k s t u A u t o r c h a r a k t e r y z u j e
klor i folkloryzm
ludowej
oraz
nikiem
a następnie z b i o r y
który
Atlasie,
wskazującym
gdzie
dowiedzieć
są
dla sztuki ludowej
ludowej
archiwa
Krakowie
w
65.000 n a g r a ń
Au
jakimi
Sztuki Ludowej
warszawskiej
pieśni
In
jednostek
zbio
siedzibie
Instytutu
i muzyki ludowej,
dokumen
instrumentów
ludowych
w
omawiając m u
Szydłowcu
podaje,
n i m a r c h i w u m nagrań. P o d o b n o
informacji
zainte
i folklorze
(ok. 100.000
zeum
braku
przewod
się
dokumentacji,
t a ń c ó w i t d . ) . Jednocześnie j e d n a k
w
być
może
tacja
powstaje
fol
kultury
w t y m p o n a d 65.000 f o t o g r a f i i ) ,
folklorystyczne
(ok.
czego
Pracownia
Sztuki P A N w
zarchiwizowanych,
ry
powinien
i
o sztuce
pominął p o d s t a w o w e
stytutu
zabytków
źródła, z k t ó r y c h czerpał w i a d o m o ś c i . Z a
że w
resowany
tor
(s.
w 2 poł. X I X w . ,
a o k r e s r o z k w i t u t o p r z e ł o m s t u l e c i a , już p o I
zaczyna
En
„Zdobni
m e b l i , sprzętów i
X I X stuleciu. Największy
przypada
również
z d o b n i c t w a , czyżby n i e było
pojęciami
Południowa". A
ale
przykładowo
tytule nie rozumiem
wymienia
formą
wanych,
snycerstwo,
Już w
terytoriów
pełniejsze,
o g ó l n i k o w e niż chociażby w
Powszechnej.
zabawek".
ono
bardziej
o zbiorach
Instytutu
iż
przyczyną
(a t a k ż e
IHKM,
I B L ) był b r a k miejsca. Wystarczyłoby go j e d n a k z n a d
m i a r e m , r ó w n i e ż n a p o s z e r z e n i e w s t ę p u , a zwłaszcza n a
scharakteryzowanie
r e g i o n ó w (co t ł u m a c z y ł o b y
mieszczenia
—• g d y b y
mapki)
n i e zbędne, a s z c z e g ó ł o w e
jów budynków,
oraz
dziesiątki
informacje
w których
jednak
Miejscowości,
do
znajdują
danych,
nazwisk, a nawet
haseł
oceny
szczegółowych
błędów
w
dotyczących
nazwiskach,
haseł
a
w
chłopskiej
rozszerzenia
konsekwencji
opracowanie
z
czy
chorych
twórczością
trzeba
haseł,
jednak
tego,
cechową,
z
jest
ok.
Doceniając
rze
ilość
zgłosić
one:
kryteriów
„naiwną",
katalogu.
(minimalna
pomieszanie
z prowincjonalną,
nej
4000.
twórców
datach)
w
alfabetycznie
ponad
szereg i s t o t n y c h zastrzeżeń. D o t y c z ą
we",
dzie
muzea
w i e l k i t r u d A u t o r a , włożony w
telność
absolut
dotyczące...
się o b e c n i e
uszeregowanych
2500, i n f o r m a c j i
sens z a
usunąć z t e k s t u
niepotrzebnych
Przejdźmy
— nadmiernego
o r z e ź b i e skąpe, n i e z a w s z e
rzeźbiono dość często w k a m i e n i u ( p o ł u d n i o w a
podczas
v
kilkadziesiąt.
Informacje
np. „ W
choć
uznać za l u d o w e
nie, Grywałdzie czy O r a w i e .
najmniej
tropem
s t o s u n k u do m u r o w a n y c h . K t ó ż
w i e m wznosił? W r e z u l t a c i e A u t o r w
a
, Foram"
i Nauki
drewniane
samo
projekty
architektury ludowej.
budowle
że
m u n p . iż
u w a g ę t y l k o n a osobę w y k o n a w c y .
szwedzką
A.J.) i
tradycji b u
t e j i d e i należałoby k o n s e k w e n t n i e uznać H o t e l
za
na
ar
domniemywać,
ci sami,
pomija
style
osiągnięcia
Wystarczy
i chałupy".
niewystarczające,
Pol
n i e określa, co
„ d r e w n i a n e b u d y n k i s a k r a l n e najczęściej
wiejscy
w
ponadto
(czyżby!!
rodzimych
szeroko.
„...są
drewnianego
się n a j w y ż s z e
rozumie
bardzo
sakral
oddziaływały
dowlanych". Ponieważ Pokropek
w
kul
go d o Atlasu:
zachowane,
najbardziej
poszczególnych
tych zabytkach
sztuki
budownictwo
zabytki budownictwa
chitektoniczne
w
nasuwa
jednocześnie
właśnie
tyle:
skakujące,
A u t o r t a k uzasadnia
to najstarsze
te
została
Bar
w s i (s. 9).
Wątpliwości
ne.
do w s i , a n i e do „ w ą t k ó w " .
budownictwo,
informacji. Mimo
Polsce w
n i e p r a w d a , słabnie, zwłaszcza w s z t u c e , a i w l i t e r a t u r z e
istotny
grafiki,
nieprecyzyjne.
słowa, o d a w n y m m a l a r s t w i e m a d o
snycerstwo
opracowana
i UW
c y z j i w y w o d u . Z d a r z a j ą się f r a z e s y
s. 8 c z y t a m y :
ona
indeksu
oraz m a p .
mapa
Kutrzeby-Pojnarowej.
nierówny,
pobieżnie,
poprzedza
IHKM
się
literatury,
etnograficznych,
kładzie E t n o g r a f i i
przejdźmy
Składa
wykazu
czarno-białych
W p r o w a d z e n i e
terytoriów
książki.
katalogu,
nawet
malarstwa,
uproszczone,
nieprecyzyjne,
P o t y c h u w a g a c h , dotyczących k o n c e p c j i ,
do
bardzo
wowych
narodo
w e j — a więc także i l u d o w e j .
wprowadzenia,
—
dotyczące
jest
Pokropka.
Atlas
i następne
ki
a takim
przeznaczony
też
Pol
celowe p r o d u
k o w a n i e Przewodników
z mapą
zostać
po
Przewodników
co
„ludo
dawnej
sztuki
a
współczes
pracami
amatorów
psychicznie;
— niekonsekwencji
i przypadkowości
wielu
informacji;
— c h a r a k t e r u i n f o r m a c j i o twórcach,
niektórych
przypadkach
sprzyjających
sferę
naruszających
i c h życia
komercjalizacji
w
prywatnego,
twórczości l u d o w e j
i —
co g o r s z e — a m a t o r s k i e j .
Zarzut
pierwszy
przyjętych
nych
—
powszechnie
budowli
mówiłem
już
kryteriów
przy
drewnianych,
do
tej
o
rozszerzaniu
ocenie
sprawy
sakral
nie
i rzeźbiarzy.
Stowarzyszenie
do
się
Ludowych
twórców:
Resort
czy
Kultury,
Cepelia
l u d o w y c h i do możliwie
wyodrębnienia
zajmujących
sytuacji, gdy
Twórców
ochrony twórców
nego
W
ich z
wielotysięcznej
amatorsko
będę
dążą
precyzyj
masy
rzeźbieniem
czy
ludzi,
malowa
naukowych".
traktować
każdy
dzie
amator
należało
(a
zmienić
Obawiam
jest
nazwę
do
badań
albo
Atlasu
się, że w
tej sytuacji
kie
jarmarki
jest
nawet
czemu
Nie
właśnie
a
nie
innych
kryteriów
dojrzałych
wielu
i
wyboru,
początkujących
wymienionych
rzeźbiarzy,
Krawczuka,
uhonorował,
przyjętych
twórców
Szanuję
czy
jego
(np. Adamiec),
z wartościowania — k i e d y n a równych
omawia
malarzy
„amator"
precyzuje
wręcz rezygnuje
amatorów.
pisze
jak
Sokołowską,
np.
Palkę,
przez
Autora
Albiczuka,
Iwańską,
Holesza,
Bieszczada,
Binkuńską, r o z u m i e m , że może i c h cenić n i e m n i e j
ludowych
czać w
twórców,
a l e czy
nia, ale i znamienna —
ale
to powód
t y m w ł a ś n i e Atlasie?
fragment
obrazu
czy
to
się
nie
by
nie
malujących
„twórczynie
jest
Autor
ludowo",
adekwatne
hasło
trudności,
niektórzy
wielu
wizualne
amatorów
uczestniczyli
nościach i n i e k o n s e k w e n c j a c h
zająć s a m e m u
jakąś
do
tytułu
sztuki
d y c h , początkujących
w
pracuje
różnych
służyć?
Drugi
dotyczy
stanowić
„na
wystawach
zarzut,
Wspomniałem
wymienia
już
tylko
jaki
i
w
(pełna
mło
zwiększyć
rzeźbiarzy,
I . Kamińskim,
pisze
konwencji
B. Podjaskiego,
pierwsze
się
targi
koń
omawia
—
twórczynie
o
to
na równych
nich
zdobie
n i e wyłącznie,
ludowe,
(zwłaszcza
Pisze
wyłącznie
po
dru
chyba
warto
prawach
Zajkowską,
z ama-
Wodecką, M i -
malowanych
domów
gospodynie
Borusowej
w
Kłyżu,
(m.in.
Kuziach,
znakomite
śród
wybitnych
Łączyńską,
pominięto
St.
samym
Z o f i ę O w c ę (jest
na),
Jana
M . Mosio.
tym
haśle n a z w i s k a :
wa),
Szloska,
Wojtyło
(—
na
Po
przecież malują i chętnie się t y m
J. Jurek, M . Kiwiorową,
F.
i
Chlastowa
Wojtyto),
Ro
Zalipiu
spo
M.
Sierak,
Maria
i An
Błędnie
(powinno
Salosek
podano
być
(—
Niwce,
malarki
w
Chlasta-
Szlosek).
Nie
w s p o m n i a n o o m a l o w a n y m p r z e z a r t y s t k i kościele i D o
mu
Kultury
IWP,
Malarek,
zdobiły
w
o t y m że w s p ó ł p r a c o w a ł y
lokale
reprezentacyjne
Krakowie
Leona
i
Warszawie).
Potońca,
Wspomniałem
już
i
Nie
rzeźbiarza
o
ka
znajdujemy
ma
figur
Olszany
o
wzmianek
„Turkach",
nadal
żywy
Gródek
Dolny).
się B i e s i a d y
Wiele
im.
Jeśli
ale
pominięte
lach w
niedokładnych.
nie wspomina
stylu
dynek
w
zakopiańskim
Przykładowo:
dla regionu
ogóle
Za
Liceum
o starym
(np. „Pod
muzeum, projektowany
z a k o p i a ń s k i m określa
halańskim".
wicz
budow
nie
Wśród
przez St. W i t k i e w i c z a
jako
nazwisk
Jedlami", kaplica
ogóle p o m i j a , s k o r o b u
„w
stylu
amatorzy:
w
Zakopanem,
lecz
w
w
pseudo-pod-
A.
Doleżucho-
i P. Ślęzak, a d o t e g o t e n o s t a t n i m i e s z k a
Kluszkowcach.
wcale
Pominięta
S. G ą s i e n i c y - B y r c y n i e i A . P a c h u n a g l e i n f o r m a c j e , że są
czy
Prostym,
mowa
film
członkami S T L . P o n i e w a ż p r z y i n n y c h ( n a w e t
zesie i w i c e p r e z e s i e t e g o T o w a r z y s t w a )
cji
—
można
nazwiska
wybit
cinankę
hasło
Oraczew,
zaś W o r o w o
ze
sądzić, że t y l k o d w ó c h
tak wybitnego
Ciepielewski.
macoszemu
garwolińsko-otwocką.
Paszyn:
n i e zaznaczona
rzeźbiarce-ce-
spiratora
tego
amatora, m a
nie k i l k a
kobiet, a ponad
batalistycznego
i hi
T. B u -
Juszczak,
po
ośrodka
chrzcielnica i stacje
biarzu
i
W.
wątpliwe
ludowych, jak
po
Dębskiej
pierwszych
Woli
górali
z
Zakopa
— brak
rzeźbiarza-ceramlka
Po
1965",
Oleksym
Kon
nazwisk
rola
M . Zgódki i i n .
ks. N i t k i ,
(a n i e t y l k o
tekst
jako i n
opiekuna).
Maluje
kościele m . i n . a m b o n a ,
słuszny,
iż
rozwój
wy
zmarłej
męki w y k . przez F. Palkę. O
stwierdzenie,
ponieważ
jak
potraktowano
Brak
20. W
pre
haśle Iłża
z n a k o m i t e j A . Sabały c z y R. K o w a l c z y k ,
Hasło
przy
brak tej informa
n e g o należy d o t e j o r g a n i z a c j i . P r z y
traktuje
n p . M a r i ę A b r a m i u k z Białostockiego. W
jest
n a Jaszczurówce), pojęcie t o w
stanty
A.
haseł
Kenara,
podaje
czy
odbywają
n i c t w i e l u d o w y m , zwłaszcza o u l i c y K o ś c i e l i s k i e j , o w i l
i
naprawdę
roku
została m . i n . doskonała h a f c i a r k a Stanisława C u k i e r . P r z y
już
amatorów
g d z i e co
jest
Jedlińsk,
Koźlarzy.
A u t o r pominął t a k ważne
dokumentacja
naiwnego
Nądni,
Zbytniowski,
rów
Jest t a m w a r
pomija
Z. W e s p ę
z
Brak
Majdan
o
Łańcuc
których
zaś
w
(Radomyśl,
i
szopkowych.
przypadkowości
informację
one z
gastronomiczne
f o l k l o r z e ż y w y m . T a k n p . w haśle G n i e w c z y n a
n i e dostrzegł,
typowych
twórców
Autor
warsztaty
n p . daje
malarstwa
(J. Fąfarski),
zaś n i e k t ó r y c h
pomija
nic o w y b i t n e j
w
hasłom
informacji.
ośrodkach
Niekonsekwentnie
lującego
mija
w
ciekawe
Słowika
E. C h m i e l . Umieszcza
storycznego
po
to m i a
wielu
hasło Kańczuga.
Pokropek
Nie
iż
z Mieścisk).
p i e r n i k a r s k i Słowika
Chruszczów.
postawić
obrzędowe, t z w . kozy
ramiczce
tyńca,
kartonie.
W
stylu
twórców,
istniały
Pijanowskiego
Skrętowiczem.
wyróżnienie?
ogóle miejscowości,
o p i e r n i k a c h , zobaczmy
о
zbyt
Czemu
przypadkowości
niektórych
zmarłych
fałszywy
jest
rzeźbiarzy.
można
do n i e d a w n a
wspominając
zresztą
„na k r e d y t " n a z w i s k a
poprzednio,
ośrodki ( n p . p i e c z y w o
nych
stwarza
zachętę?
nie ważnych. P o m i j a
PME). Ale
trud
nazwisk?
niekonsekwencji
jedynie
i
zajmujące
Zaród, W i k t o r i a S a m b o r ) .
kopane.
l u d o w e j . Atlas
nieraz
ilość z a m i e s z c z o n y c h
sztat
a nawet
zalia
powiedzieć, a n a j l e p i e j —
nazwisk
współczesnej
w a ż n ą sprawą, b y p o d a w a ć
w
fajansie
problem
również
Samocicach,
Atlasu
postawę.
Nagromadzenie
pierniki
szczycą
(m.in.
piękna,
twórcze
We Włocławku A u t o r
ich nazwiska
„załatwia"
nazwiska
Okładka
Przykładowo:
r o l e w i c z , K i e l k o w s k ą , S y r o c z y ń s k ą , Olesińską). H a s ł o Z a
zamiesz
l u d o w e j sztuki, ale p r z y n a j m n i e j wypadało o t y c h
jeszcze
to
torami^malarzami
uwierze
daje n a okładkę
potrzeb
są i n n e miejscowości, g d z i e t e n a t r a k c y j n y z w y c z a j
Rozumiem
ło
Po
są
wspomnieć
do
książki?
obraz
na
ludowe
naczyń".
skoro
ich
Rzecz t r u d n a
Bazylego Albiczuka.
niż
Malinow
(przecież n i e l u d o w y ) , a l e n i e p o ^
wiślu D ą b r o w s k i m . A
s z t u k i , domagać
im.
informacji
daje n a z w i s k z n a k o m i t y c h artystek, r o b o t n i c , samodziel
lipie
ludowej
zespole
Studziennej),
rzeźby Z a g a j e w s k i e g o
udział
jasne
prawach
(np. w
skie (np. w Bodzentynie).
n a „ l u d o w e g o " , a z a t e m p o w i n i e n brać
Autor
pominął.
Autora).
znaj
konkursach, wystawach
o
wielu
izby
przez
został
w
Brak
nie
Malinowskiego
mienianych
książce m o ż e u w a ż a ć , że
nazwisko
stypendiów, twórczych e m e r y t u r i t d . Z k o l e i , skoro
kiedy
informacje
innego).
i c h kilkudziesięciu), który
swoje
pasowany
w
Albo
tytuł s e r i o .
przyczynek
Szczawnicy
w Z a k o p a n e m , t a k interesujące z j a w i s k a j a k stałe, w i e l
niem
„cenny
w
źródłach w y
gie,
za
tylko
ale...
ale
instrumentalisty J.
n y c h i haseł ( d a n e można było znaleźć w
tuję
wydawcy)
śpiewaczki,
świetnego
(zamieszcza
n i e m — z a t a r c i e g r a n i c p r z e z A u t o r a t r u d n o uznać ( c y
słowa
2 ludowe
dostrzega
skiego,
w i ę c w r a c a ł . D r u g i m p r z y k ł a d e m są n a z w i s k a
malarzy
zauważa
apodyktyczne
„Rozwój
talentu
ten widoczny
rzeź
tylko
następuje
jest
już
od
prac.
119
I
Wiele
i n f o r m a c j i j e s t b ł ę d n y c h , co w y n i k ł o
n e z trudności z w e r y f i k o w a n i a
sło
Autor
Krasnobród:
dwie
bytków)
garncarski.
m.in.
wymienia
k a p l i c z k i , jest
Czynnych
zapew
źródeł. P r z y k ł a d o w o h a
(za
Katalogiem
i c h sześć. P i s z e
kilka
warsztatów
Za
w i e l u n i e m a uprawnień do w y k o n y w a n i a
zawodu
pla
s t y k a , a m o ż e mieć n a s k u t e k „ r e j e s t r u " w
Atlasie
kło
poty
z Wydziałami
„Ośrodek
garncarskich,
Ośrodek o d l a t n i e i s t n i e j e , w y m i e n i e n i g a r n
W y k a z
gólnie w i e l e
karskie
powinien
b y ł skłonić A u t o r a d o r e f l e k s j i n a t e m a t
kontekście
wotności
ośrodka. P o m i n i ę t o
nobrodzie
nego
we,
Istnienie
oraz
corocznych
ekspozycją
Zupełnie
w
nagrodzonych
niezrozumiałe
jest
by),
(Chrystus przy
Długosiodle
figur w
kościele
Trudno
zgodzić
podawania
To
i
spokój.
twórców,
uprawnia
się
np. w
rzeźbionych
rzeź
słupów
przez A u t o r a
a
zwłaszcza
zasadą
amatorów.
d o oglądania, a n i l u d z i e , d o
o każdej
Podając
z rzeźbami
Dłużewie,
się z p r z y j ę t ą
adresów
można
d o w ą a plastyką
W i e l k i c h czy Kleszczowej Górnej.
n i e są p r a c o w n i e
rych
mija
wskazanych
godzinie
adres
w
turystów
wejść,
zabrać
przewodniku
do
tym
odwiedzania
żyjący
chroniony
ptaków
w
wskazanych
świecie
swych
obsesji
i
światem
przez
siostrę,
czy
którego
matka
przed
Giełdon,
t u r y s t ó w , b y d a l i m u spokój
wy
błaga
„bo
czas
samym
t w ó r c ó w . K t o go d o t e g o u p o w a ż n i ł ? C z y ciężko
Sutor,
któ
im
chory
wspomnień,
rzeźbiarz
odwiedzających
jego b o l i głowa,
ner
m u się z r u s z a j ą " . T y m , k t ó r z y rzeźbią l u b malują,
1
b y uciec
cja
o d ciężaru życia, o d hałasu, l u d z i — i n f o r m a
Pokropka
kom
czyni
do p r a c y
krzywdę.
Nie
twórczej, oczywiste
sprzyja
też
warun
j e s t b o w i e m , że
ner
w o w o ś ć , pośpiech, z a m ó w i e n i a , o b i e t n i c e — w s z y s t k o t o ,
co
się w i ą ż e z n a j a z d e m
(krajowych
szybko
i
tabunów
cudzoziemskich),
uderza
poziomu
—
musi
prac.
interesy
się h a n d l e m , a l e i w
opiekuńczą. C e p e l i a
instytucji,
prowadzoną
które
przez
c i atakują
Cepelię, że obniża
potrzebne
są
lepsze f o r m y
przez
„Arkady"
się p o z i o m
opieki
—
przekreśla
zajmują
n i e działalność
daje stypendia, zamawia.
Publicyś
n p . rzeźby,
tymczasem
w
Nie
dużym
że
Atlas
stopniu
mogę
do
a dotyczy
ra
zjawisk
lub nawet
tylko
utrzymanie
da.
Trudniej
zbiorów
będzie
najlepsze
własnym
nictwo
również
prace.
samochodem
do Polski.
specjalnie
Dotychczas
B H Z „Desie". C h o d z i
to
A
czy
Wydaw
ale i t e n t y p k o m e r c j a l n e g o
się j e d z i e ,
znaczy,
się
w
nie tylko
drenażu,
już
w i e już
liczyć
Można
ka
wspomnienie
Zaremby,
—
torzy
książka
zannie). W
zycji
artysta
A.
Błachowski,
oraz
ludowy
szta, Kultura
handlarzy. Obawiam
Nie
nazwisk
komercjalizacji
powiedzialne
ż e Atlas
ducha
120
sprzyja
winnym
i t a k już
tego r u c h u , z c z y m
Polska
Rzeźba
R. R e i n f u s s ,
ludowa;
Zachodnim
rzeźbione
I.
i
na
chata"
lowane
Dawne
co
może
malarzom
się
usiłują w a l c z y ć o d
niedźwiedzią
czy
haseł
się
przysługę
rzeźbiarzom,
z
drewniane
rzeźba
S. Błaszczyk, Ludowa
Rabce;
Granice
sztuki,
Małopol
zwana
ludową;
w
węglu
Malarstwo
ludowe
sztuki
Sto
lat
jej
w
z
badań
oraz
im.
nad
psychopatologicznej,
i
Wielkopolsce,
W.
Orkana
w
historią
zeszyty
ludową;
Ludowej"
stroju
w
kultura;
teorią,
sztuką
Sztuki
Pol
ludowe
dzieje
kultowa
Muzeum
w
(pod red. A.
Budownictwo
w
fajansu
ludowe
północnej Polski
—
na
„Malowa
R. H a n k o w s k a , M a
Meblarstwo
plastyka
sztuki
ma
Obrazy
Konkurs
oraz
Kujawach
M. Pokropek,
zabytków
Krzyże
z
Jackowski,
M . Ż y w i r s k a , P u s z c z a Biała,
Katalog
kamienna
rzeźba
Dąbrowskim;
na
ludowe
Błachowskiego);
Polsce;
dotyczące
ludowego,
stanu
badań n a d sztuką l u d o w ą , k o l e k c j o n e r s t w a i t p .
I n d e k s
nazwisk
też,
Bogu
których
przejrzysty,
n i m co n a j m n i e j k i l k u n a s t u
już w s p o m n i a ł e m . B ł ę d ó w
Krwczyk,
niestety
ważnych
brak
twórców,
o
korektarskich niewiele
Wójcak), znacznie
zamiast
mniej
niż
w
w
czym
(Guz-
hasłach
Sobiska, K u l e w i a k —
Kula
w i a k , Kapłonowa — Kapłanowa).
wszystkim.
zaczynającej
Piwocki,
rzeźba
zo
Po
Atlas
K.
A.
R. R e i n f u s s ,
meble
J. Bur
A . J a c k o w s k i , Współczesne
na Powiślu
izb
Daw
Ludowa;
Współczesna
pogranicza;
wnętrza
sztuce
drzeworytnicze;
Ludowa
A. Kunczyńska-Iracka,
jego
O
ludowa,
Zawisto-
T. Komornicka-Rościszewska,
szkle;
Ce-
K.
figury
częstochowskiego;
larstwo
i
narodowa;
J a c k o w s k i , Współczesna
twórcy;
kręgu
a
ama
A. Kunezyńska-Iracka,
Pogórzu;
Bukowska-Floreńska,
i jej
—
malarze
malowanej;
Sztuka
i monolityczne
A.
Francisz
działaczu
obrazy
skrzyni
wicz-Adamska,
kraj,
wszystkich
instytucje. Obawiam
w
twórczości
dobrze
tłumaczyć, że w ł ą c z e n i e d o
za t e n r u c h
wyrządzić
że
dla
się, że d l a n i c h p r z e d e
muszę c h y b a
amatorów
N i e wątpię,
Droga
Krzysztofowicz,
— kultura
dewi
skomercjalizowana
przewodnikiem
art. o Franusiaku,
zmarłym
Ludowe
Skarby
ludowa
(tam n p . Sobieska
z Konga...
cenny
szczegółowych l u b m a r
J . G r a b o w s k i , Sztuka
w Polsce;
ny
na
trudne
wprowadzić
m.in. o van Goghu
t a k i s t o t n y c h , j a k : S.
ludowej
nie poziom
rzeźb
po
traktująca
Auto
korekcie.
z a m i e s z c z o n e j b i b l i o g r a f i i zabrakło w i ę c p o
dek,
będzie
noty
n i e t w ó r c y l u d o w y m , c z y I . W i t z a , Wielcy
t w ó r c z o ś ć „ n a i w n y c h " włoskich, o b n i ż y ł się k a t a s t r o f a l
kropka
kilka
1979 г.,
a nie tak znowu
ź l e zresztą c y t o w a n y , J . C z a j k o w s k i e g o ,
„Polskiej
który
spowo
praktycznie
ostatniej
dla t e m a t u (np. K . Erber
artystyczną
de
w
było d o d a n e
kulturą
o
wykaz
m u s i być przez
nawet
elementarne,
monograficzne
m o d n y się r o b i i n n y
k u p u j e . . . Jugosławia
przestaje
han
współczesnych
przy
t y m celu
m u s i e l i płacić
t u zresztą
s t a w i a p o s o b i e ruinę. W t e d y
tam
w
do
dysponujący
pomyślało o drenażu t e r e n u p r z e z l i c z n y c h
jeżdżają
wizy,
pozyskiwać
turysta
będzie p i e r w s z y .
d l a r z y z zagranicy, którzy
zach
muzeum
Zawsze
i t a k sprze
r a c j i , (które
swój
choćby w m i e j s c e w i e l u p o z y c j i
sce;
wzrost
sztuką l u
z l a t 1973, 1974 j e d y n i e
uzupełniona
zrealizowania.
ginalnych
ma
obrzędowej, p o
między
rozumieć
doprowadził
Są t o p o s t u l a t y
do
w
tekstów.
A u t o r bardzo
Atlasu,
delimitacji granic
i n i e chcę
i wydawcę
f a c h o w c ó w z C e p e l i i , która odrzucając r z e c z y słabe, s t a
się s t y m u l o w a ć
dziwić
ważniejszych
f o l k l o r o w i , plastyce
1972 r . w p r o w a d z a j ą c
włocławskiego;
p o z i o m u twórczości, s k o r o t w ó r c a w s z y s t k o
innych,
przyczyn-
może
amatorską.
iż A u t o r
m o ż l i w o ś ć w p ł y w u n a t w ó r c ó w . N a cóż zda się k o m i s j a
ra
j a k na
p o z y c j i . K s i ą ż k a , która u k a z u j e się n a p r z e ł o m i e
ski;
n a b y w c ó w bezpośrednio d o t w ó r c ó w
nie tylko w
wydany
handlarzy
kolekcjonerów
d o p r o w a d z i ć d o obniżenia
Puszczenie fali
turystów,
zagadnienie
dowały,
obszerny,
obecność
Z g o d n i e z przyjętą koncepcją
ło u w a g i poświęca
obiektów.
pominięcie
których
pominięcia
dożynko
zakoń
bardzo
190 p o z y c j i , w t y m szcze
s y l w e t e k t w ó r c ó w . C z a s e m są t o
artykuliki,
i
słupie, a r c y d z i e ł o l u d o w e j
(Pieta),
Kąpielach
Kras
folklorystycz
na wieńce
miejscowym
literaturze znakomitych kapliczek
Cichem
i
w
tymże
zespołu
konkursów
organizowanych
czonych
natomiast w
miejscowego
l i t e r a t u r y
t e g o r o d z a j u książkę, z a w i e r a
c a r z e liczą zresztą 88, 68 i 90 l a t i już t y l k o w i e k i c h
ży
Finansowymi.
I l u s t r a c j e
ne
na podobnej
pisach
błąd
—
bardzo
ładnie
wydrukowane,
zasadzie j a k zawartość
i l . 9 przedstawia
„dziadów
c ó w " z L a l i k a n i e zespół h e r o d o w y
Mapy:
wspomniana
gionów, typów
mało
czytelna,
chałup
wcześniej
(b. d o b r a ! ) ,
wydrukowana
haseł
w
—
i
dobra
(w
pod
szlachci
Będzinie).
terytoriów
i re
strojów.
Ta
ostatnia
niewyraźnie
na
wyklej-
k a c h książki. S z k o d a ,
brakło
że w ś r ó d p o k a z a n y c h
jamneńsko-pyrzyokiego,
zwłaszcza w y j ą t k o w o
Sądeckich
(jest
glądającego
Śląska
pięknego s t r o j u kobiecego
męski, n a t u r a l n y m w i ę c
może
być
przekonanie,
tego t e r e n u n i e jest znany). M a p y
czone
czytelnie,
n i e zadbała
nej
szkoda
tylko,
że
całej
Polski
zgodna
strój
na
jednak
spornych.
za w i e l e
jedynie
Wymienienie
miejsca.
Oczywiste
t e rzeczy, które
listy
błędów
wszystkich
j e s t , że
znam. Historycy
zajęłoby
sygnalizuję
sztuki,
rzemiosłami
na pewno
oraz
zadaniem
jest
czy
wiele
muzykolodzy,
niedostrzeżonych
szczegółowe
dziedzin
kultury
wymaga
przynajmniej
jest typową
więc
skażony
że
jest
róż
Sama
recenzji,
i
ocena
to
osób
poszczególnych
już o t y m , że a t l a s t e g o r o
pracą zespołową, przekraczającą
i kompetencje
dziwić,
kilku
ludu.
zorientowanych w
zagadnieniach, nie mówiąc
dzaju
opracowanie
artystycznej
instytucji dobrze
żliwości
U w a g i , k t ó r e zgłaszam, n i e w y c z e r p u j ą
miejsc
trudnym
haseł
orientacyj
się
znaleźliby
w t y m tekście b ł ę d ó w . Już t y l k o t e n f a k t w s k a z u j e , j a k
ozna
podziałem
zajmujący
folkloryści
nych
poszczególnych k a r t a c h .
i
grafowie
z
techniczna
na
z
o-
kobiecy
redakcja
była
a
Lachów
„samochodowe"
że
za
wnioskiem
o to, a b y s i a t k a podziałów
mapce
strojów
cieszyńskiego,
jednego
efekt
tylu
człowieka.
ogromnej
błędami,
że
pracy
Autora
t a k piękna
w y d a n a książka n i e spełnia pożądanej
etno
mo
Trudno
i
się
Atlasu
poręcznie
roli.
Aleksander
Jackowski
P R Z Y P I S Y
J . Z. Ł o z i ń s k i ; A . M i ł o b ę d z k i , Atlas zabytków
ar
chitektury
w Polsce, W a r s z a w a 1967; S. L o r e n t z ,
Prze
wodnik
po muzeach
i zbiorach
w Polsce,
W a r s z a w a 1971.
M a r i a n P o k r o p e k , Jarmark
Płocki
(Katalog twór
c ó w l u d o w y c h biorących p o r a z p i e r w s z y udział w k i e r
1
2
Serbske
(Die
narodne
drastwy
Neuzacher
(Sorbische
Tracht);
um Lubbenau);
Volkstrachten),
3
t. 5 : z. 7, A l b r e c h t
z. 2 , L a t a r B a l k o , Drastwa
z. 3 , L o t a r B a l k o , Drastwa
m a s z a c h s z t u k i l u d o w e j w P ł o c k u ) , P ł o c k , cz. I — 1974,
cz. 2 — 1975, cz. 3 — 1976, cz. 4 — 1977.
H . D o b o s z , Pejzaż
z aniołem,
„Tygodnik K u l t u
r a l n y " n r 52/53, 2 4 — 3 1 . X I I . 1 9 7 8 r .
Serbów
Serbów
wokoło
wokoło
Złego
S o r b e n um S e n f f e n b e r g u n d S p r a m b e r g J ; z. 4 , A l b e r t L a n g e ,
Tracht
der
Sorben
Cztery
pięknie
kontynuację
jom
wydane,
wydawnictwa
okolic
Ślepego
Nedo. T r z y
wał
w
r.
w
obszerne
pierwsze
numerze
który
(Drasta
pać
1954 r . t o m e m
deljołuzkich
dotyczą
Ludowej"
katolskich
Zapowie
okolicom
Chociebuża,
M. Nowaka
opisu
te
w
miały
stroju
jące się j e g o pozostałości. T y m c e n n i e j s z e
jeszcze
czterech
których
niach
następnego,
zeszytów,
strój
i pamięci
rycznych
i
5 tomu,
i
obejmujących
ludowy
zachował
a także w
rodzinnych
to
ka
i A. Lange,
dyskeho
się
z
w
W
w
wokoło
z
przed
okresem
strój
stan, j a k i
zastępowania
istniał
ubiorów
miejsce
w
Sprewy)
końcu
ubiorami
XIX
w . Występowały
powiedzi
na
wiele
z
w.
lub w
s t r o j e m za-
łużyckich,
latach
trudności p r z y
tych
pytań,
które
d l a w s z y s t k i c h opracowań
r i i — np. przy
określaniu
społecznej
roli
wiej
(strój
co
Sło
miało
dwudziestych
więc
obowiązujące
łużyc
bezpośrednio
miejskimi —
próbach
ustalono
i
od
jako
omawianej
ubioru
materiałów, oraz
se
stroju.
der
1978.
jeśli
chodzi
kę z m i a n
terenu
i
lepszych
przynależności
jego
na
rozwoju
ogół
politycznej
różnym
gleb
i
uwa
naj
charakterysty
administracyjnej
jakości
nie
ich wykorzystania,
czasie. W
(w
i
gospodarczego,
(wieku, zawodu,
historyczne
stanu posiadania)
naj
liczby
o p a r c i u o niektóre s t a t y s t y k i
t y m prace
germanizacji
wsi
i
mieszkań
E. M u k i )
omawiają
autorzy
s t o s u n k i e t n i c z n e w X V I I I i X I X w . i postępujący
ces
o
odrębności
k t ó r e dostarczyły
p r z y n o s i krótką
(zanik
znajomości
języka
pro
łużyc
kiego).
Istotną
część
każdej
prac
stanowi
zestawienie
ludowego.
z
Zaczyna
się o n w s z ę
kobiecego,
do 5 t o
skich, regionalnie i etnicznie nacechowanych
znad
więcej
dzie
Bu-
m u , p o w t a r z a n y m w e w s z y s t k i c h zeszytach,
jest
Sorben
Tracht
pokazując
i muzea,
histo
Klet-
zmianie,
terenu,
stroju
a
Przedsłowiu
granice
opis elementów
Serbów
zeszytach
redakcja w
n i e uległ
skrzy
5 B. N a w -
Wochoz
prac
g ę n a t e miejscowości
na
przygotowaniu
ewangelskich
recenzowanych
nikłym. O d t w a r z a n y
XX
aż
nielicznych zapisach
Serbów
(Die
s t r o j u w s t o s u n k u d o t e r e n ó w sąsiednich. Z w r a c a
od u b i o r u
dłużej
typu
trwającego.
Od
łatwiejszego
najprostszych
poncho-, b l u z e k , g o r s e t ó w ,
teriałów, c o d z i e n n y c h
mnóstwa
nym
j e s t , j a k podkreśla
wian
ukazanie
terenów,
jedynie
fotografiach.
Drastwa
a Gródka
der
g r u p y p o r u s z a n y c h w n i c h zagadnień. I t a k
określa
Wstęp
ców w
w
krają.
Opisywany
ki
Drasta
6 B. Nawka,
drastwa
Tracht
Drastwa S e r b ó w ] w o k o ł o M a z a k o w a (Die
t o układ
wyczer
złożonego
opisy
Mimo
struktury
zachowu
jest
są jeszcze d w a n a s t ę p n e z e s z y t y t e g o t o m u :
neho,
Komorowa
podstawowe
r . 1964
łużyckiego
oparciu o jedynie w t y c h czterech e n k l a w a c h
się
P.
recenzo
Sztuki
Tomy
Serbów).
możliwości
i
Wojerec).
wokoło
opracowaniu
stro
Nowaka
(tom 2 Drasta
Serbów
t o m 4, p o ś w i ę c o n y
całkowicie
M.
„Polskiej
Reinfuss
ukazał się w
stanowią
łużyckim
tego w y d a w n i c t w a
pierwszym
1962 R o m a n
zeszyty
opracowaniu
tomy
S e r b ó w , t . 3 Drasta
dział r ó w n i e ż
w
(Die
L u d o w e n u k ł a d n i c t w o D o m o w i n g Budysin 1 9 7 6 , 1 9 7 6 , 1 9 7 7 ,
poświęconego
l u d o w y m , rozpoczętego
cym
w
um Muskału),
L a n g e , Nowoniwańska
Lubnjowa
fartuszków
przeznaczeniu
kabat zwany
do
odtworzenia,
roboczych
spódnic
—
rozmaitych
po
okrycia
i tańce,
kolorach —
wierzchnie
polką), p a s k i i ozdoby,
oryginalnie
n e c h u s t k i n a g ł o w ę i czepce. D o t e g o w s t ą ż k i
jak
krakowskie,
obszerne
kryzy
w
zeszycie d r u g i m o d t w o r z o n o
dwu
1875 i
przedstawiono
1920 r. W
je dla okresu
zeszycie
o
róż
(w
tym
wiąza
barwne
niektórych
n a c h (z. 2, 3). W
stadiach: z
koszul
z różnych m a
i odświętnych, n a s p a c e r
w
i
regio
stroje
w
czwartym
1880/90 г., p o k t ó r y m n a
stąpił i c h z a n i k .
Bogactwo
następnym
tych
rozdziale
stawach z okazji
ubiorów
tłumaczy
i c h zastosowaniem
się
w
opisanym
różnych
r ó ż n y c h zajęć g o s p o d a r c z y c h
łe chusty n a głowę
przy
zbieraniu siana)
jak
w
ze
(np. b i a
również
r o d z i n n y c h i d o r o c z n y c h , kościelnych uroczystości i p e ł -
121
T
niemych
funkcji
(np. n a
weselu
czy
przy
chrzcie).
W
cych
t e n ostatni okres.
s t a r y c h r y c i n a c h w y s t ę p u j ą słynne b i a ł e c h u s t y d o o k r y
Słowiańszczyzny
cia
jeszcze odnaleźć w
j a k o żałobne s t r o j e k o b i e t (zeszyt 4). W
opisach i fotografiach
stroje
na
wem
strój żałobny k o b i e t , j a k r ó w n i e ż
uroczystości
wprowadzeniem
rodzinne,
charakteryzują
k o l o r u czarnego,
miasta.. To
męskich,
samo
tracących
j a k sądzę
dotyczy
swój
go
łużyckie
opisane
jak
Dawne
tylko
w
wiejskie
nielicznych,
białe i g r a n a t o w e
wpły
ubiorów
dawny
itp.) n a rzecz ubiorów
się
pod
uroczystych
całkowicie
(sukmany, kaftany
czasu.
późniejszych
charakter
miejskich te
stroje
męskie
odtwarzanych
okrycia wierzchnie,
są
elementach
koszule
pon
cho, płócienne s p o d n i e i żakiety, c h u s t k i n a szyję, o z d o
by
weselne
kim)
i t p . Więcej
dowiedzieć
jego
rozwój
z XVIII
w
się
o stroju' dawnym
można
oparciu
z
rozdziału,
o cytowane
(także
opisów
i X I X w.
stroju
nicznej,
Wiążą
w
życiu
a także
wsi jako
znaku
zmian
stylu
się z t y m z m i a n y
i poziomu
typów
materiałów,
w ł a s n y c h n a rzecz f a b r y c z n y c h .
rakteryzują
również
działalność
ców strojów w różnych
Teksty
życia.
zarzucanie
niektórych
cha
wykonaw
okresach.
w recenzowanych
p r a c a c h są d w u j ę z y c z n e —
niekiedy
l a k o n i c z n e i n f o r m a c j e n i e z a w s z e są p o p a r t e r y
sunkami
(których
zamieszczonymi
Najczęściej
rowe.
et
Autorzy
łużyckie i n i e m i e c k i e . Z w i ę z ł e , s k o n d e n s o w a n e ,
bardzo
funk
przynależności
wyrazu
wyrobów
dzinne
jest
na
zresztą
niewiele)
wkładkach
i
fotografiami
z kredowego
tekst wraz
i ładnie
w y c h modelach)
przejściowego
podane
wiele
najrozmaitszych
kolo
z i l u s t r a c j a m i (fotografie
dawne
stroje
pokazane
na
stanowią c i e k a w ą d o k u m e n t a c j ę
pomiędzy
(zawierającym
powiązaniami
rozwiniętym
elementów
epok
—
ubiorem
elitarnych
i kwestią
jów
sunku
Polskich
do p r a c
stan opracowań
kostiumologicznych.
Słabiej,
jak
wadzają
we
wcześniejsze
propozycji
historyczne
wej
jeszcze
nakże
ŁuŻyC.
chy
ze
niekiedy
znanych
dawnych
płacht
jak
recenzowanych
prac, zgodnie z
założeniami
badań e t n o g r a f i c z n y c h n a Ł u ż y c a c h p o I I w o j n i e , w t y m
zwłaszcza
prac
współpracy
podejmowanych
Serbołużyckiego
z
inicjatywy
Instytutu
w
i
przy
Budziszynie
(działającego o d r . 1951, p o w i ą z a n e g o z N i e m i e c k ą
demią
N a u k ) , kładą w
publikacji
tację opartą n a s y s t e m a t y c z n e j
nacisk
na
penetracji terenu
i wypełnienie w t y m zakresie
białych p l a m
nych
przeciwieństwie
przez
autorów
Łużyc
życach,
prace
starsze.
dawniejszych,
W
piszących
(por. n p . A . D o b r o w o l s k a ,
Kraków
o
tradycji
strojów
tak
wielkiego
ju,
związanych
—
rębności e t n i c z n y c h
Łużyc
pozostawio
zróżnicowania
z różnymi
rozbudowany
Jak
w
ub.
Łużyc
jako
wieku. Podobny
niejszy
wcześ
archaicznej,
wschodnią
nawet
ka
Europą.
Zresztą
płachty
żałobne,
białe
późniejsze b o r t y a k s a m i t n e p r z y p o m i n a j ą c e
k u r p i o w s k i e , n i e weszły
U w a g a : drasia
j a k podałam w
i drastwa
tekście.
do i l u s t r a c j i ,
ze
ani
czół
reprezentują
u ż y w a n e są w y m i e n n i e , t a k ,
że
zestawów
ce
Atlasie
które
—
znajdujemy
elementów
stro
i funkcjami
Czechosłowacji
bar
czy J u
przez A.
Kroha
Sztuki Ludowej"
pracy
nach
bogacą
łużyckie
i przeładowanie wiązało
regionu turystycznego
w
czy Łowickiego. I w
się s t r o j e
nie tylko
jako
na
symbol
tych
użytek
się
2 poł.
w czasie jest rozwój P o d h a l a ,
Krakowskiego
póź
regio
własnego
„ludowości"
w
kul
narodu.
Recenzowane
w a n i a na nowo
regionu
prace
wychodzą
w
momencie
historycznych Łużyc n i e jako
turystycznego
przeszłości, d o k t ó r e j
lecz j a k o
nawiązują
świadka
nowe
odkry
egzotycz
tradycji
pokolenia.
Prace
te pomagają wypełnić l u k i w i n f o r m a c j a c h o k r a j u , któ
ry
o d około
dwóch
wagę badaczy
renów.
Wśród
wielu
etnograficznych
fia
Polska",
dotycząca
wieków
ściągał
z a r ó w n o łużyckich
prac
„Przegląd
stroju
jest
na
i
in.)
pierwszą
z
bieżąco
dokumentacja
się d o końca. W
pytań,
s t o s u n k u do
określoną
dokładność
p r z e d m i o t u , c h r o n o l o g i a i o p i s tła h i s t o r y c z n e g o ) .
ra
drogę
kiego
opisu
1 analizą
jak
do
dalszych
dyskusji
d l a studiów
systemów
zmienności w
pro
opisu
Otwie
n a d przydatnością
n a d historią
kultury,
w
zaplanowanych,
nad ubiorem przynosi
(typy
u-
p o l s k i c h („Lud", „Etnogra
Zachodni"
bodaj
zbliża
niejednokrotnie
j a k i z sąsiednich t e
omawianych
czasopismach
warsztatową
s ł o w i a ń s k i e j i różnych, późniejszych z w i ą z k ó w Ł u ż y c
nie
okolicznościami
z w i ę k s z e n i e paradności
z awansem
pozycję
ich warstwie
bogaty,
r o k 1976 „ P o l s k i e j
studiów
się w t r o p i e n i e p o w i ą z a ń i o d
ubioru w
w
regionach,
p i s z e P. N e d o w r e c e n z o w a n e j
n r 1 za
naszych
Łu
Jed
się,
gosławii.
której w y k o n a n i e
literatura
ubiorów.
wydaje
u nas n a j s t a r s z e
tych
j e s t strój w
wielu
na
plam
o ży
obrzędach i uroczystościach. P o d t y m w z g l ę d e m
dziej
stroju
ludowy
opisów
giną
strój
sto
w i ę c e j białych
dawnych
w
mają
do
Strój
w
(biorąc p o d u w a g ę
(np. nie n o t u j e m y
Nawet
kulturze i o
1948 i t a m c y t o w a n a
n i e j s z a ) n i e zapuszczają
Aka
dokumen
Stro
one również i regiony
n a m dotąd
żałobnych).
krakowskie
nego
Autorzy
za
Polskich
pozostawia
i wielkość t e r e n u )
w c z e ś n i e j niźli n a Ł u ż y c a c h
wpro
kultury
zaj
dokumentację
go,
wiek)
Tymi
nie
prac. P e w n e w n i o s k i m o
ży
ludowym
wspomniałam,
warstwy
wpływów,
Ludowych
m a p i e k r a j u . Obejmują
turze
współczesnych
kobiecych.
porównując
Strojów
łem
nowych,
łączy
czepków
o s t r o j a c h łużyckich
r e g i o n u , lecz r ó w n i e ż
tworzenia
(a t a k ż e z W i e l k o p o l s k ą )
0 sztuce Łużyczan, rozwój o r n a m e n t y k i s t r o j u
kostiumów
na
Ludowych.
Atlas
w
wełnia
haftach
Nie
w a r t ą w t y c h p r a c a c h choćby z Atlasem
a u n i f o r m e m m i e j s k i m t e g o czasu. Są o n e d o b r y m ź r ó d
dla
chust
i in. Z terenem
chronologii
sami,
można
płóciennej,
ro
okresu
od X V I po X I X i X X
fabrycznych
tiulowych
wyciągnąć
terenami
in.)
kraciastych),
mują się a u t o r z y o m a w i a n y c h
żemy
i
sposobie noszenia
(zwłaszcza
bogactwo
dalszymi
p o n c h o , w odzieży
Europą zachodnią
Łużyce
papieru.
są t o i l u s t r a c j e czarno-białe, r z a d z i e j
Zwięzły
miec,
na
P o z o s t a ł e r o z d z i a ł y przynoszą c h a r a k t e r y s t y k ę
cji
n a płótnie, w
nasobnych
z
Czechosłowacji
kroju
c h u s t a c h , wstążkach
męs
omawiającego
fragmenty
drukach
nych
Analogie
(Polski,
zarówno
kultury
w
ta
ludowej
i c h trwałości
czasie.
Anna
Kutrzeba-Pojnarowa
J e s z c z e o r z e m i o ś l e a r t y s t y c z n y m na p o l s k i m Spiszu ( n a m a r g i n e s i e a r t y k u ł u T . M . T R A J D O S A
Sztuka
Coraz
cyjnej
Ten
większym
zainteresowaniem
k u l t u r y l u d o w e j zaczyna
badaczy
torycznej
w
d o dziś
Genetyczna
szeroko
znaczące w y d a r z e n i a
a także d ł u g o t r w a ł e j
pozostał n i e m a l
żywym
kultury,
obszar,
obok
sza-
jako
terenu
wszyscy
sobie
i
autorzy
sprawę
typu
badań,
ale
zachodzących
ze
na
pogra
polskiego S p i -
też
trudności
procesów.
Niestety,
podejmujący
tematykę
spiską,
specyfiki
tego
rzemiosł
zdają
regionu. Do prac
artykuł Т. M . T r a j d o s a ,
artystycznych
w
nie
tego
Przeszłość
na polskim
Spi
„ P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , 1978, n r 2.
szu,
Bazę źródłową artykułu
ramiki
stanowią
—
z
jego
od połowy
rego początków
w
XVII
piero w
w
I I poł. X V I I I w . W t e d y
pobliżu
szkle .
h u t szkła
Najbardziej
6
domokrążni
krosnach
pewne,
że
spiskich,
Polski
obrazy
na
siedztwie
o d północy,
8
nia
o
po
„etnicznej
t y p y zajęć
znaczenia
użyteczność:
rodzaju
-demograficznych,
mieszczenia
źródeł
odrzucić
ludności
przyniosło
gierskie,
zakończyły
o
wiek
mienionych
z
połowy
szego
metryk
XVII
dla
osadnictwa
i
jednorodną
sam
autor
rządzania
koniec
roli.
Na
większej
problemu,
jako
pochodzących
rozwiązać
ce
miejsca
polemiki
znaleźć
W
sprostowania
sprawdzonej
tu
Przyczyną
oznaczać
musi
ją
z
jest
spiskiej",
Krzysikowie,
Szkoda,
z
że
co
B y s t r o n i a , niż
tekście
się
nazwisk
wspomniana
polskiego
Spiszą
o
odnajdujemy
hipoteza
XVII
powiedniej
miejscowego
g l i n y , co
ze
stanem
nie
(np.
tyl
ze
słowackich
kopii,
wykluczyć
często w
podobieństwo
jest
oparciu o
il. 6 i
wtórnej
każdej
drukarni
wizerunki
do n i e j
spo
starsze
i l . 5), l e c z
wsi warsztatu malar
idącym, uogólnieniem, * n i e m a
jącym s o l i d n y c h podstaw
ź r ó d ł o w y c h . W ą t p l i w e j e s t też
bardzo,
z
by
malarsikich
pochodzące
obrazy
domniemanych
zdobiły
wnętrza
warsztatów
kościołów.
środowiskom
rzemieślniczym,
Malar
w a n i e na desce obce jest raczej
cechowym.
kulturze wiejskiej. A r
w przypadku garncarstwa.
Podobnie
jest
z nazwiskiem
p r o d u k c j i włókienniczej
pisał a u t o r o s o b o m ,
tym
właśnie
Całość
wiej
na p o l s k i m Spiszu
„Tkacz".
przy
które w y s t ę p u j ą
nazwiskiem.
W
w
metrykach pod
t r a d y c j i spiskiej
swego
stanowiska
przydomków
w
prawdziwa,
t o 14
cy
się
n i m nazywany
twierdzeniu
głównie
panuje
w
M.
domeną
wśród
szczegóły,
tkaniną
o
Т.
„knop" .
określeń
w
lnianej
części
odzieży.
należy,
kolorze
(rzadko
na
że:
wbrew
Spiszu
Prawdziwe
u
stwierdzić
Ponadto,
1 0
tkactwo
mężczyzn .
wełnianą
osnowie
był
Trajdosa,
było
zamieszanie
N i e wdając
nie
kanajas
czerwonym,
a
pasiakiem
bawełnianej), t k a n y m
są d e k o r a c y j n e
nie powstaje
wąt
czerwonym,
pasy .
Wzór
l s
w
się
jest
procesie
tka
n i a ; są t o spódnice s z y t e z s a m o d z i a ł o w e g o płótna, b a r
wione
na kolor
granatowy
nym
wzorem,
żywa
i specyficzna
kała
pod
tzw.
się l i c z n y c h
i l . 36 i
i p o k r y t e ręcznie
modrotlać.
właśnie
1 3
Błędne
mówić
o
drukowa
interesująca,
d l a Spiszą
omówień .
37. T r u d n o
Ta
technika
są t a k ż e
„swetrze
wciąż
docze
podpisy
góralskim
każdej
stroju
t r y b s k i e g o " , gdyż w
t r a d y c y j n y m stroju
spiskim
warszta
sweter
n i e w y s t ę p u j e , a w s p ó ł c z e ś n i e można go
spotkać
drugiego.
także n a P o d h a l u , O r a w i e i w G o r c a c h . N i e i s t n i e j e o d
„w
X I X w.
od tego
tkactwo
określane b y ł o z a w s z e t e r m i n e m , „ k n o p s t w o " , a t r u d n i ą
i „farbanek"
nich
naj
Malo
g u m e n t n a z w i s k a „ M a l a r z " m a t u tę samą w a r t o ś ć , j a k
skomponowane
w
wie
sporadycznego
„kartonek"
uniemożliwia
Omawiane
pochodzących
można
o
drzeworytów
z którego
z
należą:
centrum malarstwa i
a
postaci
większość
b r a k jest pokładów
definitywnie
garncarstwa.
mo
można
3
ty: malarski i garncarski". Zacznijmy
Otóż n a c a ł y m p o l s k i m S p i s z u
się
góralskiej .
była
stanowiłoby
między
nazwis
dala
malarstwem
k i e m b a w e ł n i a n y m b i a ł y m , t w o r z ą c y m tło i
roli
ludności
słowackim
procentu-ludności
g a r n c a r s t w a , gdyż, j a k pisze Т. M . T r a j d o s ,
wiosce
że
nie
(nie Sołtysikowie!).
n i e skonfrontował
J . Zborowskiego
większości
autora
rozrodzonych
Sołtysowie
w
wymagają
nazwiska
wsiach
najbardziej
sze
gdyż
zawód. W
doszukać
dziś z n a c z n e g o
Bizubowie,
kształtowaniu
Gdyby
w
omawianych
Do
autor
uwagami
wsi
„do
ale w
występuje.
hipotezy,
łatwiej
u s t a l e n i a m i J . S.
n i e stanowią
nie
terenie
przez
zawsze w y k o n y w a n y
fragmencie
f a k t y c z n y m *. W y m i e n i o n e
ko
przyjęcie
Nie
9
niczego
M . Trajdosa,
uściślenia.
krytycznie w
tywującym
analogii
lub
sformułowań
ze
Dopusz
argumentu
w
zbyt daleko
z nie
na przeprowadzenie
informacje
ważkiego
pierwowzory
skiego
cza
do c z y n i e n i a
można
szkła.
malarskich z
częściej
n i e wniosą
Т.
Na
są
pierwotności
e t n i c z n y m ludnością,
nie pozwala
z poglądami
akapicie
błędnych
ko
miedziorytów,
skiej
Brak
każdym
przypadkach
wę
istotnego.
rokiej
Tatr.
s t w o tego r o d z a j u właściwe jest dużym ośrodkom,
1
Metryki
wsiach
najistotniej
mianowicie,
pod względem
prawie
we
bezpośrednim
huty
ośrodków
formalnym
o istnieniu w
najdalej
specjalnych
Jest
strony
jego
pominąć
twierdzenie
wy
w
odnajdywane
n i e istniały
nie
urzę
podstawie
charakterystyki etnicznej .
przyznaje.
XVII
a wpływy
języka
sach n o w o ż y t n y c h n a t o m i a s t , m a m y
mal
prze
tego
kościelnych,
jego
(Lewocza) .
rezultatów,
w . , n i e można
Spiszą
i
przy
józefińskie
wprowadzeniem
dowego, n i e odegrały
pod
obrazy
na
skąd
na szkle. D l a o b r a z ó w z t e r e n u Spiszą u s t a l o n o w
statystyczno-
d l a Spiszą
Gemer,
7
rozwoju
można
pokrewieństwie
trzeba
osadnictwo
spodziewanych
poza
się
nie
lu
d l a badań
zdecydowanie
Późniejsze
Zamagurza"
hut ,
umniejszając
ludności. N i e
p i s y w a n ą i m uniwersalność. Z a s a d n i c z e
wieku.
wnioskowa
s t r u k t u r z e nowożytnego
i specjalizacji
tego
od
przypi
malarstwa
Siedmiogrodu .
szkle,
do
zaczęły
ośrodki
Spiszą, a n i w
od
parafian
i
się a u t o r
na Słowacji
i m p o r t a m i z południowej
Badaniom
sał a u t o r n i e z w y k ł ą w r ę c z
Sło
ośrodek w
roznosili
do
są
był
się
też p o w s t a w a ć
pierwsze
znany
handlarze
aż
terenie polskiego
m e t r y k i kościelne
nazwisk
do ce
zachodniej
na p o l s k i m Spiszu doszukuje
w . Szklarstwo- rozwinęło
możliwość
nich
t e nawiązują
się w
5
czając
w
Spiszą,
Formą,
4
X V I w. .
c z t e r e c h , spośród j e d e n a s t u istniejących p a r a f i i s p i s k i c h .
zawartych
rozwijającej
części
krańców .
i kolorystyką w y r o b y
habańskiej,
wacji
ze s ł o w a c k i e j
południowych
P o d o b n i e r z e c z się m a z m a l a r s t w e m n a s z k l e , k t ó
tam
zaliczyć t r z e b a
teraźniejszość
zdobnictwem
his
składowych
położenia
stwarza
s p i s k i e j pochodzą
z ra
skansenem.
elementów
n i c z u e t n i c z n y m , s t a n o w i o atrakcyjności
śledzeniu
ceramiki
dokładniej
przeszłości
„Polska
1 9 7 8 , nr 2 ) .
Spisz.
izolacji komunikacyjnej,
różnorodność
rozumianej
trady
cieszyć się p o l s k i
niewielki pod względem powierzchni
cji swej bogatej
Ludowa",
artykule
od
rozwój
okazy
miana
nia
bukowińska
trzy
odmiany:
I I . 37 p r z e d s t a w i a
stroju
spiskiego.
kacwińską,
E. S t a r e k
trybską
i
o d m i a n ę trybską, o b e c n i e
wyróż
jurgowską .
1 4
najbardziej
123
1
ekspansywną.
Generalnie
mieszkańcom
polskiego
cjalizowanych
(poza
ze
stopniem
wościami
surowcowymi
podstawowych
były
rozwoju
polskim
tak
wyspe
rzemiosł,
jest
Spiszu
możli
nie wspomina
rzemiosłach,
j a k o najdostępniejszy
z ważniejszych
(bednarstwo,
przypisywanie
gospodarczego i
terenu. Autor
się o d r e w n o ,
jednym
czego
na
biorąc,
znajomości
włókienniczymi)
sprzeczne
opierając
rzecz
Spiszą
źródeł
które
surowiec,
dochodu
kołodziejstwo,
o
pozarolni-
stolarstwo,
wyrób
gontów) .
trzeba
uchybień
pierwszej
określenie:
charakterem
mówić
ników
spiscy",
jako
literaturze
zaliczyć
również
skąd
o kolonistach
frankońskich
na
zaczerpnął
znajduje
Spiszu.
się w
Т. M . T r a j d o s
W
należy
1 я
ności
polskiego
trum
W
moje
min:
Spiszą
zakresie
targi
w
w
i
konwencjonalnie,
Spiskiej
zrezygnować
można
z pierwszego
k l o r s p i s k i będąc
terystyczne
tronat
Kieżmarku
budzi
„polski
stosuje
mimo
zamienne
Spisz".
i
a
dos .
l s
za
n i e Związek
Szokuje
odznacza
nym".
się
autor
określeń
niejako
termin w
i słowackiej, d r u g i , p o p r a w n i e j s z y ,
starsze
cechy
Poza
z
—
t y m , pa
Czechów
w
Niżnych
i
j a k p i s z e Т.
KW)
Słowa
M.
Kacwinie
jako
„schematyczny
„po
nie
artystycz
a u t o r o w i dokładne obejrzenie
obrazach
Traj
że
nikt
zamiłowaniem
T o , co w
fol
charak
Łapsz
a u t o r y t a t y w n e stwierdzenie,
wrót
Bielskich
i
części
Przedstawienia
pejzaż
tatrzański",
zaliczam
t e przywodzą
Do
19
dwukrotne
rzeźbiarza
Reasumując
Wysokich,
tatrzańskie .
z
pa
widzianych
n a myśl
usterek
zniekształcenie
w
J . Wodziaka
pełną, n a t u r a l i s t y c z n i e p o t r a k t o w a n ą
panoramy
Gomibosa,
stosowanie
Podhalan,
zagrodach.
określa
szych
Współcześnie,
Kulturalne
jakimkolwiek
Proponuję
kacwińskich
lud
autora,
też
etnicznego.
„Kurasówka"
Towarzystwo
Nie
cen
pogranicza
zespołem
ter
(konsekwencji
określnika, g d y ż
samoistnym, wykazuje
n i m (J. W o d z i a k i e m
Lewoczy
wyjaśnień
się p i e r w s z y
ków,
dla
nad
z Kaewina.
targów. D l a
inny zagadkowy
s p i s k i " . B e z żadnych
Walki
Starej Wsi.
terminologii,
zastrzeżenia
t u r z e czeskiej
miejscach
ahistorycz-
folklor
Tatr
z n a c z e n i e w o b e c i s t n i e n i a bliższego
handlowego
„Zamagurze"
o
kategoria
Tym
„polski
noramą
re
się też
z b y t lotne t u pióro a u t o
r a . D r u g a część a r t y k u ł u p r z y n o s i
artykułach
i n n y m t o m i e , niż p o
przedstawia
n y m t w o r e m obciążyć w y p a d a
istocie
kolo
wyraźnie
dygnitarzy-fachowców".
jest w
o
( „ L u d " , t . 44, 1959, s. 118—129).
jest też w z m i a n k a
Spi
osad
Flandrię .
cytowanych
całkiem
ścisła
miały z n i k o m e
na
informację
n i e znalazłem j e j , a a r t y k u ł M . G o t k i e w i c z a ,
daje
z
stosuje
j e s t sięgniecie d o p r a s i e d z i b
autor
Mazurów
ligijne...,
też
niezgodne
przedmiotu
z X I I — X I I I w., to wymienić
wiem,
niach
W
artykułu
a d e k w a t n y t e r m i n : górale spiscy. T r u d
s z u . Jeżeli k o n i e c z n e
Nie
części
„Polacy
etnosu.
się p o w s z e c h n i e
no
Niezbyt
1 7
„wioskowych
sprawuje
1 5
Do
skiej
naj
drobniej
nazwiska
A.
Jurgowa .
i 0
powyższe
u w a g i , podkreślić
trzeba
raz
jeszcze z całą stanowczością konieczność k r y t y c z n e j
ana
lizy
Nie
źródeł
i takiegoż
przestrzeganie
tego
sprawdzania
ich w
podstawowego
w
terenie.
pracy
badawczej
wymogu, przy b r a k u oparcia w literaturze, prowadzi
wniosków
niezgodnych
z badaną
do
rzeczywistością.
litera
w
Krzysztof
pol
Woźniak
P R Z Y P I S Y
Z a g a d n i e n i e t o doczekało się w i e l k i e j ilości o p r a
cowań: węgierskich, czeskich, n i e m i e c k i c h ; z p o l s k i c h
w y m i e n i ć n a l e ż y : E . J a n o t a , Zapiski
o zaludnieniu
do
lin Dunajca
i Popradu
na Spiszu,
„Rocznik
Towarzy
stwa Naukowego Krakowskiego",
1864, s. 80—168; K .
K r o t o s k i , Stosunki
etnograficzne
na
Spiszu,
Kraków
1908; S. Z a c h o r o w s k i , Węgierskie
i polskie
osadnictwo
Spiszą do połowy XIV w., K r a k ó w 1909; Т. E. M o d e l s k i ,
Spory
o południowe
granice
diecezji
krakowskiej
od
strony
Spiszą ( X I I I — X V I I w . ) , Z a k o p a n e 1928; W . S e m
k o w i c z , Granica
polsko-węgierska
w oświetleniu
histo
rycznym,
K r a k ó w 1930; J . R a d z i s z e w s k a , S t u d i a z dzie
jów ustroju
Spiszą, K a t o w i c e 1969.
1
J . S. B y s t r o ń , Kultura
ludowa,
W a r s z a w a 1936,
s. 31 i n a s t .
J . Z b o r o w s k i , Materiały
etnograficzne
z
góral
szczyzny
( w : ) T e n ż e , Pisma
podhalańskie,
t . 2, K r a k ó w
1972, s. 3 9 0 - ^ 0 9 .
Ceskoslovenska
vlastiveda.
Т . 3. Lidova
kultura.
R e d . A n d r e j M e l i c h e r ć i k , R r a h a 1968, s. 426.
H . L a n d s f e l d , Habanske
pamatky,
Strażnice 1970,
s. 5 — 6 ; J . G r a b o w s k i , Sztuka
ludowa,
W a r s z a w a 1977,
s. 241—242; T e n ż e , Sztuka
ludowa
w Europie,
Warsza
w a 1978, s. 193—194;
Ceskoslovenska
vlastiveda...,
s.
456—457.
Ceskoslovenska
vlastiveda...,
s. 458—460. S z k l a r s t w o musiało być jeszcze w ó w c z a s nieczęstą u m i e j ę t n o
ścią, s k o r o w w y k a z i e z a w o d ó w m i e s z k a ń c ó w 16 m i a s t
s p i s k i c h z 1758 r . f i g u r u j e t y l k o 6 s z k l a r z y , a n p . z ł o t
n i k ó w 10 ( J . R a d z i s z e w s k a , o p . o i t . , t a b e l a p o s. 140).
K . S t e c k i , Ludowe
obrazy
na szkle
z okolic
pod
tatrzańskich,
„ R o c z n i k P o d h a l a ń s k i " , 1914/1921, s. 207;
Ceskoslovenska
vlastiveda...,
s. 458—460.
2
3
4
5
6
7
H . P i e ń k o w s k a , Podtatrzańskie
obrazy
na
szkle,
K r a k ó w — Z a k o p a n e 1961, s. 22.
Ceskoslovenska
vlastiveda...,
s. 460.
J . Stokłosa, T k a c f t o o l u d o w e w Gruszowcu
i
Jur
gowie w 1909 г., K r a k ó w 1920, s. 24, 38.
I b i d e m , s. 1, 4 — 5 .
M . W o l e ń s k a , Wystawa
sztuki
ludowej
zamiesz
kałych w Polsce
Białorusinów,
Litwinów,
Rosjan,
Sło
waków, Ukraińców,
Żydów, K r a k ó w 1960, s. 2 1 — 2 2 ; Ces
koslovenska
vlastiveda...,
s. 74.
J . V y d r a , Ludova
modrotlać
na Slovensku,
Tvar
1954; Ceskoslovenska
vlastiveda...,
s. 506—508; E. S t a r e k ,
S t r ó j spiski
( w : ) Atlas
polskich
strojów
ludowych,
cz.
V , z. 15, P o z n a ń 1954, s. 36.
E . S t a r e k , o p . c i t . , s. 76.
E . K r a s i ń s k a , Gospodarka
pasterska
na
polskim
Spiszu
w drugiej
połowie
XIX i w XX wieku,
„Rocznik
M u z e u m E t n o g r a f i c z n e g o w K r a k o w i e " , t . 3, 1968, s. 124;
i n f o r m a c j a o p a r t a n a materiałach z badań t e r e n o w y c h
K a t e d r y E t n o g r a f i i Słowian U J .
J . R a d z i s z e w s k a , o p . c i t . , s. 8 2 — 8 3 ; K . K r o t o s k i ,
o p . c i t . , s. 8 — 1 0 ; E . S c h w a r z , Die Herkunft
der
Siebenbtirger
und Zipser-Sachsen,
M u n c h e n 1957, m a p a n a
s. 155.
8
9
1 0
1 1
1 2
1 3
1 4
1 5
16
Zamagurie.
Narodopisna
monografia
J a n P o d o l a k , K o ś i c e 1972, s. 11.
17
1 8
Polsce,
M . P o k r o p e k , A t l a s sztuki
W a r s z a w a 1978, s. 223.
J . Szaflarski,
160, 214.
M . Pokropek,
ludowej
1 9
Poznanie
Tatr,
2 0
o p . c i t . , s. 113.
oblasti.
i folkloru
Warszawa
Red.
w
1972, s.
SPHOSTOWANIE
W a r t y k u l e T a d e u s z a M . T r a j d o s a K o ś c i ó ł го Czarnej
Górze ( „ P o l s k a S z t u k a L u d o w a "
ofiarodawcy
parceli, n a której postawiono
kościół, w i n n o b r z m i e ć : S e b a s t i a n
Korkosz.
omyłkę.
124
n r 2, 1978) n a z w i s k o
A u t o r przeprasza
za
