-
Title
-
Badanie dystansu etnicznego: Cyganie - Polacy / ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1978 t.22 z.2, s.11-33
-
Creator
-
Mróz, Lech
-
Date
-
1978
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:860
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:937
-
Text
-
„Etnografia Polska", t. X X I I z. 2
L E C H MRÓZ
WPROWADZENIE *
Już 150 lat t r w a j ą w polskiej nauce próby badań nad Cyganami, m i
mo to ciągle jeszcze nie udaje się w y j ś ć poza p o c z ą t k o w e etapy pozna
nia tej społeczności. Notatki i spostrzeżenia różnego rodzaju u k a z y w a ł y
się już sporo w c z e ś n i e j — w y n i k a to z faktu, że od o k o ł o 500 lat Cyganie
są s t a ł y m i g o ś ć m i w Polsce, tak przy tym odmiennymi sposobem życia
i kulturą, że jest oczywiste, iż z w r ó c o n o na nich u w a g ę .
Okres z a i n t e r e s o w a ń naukowych, zainicjowany publikacjami histo
r y k ó w T. Czackiego, I . D a n i ł o w i c z a , T. Narbutta \ m i e w a ł swoje lepsze
i gorsze lata, nigdy jednak nie z a o w o c o w a ł p o d j ę c i e m bardziej systema
tycznych i na szerszą s k a l ę prowadzonych badań. Pewne o ż y w i e n i e daje
się z a u w a ż y ć w drugiej p o ł o w i e X I X w. — w y r a ż a się ono kilkunastoma
— drobnymi na o g ó ł — a r t y k u ł a m i zamieszczanymi w r ó ż n y c h czaso
pismach. Na C y g a n ó w zwracają także u w a g ę w swoich pracach K . W.
Wójcicki i W. P o l . Nasilenie z a i n t e r e s o w a ń nimi n a s t ę p u j e na prze
ł o m i e w i e k ó w , inicjatorem jest I . Kopernicki, r o z p o c z y n a j ą c y od b a d a ń
antropologicznych, a n a s t ę p n i e p r o w a d z ą c y systematyczne prace nad j ę
zykiem C y g a n ó w Podkarpacia. Badania lingwistyczne
Kopernićkiego
k o n t y n u u j ą J . Rozwadowski i E . K l i c h « w latach 20-tych i 30-tych
2
* Zeszyt niniejszy, poświęcony w całości problematyce cyganologicznej, zawdzię
czamy inicjatywie mgr. Lecha Mroza, od w elu lat prowadzącego badania nad tą
bliską, a jednocześnie wciąż jeszcze mało znaną grupą etniczną, oraz dużym sta
raniom, jakie włożył wespół z mgr. Adamem Bartoszem w przygotowanie i dobór
materiału. — Redakcja.
Т. С z а ск i, O Cyganach, [w:] Pomniki historii i literatury polskiej, Kraków
1835; I . D a n i ł o w i c z , O Cyganach wiadomość
historyczna, Wilno 1824; T. N a r
ta u 11, Rys historyczny ludu cygańskiego,
Wilno 1830.
K . W. W ó j c i c k i , Stare gawędy
i obrazy, Warszawa 1840; W. P o l , Rzut
oka na północne
stoki Karpat, Kraków 1851; t e n ż e , Północny
wschód
Europy,
K r a k ó w 1870, t. 2.
Informacje o pracach I . Kopernićkiego, J . Rozwadowskiego i E . Klicha za
warte są we wstępie A. Bartosza do badań nad Cyganami spiskimi.
;
1
2
3
12
L E C H MROZ
X X w. Na p r z e ł o m i e X I X i X X w. u k a z u j ą się także a r t y k u ł y na temat
C y g a n ó w w periodykach ludoznawczych, „Wisła" i „ L u d " .
L a t a bezpośrednio poprzedzające I I w o j n ę ś w i a t o w ą , jak i powo
jenne, są okresem zastoju w zainteresowaniach Cyganami w Polsce. Po
za ciekawostkowymi informacjami prasowymi nie publikuje się prawie
nic. W y j ą t k i e m są dwa a r t y k u ł y Pobożniaka «, b ę d ą c e p o d j ę c i e m badań
lingwistycznych. Dopiero lata 50-te p r z y n o s z ą wzbogacenie wiedzy o C y
ganach, przy czym aż do p o ł o w y lat 60-tych tylko dwaj autorzy, T . Po
bożniak i J . Ficowski, działają na polu z a i n t e r e s o w a ń cyganologicznych,
ich też n a l e ż y u z n a ć za odnowicieli z a i n t e r e s o w a ń i p r e k u r s o r ó w w s p ó ł
czesnych b a d a ń naukowych. Pobożniak konsekwentnie kontynuuje bada
nia lingwistyczne, efektami są a r t y k u ł y zamieszczane w czasopiśmie
„Onomastica" i n a j p o w a ż n i e j s z e dzieło tego autora Gramatyka
dialektu
Lowarówe,
s t a n o w i ą c a w a ż n e dopełnienie prac Kopernickiego i R o z w a
dowskiego. S z c z e g ó l n a i n i e ł a t w a do zaklasyfikowania rola w badaniach
nad Cyganami przypada J . Ficowskiemu; jego n a j w a ż n i e j s z e prace, Cy
ganie polscy i Cyganie na polskich drogach i (rozwinięcie i znaczne u z u
pełnienie pierwszej z wymienionych publikacji), s t a n o w i ą fundamentalne
dzieła polskiej literatury cyganologicznej i trudno w y o b r a z i ć sobie bada
cza, który zajmując się dzisiaj Cyganami edukacji swojej i pracy nie roz
począłby od ich przestudiowania. Zwłaszcza druga z wymienionych sta
nowi najpełniejsze, jak do tej pory, kompendium wiedzy o Cyganach i nie
sądzę, by w n a j b l i ż s z y m czasie ukazało się jakieś inne dzieło tej miary
co Cyganie na polskich drogach. Mimo iż od opublikowania go u p ł y n ę ł o
kilkanaście lat i Cyganami zajmuje się coraz szerszy k r ą g badaczy —
o czym zresztą ś w i a d c z y ten tom — najpełniejsze opracowanie historii,
etnografii, folkloru C y g a n ó w polskich stanowi w ł a ś n i e praca Ficowskie
go. Jemu też z a w d z i ę c z a m y tłumaczenie i u d o s t ę p n i e n i e do szerszego od
bioru u t w o r ó w c y g a ń s k i e j poetki Papuszy. Ficowski jest r ó w n i e ż auto
rem szeregu a r t y k u ł ó w popularnych w polskich periodykach s p o ł e c z n o kulturalnych i naukowych, r o z w a ż a ń zamieszczonych w specjalistycznym
organie „Journal of the G y p s y Lore Society" w y d a w a n y m w Wielkiej
Brytanii. T y m w i ę k s z a jest w a r t o ś ć prac Ficowskiego, że oparte są one
nie tylko na wnikliwych badaniach historycznych — archiwalnych i l i 4
4
K . W. Z i e l i ń s k i , Pochodzenie i niektóre
zwyczaje Cyganów
polskich we
dle ich własnej
tradycji, „Wisła", t. I X : 1895; t e n ż e , Baśnie Cyganów
polskich,
„Wisła", t. X : 1896; S. Z d z i e r sк i, Cyganie w Galicji, „Lud", R. V I : 1900.
T. P o b o ż n i a k , Spółgłoski
płynne w dialektach cygańskich,
„Sprawozdania
PATJ", t. X L I X nr 7: 1948; t e n ż e , Liquid sounds in the Gypsy language, „Rocz
nik Orientalistyczny", t. X V : 1949.
T . P o b o ż n i a k , Imiona Cyganów
polskich, „Onomastica", R. I I z. 2: 1956,
R. I I I z. 1: 1957; t e n ż e , Grammar of the Lovari dialect, „Prace Komisji Orientalistycznej PAN", Warszawa 1964.
J . F i c o w s k i , Cyganie polscy. Szkice historyczno-obyczajowe,
Warszawa
1953; t e n ż e , Cyganie na polskich drogach, Kraków 1956.
5
e
7
13
WPROWADZENIE
terackich, ale przede wszystkim na obserwacji uczestniczącej — meto
dzie dającej tak i n t e r e s u j ą c e wyniki w badaniach w ś r ó d wielu s p o ł e c z
ności, a tak trudnej zarazem do realizacji w ś r ó d C y g a n ó w . Poprzez dzia
łalność n a u k o w ą i popularyzatorską nazwisko Ficowskiego na stałe zro
sło się z Cyganami i słusznie u w a ż a n y jest on za n a j w i ę k s z e g o w s p ó ł
cześnie z n a w c ę C y g a n ó w i ich kultury w Polsce. Częstotliwość, z jaką
cytowany jest Ficowski przez autorów obcych, zdanie p o w y ż s z e potwier
dza. M y ś l ę , ż e nie będzie b ł ę d e m , jeśli powiem, że d w ó m ludziom przede
wszystkim zawdzięcza s w ó j dotychczasowy rozwój polska cyganologia —
inicjatorowi z a i n t e r e s o w a ń Cyganami T. Czackiemu i Ficowskiemu, roz
p o c z y n a j ą c e m u rozdział b a d a ń w s p ó ł c z e s n y c h .
Mniej w i ę c e j w p o ł o w i e lat 60-tych powiększa się grono osób intere
s u j ą c y c h się Cyganami i ich' kulturą. Etnografowie i socjolodzy z u n i
wersyteckich o ś r o d k ó w Warszawy i K r a k o w a p o d e j m u j ą badania owocu
jące pracami magisterskimi i a r t y k u ł a m i zamieszczanymi w periodykach
naukowych. Ostatnio dołączają do nich naukowcy z innych ośrodków.
W efekcie ilość literatury cyganologicznej polskiej na przestrzeni ostat
nich około 10 lat znacznie się p o w i ę k s z y ł a . P o w s t a ł o szereg i n t e r e s u j ą
cych publikacji opartych na badaniach archiwalnych i pracach tereno
wych;, na s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j e wnikliwe i rzetelne opracowanie
na temat przestępczości C y g a n ó w autorstwa A. P a w ł o w s k i e g o « . R o z w ó j
z a i n t e r e s o w a ń Cyganami obserwowany na przestrzeni ostatnich kilku lat
powoduje, że chyba już m o ż n a dokonać przeglądu obecnych osiągnięć
celem ewentualnego ukierunkowania dalszych prac — mimo bowiem
wzrostu ilości b a d a ń brak jakiejś w s p ó l n e j m y ś l i i jednorodnej koncepcji.
Działalność p o d p o r z ą d k o w a n a jest indywidualnym
zainteresowaniom
i m o ż l i w o ś c i o m , ale nadal istnieje sporo luk w próbach poznania Cyga
n ó w i ich kultury; najbardziej podstawowa to jednak niedostatek ma
teriałów terenowych, widoczny j u ż i dawniej, a dziś s z c z e g ó l n i e dotkli
wie z a u w a ż a l n y (przy tak znacznym r ó w n o c z e ś n i e w z r o ś c i e wiedzy o i n
nych społecznościach). Po części wynika to z w c i ą ż jeszcze niezbyt d u ż e j
liczby badaczy — na co zresztą wskazuje fakt powtarzania się n i e k t ó
r y c h nazwisk w t y m tomie. W dziale recenzji c h c i a ł b y m zwrócić u w a g ę
na s t u d e n t ó w I I roku etnografii z U W , u c z e s t n i k ó w grupy laboratoryjnoć w i c z e n i o w e j badającej problem dystansu etnicznego Cyganie — Pola
cy: J . K . Fiszera, R. H r y ń , L . Melchior, M. Pawlik, R. Stefanowa,
B. S z y m b o r s k ą i K . Zajko.
Na z a w a r t o ś ć tomu składają się 3 działy. Pierwszy (artykuły, Część
I i II) jest p r e z e n t a c j ą aktualnie prowadzonych b a d a ń i ich w y n i k ó w .
Wydaje s i ę t e ż s ł u s z n e danie także — c h o ć b y najogólniejszej — informa
cji o badaniach nad Cyganami w krajach Europy Wschodniej, przemawia
za tym zresztą p o d o b i e ń s t w o u k ł a d ó w politycznych, a zatem i w a r u n k ó w
8
A. P a w ł o w s k i ,
Cyganie.
Studia
nad przestępczością,
Zielona Góra
1973.
г
!
14
L E C H MROZ
'
i
;
j
j
i
I
I
a d m i n i s t r a c y j n o - w e w n ę t r z n y c h i ekonomicznych, co powoduje, że obserwacje poczynione w jednym kraju m o g ą b y ć u ż y t e c z n e dla działań (za¬
r ó w n o badawczych, jak i polityki społecznej) w innym. O opracowanie
tej części tomu, Informacje o badaniach w innych krajach, poproszono
osoby najbardziej kompetentne, tj. działających tam c y g a n o l o g ó w , jak:
E . Davidova, W. Sanarowa, J . Vekerdiego. Z r ó ż n y c h w z g l ę d ó w informacje na temat b a d a ń w Bułgarii oraz J u g o s ł a w i i z o s t a ł y przygotowane
przez c y g a n o l o g ó w miejscowych. W dziale Informacji istnieje p o w a ż n a
luka w postaci braku t e k s t ó w m ó w i ą c y c h o pracach cyganologicznych
w N R D i Rumunii. Wiele jest przyczyn tego stanu rzeczy. W obu k r a
jach są Cyganie, a w Rumunii w dodatku bardzo liczni. Jednak — jak
się wydaje — w ż a d n y m z tych krajów nie prowadzi się badań nad C y
ganami, brak jest zatem i publikacji. J e d y n ą pracą, jaka ukazała się
w N R D (pomijając reprint dzieła Potta Die Zigeuner in Europa und
Asien z r. 1845), jest książka historyka H . Mode, Zigeuner; dlatego —
mimo iż wydano ją kilka lat temu — jest ona prezentowana w t y m to
mie. Wydaje się, ż e w Rumunii po wojnie nie ukazała się żadna publi
kacja na temat C y g a n ó w , nie udało s i ę także u z y s k a ć informacji o stanie
badań, stąd luka, której niestety nie m o ż n a było w ł a s n y m i siłami z a p e ł
nić. W y d a w a ł o się t e ż słuszne, by odnieść dokonania cyganologiczne
w krajach Europy Wschodniej do szerszego kontekstu, t y m bardziej że
działalność n a u k o w c ó w , zwłaszcza z m a j ą c e j najsilniejsze tradycje Wiel
kiej Brytanii i p o d e j m u j ą c e j ostatnio intensywne badania Szwecji, od
d z i a ł y w a także na prace podejmowane w Polsce.
L a t a ostatnie p r z y n i o s ł y szereg i n t e r e s u j ą c y c h pozycji wydawniczych
p o ś w i ę c o n y c h Cyganom, wydaje się, że u ż y t e c z n e jest zapoznanie z nie
którymi, tym bardziej że na ogół są one trudno osiągalne.
Na koniec jeszcze kilka s ł ó w w y j a ś n i a j ą c y c h , w j a k i sposób stało się
m o ż l i w e wydanie specjalnego numeru „Etnografii Polskiej" p o ś w i ę c o n e
go Cyganom. Przed mniej w i ę c e j półtora rokiem w czasie prywatnego
spotkania z Adamem Bartoszem p o w s t a ł p o m y s ł zrealizowania zbioro
wej pracy u k a z u j ą c e j stan badań nad Cyganami w Polsce. Dzięki po
mocy Redakcji „Etnografii Polskiej" stało się to m o ż l i w e . Tak w i ę c
A. Bartosz i ja rozpoczęliśmy od n a w i ą z y w a n i a k o n t a k t ó w , a potem
opracowywania n a d s y ł a n y c h materiałów. Ustalone zostało, ż e m a t e r i a ł y
dotyczące badań na Spiszu przygotuje i zredaguje A . Bartosz, który
także zaopatrzy je w s t ę p e m ; pozostałymi materiałami, jak i ostateczną
k o m p o z y c j ą i zredagowaniem tomu z a j ą ł e m się ja. Dzięki pomocy za
p r z y j a ź n i o n y c h o s ó b i Redakcji przygotowany został ten pierwszy w h i
storii polskiej etnografii i cyganologii tom. C h c i a ł b y m w i ę c w y r a z i ć
w d z i ę c z n o ś ć wszystkim, k t ó r z y w pracy nad nim mają s w ó j udział, a u
torom oraz tym, k t ó r z y bezinteresownie pomagali w pracy redakcyjnej.
Część
I
„Etnografia Polska", t. X X I I z. 2
L E C H MRÓZ
BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO: CYGANIE — POLACY
Przedstawiony tutaj tekst jest informacją o badaniach nad stosunka
mi interetnicznymi: Cyganie — Polacy. B y t n o ś ć C y g a n ó w w Polsce, w y
nikające stąd kontakty m i ę d z y kulturą c y g a ń s k ą i k u l t u r ą p r e z e n t o w a n ą
przez ludność m i e j s c o w ą mają długą tradycję i p o w o d u j ą istnienie sze
regu postaw wobec drugiej grupy i w y o b r a ż e ń o niej. Zasadnicza od
m i e n n o ś ć w z o r ó w kulturowych ludności polskiej i ludności c y g a ń s k i e j
prowadziła t a k ż e do sytuacji konfliktowych i wytworzenia szeregu ste
reotypowych, często negatywnych sądów. Wzajemna przy tym nieznajo
m o ś ć życia i kultury prowadziła do sytuacji takiej, że obie społeczności
żyjąc obok siebie i w c h o d z ą c często w różnego rodzaju kontakty — h a n
dlowe, zawodowe, nawet towarzyskie i rodzinne — p o z o s t a w a ł y faktycz
nie z u p e ł n i e odrębne, tworząc dwie żyjące w ś c i s ł y m dość odizolowaniu
grupy etniczne. Odmienny sposób życia, w y n i k a j ą c e stąd różnice w or
ganizacji s p o ł e c z n e j , systemie ekonomicznym, zasadach moralnych i oby
czajowości, w kategoriach w a r t o ś c i i prestiżu, w folklorze, w z e w n ę
trznych oznakach przynależności do grupy p r o w a d z i ł y do wytworzenia
sądów, opinii i w y o b r a ż e ń , k t ó r e z a c z ę ł y z czasem f u n k c j o n o w a ć jako
pewnego rodzaju n i e z a l e ż n e prawdy nie podlegające weryfikacji na dro
dze doświadczenia, ale k s z t a ł t u j ą c e postawy w stosunku do drugiej spo
łeczności. R u c h l i w o ś ć przestrzenna — charakterystyczna i stała cecha
znacznej części ludności c y g a ń s k i e j — w y c h o d z ą c a często poza obszary
zamieszkiwane przez jakąś jedną, określoną g r u p ę etniczną (narodowo-,
ściową) i p o w o d u j ą c a stykanie się z r ó ż n y m i kulturami, z a w a ż y ł a na
stosunku C y g a n ó w do n i e c y g a ń s k i c h społeczności. D o p r o w a d z i ł a do w y
tworzenia pewnej uniwersalnej postawy rezerwy — n i e z a l e ż n e j od tego,
o jaką n i e c y g a ń s k ą g r u p ę chodzi — w y r a ż a j ą c e j się p o d s t a w o w ą opozy
cją: my (Roma) — oni (gadźa). Termin pierwszy nie wymaga w y j a ś n i e ń
bliższych. Roma to 1. mn. od nazwy w ł a s n e j Rom — Cygan; drugi ter
min jest o k r e ś l e n i e m c y g a ń s k i m o b e j m u j ą c y m wszystkie n i e c y g a ń s k i e
społeczności. Rozróżnienie m i ę d z y swoimi i tymi, k t ó r z y do swoich nie
są zaliczani, istniejące w społeczności polskiej, także jest opozycją my
— oni, jednak pojęcie „oni" nie ma tak uniwersalnego i o k r e ś l o n e g o
1
I
j
j
i
I
I
I
I
16
L E C H MROZ
jednoznacznie charakteru. Czynnikiem d e c y d u j ą c y m o różnicy jest od
mienność, sposobu życia mającego charakter przestrzennie ustabilizowa
nej (w zasadzie) egzystencji. Kontakty z nie swoimi dotyczą najczęściej
społeczności podobnych (sposobem egzystencji, podstawami ekonomicznymi), a różniących się tylko pewnymi cechami — j ę z y k i e m , ubiorem, re¬
ligią itd. Na ich tle kontakty z Cyganami — r ó ż n i ą c y m i s i ę prócz w y
mienionych także cechami podstawowymi — p o w o d u j ą , że z punktu w i
dzenia Polaka czynione jest w y r a ź n e rozróżnienie w traktowaniu nie
swoich na tych, k t ó r z y są mniej obcy (czy relatywnie bliżsi), i na tych,
k t ó r z y są z u p e ł n i e obcy. B r a k przy t y m kontaktu zasadniczej w i ę k s z o ś c i
m i e s z k a ń c ó w Polski z innymi grupami etnicznymi o z b l i ż o n y m charakterze lub chociażby sposobie życia co Cyganie s p o w o d o w a ł , że C y ganię nabrali w oczach P o l a k ó w pewnych cech wzorcowych. Stąd
w ewentualnych kontaktach z innymi społecznościami p r o w a d z ą c y m i podobny sposób życia automatycznie niemal podciągają i c h pod o k r e ś l e n i e
„Cygan". P o n i e w a ż zasadnicza o d m i e n n o ś ć s p o s o b ó w życia trwała nie
przerwanie przez wiele dziesiątków lat, a nawet stuleci, wytworzone spo
soby widzenia drugiej społeczności ( C y g a n ó w przez P o l a k ó w i P o l a k ó w
przez C y g a n ó w ) n a b r a ł y charakteru s t a ł y c h prawd — p e w n i k ó w nie pod
l e g a j ą c y c h falsyfikacji — lub w niewielkim tylko stopniu — mimo u p ł y
wu czasu. W a ż n e jest to zwłaszcza z uwagi na k s z t a ł t o w a n i e opinii do
rastających c z ł o n k ó w obu społeczności, którzy otrzymali od razu gotowe
wzory percepcji drugiej społeczności i stosunku do niej, poprzedzające
ewentualny bezpośredni kontakt, a nawet — dokładniej — przygotowu
jące do niego. Opisana w y ż e j różnica zaciera s w ó j charakter w przypad
ku, gdy kontakt C y g a n ó w z inną, n i e c y g a ń s k ą społecznością dokonuje się
w w i e l o n a r o d o w o ś c i o w y m czy wieloetnicznym k o n t e k ś c i e — zatem gdzie
nie ma on charakteru prostego stosunku m i ę d z y zwartą, jednorodną
grupą etniczną m i e j s c o w ą , niecygańską, a jednorodną społecznością cygańską, ale przybiera postać r o z c z ł o n k o w a n y c h relacji p o m i ę d z y wieloma
r ó ż n y m i społecznościami (grupami etnicznymi), w ś r ó d k t ó r y c h są i C y
ganie jako jedna ze s k ł a d o w y c h . T a k mniej w i ę c e j przedstawia s i ę sto
sunek, Cyganie — nie-Cyganie na P ł w . B a ł k a ń s k i m (w Jugosławii)
i w A z j i Przedniej (w Turcji). Dla tych badań, które w s t ę p n i e tutaj
prezentuję, istotną relacją jest: Cyganie — Polacy, Polacy — Cyganie.
Sytuacja, jaka obecnie istnieje w ś w i e c i e , p o s t ę p u j ą c a mimo trudności
w przekraczaniu granic p o m i ę d z y r ó ż n y m i krajami unifikacja w z o r ó w
kulturowych i idąca za tym niwelacja różnic kulturowych i etnicznych,
naciski asymilacyjne wywierane na C y g a n ó w ( w y n i k a j ą c e tak z n i e c h ę c i
do ich sposobu życia i konieczności rozwiązania pewnych konfliktowych
sytuacji, jak i prób poprawy egzystencji sporej części C y g a n ó w ) postaw i ł y ich w nowej pozycji wobec społeczności n i e c y g a ń s k i c h . Przeszkodą
w tych asymilacyjnych czy c h o ć b y adaptacyjnych poczynaniach s ą postaw y obu stron warunkowane i s t n i e j ą c y m i od w i e k ó w uprzedzeniami, nie-
!
i
;
¡
I
j
i
i
j
I
1
i
i
1
I
BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO
17
tí
i . Jadący w ó z cygański. Fot. M. Pokropek
ufnością i stereotypowymi s ą d a m i o sobie nawzajem. Zjawisko to, które
m o ż n a by określić jako dystans etniczny, stanowi przedmiot moich ba
d a ń i poniższej wypowiedzi. Pytaniem w y j ś c i o w y m jest: jak kształtują
się stosunki m i ę d z y Polakami a Cyganami
w y r a ż a j ą c e się nie p e w n ą ,
z e w n ę t r z n i e w i d o c z n ą k o e g z y s t e n c j ą , lecz w y n i k a j ą c e ze ś w i a d o m o ś c i
i wzajemnych sądów. To najprostsze, opisowe w y j a ś n i e n i e powinno pro
w a d z i ć do dalszych implikacji: dlaczego tak jest i jakie mechanizmy
w a r u n k u j ą ten stan rzeczy? P r z y tym nie idzie o w y j a ś n i e n i a czysto
historyczne, będące tylko p r a w d ą c z ą s t k o w ą , ale o w y n i k a j ą c e z pew
n y c h zasadniczych strukturalnych różnic kulturowych.
Skromna tradycja b a d a ń s t o s u n k ó w etnicznych w nauce polskiej —
w y n i k a j ą c a z r ó ż n y c h przyczyn, nie zawsze ł a t w y c h do uchwycenia —
powoduje, ż e badający omawiane tutaj zagadnienia zmuszeni byli
w znacznym stopniu w y p r a c o w a ć dopiero m e t o d ę pracy i sposób inter
pretacji. S p e c y f i c z n o ś ć kultury c y g a ń s k i e j stwarzała dodatkowe trud
ności metodologiczne, nieufność wzajemna zaś narastająca przez d ł u g i
okres historii i ostrożność C y g a n ó w w kontaktach z Polakami s t a n o w i ł y
dodatkowe w a ż k i e trudności, jakie należało p r z e z w y c i ę ż y ć , by badania
w ogóle m i a ł y szanse dania odpowiedzi na c h o ć b y najprostsze pytania.
T a sama zresztą nieufność czy ostrożność widoczna i u P o l a k ó w stwa
rzała analogiczne, choć nie tak p o w a ż n e problemy.
W pracach, które s t a n o w i ą przedmiot tej informacji, t r w a j ą c y c h po
nad rok (1976-77), uczestniczy wiele osób. Zasadnicza część b a d a ń zo2
Etnografia Polska t. X X I I
18
L E C H MROZ
stanie ukończona prawdopodobnie za dalsze około p ó ł roku, wtedy to
powinno stać s i ę widoczne opisowe w y j a ś n i e n i e zjawiska; p e ł n i e j s z e w y
jaśnienie i analiza w y m a g a j ą czasu i uwarunkowane są m o ż l i w o ś c i ą dal
szych badań.
Badania poprzedzone b y ł y k i l k u m i e s i ę c z n y m i przygotowaniami autora
tej relacji do podjęcia tematu przez szerszy zespół, a w y n i k a ł y z wie
loletnich z a i n t e r e s o w a ń Cyganami. Prace podzielone z o s t a ł y n a kilka
e t a p ó w : 1 — przygotowanie z e s p o ł u badaczy do tematu, 2 — przygoto
wanie i sprawdzenie kwestionariusza (cz. I ) , 3 — przeprowadzenie b a d a ń
w ś r ó d P o l a k ó w na temat C y g a n ó w i stosunku do nich, 4 — przygoto
wanie i sprawdzenie kwestionariusza (cz. I I ) , 5 — przeprowadzenie badań
w ś r ó d C y g a n ó w na temat P o l a k ó w i stosunku do nich, 6 — analiza m a
teriałów i w y c i ą g n i ę c i e w n i o s k ó w . Praca rozpoczęta została od s p o ł e c z
ności polskiej, g d y ż należało najpierw poznać s ą d y grupy w i ę k s z o ś c i o w e j .
Technicznie b y ł o to prostsze i uzasadnione metodologicznie — badający
oswoili s i ę z p r o b l e m a t y k ą i trudnościami z w i ą z a n y m i z p o d j ę t y m tema
tem p r o w a d z ą c wpierw badania w ś r ó d ludności polskiej, od k t ó r e j nie
d z i e l i ł y ich bariery, takie jak od społeczności c y g a ń s k i e j .
Etapem w s t ę p n y m b y ł o przygotowanie kwestionariusza (próbnego) do
b a d a ń i sprawdzenie go w terenie. W a ż n y m zagadnieniem b y ł w y b ó r te
renu do badań. P r z y j ę t e zostało, że stereotyp C y g a n ó w i s t n i e j ą c y w ś w i a
domości P o l a k ó w nie jest jednorodny i że na jego jakość w p ł y w a wiele
c z y n n i k ó w , jak w y k s z t a ł c e n i e , z a w ó d , miejsce zamieszkania i ś r o d o w i s k o
s p o ł e c z n e oraz w ł a s n e doświadczenia — ich rodzaj i c z ę s t o t l i w o ś ć . Jasne
było, że n a l e ż y dokonać wyboru określonego, niezbyt r o z l e g ł e g o terenu,
nie z a ś p o d e j m o w a ć badania od razu w r ó ż n y c h ś r o d o w i s k a c h i punk
tach Polski. To m o ż e b y ć dopiero dalszym ewentualnym etapem prac,
u m o ż l i w i a j ą c y m zorientowanie się, czy, i w j a k i m stopniu, wnioski w y
nikające z badań przeprowadzonych na niewielkim obszarze mają cha
rakter szerszy. N a l e ż a ł o przy tym w y b r a ć taki teren, przez k t ó r y Cyga
nie stosunkowo często w ę d r o w a l i w przeszłości, a n a s t ę p n i e zaczęli się
osiedlać. D a w a ł o to m o ż l i w o ś ć pełniejszego zaobserwowania wzajemnego
stosunku obu badanych społeczności. Obszar badań zlokalizowany został
(ogólnie) na Podlasiu, co w a r u n k o w a ł y wymienione czynniki, a zwłaszcza
historyczna rola Podlasia w kontaktach p o l s k o - c y g a ń s k i c h . (Cyganie czę
sto w ę d r o w a l i przez Podlasie z centralnej Polski na L i t w ę i odwrotnie,
a także od dawna przebywali tutaj i zatrzymywali się znajdując odpo
wiednie w a r u n k i egzystencji — m o ż l i w o ś ć wykonywania u s ł u g kowal
skich dla miejscowej ludności: w ł o ś c i a n i drobnej szlachty, handlu k o ń
mi, pokazywania tresowanych n i e d ź w i e d z i przygotowywanych w niezbyt
o d l e g ł e j akademii n i e d ź w i e d z i e j — Szkole S m o r g o ń s k i e j , i innych sposo
b ó w zarobkowania). Ponadto Podlasie stanowi, od szeregu już lat, ob
szar s z c z e g ó l n y c h z a i n t e r e s o w a ń badawczych K a t e d r y Etnografii UW.
Podlasie posiada dla badań dystansu etnicznego i s t o s u n k ó w Polacy —
BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO
19
Cyganie jeszcze jeden niebagatelny walor. Zamieszkiwane jest przez lud
ność zróżnicowaną społecznie i historycznie (znaczna ilość p o t o m k ó w
drobnej szlachty, z a c h o w u j ą c e j często ś w i a d o m o ś ć swego pochodzenia,
oraz włościan), zróżnicowaną j ę z y k o w o i etnicznie (przez Podlasie prze
biega granica stref e t n i c z n o - j ę z y k o w y c h m i ę d z y ludnością polską a b i a ł o
ruską), religijnie (rzymskokatolicy, prawosławni). P o z w a l a ł o to na próbę
uchwycenia badanego problemu w w i ę k s z e j rozmaitości odcieni i p e ł
niejszej różnorodnośoi postaw, środowisk i n a tle wzajemnych stosun
k ó w m i ę d z y p o s z c z e g ó l n y m i s k ł a d o w y m i ludności Podlasia. Zwłaszcza
m o ż l i w o ś c i dania odpowiedzi na pytanie, czy takie czynniki, jak język,
religia, p r z y n a l e ż n o ś ć etniczna, m a j ą znaczenie dla jakości stereotypu
i stosunku do C y g a n ó w , zachęcała do wyboru Podlasia jako terenu ba
dań.
Badania w e d ł u g próbnej wersji kwestionariusza r o z p o c z ę ł y s i ę w lip
cu 1976 n a ś r o d k o w y m Podlasiu. Wykorzystany został do tego celu
M i ę d z y u c z e l n i a n y Obóz Etnograficzny (МОЕ 76), jaki rokrocznie od wie
lu lat organizowany jest przez K a t e d r ę Etnografii U W dla s t u d e n t ó w
I r. etnografii. Rozmowy prowadzone b y ł y w szeregu wiosek w promie
niu do 20 k m od m i e j s c o w o ś c i będącej bazą МОЕ 76. Grupa pracująca
z kwestionariuszem p r ó b n y m liczyła 25 osób, uzyskano 133 wywiady
z 20 w s i i miasteczek — różnej wartości, ale w sporej części intere
sujących. W w y n i k u b a d a ń m o ż n a b y ł o dokonać w s t ę p n e g o wyboru
obszaru zasadniczych prac. Uzyskane informacje p o z w o l i ł y na ustale
nie tras p r z e m i e s z c z e ń s i ę C y g a n ó w w rejonie ś r o d k o w e g o Podlasia,
miejscowości, gdzie zatrzymywali się na dłuższe postoje, zimowali oraz
takich, w k t ó r y c h Cyganie nie zjawiali się w ogóle, a kontakt z nimi
ograniczał się do s p o t k a ń na okolicznych targach lub w miasteczkach.
Od października 1976 — od rozpoczęcia roku akademickiego — utwo
rzona została w Katedrze Etnografii U W 17-osobowa grupa składająca
się ze s t u d e n t ó w I I г., która przez półtora roku ma za zadanie prowa
dzenie b a d a ń dystansu etnicznego i s t o s u n k ó w m i ę d z y Polakami a Cyga
nami. P o n i e w a ż grupa działa w ramach normalnego planu s t u d i ó w (jako
tzw. grupa l a b o r a t o r y j n o - ć w i c z e n i o w a ; studenci mieli m o ż l i w o ś ć w y
boru tego lub innego tematu), przydzielony został budżet badawczy, k t ó
r y u m o ż l i w i ł wyjazdy terenowe. Po zapoznaniu się grupy z w y b r a n ą
literaturą c y g a n o l o g i c z n ą , literaturą dotyczącą ogólnie s t o s u n k ó w etnicz
nych i p r o b l e m ó w mniejszości oraz z materiałami z М О Е 76, p r z y s t ą p i o
no do dalszej pracy nad kwestionariuszem, w ten sposób p o w s t a ł a ko
lejna robocza jego wersja, różniąca się od poprzedniej c z ę ś c i o w o kom
pozycją, s f o r m u ł o w a n i e m p y t a ń i nieco w i ę k s z y m u s z c z e g ó ł o w i e n i e m
(co w p ł y n ę ł o n a r o z b u d o w ę kwestionariusza). W grudniu 1976 r. odbył
się pierwszy w y j a z d grupy do miasteczka położonego kilkanaście k m na
p o ł u d n i o w y zachód od miejsca, gdzie była baza МОЕ 76. Badaniami o b j ę
to obszar o promieniu ok. 40 k m , aż po rejony graniczne Podlasia.
!
20
L E C H MRÓZ
Celem b y ł o zebranie m a t e r i a ł ó w p o z w a l a j ą c y c h określić stosunek Pola
k ó w do C y g a n ó w , funkcjonujące stereotypy, a przy t y m uzyskanie b l i ż
szych informacji o skupiskach c y g a ń s k i c h w rejonie Podlasia, by m ó c
dokonać wyboru m i e j s c o w o ś c i do dalszych badań. Prace prowadzone by
ł y z a r ó w n o w miasteczkach i wioskach, gdzie bywali lub s ą Cyganie, jak
i takich, gdzie i s t n i e j ą c y obraz Cygana — z braku b e z p o ś r e d n i c h osobi
stych k o n t a k t ó w — jest odbiciem opinii, jakie k u r s u j ą po okolicy i mają
charakter w y ł ą c z n i e stereotypu. Badania t r w a ł y t y d z i e ń , uzyskano 102
wywiady pochodzące z 20 wsi i miasteczek, przy c z y m w n i e k t ó r y c h
ograniczono się do 2, 3 rozmów, jeśli b y ł a to osada niewielka lub taka,
w pobliżu k t ó r e j istniał w i ę k s z y i dokładniej badany ośrodek, lub wresz
cie, gdy z jakichś innych w z g l ę d ó w nie zachodziła potrzeba prowadzenia
w i ę k s z e j ilości w y w i a d ó w . W trakcie badań w jednej z miejscowości,
gdzie osiedleni są Cyganie, realizowano także część I - B kwestionariusza,
uzupełniającą zasadniczy kwestionariusz (I-A). Część I - B u w z g l ę d n i a n a
jest w m i e j s c o w o ś c i a c h , gdzie aktualnie m i e s z k a j ą Cyganie i istnieje
konieczność p e ł n i e j s z e j orientacji, w jakim stopniu b e z p o ś r e d n i e s ą
siedztwo w p ł y w a na w i e d z ę o Cyganach i stosunek do nich. Także
w trakcie tego w y j a z d u przeprowadzono kilka o g ó l n y c h l u ź n y c h r o z m ó w
(bez kwestionariusza) z dwiema rodzinami — c y g a ń s k ą i m i e s z a n ą cyg a ń s k o - p o l s k ą — poprzedzających planowane dokładniejsze ich przeba
danie. Wyniki prac w postaci zebranego m a t e r i a ł u — w y w i a d ó w i ob
serwacji — p o z w o l i ł y s f o r m u ł o w a ć w s t ę p n e tezy określające problem
dystansu etnicznego: Polacy — Cyganie. Dalszym efektem b y ł o wpro
wadzenie korekt do (kwestionariusza i wypracowanie jego aktualnej w e r
sji (I-AB). Okres przed kolejnymi wyjazdami przeznaczony b y ł na w s t ę p
ne opracowanie m a t e r i a ł ó w oraz dopracowanie w e r s j i próbnej kwestio
nariusza do b a d a ń w ś r ó d C y g a n ó w (cz. I I ) , przygotowanej uprzednio
przeze mnie. Na podstawie zebranych dotychczas m a t e r i a ł ó w dokonany
został w y b ó r miejsca do dalszych badań, k t ó r e s p e ł n i a ł o b y n a s t ę p u j ą c e
warunki: 1) s t a n o w i ł o w a ż n y punkt w migracjach C y g a n ó w w latach
przedwojennych i dawniej oraz po wojnie — dopóki w ę d r o w a l i ; 2) wie
lokrotnie w r ó ż n y m czasie b y ł o miejscem d ł u ż s z e g o pobytu C y g a n ó w
i czasowego osiedlania; 3) obecnie jest tam skupisko C y g a n ó w osiedlo
nych samoistnie lub przez w ł a d z e p a ń s t w o w e , ale s t a n o w i ą c y c h nadal
g r u p ę zwartą; 4) sposób życia z a m i e s z k u j ą c y c h tutaj C y g a n ó w i ich
ukierunkowanie zawodowe powoduje, iż mimo osiedlenia kobiety i m ę ż
c z y ź n i p r o w a d z ą ruchliwe życie, o d w i e d z a j ą c w celach zarobkowych
sąsiednie i dalej leżące wsie i miasteczka; 5) miejsce to jest na tyle
w a ż n e w regionie, że odwiedza je często ludność z a m i e s z k u j ą c a w dalej
p o ł o ż o n y c h osadach, a t y m samym daje szanse kontaktu lub c h o ć b y
tylko obserwacji ludziom z m i e j s c o w o ś c i nie odwiedzanych przez C y g a
n ó w dawniej i obecnie. W y b ó r padł na m i e j s c o w o ś ć liczącą ok. 3 tys.
m i e s z k a ń c ó w , a wraz z osiedlami satelitarnymi i p r z y s i ó ł k a m i ok. 5 tys.
BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO
21
M i e j s c o w o ś ć tę w dalszej części komunikatu b ę d ę określał jako M i a
steczko lub w skrócie M ; z wielu w z g l ę d ó w wydaje się w ł a ś c i w e n i e ujawnianie jej nazwy. Z racji formy tej wypowiedzi nie b ę d ę bliżej
c h a r a k t e r y z o w a ł M ani m i e s z k a j ą c y c h tam C y g a n ó w , uczynione to zosta
nie w momencie p e ł n i e j s z e j relacji z badań i o m ó w i e n i a w y n i k ó w prac.
Żyjąca w M grupa C y g a n ó w liczy kilka rodzin, ale posiada dość roz
b u d o w a n ą s i e ć k r e w n y c h w innych miastach Polski; część z tych k r e w
nych mieszka w pobliżu, w d w ó c h m i e j s c o w o ś c i a c h oddalonych od M
o ok. 30 i 60 k m . Zawodowe ukierunkowanie C y g a n ó w z M — bielenie
k o t ł ó w , handel k o ń m i , handel starociami, poszukiwanymi przez zbieraczy
z wielkomiejskich o ś r o d k ó w , i wróżba — p o w o d o w a ł y częste kontakto
wanie się z m i e s z k a ń c a m i M i okolicznych miejscowości.
W marcu 1977 r. zrealizowany został kolejny w y j a z d grupy, tym r a
zem już do M . Pierwsze dni przeznaczono na badania w ś r ó d P o l a k ó w
(kwestionariusz I - A B ) ; efektem b y ł o uzyskanie 120 w y w i a d ó w (ok. 100
z nich pochodzi z M , pozostałe z innych, n a ogół blisko l e ż ą c y c h m i e j
scowości, do k t ó r y c h z r ó ż n y c h w z g l ę d ó w uzasadnione b y ł o w y s ł a n i e
kogoś z grupy badaczy). Mieszkania C y g a n ó w znajdują się na pery
feriach M; by u z y s k a ć w m i a r ę przekrojowy materiał i poznać stosunek
do C y g a n ó w ludzi z r ó ż n y c h kategorii s p o ł e c z n y c h , M zostało podzielo
ne na 3 strefy badawcze. I strefa o b e j m o w a ł a część M przylegającą do
obozowiska c y g a ń s k i e g o (pas szerokości 1 do 1,5 km); m i e s z k a ń c y tej
strefy z a j m u j ą s i ę u p r a w ą ziemi lub pracują w z a k ł a d a c h p r z e m y s ł o
w y c h (najczęściej jako pracownicy fizyczni), z a m i e s z k u j ą zazwyczaj
osobne, parterowe domki z ogródkami, m a j ą c e czasami charakter w i e j
skich zagród. Strefa I I przebiegała przez rejony d o m ó w murowanych
(typu b l o k ó w ) , s k l e p ó w (pas szerokości ok. 1 km); z a m i e s z k u j ą tutaj n a
ogół robotnicy, nauczyciele, personel a d m i n i s t r a c y j n o - u r z ę d n i c z y M i a
steczka, sprzedawcy itp., t w o r z ą c y średnią p r e s t i ż o w ą kategorię miejsco
wej społeczności. Strefa I I I o b e j m o w a ł a centrum M — rynek w r a z
z ulicami p r z y l e g ł y m i ; tutaj grupują się na ogół u r z ę d y administracji
miejscowej i w ł a d z politycznych, szpital, ośrodek zdrowia, spora c z ę ś ć
s k l e p ó w , biblioteka, księgarnie, hotel, szkoła średnia i miejsca k u l t u
religijnego, strefa szeroka jest na ok. 1 k m i oddalona od m i e s z k a ń
C y g a n ó w o średnio 3 k m . M i e s z k a ń c y tej strefy ż y j ą po części w blo
kach, a w w i ę k s z o ś c i w murowanych, p i ę t r o w y c h kamienicach p o c h o d z ą
cych p r z e w a ż n i e jeszcze sprzed wojny i raczej wygodnych. Zaliczyć ich
m o ż n a do g ó r n e j kategorii miejscowej społeczności — s ą to pracownicy
miejscowych w ł a d z , lekarze, miejscowa inteligencja r ó ż n y c h profesji —
nauczyciele, artysta plastyk, a także r z e m i e ś l n i c y — w ł a ś c i c i e l e n i e k t ó
rych s k l e p ó w i w a r s z t a t ó w usytuowanych w rynku i okolicznych u l i
cach — szewcy, piekarze, w ł a ś c i c i e l e s k l e p ó w g a l a n t e r y j n o - p a m i ą t k a r skich. T y m s a m y m z r ó ż n i c o w a n i e społeczne nakłada s i ę w zasadzie n a
u k ł a d przestrzenny (określony dla b a d a ń strefami I do I I I ) i jest jedno-
г
22
L E C H MHóz
cześnie odbiciem m o ż l i w o ś c i uzyskania wiedzy o Cyganach opartej na do
ś w i a d c z e n i u — n a j m n i e j s z e szanse mają m i e s z k a ń c y strefy I I I (centrum),
n a j w i ę k s z e strefy I (peryferie). (Wprawdzie w ł a ś n i e w strefie I I I znajdują
się w a ż n e i atrakcyjne punkty, lecz jest to jednocześnie miejsce w i ę k s z e j
uwagi aparatu p o r z ą d k o w e g o , co w p ł y w a h a m u j ą c o na c i ą ż e n i e C y g a n ó w
ku centrum.) Podział M na trzy strefy p o z w a l a ł na próbę odpowiedzi na
w a ż n e pytania: czy stosunek do C y g a n ó w wynika z b e z p o ś r e d n i e g o d o ś
wiadczenia oraz czy jest on modyfikowany w zależności od sytuacji,
statusu społecznego, wiedzy itd. K i l k a w y w i a d ó w przeprowadzono także
w wiosce sąsiadującej przez las z Cyganami — osiedle c y g a ń s k i e , jak
w s p o m n i a ł e m , l e ż y na peryferiach M , dalej rozciąga się około kilometro
w y pas lasu i za nim pola znajdującej się opodal wioski. W y d a w a ł o się
uzasadnione zorientowanie się, czy stosunek m i e s z k a ń c ó w tej wsi do nie
daleko od nich ż y j ą c y c h C y g a n ó w różni s i ę w jakiś sposób od s ą d ó w
m i e s z k a ń c ó w innych wiosek lub M. Po przeprowadzeniu w y w i a d ó w z lud
nością n i e c y g a ń s k ą M (w zasadzie byli to sami Polacy, chociaż w M za
mieszkuje także pewien — niewielki — procent osób i d e n t y f i k u j ą c y c h
się z białoruską grupą narodowościową) jeden dzień przeznaczono na
badania w szkole, do której chodzą dzieci c y g a ń s k i e — jest ona usy
tuowana na granicy strefy I i I I . Przeprowadzono tam kilkadziesiąt roz
m ó w w e d ł u g przygotowanego specjalnego zestawu p y t a ń ; rozmawiano
z dziećmi c y g a ń s k i m i , a także z dziećmi polskimi — w k a ż d e j klasie,
gdzie" b y ł o dziecko c y g a ń s k i e , prowadzono rozmowy z dziesięciorgiem
dzieci polskich. Ponadto o d b y ł y się rozmowy w e d ł u g podobnego zesta
wu p y t a ń z wychowawczyniami klas, do k t ó r y c h u c z ę s z c z a ł y dzieci cy
gańskie, i nauczycielem języka polskiego. N i e z a l e ż n i e , w klasach V I
i V I I I — gdzie nie b y ł o dzieci c y g a ń s k i c h (najstarsze z nich chodziło do
klasy V ) — zrealizowane zostały wypracowania pisemne. W czasie, gdy
w i ę k s z o ś ć grupy badaczy pracowała w szkole, kilka osób udało s i ę na
luźne, w s t ę p n e rozmowy do c y g a ń s k i e g o osiedla. Miało to na celu unik
nięcie sytuacji, w której rodzice d o w i a d u j ą się o zainteresowaniach ba
daczy od dzieci, b y ć m o ż e w zniekształconej formie. W trakcie r o z m ó w
z dziećmi i nauczycielami starano się s t w o r z y ć s y t u a c j ę u n i e m o ż l i w i a
jącą uzgadnianie opinii i przekazywanie informacji o treści r o z m ó w tym,
z k t ó r y m i jeszcze nie rozmawiano. N a s t ę p n e g o dnia cała grupa od rana
prowadziła rozmowy w e d ł u g kwestionariusza I I w obozowisku c y g a ń
skim. P o n i e w a ż kwestionariusz ten zawiera wiele p y t a ń , na jakie — jak
m o ż n a się b y ł o s p o d z i e w a ć — nie uzyska się od razu odpowiedzi, jako że
d o t y c z y ł y spraw n i e c h ę t n i e ujawnianych przed nie-Cyganami, podzie
lono go na trzy z e s p o ł y p y t a ń różniących się stopniem drażliwości i in
tymności. W trakcie wyjazdu realizowano tylko pytania z zespołu pierw
szego (1-60) części I I kwestionariusza, m a j ą c e dość o b o j ę t n e zabarwienie.
Pozostałe, bardziej intymne, realizowano programowo dopiero podczas
¡
BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO
23
f.
i
L
F
[
[
~
I
;
:
I
I
późniejszego wyjazdu, z tym, ż e o d p o w i e d ź n a n i e k t ó r e pytania poza 60
uzyskiwano także już w trakcie tego wyjazdu, ale w l u ź n y c h rozmowach. Cyganie rozlokowani zostali w p o s z c z e g ó l n y c h pomieszczeniach, na
z e w n ą t r z m i e s z k a ń i w lesie opodal obozowiska, by zapobiec uzgadnianiu
wypowiedzi i w y e l i m i n o w a ć w z a j e m n ą kontrolę badanych. Uzyskano
w ten sposób 19 w y w i a d ó w . Kolejne dwa dni przeznaczone b y ł y n a naw i ą z a n i e b l i ż s z y c h k o n t a k t ó w z grupą c y g a ń s k ą — w której planowano
dalsze prace — dla zatarcia wrażenia, jakie m o g ł o się w y t w o r z y ć w z w i ą zku z badaniami z dnia poprzedniego, oraz uzyskanie dalszych informacji. W ciągu tych dni pracowano bez kwestionariusza (badający nauczyli
się go n a p a m i ę ć ) i nie notując. Dlatego do obozowiska udawano się
w r ó ż n y m czasie, kilkuosobowymi grupami, a po powrocie spisywano
uzyskane informacje i obserwacje — t y m samym zmniejszona została
m o ż l i w o ś ć z a f a ł s z o w a n i a treści wypowiedzi.
W m i e s i ą c później (w kwietniu) zrealizowano n a s t ę p n y wyjazd ba
dawczy. Praca o d b y w a ł a się w e d ł u g kwestionariusza I - A B oraz zmody
fikowanego po poprzednim w y j e ź d z i e i nadal jeszcze dopracowywane
go kwestionariusza I I . Część grupy n a c a ł y okres b a d a ń została skiero
wana do prac w obozowisku c y g a ń s k i m w M , część zaś pracowała
w d w ó c h m i e j s c o w o ś c i a c h , gdzie zamieszkiwali k r e w n i m i e s z k a ń c ó w cy
gańskiego obozowiska w M . Miejscowości te to: miasteczko podobnej
w i e l k o ś c i co M — mieszka tam nieliczna grupa C y g a n ó w (dalej określał
je b ę d ę symbolem M A ) i duża w i e ś , gdzie ż y j e kilka rodzin c y g a ń s k i c h
(dalej MB). Badacze p r a c u j ą c y w M Á i M B rozpoczęli tak jak i w M
od r o z m ó w z Polakami w e d ł u g kwestionariusza I - A B , przeprowadzając
jednak znacznie mniej w y w i a d ó w n i ż w M — potrzebny b y ł bowiem
tylko m a t e r i a ł w e r y f i k u j ą c y , a nie podstawowy (bazowy). N a s t ę p n i e —
mając u ł a t w i o n y kontakt dzięki Cyganom z M — przeprowadzili roz
mowy w e d ł u g kwestionariusza I I (pyt. 1-60). Uzyskano w ten sposób
24 w y w i a d y część I - A B i 12 część I I oraz kilka różnych, l u ź n y c h infor
macji i obserwacji z M A i M B . W maju 1977 r. 3-osobowy zespół z grupy badaczy w y j e c h a ł na dalszą pracę, tym razem uczestnictwo w ż y c i u
C y g a n ó w b y ł o j u ż p e ł n i e j s z e — badacze mieszkali z nimi, jedli, przeby
w a j ą c przez c a ł y czas w obozowisku w M. Mieli t y m samym m o ż l i w o ś ć
dokonania dalszych obserwacji i r o z m ó w . Aktualnie całość m a t e r i a ł ó w
jest opracowywana dla ustalenia dalszego toku badań. W nowym roku
akademickim (1977/78) badania zostaną p o d j ę t e z ukierunkowaniem na
k o n t y n u a c j ę r o z m ó w w y ł ą c z n i e z Cyganami — w e d ł u g kwestionariusza
I I — w M , M A i M B . Ponadto najprawdopodobniej wybrany zostanie
jeszcze jeden punkt badawczy — miasto leżące na pograniczu Podlasia
i sąsiedniego regionu, zamieszkiwane przez dość liczną (kilkudziesięcio
o s o b o w ą ) zbiorowość C y g a n ó w z innej niż badana w M , M A i M B grupy
rodowo-plemiennej. Planowane jest p o w t ó r z e n i e c a ł e g o cyklu prac prze-
"
г
I
24
i
!
I
prowadzonych w M w trakcie wyjazdu marcowego. Uzyskany zostanie —
mam nadzieję — materiał p o z w a l a j ą c y rozszerzyć zakres wnioskowania
i u c h w y c i ć pewne p r a w i d ł o w o ś c i w stosunkach m i ę d z y e t n i c z n y c h .
Na przełomie czerwca i lipca 1977 o d b y ł s i ę kolejny obóz s t u d e n t ó w
etnografii — М О Е 77. Kilkuosobowa grupa prowadziła badania ( u z u p e ł
niające p e n e t r a c j ę М О Е 76) w e d ł u g kwestionariusza I - A w 15 miejsco
wościach, u z y s k u j ą c 45 w y w i a d ó w . T y m samym w trakcie całości do
tychczasowych b a d a ń prowadzone b y ł y prace w 62 wsiach i miastecz
kach; uzyskano 423 wywiady w e d ł u g kwestionariusza I - A lub I - A B ,
31 w y w i a d ó w w e d ł u g kwestionariusza I I , kilkanaście obserwacji (ze s k u
pisk cygańskich) i w y w i a d ó w o g ó l n y c h (np. prowadzonych w z a k ł a d a c h
p r z e m y s ł o w y c h zatrudniających w r ó ż n y m okresie C y g a n ó w z M) oraz
ok. 100 w y w i a d ó w — r o z m ó w i w y p r a c o w a ń — ze s z k o ł y w M . Do tego
I
.!
!
L E C H MROZ
komunikatu d o ł ą c z o n y jest jedynie kwestionariusz I - A B ; kwestionariusz
I I oraz zestaw p y t a ń do r o z m ó w z dziećmi m o g ą jeszcze u l e g a ć znacz
niejszym nawet zmianom i dlatego i c h publikowanie wydaje s i ę przed
wczesne.
N a l e ż y jeszcze dodać w y j a ś n i e n i a do kwestionariusza. Kwestionariusz
do b a d a ń dystansu etnicznego składa s i ę z d w ó c h części: I - A B s ł u ż y
do badań w ś r ó d P o l a k ó w , część I I do badań w ś r ó d C y g a n ó w . W e d ł u g
części I - A prowadzone s ą badania w m i e j s c o w o ś c i a c h , w k t ó r y c h a k t u
alnie nie mieszkają Cyganie. Jeżeli w miejscu b a d a ń jest osiedle c y g a ń
skie lub mieszka c h o ć b y kilka rodzin, w ó w c z a s kwestionariusz I - B s ł u ż y
do u z u p e ł n i e n i a danych z I - A . Z dotychczasowych w y w i a d ó w mniej
w i ę c e j p o ł o w ę przeprowadzono w e d ł u g I - A i p o ł o w ę w e d ł u g I - A B . P o
n i e w a ż temat m o ż e s p o w o d o w a ć pewne zahamowania r o z m ó w c ó w , posta
nowiono, ż e badania prowadzone będą anonimowo — notowana jest j e
dynie p ł e ć i wiek informatora oraz m i e j s c o w o ś ć i w o j e w ó d z t w o , bez
bliższego adresu. Sądzę, ż e jest bardziej etyczne zachowanie anonimo
w o ś c i informatora — nawet j u ż przy zbieraniu m a t e r i a ł ó w , zwłaszcza ż e
wypowiedzi mają wielokroć prywatny charakter, a często u j a w n i a j ą dość
intymne szczegóły. Podobnie p o s t ę p u j e się w trakcie b a d a ń prowadzo
nych w ś r ó d C y g a n ó w , przy czym j e d y n ą d o d a t k o w ą informacją noto
w a n ą jest p r z y n a l e ż n o ś ć rodowa r o z m ó w c y , m o ż e s i ę bowiem z czasem
okazać, ż e stosunek do n i e - C y g a n ó w (w t y m przypadku P o l a k ó w ) z a l e ż y
od przynależności rodowo-plemiennej. B a d a j ą c y mają zresztą jeszcze
jeden cel na uwadze — próbę uchwycenia s t o s u n k ó w m i ę d z y p o s z c z e g ó l
nymi grupami C y g a n ó w , a do tego informacja m ó w i ą c a o przynależności
jest konieczna.
Kwestionariusz I - A dzieli się w e w n ę t r z n i e na kilka z e s p o ł ó w zagadnieniowych. Pytania 1-14 dotyczą bezpośrednio informatora; wydaje s i ę ,
że
zawarte
w nichinformacji
mogą
czego
p y t,dane
a ń zresztą
(14-64)
dotychczasowe
dotyczy
m am
t eireićoa ł znaczenie
ykontaktach
nie p o t wdla
i e rzdopinii
zCyganami
i ł y . Noa sCyganach
t ę pw
n y n izespół
k a j—
ą-
BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO
25
cych z ich b y t n o ś c i lub p r z e j a z d ó w przez m i e j s c o w o ś ć , rodzajów tych
k o n t a k t ó w i obserwacji na temat przejeżdżających grup cygańskich; ten
zespół odpowiedzi m o ż e w y j a ś n i ć po części stosunek r o z m ó w c y do C y
g a n ó w . Kolejne pytania (65-74) dotyczą wiedzy bliższej o Cyganach.
Odpowiedzi na nie są najczęściej negatywne, badani — nawet jeśli wcho
dzili w bezpośrednie i dłuższe kontakty z Cyganami — rzadko coś wie
dzą na temat c y g a ń s k i c h z w y c z a j ó w i zasad, jakimi się kieruje ta grupa
etniczna. Pytania te są uzasadnione — moim zdaniem — g d y ż bliższa
wiedza n a temat C y g a n ó w m o ż e m i e ć w p ł y w na ich obraz i s t n i e j ą c y
w ś w i a d o m o ś c i informatora, a tym samym i n a jego stosunek do C y
g a n ó w . Pytanie 75-83 dotyczą obecności i funkcjonowania C y g a n ó w
w miejscowej kulturze i ustalenia kontekstu, w j a k i m w y s t ę p u j ą — to
także ś w i a d c z y o jakości dystansu etnicznego i stosunku do C y g a n ó w
sankcjonowanego i uzasadnionego w pewnym sensie historycznie (po
przez zarejestrowanie w tradycji kulturalnej danego regionu). Kolejne
pytania (84-124) s t a n o w i ą w zasadzie najistotniejszą część kwestionariu
sza, choć rzecz jasna m o g ą m i e ć znaczenie tylko łącznie z poprzednimi
s t a n o w i ą c y m i i c h p o d s t a w ę . T a część dotyczy b e z p o ś r e d n i o stosunku
badanego do C y g a n ó w , w y r a ż a j ą c e g o się w ocenie, sądach na temat
m o ż l i w o ś c i rozwiązania tzw. problemu c y g a ń s k i e g o i przyszłości C y g a
n ó w . P o n i e w a ż niejednokrotnie w przeszłości — zwłaszcza w okresie
m i ę d z y w o j e n n y m , k t ó r y dobrze p a m i ę t a spora część i n f o r m a t o r ó w — do
chodziło do widocznego u z e w n ę t r z n i a n i a postaw n i e c h ę c i także w od
niesieniu do innych grup etnicznych, np. Ż y d ó w , w ł ą c z o n e z o s t a ł y do
kwestionariusza pytania m a j ą c e w y j a ś n i ć stosunek do C y g a n ó w na tle
innej, niekiedy nieakceptowanej, a różniącej się zasadniczo grupy (py
tania 125-126). T e m u celowi także s ł u ż y ł o dość prowokacyjne pytanie
127 m a j ą c e u w i d o c z n i ć , jak silna jest n i e c h ę ć do C y g a n ó w . Jest jeszcze
jedno zagadnienie, k t ó r e b y ć m o ż e uda się w y j a ś n i ć p r z y pomocy p y t a ń
128-129. Tutaj n a l e ż y p r z y t o c z y ć jedną z tez badań. Przypuszczam, że
wiele kultur i społeczności — a b y ć m o ż e każda — odczuwa potrzebę
posiadania w pobliżu siebie k o g o ś gorszego, kto n a d a w a ł b y się na w z ó r
negatywny i kogo m o ż n a b y ł o b y obarczyć niekorzystnymi cechami. T a k i
zespół ludzi czy grupa poprzez negatywne cechy staje się często w a ż n y m
czynnikiem lepszego samopoczucia i integracji tych, k t ó r z y — w swoim
mniemaniu — owych cech nie posiadają. Cyganie — jak wskazuje w s t ę p
na ocena zebranych m a t e r i a ł ó w — nadawali s i ę do roli gorszego. Od
pewnego jednak czasu, d o k ł a d n i e j od początku lat 60-tych, coraz rzadziej
m o g ą w tej roli w y s t ę p o w a ć z racji osiedlenia. W w y n i k u tego wiele
grup lokalnych — np. społeczności wioskowych — zostało pozbawionych
m o ż l i w o ś c i k o n t a k t ó w z Cyganami, a zatem i m o ż l i w o ś c i upewniania się
w swoim punkcie widzenia. Zachodzi zatem pytanie, czy sam stereotyp
wystarczy, by nadal mogli oni pełnić s w ą w a ż n ą f u n k c j ę k u l t u r o w ą (in
tegrującą). Pewne dane — jeszcze nie w y s t a r c z a j ą c e do stwierdzenia —
26
LECH MROi
zdają się jednak w s k a z y w a ć , że wprawdzie stereotyp trwa i stosunek do
C y g a n ó w zmienia się niewiele, ale w braku m o ż l i w o ś c i obserwacji i kon
taktu b e z p o ś r e d n i e g o nie m o ż e on pełnić takiej jak dawniej roli w k u l
turze. M o ż e to także zdarzać się wtedy, gdy pozycja i sytuacja ekono
miczna C y g a n ó w jest w y r a ź n i e lepsza od ludności miejscowej, a zatem
zachodzi zasadnicza rozbieżność lub nawet sprzeczność m i ę d z y stereoty
powym s ą d e m a tym, jaki wynika z obserwacji. T y m samym tworzy s i ę
pewnego rodzaju luka w kulturze, dysonans, k t ó r y wymaga rozwiązania.
Można przypuszczać, że dochodzi wtedy do — nawet nie u ś w i a d a m i a n e g o
sobie — poszukiwania kogoś (jakiejś społeczności), kto n a d a w a ł b y się na
w y p e ł n i e n i e luki, kogo można b y ł o b y obarczyć cechami negatywnymi
i kto z a s t ą p i ł b y C y g a n ó w w funkcji czynnika i n t e g r u j ą c e g o . Zarejestro
wane przez badaczy w kilku przypadkach sytuacje zdają się potwierdzać
tezę — jednakże dodać trzeba, że ilość odpowiedzi pozytywnych jest
na razie niezbyt duża i b y ć m o ż e trzeba b ę d z i e tę t e z ę odrzucić. Na
razie jednak n a l e ż y w z i ą ć pod u w a g ę m o ż l i w o ś c i takiej podmiany w roli
„złego" i p r ó b o w a ć ustalić, kto i kiedy oraz w w y n i k u jakich sytuacji
czy c z y n n i k ó w w s z e d ł na miejsce C y g a n ó w .
Nie jest m o ż l i w e przedstawienie tutaj p e ł n i e j s z e g o o m ó w i e n i a mate
riałów i w y n i k ó w badań. Wymaga to z a r ó w n o znacznie w i ę c e j miejsca,
jak — przede wszystkim — w y j a ś n i e n i a i s t n i e j ą c y c h w ą t p l i w o ś c i drogą
dalszych b a d a ń i skrupulatnego przeanalizowania tego, co już zostało ze
brane. B y zrozumieć mechanizm funkcjonowania dystansu etnicznego,
konieczne jest także pełniejsze wprowadzenie historyczno-etnograficzne
do tematu, co r ó w n i e ż odłożyć n a l e ż y do czasu bardziej s z c z e g ó ł o w e j
prezentacji w y n i k ó w badań. Niemniej sądzę, ż e warto — c h o ć b y w bar
dzo s k r ó t o w e j formie — p r z e d s t a w i ć n i e k t ó r e w s t ę p n e uwagi.
1. Cyganie w ę d r o w a l i po Podlasiu do czasu przeprowadzenia akcji
o s i e d l e ń c z e j , w c h o d z ą c z ludnością m i e j s c o w ą w różnorodne kontakty —
handlowe (mężczyźni wykonywali prace kowalskie, handlowali k o ń m i
itd., kobiety w r ó ż y ł y ) i stosunkowo rzadko towarzyskie (głównie zimą,
w okresie czasowego zawieszania w ę d r ó w e k ) . N a j c z ę s t s z y m miejscem
kontaktowania się b y ł y targi. Nie wszystkie m i e j s c o w o ś c i jednako często
b y ł y odwiedzane przez C y g a n ó w ; w trakcie b a d a ń udało s i ę ustalić
szlaki p r z e m i e s z c z e ń C y g a n ó w na ś r o d k o w y m Podlasiu. Okolice n a j c z ę
ściej odwiedzane przez nich w trakcie w ę d r o w a n i a i te, gdzie zimowali,
s t a ł y s i ę miejscami t r w a ł e g o osiedlania (nawet jeśli nadal co pewien
czas — 2, 3 lata — zmieniali miejsce zamieszkania). T y m samym
w m i e j s c o w o ś c i a c h tych zmieniła się jakość k o n t a k t ó w z stosunkowo
l u ź n y c h na bezpośrednie sąsiedztwo.
2. N i e z a l e ż n i e od tego nie z a u w a ż a się w y r a ź n i e j s z e j zmiany w fak
tycznej wiedzy na temat C y g a n ó w , ich życia i o b y c z a j ó w . Informacje
uzyskiwane od badanych są powielanymi sądami, ale najczęściej wiedza
na ten temat jest znikoma. Rejestrowane jest to także w ó w c z a s , gdy
BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO
27
Polacy mieli m o ż l i w o ś ć dokonania obserwacji na p r z y k ł a d podczas z i
mowisk C y g a n ó w lub b e z p o ś r e d n i e g o sąsiedztwa. Ś w i a d c z y to, że obie
grupy _ Cyganie i Polacy — s t a n o w i ą z a m k n i ę t e hermetyczne s p o ł e
czności, nie i n t e r e s u j ą c e się s w o j ą kulturą, a ich opinia o drugiej grupie
oparta jest n a stereotypowych stwierdzeniach.
3. Cyganie w y r ó ż n i a n i s ą w oparciu o sposób życia i cechy antropolo
giczne, a w mniejszym stopniu ubiór. Na podstawie tej identyfikacji
przypisywany jest zespół cech c h a r a k t e r y z u j ą c y c h ich bliżej. Cyganie
u w a ż a n i s ą za złodziei, próżniaków, Żyjących z niezbyt o k r e ś l o n y c h
i uczciwych profesji, brudasów, choć podkreślane są także cechy pozy
tywne, jak w i ę ź społeczna, odwaga itp. Informatorzy — nawet jeśli ich
d o ś w i a d c z e n i a z k o n t a k t ó w z Cyganami s ą pozytywne — stereotyp ten
' p o w i e l a j ą , choć zaznaczają, że ci, którzy na przykład zimowali u nich,
byli z u p e ł n i e inni. Ten ambiwalentny stosunek jest dość powszechny,
przy czym zdecydowana w i ę k s z o ś ć informatorów generalizuje p o d k r e ś l a
jąc przede wszystkim stereotyp negatywny.
4. Czynniki takie jak płeć, w y k s z t a ł c e n i e , p r z y n a l e ż n o ś ć wyznanio
wa, miejsce zamieszkania (wieś lub miasto), status społeczny, uczest
nictwo w konsumpcji informacji kolportowanych przez masowe środki
przekazu nie w p ł y w a j ą w j a k i m ś znaczniejszym stopniu na stosunek do
C y g n ó w i z m i a n ę stereotypu, co świadczy, że k s z t a ł t u j e się on na p ł a s z
c z y ź n i e rodziny i p r z e p ł y w u informacji — u t r z y m u j ą c e j stereotyp —
m i ę d z y pokoleniami. Potwierdzeniem jest powszechna n i e c h ę ć do wcho
dzenia w bliższe stosunki z Cyganami i do z w i ą z k ó w rodzinnych, nawet
jeśli informatorzy dostrzegają pewne pozytywne pechy u C y g a n ó w i w i
dzą zmiany, jakie d o k o n a ł y s i ę w tej społeczności w w y n i k u osiedlenia,
chodzenia m ł o d z i e ż y do szkół, zdobywania w y k s z t a ł c e n i a , zawodu i po
dejmowania stałej pracy.
5. Z a podstawowy czynnik zmiany stosunku do C y g a n ó w u w a ż a n e
jest zasymilowanie się ich, podjęcie stałej pracy podobnego charakteru
co miejscowi, podobnego stylu życia, n i e w y r ó ż n i a n i e s i ę ubiorem ani
innymi cechami. T a k w i ę c sposób życia, podstawy ekonomiczne, stosunek
do pracy i osiadłość są czynnikami podstawowymi w w y r ó ż n i a n i u C y g a
n ó w , k s z t a ł t o w a n i u stereotypu — co z drugiej strony ś w i a d c z y o m a ł e j
tolerancji — z a ś w y r ó ż n i k i antropologiczne schodzą de facto na plan
dalszy. J e ś l i b y w i ę c doszło do zniwelowania tych różnic drogą przejęcia
przez C y g a n ó w k u l t u r y prezentowanej przez społeczność n i e c y g a ń s k ą ,
b y ć m o ż e dystans do nich z o s t a ł b y zniwelowany, n a b r a ł b y innego cha
rakteru lub przestał istnieć.
Przedstawione tutaj wnioski są o c z y w i ś c i e tylko najbardziej ogólne,
dopiero p e ł n e opracowanie materiału po zakończeniu badań pozwoli
w m i a r ę dokładnie p r z e d s t a w i ć dystans etniczny Cyganie — Polacy.
28
L E C H MROZ
K W E S T I O N A R I U S Z DO B A D A Ń D Y S T A N S U E T N I C Z N E G O
C z ę ś ć I-A
Miejscowość, w o j e w ó d z t w o
pleć i wiek informatora.
(ew.
gmina),
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
Jak długo mieszka pan(i) w tej miejscowości? Czy jest pan(i) tutaj urodzony?
Jeżeli przybył pan(i) z innej miejscowości, to kiedy i skąd?
Czy w y c h o w y w a ł się pan(i) we wsi, miasteczku czy może mieście?
Ile lat chodził pan(i) do szkoły — ilość klas i rodzaj szkoły?
Czy jest pan(i) żonaty (zamężna)?
Czy ma pan(i) dzieci, ile i w jakim wieku?
Jaki zawód pan(i) wykonuje, gdzie pracuje?
Jaki zawód wykonuje współmałżonek?
Jaka jest pana(i) przynależność wyznaniowa, do jakiego kościoła pan(i) chodzi?
Czy należy pan(i) do jakiegoś stowarzyszenia społecznego czy politycznego
(partii)?
11. Czy posiada pan(i) odbiornik telewizyjny bądź radiowy?
12. Czy czyta pan(i) gazety — jakie, jak często?
13. Czy chodzi pan(i) do kina (teatru) — jak często?
14. Czy należy pan(i) do biblioteki, czy czyta pan(i) książki — jak często?
Jeżeli w danej miejscowości
znajduje się osiedle cygańskie,
to w tym
miejscu
należy przeprowadzić
rozmowę
według kwestionariusza część I-B, a dopiero potem
kontynuować
część I-A.
15. Czy przejeżdżają przez wieś Cyganie, kiedy byli ostatni raz — rok lub jakieś
inne ważne wydarzenie?
16. Czy dawniej często przejeżdżali — jak często w roku?
17. Jak wędrowali, czy przejeżdżali przez w i e ś wozami? (A może nadal zdarza
się, że przejeżdżają przez wieś lub w pobliżu?).
18. Ile w o z ó w i ile osób przejeżdżało? (Podać jakiej wielkości tabory były w i
dywane).
19. Jak wyglądały wozy, którymi Cyganie wędrowali — czy mógłby je pan(i)
opisać?
20. Skąd Cyganie mieli te wozy — kupowali gdzieś (gdzie czy może w y k o n y w a ł
je ktoś na zamówienie Cyganów; może inf. zna nazwisko w y t w ó r c y i miejsce
jego zamieszkania?
21. Czy wozy poszczególnych grup Cyganów różniły się między sobą — czym?
22. Czy nie próbowali osiedlić się we wsi na dłużej — kiedy, w jakim czasie
i przez jaki okres mieszkali?
23. Skąd przyjeżdżali,' z jakiego kierunku czy miejscowości, i dokąd potem odjeżdżali(ją)?
24. Czy są jakieś miejscowości w okolicy, gdzie szczególnie chętnie przyjeżdżali
Cyganie — gdzie i w jakim celu?
25. Czy jest gdzieś tutaj w okolicy jakieś miejsce, gdzie odbywały się zjazdy czy
spotkania cygańskie; w jakim celu Cyganie tam się zbierali, gdzie to było,
co robili w tym czasie? Kiedy ostatnio odbył się taki zjazd, ilu Cyganów
uczestniczyło?
26. Jeżeli przejeżdżali przez wieś Cyganie to na jak długo zatrzymywali się?.
27. Gdzie zwykle zatrzymują się w okolicy latem — podać n a z w ę terenową i usytuowanie?
28. Czy przyjeżdżali również na zimowiska, gdzie wtedy mieszkali — czy wynajmowali izby od miejscowych gospodarzy (lub jakieś inne pomieszczenia)?
Podać n a z w ę miejsca, gdzie mieszkali i nazwisko gospodarza.
.1
:
i
j
i
f
\
:
>
>
¿
i
I
1
BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO
29
29. Czy stale zamieszkiwali zimą
tych samych gospodarzy czy
różnych
(dlaczego)?
30. Czy do wsi/miasteczka przyjeżdżała stale ta sama grupa Cyganów czy różne?
31. Jak długo trwał pobyt zimowy — kiedy przyjeżdżali, kiedy odjeżdżali?
32. Jeżeli zjawili się w okresie zimy, to czym wtedy zajmowali się, co robią?
33. Jak wyglądał rozkład dnia rodziny cygańskiej zimą?
34. Jeżeli byli zimą, czy posyłali dzieci do szkoły?
35. J a k pan(i) sądzi, jeżeli Cyganie nie przyjeżdżali zimą, co się wtedy z nimi
dzieje — wędrują czy gdzieś wyjeżdżają i gdzie spędzają zimy?
36. Czy pan(i) pamięta, żeby kiedyś zimowali Cyganie w namiotach lub ziemian
kach — kiedy, gdzie?
37. Jak mieszkali Cyganie zatrzymujący się latem na postojach — w wozach czy
rozbijali namioty, jak namiot wyglądał (proszę opisać)? A może jeszcze ina
czej — jak?
38. Czym trudnią się po przyjeździe do wsi latem — handlują (czym) czy wyko
nują jakieś prace — jakie, dla kogo?
39. Czy pan(i) korzystał z ich usług? Czy ich działalność była użyteczna dla
wsi/miasteczka?
40. Z czego w ogóle Cyganie żyją, skąd mają pieniądze czy środki na utrzymanie?
41. Czy w czasie pobytu we wsi/miesteczku najmowali się Cyganie do jakiejś
pracy (u gospodarzy, w spółdzielniach czy zakładach państwowych) — jakiej?
Czy może jest w okolicy jakiś zakład zatrudniający Cyganów — gdzie, w j a
kim charakterze?
42. Czy dobrzy byli z nich pracownicy, czy potrafili lepiej pracować niż m é
l g a m e (Polacy);
43. Czy po przybyciu do wsi Cyganki zajmowały się wróżeniem, w jaki sposób
wróżyły?
44. Czy ich wróżby spełniają się i czy ludzie chętnie dają sobie wróżyć?
45. Czy pan(i) dawał(a) sobie wróżyć?
46. Czy pan (i) wierzy w cygańskie wróżby i co o nich sądzi?
47. Czy Cyganie leczyli ludzi, kiedy byli we wsi — z jakimi dolegliwościami
(chorobami) przychodzili ludzie do Cyganów, jak wyglądało leczenie i jakie
dawało rezultaty? Czy pan(i) zna osobiście taki przypadek leczenia przez
C y g a n ó w — może miał miejsce w rodzinie, kiedy?
48. Czy może jeszcze teraz ludzie chodzą do Cyganów leczyć się (gdzie)?
49. Jaki jest stosunek Cyganów do mieszkańców wsi? (gdy przyjadą)?
50. Jaki jest stosunek C y g a n ó w do właściciela gruntu, na którym rozbijają obóz
lub do właściciela mieszkania, u którego mieszkali zimą?
51. J a k przyjmowani byli Cyganie po przybyciu do wsi — jak odnosili się do
nich mieszkańcy wsi/miasteczka?
52. Czy w czasie postojów letnich Cyganów utrzymywano z nimi jakieś kon
takty towarzyskie — jakiego rodzaju?
53. Czy w czasie zimowania Cyganów we wsi/miasteczku utrzymywano z nimi
jakieś kontakty towarzyskie — jakiego rodzaju?
54. Czy w czasie postojów letnich lub zimowania Cyganów dzieci ze wsi/mia
steczka, bawiły się z dziećmi cygańskimi — jeżeli nie, dlaczego?
55. Jeżeli we wsi/miasteczku była zabawa lub wesele, czy zapraszano na nie
Cyganów i czy Cyganie przychodzili? W jakim charakterze ich zapraszano —
jako m u z y k a n t ó w czy po prostu uczestników zabawy?
56. Czy takie spotkania (zabawy, wesela) przebiegały zgodnie czy nie zawsze
i z czyjej winy?
57. Jeżeli Cyganie zjawili się nie proszeni, jak wtedy postępowano?
30
L E C H MROZ
58. Czy podoba się panu (i) muzyka cygańska i ich taniec?
59. Czy Cyganie ładnie się ubierają, czy podoba się panu(i) ich sposób ubierania
się czy nie? Jak ubierali się dawniej, jak teraz?
60. Czy sposób życia, jaki prowadzą Cyganie, podoba się panu (i) — dlaczego?
Jeżeli nie — również dlaczego?
61. Co pan(i) wie na temat przestępczości Cyganów, o jakich słyszał(a) pan(i)
przypadkach, żeby Cyganie dokonali jakiegoś wykroczenia — kiedy i gdzie?
Czy miał miejsce taki przypadek gdzieś tutaj w okolicy lub może w samej
wsi/miasteczku — kiedy, jaki?
62. Czy może sam(a) pan(i) padł(a) ofiarą Cyganów — kiedy i co zrobili?
63. Czy pan(i) pamięta albo słyszał(a) o wypadkach jakichś zbiorowych akcji
ludzi ze wsi/miasteczka przeciwko Cyganom — np. napad na obóz cygański?
Kiedy to było, jaka była przyczyna konfliktu?
64. Czy jest gdzieś tutaj w okolicy jakaś miejscowość — wioska/miasto — gdzie
osiedlili się Cyganie — gdzie, od kiedy tam są, ilu ich jest?
65. Czy pan(i) wie skąd pochodzą Cyganie — z jakiego kraju czy narodu?
66. Od czego pochodzi ich nazwa „Cygan" — co oznacza to słowo? (Czy zna pan (i)
słowo „Rom" — co ono znaczy?).
67. Jak pan(i) sądzi, czy Cyganie różnią się między sobą, czy stanowią jeden
naród?
68. Co pan(i) wie na temat religijności Cyganów — w co wierzą?
69. Co pan(i) wie na temat cygańskich zwyczajów — jak wyglądają cygańskie
chrzciny i zwyczaje związane z narodzinami? Jak wygląda u Cyganów za
wieranie m a ł ż e ń s t w i wesele — kto udziela im ślubu?
70. W jakim wieku zakładają Cyganie rodziny, jaka jest przyczyna, że właśnie
w tym wieku? (Jeżeli wie, że młodo się żenią, to: czym można w y t ł u m a c z y ć
sobie ten fakt i jak inf. ocenia ten cygański zwyczaj?).
71. Czy cygańskie rodziny są trwałe — co pan(i) sądzi na temat wierności m a ł
żeńskiej w cygańskich rodzinach? Czy Cyganie kochają swoje dzieci i czy
'
ich dzieci mają lepiej niż dzieci w rodzinach polskich?
72. Co pan(i) sądzi o moralności (obyczajności) cygańskiej? (Może inf. zna jakieś
przykłady odmienności).
73. Jak wyglądają u Cyganów zwyczaje związane ze śmiercią kogoś bliskiego
i pogrzeb oraz żałoba? Gdzie Cyganie chowają swoich zmarłych? Czy może
na którymś z okolicznych cmentarzy chowali zmarłych — gdzie, kiedy? Czy
teraz też tam chowają?
74. Jeżeli inf. wie coś na temat cygańskich zwyczajów: skąd pan(i) zna cygańskie
zwyczaje/obyczaje?
75. Czy sądzi pan(i), że Cyganie potrafią czarować lub czynić ludziom źle, przy
pomocy czarów? Czy może pan(i) podać jakiś przykład lub przypadek —
gdzie i kiedy miał on miejsce, co to było?
76. Czy słyszał(a) pan(i) o wypadkach stosowania przez Cyganów czarów by po
móc ludziom — czy może pan(i) podać taki przypadek? Gdzie i kiedy miał
miejsce?
77. Czy Cyganie jedzą (jedli) padłe zwierzęta — czy słyszał(a) pan(i) coś na ten
temat?
78. Czy słyszał(a) pan(i) o porywaniu dzieci przez C y g a n ó w — gdzie i kiedy taki
wypadek miał miejsce? Co potem Cyganie robią z tymi dziećmi?
79. Czy zna pan(i) jakieś słowa lub zwroty (zdania) po cygańsku — jak brzmią
(proszę powiedzieć), co znaczą, w jakich sytuacjach są używane? Gdzie, kiedy
i od kogo nauczył(a) się ich pan(i)?
80. Czy może zna pan(i) jakąś piosenkę o Cyganach, jaką — czy może pan(i) po-
31
BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO
81:
82.
83.
84.
85.
86.
87.
88.
89.
90.
91.
92.
93.
dać słowa lub treść tej/tych piosenki(ek)? Czy pan(i) zna jakieś opowiadania,
zagadki, bajki czy przysłowia o Cyganach i o ich życiu — czy może pan(i)
je podać?
Czy pan(i) się zgadza z tymi piosenkami i opowiadaniami, czy uważa pan(i),
że one m ó w i ą p r a w d ę o Cyganach?
Czy jeżeli dzieci są niegrzeczne straszy się je mówiąc, że je Cygan zabierze
lub porwie (jak brzmi formuła)?
Czy w taki sam sposób straszy się innymi — np. Żydem, Niemcem (lub jesz
cze innymi) ludźmi (narodowościami) — jakimi, jak brzmi formuła?
Ile miał(a) pan(i) lat, kiedy po raz pierwszy zobaczył(a) pan(i) Cyganów?
Gdzie to było i w jakich okolicznościach?
Czy może miał pan(i) z nimi bliższy kontakt — jakiego rodzaju, jak długo
trwały, kiedy? (Był z nimi w szkole, wojsku, pracował, zimowali u inf.).
Jak się układały pańskie kontakty z nimi w tym czasie — czy były dobre,
czy przyjaźnił(a) się pan(i) z nimi, czy dochodziło do konfliktów i jakich?
Ma pan(i) tutaj zestaw różnych cech, którymi z nich określiłby pan(i) Cyga
n ó w ; które najlepiej ich charakteryzują czy pasują do nich? *
Czy może jeszcze jakieś inne cechy, nie wymienione tutaj, określają (charak
teryzują) Cyganów — jakie, proszę podać?
Co najbardziej razi pana(ią) u Cyganów i co najbardziej przeszkadza w utrzy
mywaniu dobrych stosunków z nimi?
Które z wymienionych tutaj cech najlepiej pasują do P o l a k ó w i najlepiej
ich charakteryzują? *
Czy może jeszcze jakieś inne cechy, nie wymienione tutaj, określają (cha
rakteryzują) P o l a k ó w — jakie?
Ma pan(i) tutaj zestaw różnych narodowości, proszę podać, jakie z wymie
nionych na tych kartkach narodowości bardziej pan(i) poważa, a jakie mniej?
(Ułożyć w e d ł u g hierarchii) **
* Zestaw cech — określeń do charakteryzowania Cyganów i Polaków (pytania:
88 i 91 części I - A )
spokojni (zgodni)
napastliwi (kłótliwi)
weseli
smutni
sar
й=« .
czyści
brudni
urodziwi (piękni)
szpetni (brzydcy)
nachalni (bezczelni)
dumni (godni)
uczciwi (szczerzy)
fałszywi (podstępni)
sprytni
,
naiwni
ufni (otwarci)
podejrzliwi (skryci)
Określenia tworzą 10 par opozycyjnych — w przybliżeniu — cech. Każde z 20
określeń znajduje się na osobnej kartce i badanemu prezentowane są po ich uprzed
nim wymieszaniu, by nie prowokować w y b o r ó w albo-albo. Badany proszony jest
o dokonanie wyboru 5 najbardziej, jego zdaniem, charakterystycznych cech dla
danej narodowości. Za poprawną uważana jest także odpowiedź taka, w której
wskazane zostanie mniej lub więcej określeń. Przy niektórych określeniach znaj
duje się w nawiasie drugie, uzupełniające. Jest to wynikiem wcześniej zaobserwo-
S X e s l a í a ^ z K i a
Ж
Ż^^^T^S
pogłowi
SSSSS^S^S г*
"
określe
« Zestaw narodowości do pyt. 93: Amerykanin, Chińczyk, Cygan, Czech, F r a n
cuz, Murzyn, Niemiec, Rosjanin, Węgier, Zyd. Każda z 10 narodowości znajduje
się na oddzielnej kartce, badanemu prezentowane są po ich uprzednim wymieszaniu.
32
L E C H MRÓZ
94. Czy zgodziłby się pan(i), żeby niektórzy z nich osiedlili się w tej sa'meQ
miejscowości (w pobliżu) — którzy?
95. Co do których (kogo z nich) nie chciałby pan(i) by osiedlili się czy zamiesz
kali w pobliżu (lub w tym samym domu) i by mieli u t r z y m y w a ć kontakty
towarzyskie czy rodzinne z panem(ią)?
96. Kogo z nich nie chciałby pan (i) by przyżenili się do pana(i) rodziny?
97. Czy miał pan(i) kiedyś kontakt z którymi z wymienionych — kiedy i w j a
kich okolicznościach?
98. Czy pan(i) zna przypadek, by — kiedy jeszcze Cyganie wędrowali — żenili
się Cyganie z Polakami (Polkami) i osiedlali się na stałe? Może inf. zna
osobiście taki przypadek — gdzie i kiedy miało to miejsce?
99. Jeżeli miał miejsce taki przypadek, to: jak taki fakt oceniany jest przez inf.
i wieś/miasteczko; czy utrzymywano(by) kontakty towarzyskie z takim oże
nionym i osiedlonym Cyganem (Cyganką) — jeżeli nie, to dlaczego?
100. Czy pan(i) słyszał(a), żeby jakiś chłopak lub dziewczyna ze wsi/miasteczka
przyżenił(a) się do rodziny cygańskiej i potem poszedł(a) z nimi w w ę d r ó w k ę ,
dołączając do taboru? Kiedy i gdzie tak się zdarzyło?
101. Jak pan(i) ocenia zawieranie małżeństw mieszanych polsko-cygańskich, czy
są one na ogół dobre czy nie?
102. Czy i teraz zdarzają się wypadki takich m a ł ż e ń s t w mieszanych? Jak pan(i)
by oceniał fakt, gdyby któraś z dziewczyn ze wsi/miasteczka chciała w y j ś ć
za Cygana?
103. Co by pan(i) sądził, gdyby któryś chłopak ze wsi/miasteczka ożenił się z C y
ganką?
104. Gdyby taki fakt — mieszanego m a ł ż e ń s t w a — miał miejsce w pana(i) rodzi
nie, jaka byłaby opinia pana(i) w tym przypadku?
105. Czy zgodziłby się pan(i), by pana(i) córka wyszła zamąż za Cygana — jeżeli
nie, dlaczego?
106. Czy zgodziłby się pan(i), by pana(i) syn ożenił się z Cyganką — jeżeli nie,
dlaczego?
107. Co by pan(i) zrobił(a), gdyby jednak doszło do tego?
108. Czy dawniej inaczej osądzano małżeństwa mieszane niż dzisiaj, czy się coś
w stosunku do małżeństw mieszanych zmieniło? Może jednak powinni się
żenić Polacy z Polkami a Cyganie z Cygankami (jeżeli inf. tak sądzi) —
dlaczego? 109. Czy gdyby ktoś odezwał się do pana(i) „ty Cyganie" uważałby pan(i) to za
obrazę czy wyzwisko; jeżeli tak — dlaczego?
110. W jakich przypadkach, na kogo z P o l a k ó w m ó w i się „Cygan"?
111. Czy pan(i) uważa, że Cyganie to także Polacy czy nie — podać uzasadnienie?
Czy Cygan może być dobrym Polakiem — jakim powinien być, by m ó c po
wiedzieć na Cygana, że jest dobrym Polakiem?
112. Jakie są przyczyny, że dochodzi do konfliktów między Cyganami i Polaka
mi — kto jest temu winien? Czy tak samo było dawniej, kiedy jeszcze C y
ganie wędrowali, czy coś się zmieniło?
113. Jak pan(i) sądzi, dlaczego Cyganie tak długo wędrują(owali), dlaczego nie
osiedlali się?
114. Wydaje się, że od pewnego czasu Cyganie rzadziej pokazują się, jakby mniej
ich widać — jak pan(i) sądzi, co się z nimi stało?
115. Czy uważa pan(i), że Cyganie zmienili się w ciągu ostatnich lat — jeżeli tak,
to jak się to przejawia?
116. Czy uważa pan (i), że zmienił się stosunek Polaków do Cyganów w ciągu
ostatnich lat — jak się zmienił?
BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO
33
117. J a k pan(i) ocenia akcje p a ń s t w o w e i milicji w stosunku do Cyganów, czy
były one w ł a ś c i w e czy krzywdzące Cyganów, czy były potrzebne?
118. Jak pan (i) uważa, co należałoby zrobić, by nie było kłopotów z Cyganami?
119. A może należałoby Cyganom udzielić pomocy, by łatwiej mogli żyć i jakiego
rodzaju powinna być ta pomoc?
120. Czy pan(i) sądzi, że Cyganie są specjalnie uzdolnieni do jakichś prac — do
jakich? Czy w związku z tym mogliby być użyteczni dla społeczeństwa i jak
należałoby ich zatrudnić?
121. Jak pan(i) sądzi, co stanie się w przyszłości z Cyganami, czy pozostaną nadal
tacy, jak są czy też zmieni się ich sposób życia i co się zmieni?
122. Jak pan (i) sądzi, czy Cyganie powinni dążyć do możliwie szybkiego rozpły
nięcia się wśród ludności polskiej (stania się „tacy jak inni"), czy też po
winni zachować swoją odrębność (uzasadnić)?
123. Czy zdaniem pana(i) byłoby lepiej, gdyby dano Cyganom możliwość miesz
kania razem w w i ę k s z y c h grupach, a może nawet specjalnych osiedlach czy
raczej pojedynczymi rodzinami w otoczeniu Polaków — dlaczego?
124. Czy uważa pan(i), że należy Cyganom dać szanse osiedlenia się, czy zgodziłby
się pan (i) by osiedlono ich tutaj?
125. Czy przed wojną mieszkali gdzieś tutaj Żydzi, co się z nimi stało, że teraz
ich tutaj nie ma? Czy często spotykał się pan(i) z nimi (rodzice, dziadkowie) —
z jakich powodów, po co?
126. J a k pan(i) sądzi, czy przyjemniejsze były kontakty z Żydami czy z Cygana
mi — dlaczego? Których z nich w y ż e j pan(i) stawia — dlaczego?
127. Jak pan(i) wie, w czasie wojny dużo ludzi ucierpiało przez Niemców. Byli
wśród nich także Cyganie — sporo z nich Niemcy rozstrzelali lub wysłali do
obozów, przez to ilość Cyganów w Polsce znacznie zmniejszyła się. J a k pan(i)
ocenia losy Cyganów w czasie wojny?
128. Czy w którejś z sąsiednich wiosek/miasteczek mieszkają ludzie, którzy nie
cieszą się szacunkiem i źle są widziani — co to za ludzie, jakiej narodo
wości i wiary, gdzie mieszkają i od kiedy tam są?
129. Czy zawsze — także dawniej — nie poważano ich, czy dopiero od pewnego
czasu, od niedawna — od kiedy i z jakiego powodu?
C z ę ś ć I-B
1. Tutaj niedaleko jest zespół baraków mieszkalnych (wozów, domy, w których
mieszkają jacyś inni ludzie) — czy zna pan(i) to miejsce? Co za ludzie tam
mieszkają?
2. Czy był pan(i) już tam kiedyś? Czy zachodzi pan(i) tam częściej? Czy przy
pomina pan(i) sobie, kiedy przechodził pan(i) tamtędy po raz ostatni?
3. Czy wie pan(i) mniej więcej ilu ich tam jest?
4. Czy miał(a) pan(i) z nimi do czynienia z racji zawodu (wykonywanej pracy)
czy z jakiegoś innego — jakiego, kiedy?
5. Dlaczego w taki sposób oni mieszkają?
6. Skąd biorą środki do życia?
7. Czy spotkał pan(i) może kiedyś mieszkańców tych domów/baraków w ę d r u
jących wozami (mieszkalnymi)?
8. Od kiedy znajdują się oni tutaj, od kiedy się tutaj osiedlili?
9. Czy już dawniej także próbowali się tutaj osiedlać (ci sami, inni)?
10. Czy nakazano im przez władze, by osiedlili się tutaj, czy sami wybrali to
miejsce? Dlaczego — może pan(i) wie, czym kierowali się w wyborze?
11. Czy może dawniej osiedlali się gdzieś tutaj na zimę (ci sami, inni)? Kiedy
to było, jak często osiedlali się tutaj na zimę?
3 — Etnografia Polska t. X X I I
34
L E C H MRÓZ
12. Czy pan(i) sądzi, że osiedle to (obóz), w stanie, w jakim się znajduje, po
winno dalej istnieć — dlaczego?
13. Jeżeli uważa, że trzeba coś zmienić: jakie środki należałoby przedsięwziąć,
co należałoby zrobić?
14. Czy dzieci z tych domów/baraków uczęszczają do szkoły — jakiej? Jeżeli nie,
to jaki jest tego powód?
15. Czy pańskie dzieci chodzą może lub chodziły razem z dziećmi z tego obo
zu/baraków do tej samej szkoły? Czy może pan (i) coś o tym powiedzieć?
16. Czy pana(i) dzieci bawią się razem z dziećmi z tych baraków/domów?
17. Czy należałoby może urządzić dla dzieci z tych baraków/domów osobną szko
łę — dlaczego?
18. Czy zauważa pan(i) jakąś zmianę u mieszkańców tych baraków/domów,
w stosunku do czasów dawniejszych — jaką?
19. Jak pan(i) sądzi, co zmieni się jeszcze w przyszłości w życiu m i e s z k a ń c ó w
tych baraków/domów/wozów? Czy pozostaną tutaj — tak jak mieszkają, czy
może uważa pan(i), że zmieni się ich sposób życia — jak?
20. Co się m ó w i o tym obozie (mieszkańcach domów, baraków), czy słyszał pan(i),
co ludzie m ó w i ą o nich?
Jeżeli badany bezpośrednio
sąsiaduje z Cyganami:
21. Co pan(i) wie o swoich sąsiadach Cyganach — czy utrzymuje pan(i) z nimi
stosunki sąsiedzkie i jakiego rodzaju? Jeżeli nie — dlaczego?
22. Czy pana(i) dzieci i dzieci cygańskie odwiedzają się nawzajem i bawią razem?
Jeżeli nie, to jaka jest tego przyczyna?
23. Jak układają się pana(i) stosunki z najbliższymi sąsiadami Cyganami? Jeżeli
źle, to jaka jest tego przyczyna?
24. Czy pan(i) ma jakieś inne kontakty z Cyganami — poza swoimi sąsiadami —
jakiego rodzaju?
25. Czy pan(i) wolałby by zamiast tych Cyganów mieszkali tutaj Polacy czy nie —
dlaczego? (lub narodowość prezentowana przez inf.).
Lech Mróz
A STUDY OF ETHNICAL DISTANCE: GYPSIES — POLES
Summary
The paper presents a research, still continued, on ethnical distance between
Poles and Gypsies, pursued by the author with a group of students. A question
naire prepared by the author and modified during field work has been employed.
It consists of two parts, I A and B , applied to Polish respondents, and part I I ,
for Gypsies. Only part I of the questionnaire is discussed here; part I I is still
under elaboration and it will be published later. The investigations are conducted
in north-eastern Poland, in the province of Podlasie, selected for its importance
in Gypsy wanderings in the past and because quite a number of Gypsies have
settled there. Besides, the ethnical, religious and cultural diversity of the local
population allows to analyse the distance towards Gypsies in a fairly broad
context. The research, carried on for more than a year now, has covered 62 villa
ges and small towns; in its second phase it was focused on the town M, with
a large Gypsy community living there, as well as on MA and MB, 40 and 60 km
BADANIA DYSTANSU ETNICZNEGO
35
off M, where relatives of Gypsies from M are living. Poles as well as Gypsies
have been investigated. There have been obtained 423 interviews by means of
questionnaire I A B , 31 by questionnaire I I , several background interviews and
observations and about 100 interviews in M's grammar school, from Polish and
Gypsy children and from teachers, tested with a special set of questions. The
field work is expected to be completed during 1978 and a detailed elaboration and
analysis of results will follow.
The present discussion sets forth the assumptions underlying the questionnaire
and some tentative conclusions concerning the attitudes of Poles towards Gypsies.
A fuller account of the research results and an analysis of the phaenomenon of
ethnical distance between Poles and Gypsies will be offered after the full cycle
of research has been completed.
