-
Title
-
Tak zwana rubież etnograficzna a problem genezy przestrzennego zróżnicowania kultury ludowej w Polsce / LUD 1994 t.77
-
Description
-
LUD 1994 t.77, s.47-69
-
Creator
-
Kłodnicki, Zygmunt
-
Date
-
1994
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1932
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2082
-
Subject
-
kultura ludowa
-
pogranicze etniczne
-
rubież etnograficzna
-
Text
-
Lud, t. 77, 1994
ZYGMUNT
Katedra
KŁODNJCKI
Etnologii
Uniwersytetu
Wrocławskiego
TAK ZWANA RUBIEŻ ETNOGEOGRAFICZNA,
A PROBLEM
GENEZY PRZESTRZENNEGO
ZRÓŻNICOWANIA
KULTURY
LUDOWEJ W POLSCE
Różnice kulturowe interesowały etnografię, a zwłaszcza etnologię oraz
antropologię kulturową, już od zarania tych bliskich sobie dyscyplin. Wodrębnościach kulturowych, które charakteryzują bądź charakteryzowały mieszkańców tego czy innego obszaru, badacze dopatrywali się często odzwierciedlenia
zróżnicowań etnicznych, oddziaływania środowiska geograficznego, przenikania elementów z jednej kultury do drugiej (dyfuzje) lub innych przyczyn.
Badanie zróżnicowania kulturowego interesuje badaczy reprezentujących
różne kierunki czy należących do odmiennych szkół, zwłaszcza szkoły kulturowo-historycznej. W Ameryce na tym opiera się teoria areałów kulturowych.
Efektem badań przestrzennego zróżnicowania elementów kulturowych są
liczne skartowania, w tym także atlasy etnograficzne. Mapy, o których mowa,
są jednakże tylko zbiorami określonych systematycznie lub typologicznie cech
kulturowych ukazanych od strony zróżnicowania przestrzennego i w konkretnych przedziałach chronologicznych.
Przy interpretacji tak zestawionego
materiału faktograficznego szczególnie przydatna jest metoda etnogeograficzna
polegająca na odtwarzaniu genezy elementów kulturowych na podstawie
analizy konfiguracji zasięgów z uwzględnieniem roli środowiska geograficznego oraz czynników historycznych (K. Moszyński, 1958, 1962; M. Pokropek,
1981; Z. Kłodnicki, 1988, 1994). Podczas gdy technika kartograficzna stoi już
na wysokim poziomie i na ogół nie spotyka się z krytyką, to nie można tego
samego powiedzieć o metodzie etnogeograficznej. Ta ostatnia bywa stosowana
ze zmiennym powodzeniem.
W prezentowanym artykule chciałbym odnieść się do pewnej dyskusji
rozpoczętej jeszcze w połowie lat trzydziestych XX wieku, gdyż stanowi ona
dogodny punkt wyjściowy do rozważań nad przestrzennym zróżnicowaniem
kultury ludowej w Polsce i jego genezą.
WYKREŚLENIE
PRZEZ
RUBIEŻY
KAZIMIERZA
ETNOGEOGRAFICZNEJ
MOSZYŃSKIEGO
Badania prowadzone przez wybijającego się wówczas, a już wkrótce
największego polskiego etnografa i etnologa Kazimierza Moszyńskiego, zaowocowały w 1927 roku artykułem Lud polski w dorzeczu Wisły. Do rozprawki tej
48
autor dołączył "Mapę etnograficzną dla kilku cech kultury ludowej w dorzeczu
Wisły. 1927 r.", na której zaznaczył zasięgi występowania radia rylcowego.
sochy, brony laskowej, cepa gązewkowego, jarzma kulowego, zaprzęgu jednokonnego w hołoble i duhę oraz (ciężkiej) kijanki półwalcowatej z jednej strony.
a radła słupicowego (ramowatego), pługa drewnianego (koleśnego) i płużycy.
brony słupkowej (beleczkowej), cepa kapicowego, jarzma podgarlicowego
(ramowatego), zaprzęgu przy dyszlu oraz kijanek łopatkowatych i mieczykowatych z drugiej, mapa 4. Mapą tą autor zilustrował rubież etnogeograficzną
dzielącą kraj na dwie "prowincje": północno-wschodni,! i południowo-zachodnią. Już wówczas zauważył on, że "Wytwory, znajdujące się w obrębie
pierwszej, nawiązują do kultury ludowej Polesia i właściwej Białorusi. Wytwory zaś zawarte w prowincji drugiej, S,!, na ogól bior,!c, kulturalnie wyższe
i posiadają rozległe wschodnio-zachodnie zasięgi, wkraczające z jednej strony
głęboko w Niemcy i w ogóle w Europę zachodni,! oraz środkową, z innej
w prawobrzeżną, a nawet lewobrzeżną Ukrainę" (K. Moszyński. 1927, s. 167).
Zauważając, że ów pas przejściowy jest pozornie podobny do granicy
językowej dzielącej gwary mazowieckie od pozostałych dialektów polskich,
pisał wówczas K. MoszYllski (1927, s. 168): "w gruncie bowiem rzeczy jest [ta
granica] dla każdego wytworu kulturowego czemś zupełnie chwilowem i przemijającem. I niewątpliwie jest taką często. M niej więcej na tej linji tempo
wymiany dawnego wytworu przez nowy ulega zwolnieniu; wskutek tego jedna
linia graniczna dopędza inną". Rubież tę, którą wówczas określił terminami
"granica" i "pas przejściowy", objaśnił Moszyński warunkami geograficznymi:
"Rzadkie
zaludnienie
północno-wschodniego
Mazowsza i Podlasia oraz
największe
oddalenie
od południa
i zachodu
Europy znajdują tu
swój zewnętrzny wyraz". Zanikające elementy kulturowe zachowały się tu
dłużej: przykładem może być brona laskowa, która w drugiej połowie XIX
wieku zajmowała ogromne obszary północnej Polski, nie wyłączając Poznańskiego (K. MoszYllski, 1937b, mapa na s. 115) i socha, która dawniej sięgała
głęboko ku południowi w widły Wisły i Sanu (PAE, zesz. I, mapa 4, opracował
M. Pokropek).
W dwa lata później, we wstępie do I tomu Kultury
ludowej Slowio/J
K. Moszyński (1929, s. IV) napisze: "Ileż to razy, śledząc zasięgi technik.
narzędzi czy też wątków wierzeniowych, albo instytucji społecznych, będziemy
przekraczać rubieże danego kraju słowiańskiego, rubieże Słowiańszczyzny.
Europy, Eurazji ... W szczególności granice językowe - nie mówiąc wcale
o rasowych - niemal wszędzie otworz,! się przed nami na rozcież. Obcość
języka i krwi stanowi słabszą przeszkodę dla przenikania kulturalnych wpływów od byle pasma gór, od byle bagnistej puszczy. Prawdziwie
ciężko
ważą tylko warunki
geograficzne,
nieraz co prawda zamaskowane i na
pierwsze wejrzenie trudno uchwytne. Najczęściej one to właśnie powodują tu
i ówdzie zgodności w zasięgach wytworów kulturalnych (w ścisłym znaczeniu
słowa) z jednej - i gwar czy języków lub ras z drugiej strony. Wtedy, rzecz
prosta, nie granica języka lub krwi stanowi o granicy jakiegoś wytworu czy
zespołu wytworów, lecz zarówno o pierwszych, jak i o drugiej stanowi granica
geo graficzna".
49
INTERPRETACJA JANA CZEKANOWSKlEGO
W kilka lat później Jan Czekanowski
zreferował
w Polskiej Akademii
Umiejętności pracę Zró::nicowanie etnogeograjiczne Polski w .I~wietle przeszlo.l~ci
(1935a, 1935b). Znaną nam już rubież etnogeograficzną
uzupełnił
kilkoma
nowymi zasięgami l i objaśnił ją jako odwieczną
granicę najpierw
między
ludami indoeuropejskimi
a fińskimi, a przekroczenie
jej "przez Bałto-Słowian
spowodowało
ich rozpadnięcie
się na Bałtów
i Słowian,
tak samo jak
przekroczenie
tej granicy przez polski obszar językowy spowodowało
wyodrębnienie Nowego Mazowsza. Zupełnie analogicznie
przekroczenie
tej samej
granicy przez Słowian mogło spowodować
wyodrębnienie
się Słowian wschodnich". (J. Czekanowski,
1935a, s. 67).
ODPOWIEDŹ
KAZIMIERZA
MOSZYŃSKIEGO
W IV tomie "Ludu Słowiańskiego"
w artykułach
Varia i Niektóre przyczyny
~ró=l1icow(/l1iakullUry ludowej w Polsce K. M oszyński przekonująco
podważył
interpretację 1. Czekanowskiego
i wykazał rażące niedokładności
w jego pracy.
Ten drugi artykuł MoszYllskiego pozostaje do dziś najlepszym
wyjaśnieniem
genezy zróżnicowania
połskiej kultury
ludowej. Objaśniając
rubież, którą
określił jako "etnogeograficzną"
i w nawiązaniu do swego artykułu z roku 1927
pisał: "Oparłszy
się na fakcie, że wyjąwszy jarzmo podgarlicowe,
literalnie
wszystkie wytwory, charakteryzujące
w danym związku zachód i południe
Polski, panują czy panowały także na rozległych sąsiednich obszarach Europy,
położonych
na zachód czy południowy
zachód od naszej Rzeczypospolitej,
usprawiedliwiam
ów podział warunkami
geograficznymi.
Albowiem: 1) zachód
i południe naszego kraju znajduj,! się bliżej tzw. Zachodu w sensie środkowej
i zachodniej Europy, niż północny wschód; 2) zachód i południe są od wieków
bardziej »polne« w tym rozumieniu,
iż posiadają więcej przestrzeni otwartych,
łatwiej dostępnych,
małoleśnych;
3) zachód i południe posiadają
od wieków
gęstsze zaludnienie,
co na ogół sprzyja szybszemu
rozchodzeniu
się tak
zwanych kulturalnych
fal (w danym wypadku fal przychodzących
z Zachodu)"
(K. Moszyński,
1937b, s. 83-84).
DALSZY PRZEBłEG DYSKUSJI
W rok pozme] ukazał się artykuł Stanisława
Dworakowskiego
o rubieży
polesko-wołyńskiej,
w którym
autor, w oparciu
o analizę przebiegu
linii
graniczących
elementów
kulturowych
uwzględnionych
wcześniej
przez
K. Moszyńskiego
(1927) oraz kilku innych cech kulturowych 2 wykazał, że
I Wykreślaj
