-
Title
-
Symbolika uniwersum w wyobrażeniu rzeźbiarskim mitycznego tańca kreacyjnego Siwy-Nataradży / ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1984 t.28 z.2, s.231-242
-
Creator
-
Kowalska, Jolanta
-
Date
-
1984
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1092
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1185
-
Text
-
„Etnografia Polska", t. X X V I I I z. 2
P L I S S N 0071-1861
JOLANTA KOWALSKA
SYMBOLIKA UNIWERSUM W WYOBRAŻENIU RZEŹBIARSKIM
MITYCZNEGO TAÑCA KREACYJNEGO SIWY-NATARADŻY
Kto u stóp tych się schroni w lotosie
Ten odnajdzie swą drogę do nieba i
chodzących,
A r t y k u ł t e n jest p r ó b ą analizy „ p r z e k ł a d u " na j ę z y k s y m b o l i plas
t y c z n y c h t r e ś c i m i t u kreacyjnego, w k t ó r y m taniec p e ł n i r o l ę podstawo
wego a k t u s t w ó r c z e g o . Z a w a r t y w m i t o l o g i i h i n d u s k i e j opis
Stwórcze
go tanu
S i w y - N a t a r a d ż y asocjowany t u jest z jego w y o b r a ż e n i e m w r z e ź
bie, a w i ę c ze ściśle o k r e ś l o n y m w y t w o r e m k u l t u r y m a t e r i a l n e j , k t ó r y
t r a k t u j ę jako u t r w a l o n y c y t a t t e k s t u tanecznego.
2
3
i. MIT
I
I
I
I
\
]
-
H i n d u i s t y c z n a d o k t r y n a r e l i g i j n a opiera się na koncepcji zamierania
i odradzania s i ę ś w i a t a w c y k l u D n i i N o c y B r a h m y . B r a h m a , p i e r w s z y
z t r ó j c y b ó s t w n a r o d z i ł s i ę z jaja kosmicznego ( w n i e k t ó r y c h wersjach
z lotosu). O n to s t w o r z y ł ś w i a t zniszczony o g n i s t y m k a t a k l i z m e m p r z e d
n a s t ą p i e n i e m pierwszej Nocy; o d t w o r z y ł go ponownie z nastaniem ko¬
lejnego D n i a . C y k l N o c y i D n i B r a h m y p o w t ó r z y ć s i ę m a sto razy,
po c z y m n a s t ą p i z w i n i ę c i e ś w i a t a , swojego rodzaju autoanihilacja, czy
raczej p o w r ó t do pierwotnego jaja kosmicznego, z k t ó r e g o wszystko w z i ę ło p o c z ą t e k . D r u g i m z t r ó j c y jest W i s z n u k o j a r z o n y ze s ł o ń c e m , ś w i a t 1
Tiruwalluwar,
Tirukkural. Święta księga Indii Południowych,
Wrocław 1977,
s. 41. Fragment tekstu „Uwielbienie boga" z księgi I , Sztuka
życia.
Kultura Indii nie jest jedyną, w której w micie kosmogonicznym pojawia się
motyw tworzenia za pośrednictwem czy przy współudziale tańca. Odnajdujemy go
między innymi w pelazgijskim micie przedhelleńskim, wierzeniach Indian Pima,
kosmogonii Zuni, Ozejennów, Kwakiutlów, w wyobrażeniach na temat początku
znanych z terenu Dahomeju i innych.
Terminu tego u ż y w a m za: A m C o m a r a s w a m i , Stwórczy
tan, [w:] Pod
stawy kultury hinduskiej. Biblioteka polsko-indyjska, Warszawa 1964, s. 143-156.
Praca ta jest tłumaczeniem t y t u ł o w y m eseju z tomu: The Dance of Shiva and
Fourteen Other Essays, New York 1918.
г
8
0
JOLANTA
232
KOWALSKA
ł e m , ogniem, a t a k ż e z w o d ą , „ p r z e n i k a j ą c y " (wisz
n i k a ć ) , o p i e k u n ż y c i a . Jego o d p o w i e d n i k i e m w
— w sanskrycie p r z e
Wedach m a
4
być
Indra .
T r z e c i m jest Siwa, niszczyciel zła w sensie n i e w i e d z y , w s w y m aspekcie
5
6
niszczycielskim k o j a r z o n y z w e d y j s k i m R u d r ą , n i e k i e d y t a k ż e z A g n i .
Z d r u g i e j s t r o n y S i w a jest k r e a t o r e m egzystencji w y z w o l o n e j z u ł u d y
ż y c i a ziemskiego oraz dobra w sensie p r a w d z i w e j w i e d z y . Ze w z g l ę d u
7
na
rodzaj p r z y p i s y w a n y c h d z i a ł a ń w ł a ś c i w a m u jest w i ę c d u a l n a c h a r a k t e
rystyka. Ma
Pan
być
on t a k ż e ź r ó d ł e m
rytmicznej
T a ń c a zarazem W i e l k i Tancerz, do
którego
h a r m o n i i kosmosu
atrybutów
jako
należą
trzy
rodzaje t a ń c a : n i s z c z ą c y , k o n t e m p l a c y j n y i t w ó r c z y . P i e r w s z y z n i c h
Tandawa
—
„napawający
staci B h a i r a w y
ziemi.
Siwa
8
g r o z ą " , w y k o n y w a n y jest przez S i w ę w
i jego o k r u t n ą
niszczy w
nim
małżonkę
„kajdany,
Kali-Bhairawi
które
przykuwają
9
na
po
płonącej
dusze
d y w i d u a l n e i z d u s z ą w s z e c h ś w i a t a . T r z e c i m jest i n t e r e s u j ą c y nas
istnień
tu
W y k o n u j e go S i w a w postaci t w ó r c y „ d a r z ą c e g o " ( w angielskiej
1
—
tawer-
Bóg z panteonu wedyjskiego. „Pan Nieboskłonu", personifikacja atmosfery;
za: J . D o w s o n , A classical Dictionary of Hindu Mythology and Religion, New
Delhi 1978, s. 123-127.
Bóg z panteonu wedyjskiego. W późniejszych epokach nosi przydomki: siwa
(„sprzyjający") i hara („niszczący"), co określa dualizm jego natury. Nazywany tak
że Maha-deva („Wielki bóg"). Identyfikowany z Siwą lub synem Siwy; za: D o w s o n , op. cit, s. 269-270.
Bóg z panteonu wedyjskiego, kojarzony ze zniszczeniem i odrodzeniem. Także
ze stronami świata wschodnią i południową; za: D o w s o n , op. cit., s. 6-8.
„Ułuda" — w sanskrycie maja. W okresie wedyjskim rozumiano pod tym
terminem moc właściwą asurom, magię. Według Upaniszad, Puran i
Bhadwagity
jest to cudowne przejawienie się „Pana Światów", w postaci wielorakiego świata.
Zgodnie z Wedantą
interpretowano mają jako pozór, nierzeczywisty byt świata
stanowiącego jedynie odbicie rzeczywistości prawdziwej; za: D o w s o n , op. cit.,
s. 207; Mały słownik religioznawczy, Warszawa 1969, s. 257. Hasło opracowane przez.
E. S ł u s z k i e w i c z a .
Bhairawa — „Straszliwy"; za: D o w s o n , op. cit, s. 45.
• K a l i — „Czarna", Bhairawi — „Straszliwa"; Imiona Dewi, małżonki S i w y
i jego sakti (żeńskiej energii); za: D o w s o n , op. cit., s. 86-88.
B. E n а к s h i, The Dance in India, Bombay 1970, s. 5.
« W źródle, z którego korzystam ( E n a k s h i , op. cit), brak danych co do
charakterystyki tej postaci. Przypuszczam, że może tu chodzić o Dewi lub — co wy
daje się bardziej prawdopodobne — o Prithiwi, personifikację matki wszystkich
istnień, Matki Ziemi (dodajmy, że w Wedach mowa jest o „trzech ziemiach"); por.:
D o w s o n , op. cit., s. 243.
6
6
7
8
1 0
S Y M B O L I K A U N I W E R S U M W WYOBRAŻENIU TAÑCA
233
sji j ę z y k o w e j opisu m i t u , z k t ó r e j k o r z y s t a m , gift-giving)
nazywany Nat a r a d ż ą . Taniec t e n w y k o n a n y m i a ł b y ć po raz p i e r w s z y w lesie
Taragam podczas w a l k i , j a k ą S i w a s t o c z y ł z m ę d r c a m i (risi), gdy c i o d
m ó w i l i uznania w ł a d z y b o g ó w . Z ł o w r o g i m i n k a n t a c j o m risi (przy pomocy
k t ó r y c h p o w o ł a l i k o l e j n o do istnienia: ognistego t y g r y s a , w ę ż a i demo
na M u y a l a g a m ) p r z e c i w s t a w i ł taniec. T y g r y s a zabił, a jego s k ó r ę z a r z u
cił sobie na ramiona, w ę ż a p o c h w y c i ł i p r z y s t r o i ł się n i m j a k n a s z y j n i
k i e m , p o w a l o n e m u d e m o n o w i z a ś z ł a m a ł uderzeniem stopy k r ę g o s ł u p
i s t a n ą w s z y na jego grzbiecie k o n t y n u o w a ł s w ó j taniec. Risi zostali p o
konani i razem z w s z y s t k i m i bogami o b s e r w u j ą c y m i w a l k ę oddali Siwie
część u z n a j ą c w n i m boga i pana ś w i a t a . W ó w c z a s w i e l k i w ą ż A t i Szesza
w y b ł a g a ł , b y Siwa o f i a r o w a ł s w y m w y z n a w c o m dar bardziej cen
ny od w s z y s t k i c h p o z o s t a ł y c h — m o ż l i w o ś ć ponownego ujrzenia ś w i ę t e
go t a ń c a . Siwa t a ń c z y go nieprzerwanie w z ł o t e j komnacie Czidambaram, przed w i e l k i m zgromadzeniem b o g ó w , w ś w i ę t y m T i l l a i , k t ó r e jest
c e n t r u m ś w i a t a i s e r c e m k a ż d e g o z l u d z i . W i d z i e ć go
m o ż e t y l k o ten, k t o w y z w o l i ł się z u ł u d y i w i e l k i e j u ł u d y .
1 2
1 3
1 4
I I . WYOBRAŻENIE
1 5
W y o b r a ż e n i e S i w y - N a t a r a d ż y p o w s t a ł e w okresie C z o ł a , zgodne
z najbardziej p o p u l a r n y m i u z n a n y m za n a j p e ł n i e j s z y kanonem r z e ź b i a r
skim
(rye. 1), przedstawia go s t o j ą c e g o na p r a w e j nodze na piedesta
le, k t ó r y m jest o t w a r t y lotos, d e p c z ą c e g o demona M u y a l a g a m ; lewa noga
uniesiona jest w p o z y c j i Kancita
Pader o z n a c z a j ą c e j ł a s k ę
Dwie pary
r a m i o n wzniesione są k u g ó r z e , p r z y c z y m pierwsza para w y k o n u j e gesty:
1 6
1 2
Imię, jakie tu nosi Siwa — „Nataradża" — jest jednoznaczne z „Pan Tańca".
Fakt, że jedynie w wypadku tańca Nadanta nadawane mu jest to imię nasuwa przy
puszczenie, że dwa pierwsze tańce — niszczący i kontemplacyjny — stanowią
usamodzielnione aspekty trzeciego. Zasadność tego przypuszczenia dokumentuje
uniwersalistyczny charakter tańca Nadanta.
Informacje na temat mitu podaję tza: E n a k s h i , op. cit., s. 6-7; C o m a r a s w a m i , op. cit., s. 145-146; D o w s o n , op. cit., s. 299.
Tysiącgłowy władca w ę ż y i podziemi (Pátala). Jest filarem podtrzymującym
świat. Jego ziewanie powoduje trzęsienia ziemi. Pod koniec każdego cyklu kosmicz
nego wymiotuje jadowity ogień, który niszczy istnienie. Stanowił linę, przy pomocy
której bogowie obracali m ą t e w k ą (górą Mandara) i mącili fale oceanu, by w y d o b y ć
z jego dna amritę, napój nieśmiertelnych. Na tej podstawie identyfikowany z w ę
żem Wasuki, któremu przypisywana jest ta sama rola; za: D o w s o n , op. cit.,
s. 291-292, 343.
Porównaj przypis 7.
Okres Czoła — od nazwy kilku dynastii Czolów panujących w południowych
Indiach od starożytności do 1310 r. n.e. Opisywana rzeźba powstała w X I I w. n.e.
" T o jest zawierające zarówno otaczający postać krąg tiruwasi, jak i stano
w i ą c y podstawę lotos.
" Znaczenie gestów i pozycji podaję za: E n a k s h i ,
op. cit., s. 6-7, 82-151
1 3
1 4
1 5
234
JOLANTA KOWALSKA
p r a w a — gest Abhaya — s y m b o l opieki, l e w a ( w s k a z u j ą c a l e w ą s t o p ę ) —
Danda — s y m b o l spokoju. W d r u g i e j parze r ą k t r z y m a r e k w i z y t y : w p r a
w e j b ę b e n damaru — s y m b o l r y t m u , p i e r w o t n e j siły k r e a t y w n e j i p o c z ą t
k u kreacji, a zarazem cykliczności czasu, w lewej o g i e ń agni
— symbol
oczyszczenia i w y z w o l e n i a przez zniszczenie zła. D o t y k a n i m i k r ę g u tiruwasi, k t ó r y otacza c a ł ą jego p o s t a ć z a c z y n a j ą c się i k o ń c z ą c w lotosie. W e
w ł o s a c h t a ń c z ą c e g o S i w y ( z w i ą z a n y c h do g ó r y j a k u j o g i n ó w ) umieszczone
s ą po p r a w e j stronie Ganga
w s y m b o l u syreny, na k t ó r e j w s p a r t y jest
księżyc,, nad c z o ł e m czaszka, po l e w e j stronie w ą ż ; p r a w e ucho zdobi
18
1 9
Ryc. 1. Siwa-Nataradża. Rzeźba z okresu Czoła, X I I w.
Reprodukcja za: Tanz in der Kunst, Lipsk 1976
18
Agni — nazwa ognia. W Wedach personifikowany jako bóstwo o tym sa
mym imieniu. Porównaj przypis 6.
Ganga — święta rzeka, która w y p ł y n ę ł a z palca u stopy Wisznu. Personifikowana jako bogini Ganga. Jedną z jej nazw jest: Tri-patha-gá (lub Tri-srotáh) —
„Potrójnie Płynąca", opływająca niebo, ziemię i podziemia. Siwa, by uchronić zie
mię przed powodzią spowodowaną gniewem bogini, pochwycił rzekę i wplótł ją
w swoje włosy; za: D o w s o n , op. cit., s. 108.
1 8
S Y M B O L I K A U N I W E R S U M W WYOBRAŻENIU T A N C A
235
kolczyk m ę s k i , lewe kobiecy. K o r p u s t a ń c z ą c e g o oplata w ą ż t r z y m a j ą c y
w paszczy w ł a s n y ogon. W k u l t u r z e I n d i i w y s t ę p u j e on jako s y m b o l c y kliczności czasu.
III. I N T E R P R E T A C J E
2 0
Zdaniem C o m a r a s w a m i
Nadanta, m i t y c z n y taniec S i w y , s y m b o l i
zuje 5 jego d z i a ł a ń kosmicznych w e w s z e c h ś w i e c i e . S ą to: 1) szriszti —
t r w a n i e , ewolucja, czuwanie, k t ó r e leżą w kompetencjach B r a h m y ; 2)
stiti — ochrona, opieka i p o d t r z y m y w a n i e n a l e ż ą c e do Wisznu; 3) samhara — niszczenie, rozbijanie na c z ą s t k i , k t ó r y c h dokonuje Rudra; 4) t i robhawa — p r z y s ł a n i a n i e u ł u d ą , przyoblekanie w ciało, dar odpoczynku,
oraz 5) anugraha — ł a s k a oswobodzenia i w y z w o l e n i a , k t ó r y m i darzy
Siwa w postaciach M e h a s z w a r y i Sadsiwy .- I n n y m i s ł o w y , Siwie w y
k o n u j ą c e m u taniec Nadanta przypisuje d z i a ł a n i a c a ł e j t r ó j c y b ó s t w h i n
duistycznych. S t w i e r d z a p r z y t y m , że t a ń c o w i t e m u w ł a ś c i w a jest t a k ż e
dualna s y m b o l i k a . Z jednej s t r o n y ma on r e p r e z e n t o w a ć „ m a t e r i a l n e
procesy n a t u r y " , z d r u g i e j s u b i e k t y w n y proces duchowego samopoznania. Jako ź r ó d ł o w ą e g z e m p l i f i k a c j ą s w y c h s ą d ó w p o s ł u g u j e się t e k s t a m i
l i t e r a t u r y sakralnej, k t ó r y c h f r a g m e n t y przytaczam n i ż e j . W k s i ę d z e Czidambara Mumnai Kowai
zawarta jest taka oto c h a r a k t e r y s t y k a t a ń c a
Nadanta:
21
22
„O Panie, Twoja dłoń, co damaru trzyma święte, stworzyła niebo i ziemię
i wszystkie inne uładziła światy i dusze niezliczone powołała w byt. T w a ręka
wzniesiona chroni świadome, jak i nieświadome Twego stworzenia królewstwa.
A wszytkie światy przetwarza i przeobraża T w a ręka, co święty dzierży płomień.
Stopa Twoja, co mocno o ziemię się wspiera, duszy — walką i trudem karmy*
zmęczonej — schronienie daje. Zaś wzniesiona stopa wieczystym darzy szczęściem
tych, co do Ciebie przychodzą. To pięciorakie Twoje działanie jest zaprawdę T w o
im trudem kosmicznym" .
3
24
Podobnie i n t e r p r e t o w a n y on jest w Unmai
Vilakam:
„Rozum najwyższy tańczy w duszy naszej, by ją z grzechów wszystkich wyzwo
lić. Tańcem swym Rodzic nasz rozprasza ułudy mrok; przyczynowości spłomienia
więzy, zgniata wszelkie zło, łaską darzy bez miary i w miłości najwyższej duszę
w ocean szczęśliwości pogrąża wieczystej. Ten kto Siwy mistyczny ujrzał tan, na
ziemię nie wróci j u ż " .
25
2 0
С o m a r a s w a m i, op. cii., s. 148.
W źródłach, którymi dysponowałam, nie znalazłam informacji, które pozwo
liłyby na interpretację tego imienia.
W formie Sadsiwa imię to występuje w polskim tłumaczeniu tekstu Coma
raswami. Przypuszczam, że chodzi o imię Sadásiwa — „Pomyślny", „Dobrze W r ó
żący"; za: D o w s o n , op. cit., s. 230.
Od karman — czyn, uczynek. Suma uczynków popełnionych w ciągu życia
decydująca o postaci, w jakiej człowiek odrodzi się w nowym życiu; por.: Mały
słownik religioznawczy, s. 212-213,
C o m a r a s w a m i , op. cii., s. 149.
« Ibidem, s. 153.
2 1
2 2
2 S
2 4
236
JOLANTA KOWALSKA
W Sziwadżana
Siddihar c z y t a m y natomiast: „ B y duszom niezliczo
n y m z a p e w n i ć owoc p o d w ó j n y , Pan nasz o czynie p i ę c i o r a k i m wiedzie
s w ó j w i e c z y s t y t a n " . Ó w p o d w ó j n y owoc to iham — nagroda w t y m
ż y c i u , i param — szczęśliwość ostatecznego w y z w o l e n i a . Z k o l e i w Sanhitach
(w dalszym c i ą g u p o s ł u g u j ę się d a n y m i , j a k i e z g r o m a d z i ł Com a r a s w a m i ) taniec S i w y ma t r o j a k i sens. Jest w i z e r u n k i e m r y t m i c z n e
go r u c h u jako ź r ó d ł a i p r a p r z y c z y n y w s z y s t k i c h r u c h ó w w e w s z e c h ś w i e
cie, có s y m b o l i z o w a ć ma ognisty k r ą g d o o k o ł a postaci t a ń c z ą c e g o , w y
zwolenia wszelkiego istnienia z u ł u d y ż y c i a w z i e m s k i m ś w i e c i e , oraz
w y r a ż a i d e ę , że miejsce ś w i ę t e g o t a ń c a — Czidambaram, serce wszech
ś w i a t a — znajduje s i ę w sercach w s z y s t k i c h l u d z i .
2 6
27
W przedstawionych tekstach p o j a w i a j ą się o d w o ł a n i a do k u l t u r o w e j
k a t e g o r i i p e ł n i , odnoszone do k r e a c y j n y c h k o m p e t e n c j i S i w y - N a t a r a d ż y ,
symbolizowane p r z e j ę c i e m przez niego u p r a w n i e ń B r a h m y i W i s z n u —
tworzenia i opieki. Zarazem „ p e ł n i a " d z i a ł a ń asocjowana jest z „ c a ł o ś
c i ą " czasoprzestrzeni, w k t ó r e j się one r o z g r y w a j ą , co znajduje w y r a z
w s y m b o l u w s z e c h o g a r n i a j ą c e g o Czidambaram j e d n o c z ą c e g o to, co u n i
wersalne, z i n d y w i d u a l n y m , wieczne z efemerycznym, materialne z d u
c h o w y m . P r z y t y m , j a k stwierdza Woodroffe , t a ń c z ą c y S i w a jest j e d
n o c z e ś n i e bogiem i b o g i n i ą . W o p i n i i z a ś Czitanya , na jego taniec s k ł a
d a j ą aspekty bycia ( t r w a n i a , n i e z m i e n n o ś c i ) i stawania s i ę ( z m i e n n o ś c i ) .
W s k a z u j ą w i ę c na skrajne i wzajemnie opozycyjne klasy p o j ę ć o p i s u j ą
ce „ p e ł n i ę " zakresu d w ó c h k a t e g o r i i k l a s y f i k a c y j n y c h .
2 8
2 9
Innego rodzaju p r o p o z y c j i dekodyfikacji sensu t a ń c a N a t a r a d ż y do
starcza analiza s y m b o l i k i samej r z e ź b y przeprowadzona przez V a t s y a y a n
w z w i ą z k u z r o z w a ż a n i a m i na temat r o l i s y m b o l i k o ł a i k w a d r a t u w sztu
ce I n d i i . W t r a d y c j i hinduskiej k o ł o jest s y m b o l e m ciągłości czasu,
k w a d r a t z a ś d o s k o n a ł e g o zjednoczenia z r ó ż n i c o w a n e j przestrzeni. V a t s y a
y a n dokonuje opisu k o m p o z y c j i r z e ź b y o k r e ś l a j ą c j e j w e w n ę t r z n e po
działy w płaszczyznach wertykalnej i horyzontalnej. Dwie główne linie
d z i e l ą c e k r ą g w t y c h p ł a s z c z y z n a c h p r z e c i n a j ą się w jego ś r o d k u w y
z n a c z a j ą c p u n k t c e n t r a l n y — p ę p e k . K o l e j n e linie b i e g n ą : w p ł a s z c z y ź
nie w e r t y k a l n e j r ó w n o l e g l e do centralnej przez r a m i o n a oraz łokcie w z n i e
sionych r ą k ; w p ł a s z c z y ź n i e horyzontalnej analogiczne, w z d ł u ż r a m i o n
3 0
* Ibidem, s. 152.
W ten sposób nazywane są księgi zawierające hymny wedyjskie. Każda z wed
składa się z dwóch części: Mantry (hymnów) i Brahmany (traktatów napisanych
prozą, starszych niż hymny mantryczne). Sanhity zawierają wyłącznie te pierwsze;
za: D o w s o n , op. cit., s. 345-346.
Opinię Woodroffe'a podaję za: E n a k s h i , op. cit., s. 7.
*• K . C z i t a n y a ,
The Dance of Being and Becoming, „Indian Horizins",
vol. 24: 1975, nr 2-3, s. 24-31.
K . V a t s y a y a n , The Square and the Circle in Indian Art, „Indian Ho
rizons", vol. 30: 1981, nr 4, s. 5-28.
1 7
i s
8 0
S Y M B O L I K A U N I W E R S U M W WYOBRAŻENIU TAŃCA
237
oraz przez kolano nogi statycznej. Dalej ł ą c z ą c istotne p u n k t y r z e ź b y
(głowa, p ę p e k , stopy, d ł o n i e , łokcie, ramiona) opisuje na postaci S i w y
s e k w e n c j ę f i g u r t r ó j k ą t a . W rezultacie dochodzi do w n i o s k u , że razem
z k o ł e m o d g r y w a j ą one w k o m p o z y c j i r z e ź b y r o l ę p o d s t a w o w ą . W y
r a ż a p r z y t y m o p i n i ę , że nawet w ó w c z a s , gdy nie jest ona zamykana
k r ę g i e m , j a k w w y o b r a ż e n i a c h S i w y - N a t a r a d ż y z o k r ę g u K e r a l a , sam
rysunek postaci ewokuje koło jako swojego rodzaju r a m ę obrazu. S t w i e r
dza też, że asymetria postaci — wzniesiona lewa noga i w s k a z u j ą c a j ą
lewa r ę k a — d y n a m i z u j ą w y o b r a ż e n i e w p r o w a d z a j ą c do niego aspekt
cykliczności c z a s u , p o w t a r z a m y w s y m b o l u w ę ż a o p l a t a j ą c e g o korpus
„boskiego tancerza".
31
P r z e p r o w a d ź m y teraz c h a r a k t e r y s t y k ę danych w y n i k a j ą c y c h z usta
l e ń V a t s y a y a n w ś w i e t l e k o n t e k s t u mitologicznego. P r z e k ł a d a j ą c opis
przestrzennej k o m p o z y c j i r z e ź b y na schemat graficzny u z y s k u j e m y w i
zerunek mandali ( r y c . 2) d u b l u j ą c y obraz i s y m b o l i k ę lotosu t w o r z ą c e
go p o d s t a w ę . Skonstruowana przez nas f i g u r a s k ł a d a się w i ę c z d w ó c h
Ryc. 2. Symbole trójcy bóstw hinduistycznych. Ideogram pełni kompetencji kreacyj
nych Siwy-Nataradży
Rysowała J . Kowalska
mandali, z k t ó r y c h jedna — wpisana w r z e ź b ę — „ w y r a s t a " niejako
z d r u g i e j . Razem t w o r z ą one w najbardziej o g ó l n y m zarysie s y m b o l p e ł
n i zgodny z u n i w e r s a l i s t y c z n y m charakterem m i t u . Odzwierciedla go t a k
że znaczenie s z c z e g ó ł o w y c h p o d z i a ł ó w przestrzeni w o b r ę b i e k r ę g u tiruwasi wyznaczonych przez p o z ę N a t a r a d ż y .
Stopa d e p c z ą c a demona M u y a l a g a m i w ł o s y z w i ą z a n e do g ó r y stał l
W gestach nritta (tzw. „czysty taniec") opozycja wzniesionej nogi w sto
sunku do nogi statycznej występuje jako symbol cykliczności ruchu po obwodzie
koła; porównaj: V a t s y a y a n , op. cit, s. 27.
238
n o w i ą d w a skrajne p u n k t y l i n i i p i o n o w e j o k r e ś l a j ą c oś g ó r a — d ó ł c a ł e
go k o ł a , zarazem l i n i ę k r ę g o s ł u p a i oś s y m e t r i i postaci t a ń c z ą c e g o , k t ó r e
zgodnie z k w a l i f i k a c j a m i ciała ludzkiego z a w a r t y m i .w Natya
Sastra
s y m b o l i z u j ą B r a h m ę . Pierwszy z t r ó j k ą t ó w o k r e ś l o n y c h przez V a t s y a y a n
m a za p o d s t a w ę linię r a m i o n , jego w i e r z c h o ł k i e m z a ś jest s k r a j n y p u n k t
g ó r n y centralnej l i n i i p i o n o w e j . P r z e d ł u ż a j ą c jego ramiona do k r ę g u t i ruwasi o t r z m u j e m y podwojenie graficznego s y m b o l u S i w y wpisane w s y l
w e t k ę t a ń c z ą c e g o i k o ł o . L i n i a ł ą c z ą c a s t o p ę d e p c z ą c ą demona z r ę k a m i
t r z y m a j ą c y m i o g i e ń agni i b ę b e n damaru oraz l i n i a ł ą c z ą c a te r ę c e t w o 32
sirona prawa
strona lewa
i
i
Ryc.
*
i
i
3. Podział w e w n ę t r z n y kręgu „tiruwasi" i rozmieszczenie
kręgu. Ideogram przestrzeni
Rysowała J . Kowalska
symboli w sferach
rzą trójkąt o d w r ó c o n y wierzchołkiem k u dołowi — symbol Wisznu, w po
staci N a t a r a d ż y , p o w t a r z a n y przez d r u g i z t r ó j k ą t ó w , k t ó r e w y r ó ż n i ł
V a t s y a y a n ( w i e r z c h o ł k i e m jest p ę p e k , p o d s t a w ą — j a k w w y p a d k u p i e r w
szego — l i n i a r a m i o n ) . P o j a w i a j ą się t u w i ę c podwojone symbole t r ó j
cy b ó s t w h i n d u i s t y c z n y c h , p r z y c z y m wpisane w p o s t a ć S i w y z n a j d u j ą
się w e w n ą t r z w p i s a n y c h w k o ł o . Podobna „ f i g u r a s t y l i s t y c z n a " w o p i
s a n y m k o n t e k ś c i e m i t o l o g i c z n y m koresponduje z k o n c e p c j ą zjednocze8 2
Staroindyjski kodeks poświęcony sztuce dramatycznej i tanecznej.
1
S Y M B O L I K A U N I W E R S U M W WYOBRAŻENIU TAŃCA
239
nia k o m p e t e n c j i t r ó j c y w osobie S i w y oraz j e d n o ś c i i n d y w i d u a l n e g o i u n i
wersalnego aspektu istnienia.
T r z y l i n i e r ó w n o l e g ł e wskazane przez V a t s y a y a n , dzielące k o ł o w p ł a
s z c z y ź n i e h o r y z o n t a l n e j , w y z n a c z a j ą t r z y sfery przestrzeni z a m k n i ę t e j
k r ę g i e m tiruwasi: g ó r n ą , ś r o d k o w ą i d o l n ą . W rezultacie powstaje obraz
k o r e s p o n d u j ą c y z i d e ą t r ó j d z i e l n o ś c i kosmosu. O ś centralna, zgodna z l i
n i ą k r ę g o s ł u p a , wyznacza p o d z i a ł na strony l e w ą i p r a w ą , a d w i e p a r y
r a m i o n p o w t a r z a j ą schemat czterech p o d s t a w o w y c h k i e r u n k ó w i czte
rech stron ś w i a t a (ryc. 3). Charakterystyczne p r z y t y m , że p r z e s t r z e ń zaPtaszczyzna k r ę g u
„TIRUWASI"
Praszczyzna postaci
m k n i ę t a obwodem k o ł a i f i g u r a k o ł a wyznaczana przez p o s t a ć t a ń c z ą c e
go s k ł a d a j ą s i ę na d w i e w a r s t w y obrazu, k t ó r y c h w z a j e m n y m stosun
k i e m r z ą d z i zasada i n w e r s j i , co oznacza, że stronie lewej w p ł a s z c z y ź n i e
k r ę g u odpowiada strona p r a w a w p ł a s z c z y ź n i e postaci (ryc. 4). K o n t e k s t
m i t o l o g i c z n y pozwala n a m z i n t e r p r e t o w a ć o p i s a n ą f i g u r ę j a k o
ideo"gram
przestrzennej
pełni,
w m i t y c z n y m p o r z ą d k u symbo
l i c z n y m oddawanej przez Czidambaram.
I n t e r e s u j ą c o w y p e ł n i a j ą znaczeniem rozmieszczenie e l e m e n t ó w k o m
p o z y c y j n y c h r z e ź b y . Po p r a w e j stronie N a t a r a d ż y ( i lewej k r ę g u ) znaj
d u j ą s i ę : d ł o ń z damaru, d ł o ń w geście opieki, d ł o ń w geście spokoju
i stopa w pozycji o z n a c z a j ą c e j ł a s k ę oraz r e k w i z y t y w postaci m ę s k i e g o
kolczyka i Gangi, z k t ó r ą w s p ó ł w y s t ę p u j e w y o b r a ż e n i e k s i ę ż y c a . Z a u w a ż
m y , że znaczenia reprezentowane przez r e k w i z y t y s k ł a d a j ą s i ę na k o l e j
n y s y m b o l p e ł n i t y m razem j e d n o c z ą c e j p i e r w i a s t e k m ę s k i i kobiecy,
r
— T V
!
240
JOLANTA KOWALSKA
k t ó r y m towarzyszy s y m b o l p o c z ą t k u . P o w t a r z a j ą to r e k w i z y t y . s t r o n y
l e w e j : w ą ż i k o l c z y k kobiecy, p o ł ą c z o n e z s y m b o l e m zniszczenia i o d
rodzenia, z ogniem. P r z y t y m z n a j d u j ą się one w g ó r n e j sferze k r ę g u ,
c z y l i — zgodnie z k u l t u r o w y m i k w a l i f i k a c j a m i przestrzeni — w g ó r n y m
ś w i e c i e . Z k o l e i symbole ł a s k i , spokoju i opieki umieszczone są w sferze
ś r o d k o w e j , k t ó r e j odpowiada ś w i a t ziemski. Natomiast s y m b o l p o k o n a - '
nego z ł a - n i e w i e d z y (Muyalagam) w sferze dolnej, c z y l i w ś w i e c i e p o d
ziemnym.
E l e m e n t y r z e ź b y , k t ó r e — zdaniem V a t s y a y a n — d y n a m i z u j ą w y o b r a
ż e n i e S i w y - N a t a r a d ż y w p r o w a d z a j ą c do niego aspekt c y k l i c z n o ś c i czasu,
przeniesione z o s t a ł y na p r a w ą s t r o n ę postaci t a ń c z ą c e g o i l e w ą k o ł a . O d
c z y t u j ą c znaczenie n a s t ę p u j ą c y c h po sobie kolejno e l e m e n t ó w postaci
r o z s z y f r o w u j e m y zapis kosmicznych d z i a ł a ń „ b o s k i e g o tancerza". Roz
poczyna go obraz lotosu z a w i e r a j ą c e g o pokonanego demona, odpowiada
j ą c y m i t y c z n e m u w ą t k o w i w a l k i i z w y c i ę s t w a S i w y nad z b u n t o w a n y m i
risi, oraz p o c z ą t k u nieprzerwanego „ s t w ó r c z e g o t a n u " . S i w a niszczy
w n i m z ł o - n i e w i e d z ę (symbol ognia p o ł ą c z o n y z s y m b o l e m p e ł n i l e w e j
strony), b y po k o n t e m p l a c y j n e j Nocy B r a h m y (czeszka n a d c z o ł e m i w ł o
sy z w i ą z a n e j a k u j o g i n ó w ) k r e o w a ć ś w i a t odrodzony ( b ę b e n damaru j a
ko s y m b o l p o c z ą t k u w s p ó ł w y s t ę p u j ą c y z symbolem j e d n o ś c i strony p r a
wej) d a r z ą c go o p i e k ą (dłoń w geście Abhaya), s w y c h w y z n a w c ó w z a ś
spokojem ( d ł o ń w geście Danda) i ł a s k ą (stopa w pozycji Kancita
Pader),
o b i e c u j ą c i m schronienie, co — zgodnie z i n t e r p r e t a c j ą z a w a r t ą w p i e r w
szym z t e k s t ó w przytoczonych przez Comaraswami — s y m b o l i z o w a ć m a
stopa, na k t ó r e j wspiera się c a ł a kompozycja postaci. W y m i e n i o n e ele
m e n t y w y s t ę p u j ą po sobie od d o ł u k u lewej stronie i g ó r z e postaci, k o n
tynuowane po stronie p r a w e j i k u d o ł o w i , s k ł a d a j ą c s i ę na d y n a m i c z n y
obraz c y k l i c z n o ś c i czasu ś w i a t a kreowanego t a ń c e m S i w y u z u p e ł n i a n y
symbolem t r w a ł o ś c i i n i e z m i e n n o ś c i czasu mitycznego — o t a c z a j ą c y m ca
ł ą p o s t a ć k r ę g i e m tiruwasi .
K o m p o z y c j a r z e ź b y budowana jest w i ę c
w t a k i s p o s ó b , b y z a c h o w a ć c i ą g ł o ś ć zakodowanej w n i e j w y p o w i e d z i
z a w i e r a j ą c e j p r e c y z y j n y zapis m i t u oraz o d p o w i e d n i o ś ć u ż y t y c h s y m
b o l i w ł a ś n i e ze w z g l ę d u na aspekt czasowy.
33
S t w i e r d z a m y zatem, że w w y o b r a ż e n i e S i w y - N a t a r a d ż y wpisane są
i d e o g r a m y przestrzeni i czasu. P r z y t y m ł ą c z n y i c h obraz koresponduje
ze s k o n s t r u o w a n y m przez Wasilewskiego h i p o t e t y c z n y m o d w z o r o w a n i e m
s t r u k t u r y czasoprzestrzeni w m y ś l e n i u t r a d y c y j n y m , w ł a ś c i w e j k u l t u r o m
p ó ł k u l i p ó ł n o c n e j . K i e r u n e k „za s ł o ń c e m " k o r e l o w a n y jest w n i m ze
s t r o n ą p r a w ą , r u c h e m do przodu, p r z y s z ł o ś c i ą i p i e r w i a s t k i e m m ę s k i m ,
3 4
" To podwójne odwzorowanie czasu znajduje wyraz także w nazwach nada
wanych Siwie. Wśród szeregu innych pojawiają się Kála — „Czas", oraz Mahákála — „Wielki Czas"; za: D o w s o n , op. cit, s. 300.
J . S. W a s i l e w s k i ,
Symbolika ruchu obrotowego i rytualnej
inwersji,
„Entnografia Polska", t. 22: 1978, z. 1, s. 81-108.
3 4
'
S Y M B O L I K A U N I W E R S U M W WYOBRAŻENIU T A N C A
I
I
i
I
S
241
w a l o r y z o w a n y in plus — t w ó r c z o . Natomiast k i e r u n e k „ p r z e c i w s ł o ń c u "
ze s t r o n ą l e w ą , r u c h e m do t y ł u , p r z e s z ł o ś c i ą i p i e r w i a s t k i e m k o b i e c y m ,
w a l o r y z o w a n y in minus — destrukcyjnie. W w y o b r a ż e n i u t a ń c z ą c e g o Si-<
w y p i e r w s z e m u z n i c h odpowiada strona p r a w a postaci i p o j a w i a j ą c e się
t u symbole tworzenia, d r u g i e m u z a ś strona lewa i „ k i e r u n e k d e s t r u k c j i "
- z a m k n i ę t y p o m i ę d z y s y m b o l a m i ognia i pokonanego z ł a - n i e w i e d z y .
Przedstawiona analiza pozwala n a m na s f o r m u ł o w a n i e w n i o s k u , że
idea p e ł n i d z i a ł a ń k r e a c y j n y c h , czasoprzestrzeni, w ramach k t ó r e j są one
realizowane, i postaci tancerza z n a j d u j ą odzwierciedlenie w w y o b r a ż e
n i u mitycznego t a ń c a S i w y - N a t a r a d ż y . Co w i ę c e j , stwierdzamy, że jego
s t r u k t u r a organizowana jest zgodnie z a r c h e t y p a m i m y ś l e n i a o czasie
i przestrzeni. One to b o w i e m d e c y d u j ą o p o d s t a w o w y m schemacie k o m
pozycyjnym rzeźby w y p e ł n i a n y m odpowiednimi formami symbolicznym i . W rezultacie r z e ź b a zbudowana jest z e l e m e n t ó w s y m b o l i z u j ą c y c h
p e ł n i ę ( m á n d a l a ) l u b s k ł a d a j ą c y c h się na symbole p e ł n i w r a m a c h po
s z c z e g ó l n y c h k a t e g o r i i signijié,
d e s y g n u j ą c y c h zarazem i c h w e w n ę t r z n ą
(w ramach kategorii) d y s t y n k c j ę .
S t w i e r d z a m y t a k ż e , że m i t y c z n y w y k o n a w c a t a ń c a , t a ń c z ą c w i d e a l
n y m c e n t r u m Czidambaram, w y s t ę p u j e w r o l i k r e a t o r a , a j e d n o c z e ś n i e
reprezentanta p e ł n i istnienia i p e ł n i k o m p e t e n c j i t w ó r c z y c h . Jego w y
o b r a ż e n i e p r z e ł o ż o n e na j ę z y k s y m b o l i plastycznych czyni go
osią
i punktem k a r d y n a l n y m kompozycji,
w stosunku do k t ó
rego jest ona r e l a t y w i z o w a n a . Inaczej m ó w i ą c , t a ń c z ą c y S i w a staje się
probierzem czasu i przestrzeni, p o n i e w a ż to on jest e m i t o r e m r u c h u zna
czącego c e n t r u m , r u c h u identyfikowanego z k r e a c j ą . P o d s u m o w u j ą c m o
ż e m y p o r ó w n a ć m i t y c z n y taniec S i w y i jego w y o b r a ż e n i e do charakte
r y s t y k i i n nuce t a ń c a jako a k t u s t w ó r c z e g o .
-16
Etno§r3fi3 Polsks t. 28/2
