-
Title
-
Archiwum Dokumentacji Polskiej Sztuki Ludowej Instytutu Sztuki PAN / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4
-
Description
-
Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1980 t.34 z.3-4, s.137-142
-
Creator
-
Fryś-Pietraszkowa, Ewa
-
Date
-
1980
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:3257
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Sztuki PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:3475
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Text
-
Ewa F,yś — Piełraszkowa
ARCHIWUM DOKUMENTACJI POLSKIEJ SZTUKI LUDOWEJ INSTYTUTU SZTUKI PAN
P l a c ó w k a ta p o w s t a ł a w r. 1946 pod n a z w ą Sekcji
Z d o b n . j t w a w założonym w ó w c z a s P a ń s t w o w y m I n
stytucie Badania Sztuki L u d o w e j i po paru reorga
nizacjach od r. 1959 działa w ramach I n s t y t u t u Sztuki
P A N . Założycielem Pracowni i autorem jej progra
m u badawczego jest ó w c z e s n y d o k t ó r , Roman Reinfuss, k i e r u j ą c y n i ą nieprzerwanie do teraz. Siedzibą
pracowni, k t ó r e j nazwa u l e g a ł a wielokrotnie zmianom,
jest od p o c z ą t k u K r a k ó w .
W p i e r w o t n y m programie p l a c ó w k i położono na
cisk na gromadzenie dokumentacji zdobnictwa stoso
wanego w l u d o w y m r z e m i o ś l e artystycznym. M a t e r i a ł y
zebrane w pierwszym r o k u b a d a ń , prowadzonych w
zachodniej Małopolsce, d a ł y p o c z ą t e k a r c h i w u m nau
kowemu.
Z d o ś w i a d c z e ń pierwszych lat pracy w y ł o n i ł się
d ł u g o f a l o w y program działalności p l a c ó w k i , przedsta
wiony i przedyskutowany wraz z z a ł o ż e n i a m i metodo
logicznymi na konferencjach d o t y c z ą c y c h spraw sztuki
w r. 1950 i 1951 . Podstawowym jej zadaniem stało
się systematyczne gromadzenie m a t e r i a ł ó w ,
dotyczą
cych wszystkich dziedzin i p r z e j a w ó w ludowej plasty
k i na c a ł y m obszarze k r a j u , przy czym za n i e z b ę d n o
uznano u w z g l ę d n i e n i e z a r ó w n o sztuki tradycyjnej j a k
i jej w s p ó ł c z e s n y c h p r z e k s z t a ł c e ń . T y l k o t ą
drogą
m o ż n a bowiem, j a k z a k ł a d a n o , z y s k a ć p e ł n y m a t e r i a ł
do o p r a c o w a ń całościowych. G ł ó w n ą m e t o d ę pracy
s t a n o w i ć o d t ą d m i a ł y słabo w c z e ś n i e j doceniane zes
p o ł o w e badania terenowe, prowadzone systematycznie
i na jednolitych zasadach na obszarze całego k r a j u ,
a w pierwszym rzędzie na terenach dotychczas m a ł o
badanych lub u l e g a j ą c y c h szczególnie szybkim prze
mianom. W z a ł o ż e n i a c h w s t ę p n y c h p r z y j ę t o o g r o m n ą
intensyfikację
prac, p l a n u j ą c m.in. czterv c a ł o m i e sięczne obozy naukowo-badawcze w ciągu roku, co
miało u m o ż l i w i ć zebranie m a t e r i a ł u z całej Polski w
ciągu k i l k u l a t . Nigdy jednak, ze w z g l ę d ó w organi
zacyjnych i finansowych nie u d a w a ł o się r e a l i z o w a ć
b a d a ń w tak szerokim zakresie, toteż terenowa akcja
dokumentacyjna uległa rozłożeniu na szereg lat i do
piero teraz zbliża się do k o ń c a .
ł
2
3
Z uwagi na m a ł ą ilość s t a ł y c h p r a c o w n i k ó w (po
c z ą t k o w o dwie, w latach p ó ź n i e j s z y c h pięć, sześć osób) '.
Pracownia korzysta z pomocy osób d o r a ź n i e a n g a ż o
wanych do b a d a ń terenowych, r e k r u t o w a n y c h n a j c z ę
ściej w ś r ó d s t u d e n t ó w etnografii, a r c h i t e k t u r y i szkół
plastycznych. W pierwszym okresie działalności Pra
cowni z f u n d u s z ó w I n s t y t u t u p r o w a d z i ł y r ó w n i e ż ba
dania zespoły, kierowane przez dr M i e c z y s ł a w a G ł a dysza i prof. dr Bożenę S t e l m a c h o w s k ą , w latach
późniejszych część akcji badawczych o r g a n i z o w a ł a Pra
cownia w s p ó l n i e z n i e k t ó r y m i muzeami, m.in. o k r ę g o
w y m i w Lublinie, B i a ł y m s t o k u , N o w y m Sączu, Muze
um B u d o w n i c t w a Ludowego w Sanoku, Muzeum Wsi
Kieleckiej,
Muzeum Wsi Lubelskiej,
a
pojedynczy
przedstawiciele innycih m u z e ó w uczestniczyli w bada
niach prowadzonych na obszarach leżących w sferze
zainteresowań
tych
placówek. Przeważająca
jednak
większość b a d a ń terenowych organizowana b y ł a i jest
do teraz we w ł a s n y m zakresie i to na ogół pod bez
p o ś r e d n i m k i e r o w n i c t w e m profesora Reinfussa.
5
Całomiesięczne badania w d u ż y c h zespołach, liczą
cych 20—30 osób, zwane obozami naukowo-badawczy
m i , prowadzone b y ł y co r o k u w latach 1949—1962
potem trzeba było z nich z r e z y g n o w a ć ze wspomnia
nych w y ż e j przyczyn. Kontynuowane są natomiast
badania
penetracyjne
organizowane w
mniejszych,
5—8 osobowych grupach, w ciągu 6—12 dni. Badania
robiono konsekwentnie w c a ł y m k r a j u i do c h w i l i
obecnej objęły one ponad 85% obszaru Polski, razem
około 3.500 miejscowości, wsi i miasteczek, t j . mniej
więcej 8% ich ogólnej liczby.
W k a ż d y m zespole badawczym obok e t n o g r a f ó w
i ewentualnie h i s t o r y k ó w sztuki, z a j m u j ą c y c h się róż
n y m i dziedzinami plastyki, uczestniczy zawsze foto
graf i jeden lub paru r y s o w n i k ó w . W trakcie b a d a ń
terenowych zadaniem pierwszoplanowym było i jest
wyszukanie konkretnych o b i e k t ó w , wykonanie ich do
kumentacji rysunkowej i fotograficznej oraz uzyska
nie m o ż l i w i e p e ł n e j informacji o k a ż d y m , a n a s t ę p n i e
ustalenie d r o g ą w y w i a d u szerszego kontekstu k u l t u r o
wego dla tych obiektów, zebranie wiadomości histo
rycznych i społecznych d o t y c z ą c y c h badanego działu.
Rozmowy prowadzone są w e d ł u g kwestionariuszy , na
ogół zwięzłych, z o s t a w i a j ą c y c h spory margines dla i n
t u i c j i i d o ś w i a d c z e n i a poszczególnych badaczy. Obok
b a d a ń z e s p o ł o w y c h prowadzone są również, choć w
mniejszym zakresie, badania indywidualne, u z u p e ł n i a
jące l u b poszerzające dorobek akcji zespołowych, a po
nadto dokumentacja w y b r a n y c h k o n k u r s ó w i wystaw
z zakresu ludowej plastyki. Nie u d a ł o się natomiast,
ze w z g l ę d u na m a ł ą liczbę p r a c o w n i k ó w , r o z b u d o w a ć
planowanych p o c z ą t k o w o prac nad bibliografią sztuki
ludowej, a t a k ż e systematycznych b a d a ń z zakresu jej
historii.
Zagadnienia z w i ą z a n e
z działalnością
Pracowni
i jej z a ł o ż e n i a m i programowymi p r z e d s t a w i ł a m w ogromnym skrócie, bowiem sprawy te były k i l k a k r o t
nie omawiane w publikacjach. Przypomnienie ich w y
daje się o tyle n i e z b ę d n e , że w istotny sposób r z u t u j ą
one na charakter i z a w a r t o ś ć zgromadzonego przez
n i e s p e ł n a 35 lat a r c h i w u m naukowego. Pierwsza ob
szerniejsza
charakterystyka
zbiorów
archiwalnych
opracowana została z okazji 10-lecia P r a c o w n i i do
niej n a l e ż a ł o b y obecnie n a w i ą z a ć z uwagi na to, że
w
ciągu
dalszego ć w i e r ć w i e c z a
zasoby
archiwum
wzrosły mniej więcej trzykrotnie, podniósł się t a k ż e
stopień ich opracowania.
A r c h i w u m Naukowe Pracowni Dokumentacji Pol
skiej Sztuki Ludowej IS P A N s k ł a d a się z dwóch
zespołów. Pierwszy s t a n o w i ą zbiory fotograficzne, l i
czące ponad 60.000 z d j ę ć . (W zasadzie identyczny zbiór
znajduje się w Warszawie, w Pracowni Badania Sztu
k i Nieprofesjonalnej IS P A N . T a m też, w Instytucie,
przechowywane są klisze i negatywy). Na drugi zes
pół, k t ó r y pod koniec r. 1979 p r z e k r o c z y ł 90.000 po
zycji inwentarzowych, s k ł a d a j ą się teksty w y w i a d ó w
i obserwacji, m a t e r i a ł y graficzne, a t a k ż e oryginalne
wycinanki
i m a l o w a n k i (około 1.000
sztuk), hafty
i p r ó b k i t k a n i n (około 2.000) oraz 1038 odbitek z kloc
k ó w do drukowania p ł ó t n a . M a t e r i a ł y tekstowe i gra
ficzne, na k t ó r e s k ł a d a j ą się rysunki, plansze barwne,
7
8
9
137
inwentaryzacje, kopie i szkice, grupowane są osobno,
w e d ł u g p o d z i a ł u terytorialnego i merytorycznego i prze
chowywane w 752 tekach. Schemat podziału t e r y t o r
ialnego, p r z y j ę t y dla potrzeb a r c h i w u m , zawiera 40
jednostek różnej wielkości o charakterze
regionów
historyczno-etnograficznych, ale oparty jest dla u ł a t
wienia lokalizacji o administracyjne granice woje
w ó d z t w i p o w i a t ó w z lat pięćdziesiątych. Podział ten
m o ż n a wprawdzie u w a ż a ć z formalnego p u n k t u widze
nia za n i e p r a w i d ł o w y , jednak orientacja w z a w a r t o ś c i
zbioru jest obecnie ł a t w a , a wprowadzanie w n i m
jakichkolwiek istotnych zmian w y m a g a ł o b y ogromne
go w k ł a d u pracy i na długi czas w y ł ą c z y ł o b y cały
zespół od podstawowej działalności. W ramach k a ż d e j
jednostki terytorialnej m a t e r i a ł jest podzielony na r y
sunki i teksty, a te z kolei u p o r z ą d k o w a n e są tema
tycznie. Dotarcie do m a t e r i a ł ó w tekstowych d o t y c z ą
cych n i e k t ó r y c h o ś r o d k ó w rzemieślniczych, a miano
wicie
garncarskich,
meblarskich
i
zabawkarskich,
a także rzeźbiarzy i malarzy, u ł a t w i a j ą odpowiednie
kartoteki.
Zasoby a r c h i w u m p r z e d s t a w i a j ą d o k ł a d n i e j zesta
wienia liczbowe:
1
Materiały
Teren
graficzne
Białostockie
Bojkowszczyzna
Częstochowskie
Gorce
Kaszuby
Kieleckie
Koszalińskie
Krakowskie
Kujawy
Kurpie
Lasowiacy
Lubelskie (pn i pd)
Łemkowszczyzna
Łowickie
Łódzkie i Łęczyckie
Mazowsze Centralne
Mazowsze Płockie
Mazowsze Wschodnie
Mazury i Warmia
Opoczyńskie
Piotrkowskie
Podhale, Spisz, Orawa
Podlasie
Pogórze Gorlicko-Jasielskie
Poznańskie
Radomskie
Rawskie
Rzeszowskie
Sieradzkie
Śląsk Cieszyński
Śląsk Górny
Śląsk Dolny
Śląsk Opolski
Sanockie
Sądeczyzna
Szczecińskie
Zielonogórskie
Żywieckie
Różne i porównawcze
Razem
tekstowe
w ss. rkp. lub
masz.
1.521
21Q
1.170
1.680
788
2.094
245
6.025
563
1.203
2.177
6.039
1.436
1.610
287
410
502
502
836
976
728
1.782
9.580
2.391
326
1.489
2.600
1.052
3.357
716
9.289
1.448
1.785
1.771
7.724
1.437
2.117
702
437
933
890
1.657
580
838
1.768
9.568
2.066
693
2.484
562
4.623
345
238
246
162
463
513
1.029
176
459
1.090
253
3.168
1.945
2.823
811
5.048
555
3
298
13
98
869
1.515
708
1.175
920
129
57.766
74.954
Największa ilość m a t e r i a ł ó w pochodzi z Podlasia,
Małopolski wschodniej i p o ł u d n i o w e j , t j . z Lubelsz
czyzny, Rzeszowskiego i Krakowskiego oraz z n i e k t ó
rych o b s z a r ó w ś r o d k o w e j części k r a j u , a więc przede
wszystkim z t e r e n ó w , na k t ó r y c h k o n c e n t r o w a ł y się
138
wspomniane w y ż e j badania obozowe. J e d n o c z e ś n i e są
to m a t e r i a ł y chronologicznie najstarsze, bowiem do
piero w latach 60-tych prowadzono na szerszą s k a l ę
badania penetracyjne na Pomorzu i w Wielkopolsce,
a t a k ż e na Ziemiach Zachodnich. W ostatnim dzie
sięcioleciu organizowane b y ł y badania
uzupełniające
na obszarach penetrowanych j u ż poprzednio oraz w y
p e ł n i a n i e znaczniejszych l u k na mapie kraju. R ó w n o
legle z akcjami penetracyjnymi prowadzone były r ó w
nież na s p o r ą s k a l ę badania na terenach podkarpac
kich w z w i ą z k u z u d z i a ł e m Pracowni w programie
M i ę d z y n a r o d o w e j K o m i s j i B a d a ń K a r p a c k i c h . W 1979
r. podjęto szczegółową d o k u m e n t a c j ę we wsiach nad
w i ś l a ń s k i c h , zwłaszcza w tych okolicach, k t ó r e w naj
bliższym okresie m i a ł y ulec p r z e k s z t a ł c e n i o m w z w i ą z k u
z „ a k c j ą Wisła". N a j s ł a b i e j przedstawia się obecnie
stan b a d a ń Pracowni na obszarze Śląska
Górnego
i Opolskiego. Na D o l n y m Śląsku prowadzono d o t y c h
czas t y l k o
fragmentaryczną
dokumentację
zbiorów
muzealnych.
10
Jeśli w e ź m i e m y pod u w a g ę działy tematyczne, naj więcej m a t e r i a ł u zgromadzono z zakresu a r c h i t e k t u r y
ludowej,
meblarstwa i zdobnictwa w n ę t r z a ,
stroju
i t k a n i n y . Bogata, choć nieco mniej obfita ilościowo
dokumentacja dotyczy malarstwa i rzeźby, zdobnic
twa z w i ą z a n e g o z o b r z ę d a m i i zwyczajami dorocznymi
oraz rodzinnymi, a t a k ż e r z e m i o s ł artystycznych.
Materiały
graficzne
tekstowe
(w ss. rkp.
lub masz.)
Architektura
Meblarstwo i zdobnic
two wnętrza
Tkanina
Strój i haft
Ceramika
Zdobnictwo w metalu
Plastyka (rzeźba, ma
larstwo, kapliczki)
Zdobnictwo związane
z obrzędami Zagadnienia społeczne
Kultura materialna
Różne
18.911
16.794
12.528
2.527
3.326
1.699
12.652
14.527
4.335
12.032
4.047
2.281
897
4.987
2.713
897
1.616
6.228
2.488
1.880
5.355
Razem
57.766
74.954
Zagadnienie
—
N a s u w a j ą się pytania, j a k a jest w a r t o ś ć zgroma
dzonych m a t e r i a ł ó w , w jakiej mierze a r c h i w u m jest
wykorzystywane i j a k przedstawia się stan opraco
wania jego ogromnych zasobów. J a k o ś ć
materiałów
nie jest r ó w n a i zależy w znacznym stopniu od tego,
w j a k i sposób i przez kogo były zbierane. Ze względu
na n i e w y s t a r c z a j ą c ą ilość s t a ł e j k a d r y Pracownia zmu
szona b y ł a do korzystania z pomocy d o r a ź n i e dobie
ranych w s p ó ł p r a c o w n i k ó w , r e p r e z e n t u j ą c y c h r ó ż n y po
ziom w y k s z t a ł c e n i a i przygotowania terenowego. Nie
k a ż d y z nich p o t r a f i ł dostosować się do szybkiego tem
pa pracy w terenie, w y c z e r p a ć kwestionariusz, jeśli
mowa o etnografach, czy r ó w n i e d o k ł a d n i e w y k o n a ć
d o k u m e n t a c j ę r y s u n k o w ą . Z t y c h przyczyn obok zna
komitych r y s u n k ó w , i n w e n t a r y z a c j i czy plansz barw
nych m o ż n a s p o t k a ć r ó w n i e ż słabsze, czasem nawet
z n i e d o k ł a d n i e o d c z y t a n ą k o l o r y s t y k ą , czy p o m i n i ę t y m i
szczegółami k o n s t r u k c y j n y m i . Podobnie w tekstach za
p i s ó w obok relacji, k t ó r e s t a n o w i ą tak szerokie i pełne
opracowanie zagadnienia, że po nieznacznych uzupeł
nieniach m o ż n a b y o d d a ć je do d r u k u , zdarzają się za
pisy fragmentaryczne, z l u k a m i i brakami. Ogólnie
s t w i e r d z i ć m o ż n a , że n a j w i ę k s z ą w a r t o ś ć
posiadają
materiały zebrane podczas obozów naukowo-badaw
czych, na co w p ł y n ę ł y takie czynniki, jak opracowy
wanie m a t e r i a ł ó w na bieżąco, skrupulatna kontrola po
ich oddaniu, dyskusje i możliwość szybkiej w e r y f i
kacji spraw w ą t p l i w y c h , czy u z u p e ł n i e n i a
braków,
a t a k ż e specyficzna atmosfera p a n u j ą c a w ś r ó d uczest
n i k ó w tydh p r z e d s i ę w z i ę ć badawczych. Trzeba r ó w
nież w z i ą ć pod u w a g ę , że obozy takie u r z ą d z a n e b y ł y
na obszarach najbardziej i n t e r e s u j ą c y c h pod w z g l ę
dem ludowej plastyki i wiele jej dziedzin dokumen
towano jeszcze w p e ł n y m rozwoju. Tempo zmian w
t y m zakresie przedstawia się r ó ż n i e w poszczególnych
rejonach k r a j u , jednak wszędzie n a s t ę p u j ą one ogrom
nie szybko, zmienia się przy t y m pozycja i rola sztuki
ludowej we w ł a s n y m ś r o d o w i s k u . Substancja t r a d y c y j
na, z a r ó w n o w postaci o b i e k t ó w architektonicznych jak
e l e m e n t ó w w y p o s a ż e n i a m i e s z k a ń , stroju i t p . niszczeje
bezpowrotnie. Podejmowane wielokrotnie
próby
po
wrotu do dokumentowanego obiektu po
niewielkim
nawet u p ł y w i e czasu zazwyczaj nie d a w a ł y rezulta
tu, bowiem obiekt już nie istniał. A w a r c h i w u m
Pracowni znajduje się dokumentacja w i e l u . tysięcy
dzieł
sztuki,
rzemiosła
artystycznego,
budownictwa
i innych, u n i k a t o w y c h często zjawisk plastycznych.
Ze w z g l ę d u na szybkie tempo przemian wsi i jej
k u l t u r y , w p i e r w o t n y c h planach Pracowni z a k ł a d a n o
dokonanie zdjęcia terenowego całego obszaru
kraju
w k r ó t k i m czasie, co w praktyce okazało się niewy
konalne. M a t e r i a ł y gromadzone w sporym przedziale
czasowym nie d a j ą p o r ó w n y w a l n e g o obrazu, jeśli cho
dzi o nasilenie w y s t ę p o w a n i a poszczególnych zjawisk
w r ó ż n y c h rejonach. A r c h i w u m Pracowni obfituje na
tomiast w m a t e r i a ł y p o z w a l a j ą c e na
wnioskowanie
o r ó ż n o r o d n o ś c i t y p ó w i odmian poszczególnych w y
t w o r ó w plastycznych oraz ich t e r y t o r i a l n y m rozprzes
trzenieniu, a t a k ż e etapach rozwoju i chronologii. Od
k r y t o o g r o m n ą ilość t w ó r c ó w , specjalizujących się w
r ó ż n y c h dziedzinach plastyki, j a k r ó w n i e ż o ś r o d k ó w
rzemiosła artystycznego, został przy t y m ustalony w
m i a r ę możności charakter ich w y r o b ó w i zasięgi pro
mieniowania na okolice. Dokumentowano r ó w n i e ż sze
r e g zjawisk z zakresu k r ó t k o t r w a ł e j i przelotnej mo
dy oraz indywidualne w y t w o r y , k t ó r e nie znalazły
większego o d d ź w i ę k u w ś r o d o w i s k u .
139
I I . 1. Uczestnicy obozu naukowo-badawczego w 1955 r., Niewino-Borowe,
Zbiory archiwalne, m i m o w y s u w a n y c h t u zastrze
żeń posiadają o g r o m n ą w a r t o ś ć p o z n a w c z ą , m o g ą więc
być podstawowym ź r ó d ł e m o p r a c o w a ń w i e l u proble
mów, b ą d ź też, w innych wypadkach, znaleźć w nich
można cenne m a t e r i a ł y u z u p e ł n i a j ą c e .
Opracowanie m a t e r i a ł ó w archiwalnych nie posuwa
się równolegle z tempem ich gromadzenia, ze zrozu
m i a ł y c h zresztą w z g l ę d ó w . P o c z ą t k o w e założenie, aby
p u b l i k o w a ć sukcesywnie w y n i k i b a d a ń w postaci mo
nografii regionalnydh nie zostało zrealizowane i dwa
przygotowane do d r u k u zarysy sztuki ludowej, Opo
czyńskiego oraz L a s o w i a k ó w , pozostały w maszynopi
sach. Natomiast opracowane w skrócie efekty dalszych
b a d a ń obozowych — na zachodnim P o d l a s i u , na po
graniczu Podlasia i Lubelszczyzny
oraz w Radom
skiem
s t a n o w i ą do teraz p o d s t a w o w ą pozycję b i b l i o
graficzną dla plastyki ludowej tych t e r e n ó w , podob
nie j a k opublikowane w y n i k i n i e k t ó r y c h b a d a ń pen e t r a c y j n y c h . W porozumieniu z w ł a d z a m i a d m i n i
stracyjnymi przygotowane zostały w Pracowni p u b l i
kacje popularno-naukowe, dotyczące k u l t u r y ludowej
Gorlickiego i M y ś l e n i c k i e g o . Opracowano t a k ż e m n i e j
obszerne zarysy plastyki ludowej innych
rejonów .
W y n i k i penetracji na Ziemiach Zachodnich, gdzie zaj
mowano się przede wszystkim k u l t u r ą p l a s t y c z n ą osie
dleńców
i
zagadnieniem
kontynuacji
tradycyjnych
umiejętności
artystycznych
w
nowych
warunkach,
zostały podsumowane t y l k o częściowo .
11
12
1 3
u
ls
1 6
w o j . białostockie.
lub poszczególnych w y t w o r ó w i t p . Szczególnie dużo
prac dotyczy z a g a d n i e ń rzeźby, budownictwa, meblar
stwa i dekoracji w n ę t r z a , zdobnictwa o b r z ę d o w e g o ,
a t a k ż e w y r o b ó w artystycznego r z e m i o s ł a , zwłaszcza
garncarskich i kowalskich. Wiele p r o b l e m ó w i tema
t ó w zostało p o d j ę t y c h i opracowanych po raz pierwszy
w ł a ś n i e w Pracowni. Obszerniejsze opracowania mo
nograficzne dotyczą m.in. m a l a r s t w a , d r u k ó w
na
p ł ó t n i e , garncarstwa i k a f l a r s t w a , meblarstwa
zdobnictwa w m e t a l u . P o w s t a ł też syntetyczny za
rys, o b e j m u j ą c y c a ł o k s z t a ł t ludowej p l a s t y k i . W i ę
kszość tych pozycji w y s z ł a spod p i ó r a Romana Reinfussa. Profesor Reinfuss był autorem programu badaw
czego Pracowni, k t ó r y to program
konsekwentnie,
z ogromnym n a k ł a d e m pracy i z a p a ł e m , realizuje m i
mo znacznych i r ó ż n o r a k i c h t r u d n o ś c i . P r z y j ę t y sys
tem b a d a ń s p o t y k a ł się wielokrotnie z k r y t y k ą zwo
l e n n i k ó w d o g ł ę b n y c h s t u d i ó w problemowych, uszczyp
l i w i e o k r e ś l a n o je nawet jako „ b a d a n i a przez d z i u r ę
w plandece" (samochodu). O słuszności p r z y j ę t e j k o n
cepcji p r z e k o n a ł Profesor p r z e c i w n i k ó w najskuteczniej
właśnie
przez systematyczne publikowanie
dużych,
analitycznych pozycji, d o t y c z ą c y c h kolejnych
dyscyplin
ludowej plastyki, przygotowanych niezwykle sumien
nie na bazie m a t e r i a ł ó w a r c h i w a l n y c h zgromadzonych
w Pracowni.
18
1 9
20
a
28
17
W zakresie prac monograficznych, d o t y c z ą c y c h posz
czególnych gałęzi plastyki, m a t e r i a ł y ardhiwalne sta
nowiły
podstawę
szeregu
s t u d i ó w , przygotowanych
z a r ó w n o przez s t a ł y c h p r a c o w n i k ó w , j a k r ó w n i e ż oso
by w s p ó ł p r a c u j ą c e z t ą p l a c ó w k ą . Około 140 takich
prac u k a z a ł o się na ł a m a c h „ P o l s k i e j Sztuki L u d o
wej", publikowane b y ł y t a k ż e w innych w y d a w n i c t
wach ciągłych i zwartych. Są w ś r ó d nich biografie
a r t y s t ó w ludowych, monografie o ś r o d k ó w w y t w ó r c z y c h
140
W przygotowaniu są n a s t ę p n e prace z zakresu
r z e ź b y w kamieniu, zdobnictwa w drzewie. Całościo
wego opracowania wymaga jeszcze szereg d z i a ł ó w tak
obszernych, j a k np. zdobnictwo z w i ą z a n e z obrzędami
i zwyczajami, a r c h i t e k t u r a , tkanina, haft i strój.
W y c z e r p u j ą c e opracowanie całych, stale n a r a s t a j ą c y c h ,
materiałów
archiwalnych
przekracza
możliwości
szczupłej garstki stałydh p r a c o w n i k ó w . Toteż zbiory
a r c h i w u m są u d o s t ę p n i a n e wszystkim zainteresowa
n y m p r a c o w n i k o m n a u k o w y m , doktorantom i studen24
I I . 2. Uczestnicy obozu naukowo-badawczego w 1959 r., T u r a s z ó w k a ,
8 5
t o m . K o r z y s t a j ą z nich r ó w n i e ż pracownicy insty
tucji o ś w i a t o w y c h i k u l t u r a l n y c h , plastycy i projektan
ci, a ponadto znaczna ilość w y t w ó r c ó w i r ę k o d z i e l n i
k ó w z w i ą z a n y c h g ł ó w n i e z „ C e p e l i ą " szuka tutaj wzo
woj. k r o ś n i e ń s k i e .
2 6
r ó w do produkcji w y r o b ó w p a m i ą t k a r s k i c h . „W ten
sposób zgromadzone w a r c h i w u m m a t e r i a ł y służą nauce
i potrzebom codziennego życia", j a k lapidarnie a cel
nie określiła jego f u n k c j ę Zofia B. G ł o w a .
2 7
PRZYPISY
1
Powstanie,
organizacja
i charakter
Państwowego
Instytutu
Badania
Sztuki
Ludowej,
„Pol. Szt. Lud."',
r. 1, 1947 nr 1/2, s. 60—61; R. Reinfuss, Stan
badan
nad sztuką
ludową
i ich perspektywy
na
najbliższą
przyszłość,
„Pol. Szt. L u d . " , r. 18, 1964 n r 4, s. 190—91.
Konferencja
w sprawie
aktualnych
zagadnień
naukowo
badawczych
i twórczych
polskiej
plastyki
ludowej, „Pol. Szt. Lud.", r. 5, 1951 nr 3, s. 67; B. U r
banowicz, Konferencja
w Jadwisinie,
t a m ż e , nr 4/5, s.
146—153; R. Reinfuss, Organizacja
badań nad
sztuką
ludową,
„ M a t e r i a ł y do S t u d i ó w i Dyskusji z zakresu
Teorii i H i s t o r i i Sztuki", r. 2, 1951 nr 5, s. 404—421.
' R. Reinfuss, Organizacja...,
s. 410 i dalsze; t e n ż e ,
Dorobek naukowy
dziesięciolecia
w zakresie sztuki
lu
dowej oraz plany na najbliższe
pięciolecie,
„Materiały
do S t u d i ó w i Dyskusji...", r. 5, 1955 n r 3—4, s. 389—411.
W latach 1946—1980 pracowali: P r z e m y s ł a w B u r
chard (1953—1955), Maria Czarnecka (od 1961), Wanda
Drabik (od 1969), B o g u m i ł a D z i k i (obecnie Szurowa,
1967—il970), Ewa F r y ś - P i e t r a s z k o w a (ad 1955), Zofia
Barbara G ł o w a (° v. K u r k o w a , 1949—1965), Eleonora
J a i n i k o w s k a - W i l c z y ń s k a ¡(1950—¡1952), B o ż e n a K u r a l (od
1970), A l i c j a M a ł e t a (od 1977), Olga M u l k i e w i c z - G o l d bergowa (1955—1961), M a r i a P r z e ź d z i e c k a (1952—1965),
Roman Reinfuss
(od 1946), Ewa
Snieżyńska-Stolot
(1965—1970), Z d z i s ł a w Szewczyk (1947—1948), Halina
Wójcik (obecnie Machaczka, 1965—1970), Z y g m u n t W i g lusz (1955—1956).
W s p ó ł p r a c o w a l i z P r a c o w n i ą : Zofia
Cieśla-Reinfussowa (od 1946), P r z e m y s ł a w B u r c h a r d (1952), M a r i a Czar
necka (1951—1961), Leszek Dzięgiel (1952—1955) oraz
2
4
fotografowie z IS P A N : Stefan Deptuszewski (1947—
—1977) i Jan Swiderski (od 1954).
M . Gładysz, Badania
sztuki ludowej
na
Śląsku
Cieszyńskim,
Górnym
i Opolskim,
„Pol. Szt. Lud.",
r 2, 1948 nr 9/10, s. 61—62.
• Na Podlasiu i Lubelszczyźnie: w r. 1952 (Bacho
rza), 1954 (Kozłówka), 1955 (Niewino Borowe), 1958
(Urzędów), 1960 (Sosnowica), 1962 ( H a d y n ó w ) ; w Rzeszowskiem: w r. 1950 (Werynia), 1957 (Kańczuga), 1959
( T u r a s z ó w k a ) ; w Kieleckiem i Radomskiem: w r. 1951
(Sladków) i 1953 (Policzna) oraz na terenie Mazowsza:
w r. 1949 (Sulejów), 1956 (Głuchów) i 1961 (Bujny).
Opublikowana jest t y l k o pierwsza wersja tych
kwestionariuszy, zob. R. Reinfuss, Instrukcje
i kwestio
nariusze dla badaczy kultury ludowej, „Pol. Szt. Lud.",
r. 4, 1950 nr 1—6, s. 88—92.
Z. B. G ł o w a , Dziesięć
lat Archiwum
Sekcji
Ba
dania Plastyki
Ludowej
PIS, „Pol. Szt. Lud.", r 11,
1957 nr 3, s. 187—188.
Ponad 70.000 fotografii łącznie ze zbiorami Pra
cowni Sztuki Nieprofesjonalnej IS P A N .
R. Reinfuss, Problem Karpat w badaniach k u l t u
ry ludowej, „Pol. Szt. Lud.", r. 13, 1959 nr 1/2, s. 10;
Z. Szyfelbejn,
Konferencja
sprawozdawczo-planująca
Działu
IV Etnografii
Instytutu
Historii
Kultury
Ma
terialnej
PAN i Centralnego
Zarządu
Muzeów
i Och
rony Zabytków,
„ E t n o g r a f i a Polska", r. 1, 1958, s. 410.
R. Reinfuss, Sztuka ludowa Podlasia
Zachodnie
go, „Pol. Szt. Lud.", r. 6, 1952 nr 4/5, s. 270—287.
Tenże, Sztuka
ludowa
na pograniczu
Lubelsz
czyzny i Podlasia,
„ S t u d i a i M a t e r i a ł y Lubelskie", Et
nografia I , 1962 s. 108—146.
5
7
8
9
1 0
1 1
1 2
I I . 3. Fotografowanie
1 3
rzeźby z kapliczki
(Jan
Swiderski i Roman Reinfuss), 1959 r., Żmigród, w o j . k r o ś n i e ń s k i e .
Tenże, Z badań nad sztuką
ludową
w
Radom
skiem, „Pol. Szt. Lud.", r. 9, 1955 nr 1, s. 23—51; ten
że, Badania
terenowe
w- rejonie
kielecko-sandomierskim, „Pol. Szt. Lud.", r. 6, 1952 nr 1, s. 35—47.
Z. Cieśla-Reinfussowa, Materiały
do sztuki
lu
dowej Mazowsza Płockiego,
„Pol. Szt. Lud.", r. 7, 1953
nr 1, s. 38—55.; tejże, Sztuka ludowa w
Sieradzkiem,
„Pol. Szt. Lud.", r. 10, 1956 nr 6, s. 297—313; E. F r y ś -Pietraszkowa, Badania
penetracyjne
Zespołu
Doku
mentacji Sztuki Ludowej
1S PAN w woj.
białostockim
w 1968 r., „Rocznik Białostocki", t. 10, B i a ł y s t o k 1970.
s. 409—415, oraz inne pozycje.
Nad rzeką Ropą, pr. zbiór, pod red. R. Reinfussa, t. I I , K r a k ó w 1965; Monografia
powiatu
myśle
nickiego,
pr. zbiór, pod red. R. Reinfussa, t. I I , Kul
tura ludowa, K r a k ó w 1970.
m.in. R. Reinfuss, Kultura
ludowa
Zamojszczyzny na tle stosunków
etnograficznych
województwa
lu
belskiego,
(w:) Zamość
i Zamojszczyzna
w
dziejach
i kulturze polskiej,
pr. zbiór, pod red. K . Myślińskiego,
Zamość 1969, s. 435—448; tenże, Z etnografii
powiatu
jasielskiego,
(w:) Studia z dziejów
Jasła i powiatu
ja
sielskiego,
K r a k ó w 1964, s. 591—630; M . P r z e ź d z i e c k a ,
Sztuka i zwyczaje
ludowe,
(w:) Ziemia
Chrzanowska
i Jaworzno,
pr. zbiór, pod red. J. Lewandowskiej,
Kraków
1969,
s.
387—401;
E.
Fryś-Pietraszkowa,
Sztuka
Górali
Babiogórskich,
(w:) Babiogórski
Park
Narodowy,
pr. zbiór, pod red. W. Szafera, K r a k ó w
1963, s. 271—281.
R. Reinfuss, Tradycyjna
kultura plastyczna
lud
ności przesiedlonej
w województwie
koszalińskim,
„Ma
t e r i a ł y Zachodnio-Pomorskie", t. 14, Szczecin 1968, s.
383—396.
R. Reinfuss, Malarstwo
ludowe,
K r a k ó w 1962;
M . Przeździecka, O małopolskim
malarstwie
ikonowym
1 4
15
1 6
1 7
1 8
XIX
wieku.
Studia
nad epilogiem
sztuki
cerkiewnej
w diecezji przemyskiej
i na terenach sąsiednich,
Wroc
ł a w — W a r s z a w a 1973.
R. Reinfuss, Polskie
druki ludowe na
płótnie,
Warszawa 1954.
R. Reinfuss, Garncarstwo
ludowe,
Warszawa
1955; tenże, Ludowe
kafle malowane,
K r a k ó w 1966;
E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , Ośrodek
garncarski
w
Łążku
Ordynackim
i jego wyroby na tle ceramiki
malowanej
w Polsce, W r o c ł a w — W a r s z a w a 1973.
R. Reinfuss, Ludowe
skrzynie
malowane,
War
szawa 1954; tenże, Meblarstwo
ludowe w Polsce, Wroc
ł a w — W a r s z a w a 1977.
Tenże, Ludowe
kowalstwo
artystyczne
w
Pol
sce, praca w d r u k u .
R. Reinfuss, J. Swiderski, Polska Sztuka
Ludo
wa, K r a k ó w 1960.
Publikowano szereg niewielkich prac, m i n . : Z.
C i e ś l a - R e i n f u s s o w a , Dom z wnęką
w polskiej
archi
tekturze
ludowej,
„Pol. Szt. Lud.", r. 6, 1952 nr 4/5,
s. 263—269; R. Reinfuss, Z badań nad
budownictwem
ludowym
w województwie
kieleckim,
„Pol. Szt. Lud.",
r. 25, 1971 n r 2, s. 67—78. W ramach prac przygoto
wawczych do opracowania syntetycznego wykonano^-,69
k a r t o g r a m ó w , i l u s t r u j ą c y c h rozprzestrzenienie określo
nych t y p ó w r z u t ó w c h a ł u p , konstrukcji zrębów, da
c h ó w itp.
K i l k a n a ś c i e prac magisterskich powstało na ba
zie m a t e r i a ł ó w archiwalnych Pracowni. Jako m a t e r i a ł
u z u p e ł n i a j ą c y wykorzystano je w w i e l u innych pra
cach.
W ciągu ostatnich 5 lat k w e r e n d ą archiwum
naukowego prowadzi 90—120 osób rocznie.
Z. B. G ł o w a , op. c i t , s. 188.
1 9
8 0
2 1
2 2
2 3
2 4
2 5
2 6
2 7
Fot.: J . Czajowski, il. 3; J , Swiderski, il". 1, 2
