Historia badań nad tańcem ludowym w Polsce / LUD 1967 t.51 cz.2

Title

Description

LUD 1967 t.51 cz.2,s.415-452

Creator

Lange, Roderyk

Date

1968

Format

application/pdf

Identifier

oai:cyfrowaetnografia.pl:288

Language

pol

Publisher

Polskie Towarzystwo Ludoznawcze

Relation

oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:326

Subject

taniec ludowy

Text

J(ODEI!YK

Li\NGE

HrSTOHlA

BADAŃ NAD TAŃCEM

LUDOWYM

W POLSCE
WSTĘP

Taniec ludowy w Polsce płynie kilkoma odrębnymi nurtami, wykazującymi odrębne cechy i nazwy.
Pojęciem "folklor taneczny" oznaczamy tradycyjne tańce dawnej wsi.
Były one powiązane z życiem społeczności wiejskiej i wykonywano je
na własny użytek, bez myśli o postronnym widzu. Forma taneczna pełniła też wiele wybitnych funkcji o znaczeniu społecznoobrzędowym
i magicznym. [6, H].* Do naszych czasów zachował się względnie dobrze
dawny repertuar taneczny na terenie Polski i jeżeli nie jest już współcześnie wykonywany, to żyją jeszcze jego dawni wykonawcy. Tańce
dawnej wsi tworzą zwarte, tradycyjne zestawy repertuarowe,
które
stosunkowo wolno się przeobrażały. Zwykle też jeden {rzadko kilka) spośród tańców jest w tym rep2rtuarze pierwszoplanowy.
Często taniec
pierwszoplanowy nadaje charakter całej praktyce taneczno-muzyc~nej
danego terenu.
Właśnie te "tańce pierwszoplanowe", o zdecydowanym typie rytmicznym i choreotechnicznym, mają określone zasięgi terytorialne tworząc
często ponadregionalne działy. [6,141].
Trudno sobie oczywiście wyobrażać, że te tradycyjne zestawy repertuarowe tańców wiejskich nie wykazują zróżnicowarl. Przede wszystkim
obserwujemy lokalne i nawet indywidualne warianty wykonawcze tego
samego luńccl. Dochodzi tu często do głosu twórcza inwencja tancerzu
wiejskiego Każde wykonanie jakiegoś tańca jest tu najczęściej improwizacją i mikrokompozycją w obrębie obowiązujących aktualnie kanonów.
W niektórych tylko regionuch na terenie Polski struktura poszczególnych
t8J1CÓW jl~st ściślej określona i niezmienna (np. Śląsk, Kaszuby).
Wskutek skłonności do improwizowania formy tanecznej jak i muzyki do tańców (tancerz przyśpiewuje kapeli melodię przed rozpoczę• C~'rr~' w

bihliografii.

nawiasach

oznaczaj'l

pozycje

wymienione

na

końcu

w

wykazie

,11 li

RODERYK

LANGE

ciem tańca), również i nazwy tańców nie wykazują stabilności i np. jedna
nazwa może dotyczyć wielu różnych pod względem choreotechnicznym
tańców lub też różne nazwy mogą dotyczyć tego samego tańca. Dlatego
sama nazwa nie może stanowić o identyfikacji
określonego tańca.
Niewątpliwa
jest także współzależność
muzykowania
i tańczenia
wiejskiego. Formy ruchowe, choreotechniczne,
z całą pewnością wywierały wpływ na kształtowanie
się muzyki wiejskiej.
Stąd znajomość
istotnego
wyglądu
folkloru
tanecznego
miałaby
pierwszorzędne
znaczenie praktyczne
również dla prac muzykologicznych.
Dużą rolę w tworzeniu
się tradycyjnego
repertuaru
wsi odegrały
infiltraty
w postaci tańców obcego pochodzenia
(obce narody lub obce
środowiska).
Tańce innych narodów zostały niekiedy
tak dalece wchłonięte,
że
trudno
utożsamiać
je z pierwowzorami
(np. "ecossaise"
występujący
w niektórych regionach jako "szoc", szorc" itd.). Często były to w prostej
linii zapożyczenia.
Ale 'i-ównież wyraźne są wpływy europejskiej
mody
tanecznej
w różnych okresach.
Na wieś docierały
tego rodzaju tańce
z opóźnieniami
i zawsze z odkształceniami
charakterystycznymi
dla procesów adaptacji obcych środowiskowo
tworów.
W Polsce obserwujemy
dodatkowo, obok wpływów i przenikania
repertuaru
tanecznego
miejskiego,
również szczególnie silne oddziaływanie środowiska
szlacheckiego,
dworskiego,
z drugiej jednak strony stosunkowo dawne źródła (od renesansu począwszy) rejestrują
przenikanie
polskich tańców chłopskich do kultury szlacheckiej.
Z tego środowiska,
drogą pośrednią, często rozprzestrzeniają
się one po całej Europie w różnych okresach mody na "tańce polskie". Szczególnie zabytki muzyczne
z epoki renesansu w Polsce obfitują w melodie taneczne, których pochodzenie zdaje się wskazywać
na środowisko wiejskie pomimo szaty,
jaką im nadawali
dworscy kompozytorzy.
[38]. Ten szczególny okres
powiązania
kultury
dworskiej
z kulturą
wiejską, ludową mija jednak
szybko i dopiero w dobie romantyzmu
obserwujemy
ponownie świadome włączanie
elementów
repertuaru
tanecznego
wsi do repertuaru
warstw uprzywilejowanych
(od końca XVIII. w.). Polegało ono w tym
okresie nie tylko na naśladowaniu
czy adaptowaniu
muzyki tańców
chłopskich przez ówczesnych kompozytorów,
ale również na aktywnym
uprawianiu
"tańców ludowych"
przez szlachtę wiejską (kuligi, maskarady itd.) w tym celu przebierającą
się nawet w "stroje ludowe". Były
to oczywiście tańce ludowe w swoistym wydaniu.
Z dworów szlachty
wiejskiej tańce te przechodziły na sale redutowe, na bale szlacheckie i potem mieszczańskie
(XIX w.). Przedostawały
się również na sceny dworskie (np. balet dworski Tyzenhauza
w Grodnie, przeniesiony
przez króla w 1785 r. do Warszawy - składał się z chłopów pańszczyźnianych)

Historia

badldt

nad

tańcem

lllclow.vJn

tv

Polsce

417

i potem do opery warszawskiej, gdzie specjalnego szlifu dodawali im
stołeczni baletmistrzowie (np. R. Turczynowicz 1813-1882, F. Krzesiński
HI23-1905). [67/5]. Rezultatem rozprzestrzeniania się tą drogą tańców
pierwotnie pochodzenia wiejskiego na terenie całego kraju jest grupa
tzw. "tańców narodowych", do których obecnie zaliczamy: poloneza, krakowiaka, mazura, kujawiaka i oberka. Niewątpliwie "iańce narodowe"
odbywały niekiedy swą powtórną drogę. na wieś - już za pośrednictwem dworu.
Z końcem wieku XIX i szczególnie na początku XX zaczęto wprowadzać tańce i zabawy ruchowe pochodzenia wiejskiego do repertuaru
zajęć szkolnych, jako ćwiczenia ruchowe, rekreacyjne. Wypracowano też
specjalną metodę nauczania tych "ludowych" tańców, sprowadzając je
do uproszczonych schematów wykonawczych (np. programy AWF).
Równocześnie wielki ruch amatorskich zespołów włączył do swego repertuaru w tym okresie również tańce "narodowe" i "ludowe" jako elementy szczególnie wyraźnie akcentujące "narodowość". W tym wydaniu
tańce pierwotnie wiejskie, przeznaczone wyłącznie do użytku wsi, zostały
gruntownie zaadaptowane do swojej nowej funkcji widowiskowej i propagandowej iprzez inne środowisko społeczne (miasto).
Zjawisko tańca ludowego w Polsce jest więc niezmiernie skomplikowane ze względu na swą wieloraką 'Przydatność użytkową i adaptacje
dokonywane w różnych okresach przez różne środowiska społeczne dla
różnych celów.
Te nurty tańca ludowego wiodą tak dalece oddzielny żywot, że
w niektórych wypadkach interpretacja tego samego tańca (pierwotnie)
jest tak dalece różna, że trzeba by mówić o kilku różnych tańcach. Nie
wyklucza to oczywiście okresowego, wzajemnego oddziaływania na siebie
poszczególnych nurtów tańca.
Taniec ludowy i współcześnie ma duże zapotrzebowania praktyczne.
W związku z powstaniem zawodowych, dużych zespołów "ludowych"
otrzymaliśmy nawet nowe inteflpretacje sceniczne folkloru tanecznego.
Wiele jest jednak zupełnie mylnych iPOjęĆo wyglądzie ipierwotnych
form wiejskiego tańca, o jego schemacie wykonawczym, o mechaniźmie
jego powstawania i zanikania. Stąd wiele opracowań scenicznych (zawodowych i amatorskich) tańca ludowego z góry jest narażonych na niepowodzenie ze względu na brak znajomości rzeczy. Jak dziwnie wygląda
np. w konfrontacji z materiałami źródłowymi tak ,bardzo wśród praktyków tanecznych zakorzeniony mit "o jednej, jedynej, prawdziwej, nieskażonej postaci każdego tańca ludowego".
Szeroko zakrojone badania etnograficzne w dziedzinie tańca i utworzenie naukowo ugruntowanej dziedziny folklorystyki tańca tak bardzo
mogłyby być pomocne w swych rezultatach dla ·praktyki tanecznej. Tą
5 -

Lud,

t. 51, cz. II, 1965

418

RODERYK

LANGE

dr,agą uzyskane materiały mogłyby te pochodne, sceniczne 'postaci tańca
ludowego odświeżyć, eliminując kosmopolityczne, sztampowe w'klejki
z tańców polskich. Wiele nieznanego, "egzotycznego" materiału czeka na
nowe interpretacje sceniczne.
Ogólnie rzecz biorąc trzeba stwierdzić, że dawny tradycyjny repertuar taneczny wsi na terenie PolSki ulega w~półcześnie gwałtownemu
wyparciu przez tańce lansowane przez modę europejską. Dla swojej
przyjemności młodzież wiejska uprawia dziś 'przeważnie właśnie tego
rodzaju tańce na swoich zabawach. Dawne kapele, ten nieodzowny
współczynnik tańca w dawnym trybie, muszą się dostosowywać do nowych wymagań i albo zmieniają repertuar, albo też wycofują się ze swej
działalności. Jesteśmy świadkami wielkiego przełomu, jaki się dokonuje
aktualnie w sposobie muzykowania i tańczenia na całym świecie.
Ciekawym również zjawiskiem w dziedzinie tańca jest sposób przyswajania sobie tańców nowoczesnych przez młodzież wiejską i podmiejską· Pomimo znacznego dziś już zbliżenia wsi do miasta i technicznego
wyposażenia wielu świetlic w nowoczesny sprzęt techniczny (radia,
adaptery, magnetofony, instrumenty muzyczne), tańce te nabierają swoistych cech wykonawczych, wyrażających gusty współczesnej młodzieży
wiejskiej.
W różnych ok,resach podejmowano próby "utrzymania przy życiu"
folkloru tanecznego przy pomocy zespołów tanecznych. Najbardziej
jednak pieczołowity stosunek do tańca i nawet oparcie się na bezpośrednich wykonawcach wiejskich nie zmieni faktu, że te poczynania
mają charakter rekonstrukcji lub w najlepszym razie sprowadzają się
do powstania rezerwatu tanecznego. Wszystkie tego rodzaju wysiłki poświadczają niezbicie, że foLklor taneczny zachowuje swe treści, funkcje
i formę tylko w swoim pierwotnym, naturalnym środowisku użytkowników. Przeniesiony na scenę choćby nawet wiejskiego domu kultury zmienia swoją funkcję - staje 'się tańcem widowiskowym, zmienia swoje
formy - dostosowuje się do wymogów (nawet najskromniejszej) sceny i za,czyna wieść nowy żywot już w nurcie teatru ludowego.
Ponieważ jednak jeszcze dziś stan zachowania f.okloru tanecznego
w Polsce umożliwia namiprześledzenie jego form na żywo, istnieją realne
możliwości przeprowadzenia badań terenowych, zupełnie już niemożliwych w wielu krajach 'zachodniej Europy. Rezultaty etnograficznych badań nad tańcem - to przede wszystkim możliwość dokonania weryfikacji
dawnych źródeł i ich dopełnienie oraz utworzenie w Polsce gałęzi folklorystyki tanecznej.
Trzeba sobie jednak zdać sprawę z tego, że o ile np. muzyka już
dawno przebrnęła przez okresy sztuki niepiśmiennej, niezawodowej do
etapu zawodowo uprawianej dziedziny o ustalonej wiedzy muzycznej

IIis!ori"

hadań

nad

tańcem

tur1ow!Jm

w Polsce

419

i piśmie nutowym
(już w XVII. w.powstał
współczesny system), to
dziedzina tańca dopiero aktualnie pokonuje trudności w zakresie zdobywania rangi sztuki piśmiennej.
Dopiero też w ostatnich latach dziedzina badania folkloru tanecznego doczekała się specjalnie utworzonych sekcji w poszczególnych ośrodkach etnograficznych na całym świecie i międzynarodowych organizacjach i kongresach (International Folk Music Council 1962, VII. Kongres
Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie 1964).
Biorąc pod uwagę stopień i zakres zainteresowań tańcem ludowym
w Polsce na drodze do formowania się folklorystyki tanecznej jako dyscypliny naukowej, możemy wyróżnićnajogólniej
następujące okresy:
1) O d
n a j d a w n i ej szy ch
czas ów
do
pier w szej
ć w i e r c i w i e k u XIX.
Kazania, zakazy kościelne. Wzmianki, wiadomości przyczynkarskie. Opisy tańców jako elementy warsztatu

Cyfrowa Etnografia

Item

New Tags