-
Title
-
Etnograficzne przesłanki wyznaczania pogranicz etnograficznych / LUD 1975 t.59
-
Description
-
LUD 1975 t.59, s.63-74
-
Creator
-
Staszczak, Zofia
-
Date
-
1975
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1371
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:1483
-
Subject
-
pogranicze polsko-niemieckie
-
pogranicze etniczne
-
Text
-
Lud, t. 59. 1975
ZOFIA STASZCZAK
ETNOGRAFICZNE
PRZESŁANKI WYZNACZANIA
ETNICZNYCH
/NA PRZYKŁADZIE
POLSKO-NIEMIECKIEGO
KULTUROWEGO)
POGRANICZ
POGRANICZA
Zakreślony temat już na wstępie wymaga ustalenia pojęć terytorium
i pogranicza etnicznego. Za P. L Kusznierem można przyjąć, że "terytorium etniczne jest to obszar, na którym dany naród rozwinął się, na
którym żyje, względnie żył do niedawnych czasów i z którym jest on od
dawna i nieprzerwanie związany swoją twórczą kulturową działalnością" l. Natomiast jeżeli chodzi o uściślenie pojęcia 'pogranicza etnicznego, to już użycie słowa pogranicze, a nie -.granica wyjaśnia, że nie
chodzi tu o jakąś linię demailkacyjną, ale o strefę. Tak więc ujmując
pogranicze można posłużyć się tymi samymi kryteriami, które odnoszą
się do terytorium etnicznego. Jak stwierdza bowiem G. Labuda "od
prastarych czasów ludzie różnili się językiem, obyczajem, naj ogólniej
kulturą i sposobami zachowania; na tle tych różnic zarysowały się
z czasem granice narodowościowe, etnograficzne, kulturowe i inne. Nieraz stanowiły one dziedzictwo wspólnot plemiennych, nieraz jednak były
wynikiem przemian wywołanych rozwojem sił wytwórczych, migracji,
organizacji politycznej, przyswajania nowej religii, przeobrażeń społecznych i klasowych, a także akulturacji lub wynarodowienia całych
grup ludności. Granice te rzadko pokrywały się ze sobą" 2. A więc obok
takich tradycyjnych
kryteriów, przy pomocy których wyznaczamy
wszelkie pogranicza, jak polityczny stan posiadania, narodowość, język,
należy uwzględniać i inne elementy kultury. Wymienione elementy
stanowią źródło tworzenia i utrzymywania się świadomości odrębności
l P. 1. Ku~ncr.
K metodologii
opredelenija
etnograficeskich
teTTitorii.
skaja Etnogral'ija" 1946, nr l, s. 12-24.
2 G. Labuda.
Polska granica zachodnia. Tysiąc lat dziejów politycznych,
1971. s. 27.
"SovetPoznań
G4
ZOFIA
STASZCZAK
etnicznej, w oparciu o którą można zapewne najbardziej precyzYJnIe
wyznaczać wszelkie pogranicza. Używając określenia "pogranicze pcllsko-niemieckie" wypada przypomnieć o pewnej umowności tego określenia.
Chodzi tu oczywiście nie tylko o dzisiejszą granicę, czy strefę graniczną
między dwoma narodami, lecz także o wszelkie związane z nicj \\. treści
zjawiska.
Rejestracja i opis wszelkiego rodzaju granic konkretnych wspólnot
społecznych i politycznych, a także wypracowywanie metod ustalania
takich granic, od dawna jest przedmiotem rozważań wielu badaczy geografów, prawników, historyków, antropologów, przyrodników i etnografów. Jeżeli chodzi o stopień przydatności wyników poszczególnych
dyscyplin dla określenia stanu pogranicza etnicznego, to należy zauważyć, że ustalenia historyczne operują głównie danymi o podziałach politycznych, które nie są jednoznaczne z podziałami etnicznymi. Chociaż
niewątpliwie podziały polityczne mają jakiś wpływ na ustalenie si~
granic etnicznych, a wpływ ich jest wzajemny (podobnie jak \V wypadku
narodotwórczych
funkcji państwa obok państwowotwórczych
funkcji
narodu), to trudno określić granice etniczne przy pomocy samych tvlko
podziałów politycznych. Kr:x.terium językowe jest najpowszechniej przyjęte w omawianym przez nas zakresie i byłoby najostrzejsze, gdyby nie
szereg historycznych uwarstwień, które np. kazałyby według tego kryterium uważać dzisiejszych Irlandczyków za Anglików. Nie trzeba też
zapominać, że język jest tylko jednym z kryteriów obiektywnej przynależności do narodu 3. Mimo nierównomiernego i rzadkiego występowania, duże znaczenie mają dane archeologiczne. Tym większe, że odtwarzają one stan rzeczy w dość odległym przekroju czasowym. Wadą
ich jest natomiast mała przydatność opartych na nich ustaleń dla współczesnych nam społeczeństw 4. Toteż dość wcześnie wśród zwolennikó\v
przedstawicieli wymienionych dyscyplin pojawiła się tendencja do łącznego spożytkowania danych historycznych, archeologicznych i języlwwych przy określaniu terytoriów i granic etnicznych ,i. Doceniono także ••
w tym zakresie i dane etnograficzne. Etnografia bowiem posługując
się przestrzennymi
ujęciami rozmieszczenia zjawisk kulturowych, dostarcza także obiektywnych przesłanek w omawianym zakresie. Sami
etnografowie zajmują niekiedy w tej sprawie dość ostrożne stanowisko.
Chodzi tu szczególnie o pracę J. BarabMia G,' który stwierdza. że brak na
3 Tamże, s. 28.
, Por. np. K. Jażdżewski, Stosunki
etniczne na Slqsku w I tysiqcleciu
przed n.t!.
i te I tysiącleciu
n.e. "Biblioteka wiedzy o Sląsku. Seria Archeo1ogi
