-
Title
-
Struktury elementarne i współczesne zmiany zwyczajów dotyczących małżeństw (przykład polski) / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.81-90
-
Creator
-
Kutrzeba-Pojnarowa, Anna; Stomma, Ludwik
-
Date
-
1977
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:822
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:894
-
Text
-
„Etnografia Polska", t. X X I z. 1
ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , L U D W I K STOMMA
STRUKTURY ELEMENTARNE I WSPÓŁCZESNE ZMIANY
ZWYCZAJÓW DOTYCZĄCYCH MAŁŻEŃSTWA
(przykład
polski)
I
Studia d o t y c z ą c e z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w r o d z i n n y c h są w Polsce tak
dawne, j a k studia nad k u l t u r ą c h ł o p s k ą i k u l t u r ą n a r o d o w ą w ogóle.
W y d a j e się, że d u ż a i l o ś ć
m a t e r i a ł ó w , obecnie ewidencjonowa
n y c h , m o ż e z a i n t e r e s o w a ć ze w z g l ę d ó w p o r ó w n a w c z y c h badacza i n n y c h
k r a j ó w europejskich.
T r u d n o ś ć w y k o r z y s t a n i a i s t n i e j ą c e g o m a t e r i a ł u polega na jego f r a g
mentaryczności i niedokładności wielu opisów. Najściślejsze są m a t e r i a ł y
zawarte w opracowaniach k o ń c a w i e k u X I X po okres I w o j n y i n a s t ę p n i e
w okresie P o l s k i Odrodzonej po r. 1918 do k o ń c a lat trzydziestych, k i e d y
nie t y l k o gromadzono ź r ó d ł o w e opisy, ale p o d j ę t o r ó w n i e ż szereg prac
a n a l i t y c z n p - p o r ó w n a w c z y c h , w y c h o d z ą c y c h z r ó ż n y c h koncepcji teore
t y c z n y c h r ó ż n y c h k i e r u n k ó w n a u k s p o ł e c z n y c h (etnologii,
socjologii).
B y ł y te k i e r u n k i w nauce polskiej odbiciem p r ą d ó w n a u k i europejskiej.
C h a r a k t e r y s t y c z n y dla t y c h o k r e s ó w p l u r a l i z m z a i n t e r e s o w a ń i metod
badawczych (do k t ó r e g o p o w r a c a m y r ó w n i e ż obecnie) oraz w y k o r z y s t y
w a n i e o r y g i n a l n y c h m a t e r i a ł ó w p o l s k i c h i s ł o w i a ń s k i c h , p o z w a l a ł y ( i po
z w a l a j ą obecnie) na p o d j ę c i e p r ó b n o w e j i n t e r p r e t a c j i m a t e r i a ł ó w zasta
n y c h oraz stawiania n o w y c h p y t a ń w prowadzonej ankiecie. S ą d z i m y ,
ż e m o g ą one s t a ć się naszym w k ł a d e m w europejskie badania.
1
P o c z ą t k o w o p r z e w a ż a ł a w badaniach polskich h i s t o r y z u j ą c a tendencja
badawcza pod w y r a ź n y m w p ł y w e m J. Bachofena. Powodzeniem c i e s z y ł y
s i ę w Polsce w X I X w . prace P. L e t o u r n e a u i E. Westermarcka. U g r u n t o
w a n ą p o z y c j ę ma praca F. Engelsa. O r y g i n a l n y w k ł a d p o l s k i to p r ó b y
poszukiwania c e c h s p e c y f i c z n y c h polskiego ( i s ł o w i a ń s k i e g o ) ob-
1
Por. L . S t o m m a ,
Stan badań
nad obrzędowością
polską
od
XVIII
w., „Etnografia Polska", t. 19: 1975 z. 1, s. 83-92; tenże, Rytuał
w Polsce. Analiza strukturalna, tamże, s. 51-64.
6 — Etnografia Polska, 1. X X I , z. 1
połowy
pokładzin
82
ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , L U D W I K STOMMA
r z ę d u i z w y c z a j ó w weselnych. I d ą te poszukiwania k i l k o m a d r o g a m i i s ą
podejmowane przez e t n o l o g ó w i przez h i s t o r y k ó w p r a w a . P i e r w s i k o
r z y s t a j ą z ankiet t e r e n o w y c h . D r u d z y s i ę g a j ą do h i s t o r y c z n y c h ź r ó d e ł
pisanych i ź r ó d e ł p o r ó w n a w c z y c h . W y k o r z y s t u j ą jednak r ó w n i e ż o g ó l n e
teorie r o z w o j u s p o ł e c z n e g o i k u l t u r y .
II
P y t a n i a stawiane w dotychczasowych pracach d o t y c z y ł y
dwu
warstw
zjawiska, obserwowanego w s p ó ł c z e ś n i e i rekonstruowanego
w jego i s t o t n y c h semantycznie fragmentach o b o w i ą z u j ą c e g o r y t u a ł u ś l u b
nego w oparciu o r e l i k t y tego r y t u a ł u t k w i ą c e w ż y w e j s p o ł e c z n o ś c i i za
chowane w opisie w d o k u m e n t a c h h i s t o r y c z n y c h :
A . W a r s t w y archaicznej, z a c h o w a ń , z w y c z a j ó w , o b r z ę d u , i c h zatartego
istotnego sensu i i c h e w o l u c j i w procesie h i s t o r y c z n y m ;
B . C h a r a k t e r u i sensu z w y c z a j ó w w s p ó ł c z e s n y c h , i c h miejsca w m o
d e l u k u l t u r y w s i w s p ó ł c z e s n e j , nowej s t r u k t u r y i c h w s p ó ł c z e s n y c h f u n k
c j i . W j e d n y m i d r u g i m w y p a d k u p o l e m b a d a ń b y ł a r z e c z y w i s t o ś ć polska
i s ł o w i a ń s k a , natomiast o g ó l n i e s f o r m u ł o w a n e w n i o s k i w y k r a c z a ł y poza
konstatacje historyczne. D o t y c z y ł y p r a w i d ł o w o ś c i f u n k c j o n o w a n i a i z m i a n
życia społecznego w określonych warunkach historycznych. Mogły b y ć
sprawdzane na i n n y m t e ż terenie.
W r o z w a ż a n i a c h dotyczących h i s t o r i i istotnych z p u n k t u widzenia
prawnego części o b r z ę d u s p e c j a l n ą u w a g ę z w r ó c o n o na d o w o d y ś w i a d
czące o w y s t ę p o w a n i u w k r a j a c h s ł o w i a ń s k i c h ś l a d ó w
m a ł ż e ń s t w a
p r z e z k u p n o . D o t y c h prac n a w i ą z u j ą ostatnio studia w s k a z u j ą c e
w oparciu o a n a l i z ę t e k s t u d e k r e t a ł u papieskiego z X I I I w . zawartego
w zbiorze Compilatio
secunda i w c z e ś n i e j s z y c h ź r ó d e ł ( A l - B e k r i ) na
możliwości w y s t ę p o w a n i a u Słowian wcześniejszej niż umowa rodzin
zwyczajowej f o r m y zawierania m a ł ż e ń s t w a s p o ł e c z n i e uznanego przez
d o b r o w o l n e zamieszkanie k o b i e t y w d o m u m ę ż c z y z n y .
2
3
P r z e p r o w a d z a j ą c s t r u k t u r a l n ą a n a l i z ę o b r z ę d ó w weselnych w Polsce
X I X w . w oparciu o i s t n i e j ą c e m a t e r i a ł y stwierdzono, że na s t r u k
t u r ę p o l s k i e g o o b r z ę d u w e s e l n e g o s k ł a d a j ą się — po w y
ł ą c z e n i u s w a t ó w ( u m o w y p r z e d ś l u b n e j ) — n a s t ę p u j ą c e elementy: a) p o k ł a d z i n y (symboliczna ofiara), b) rozpleciny, c) oczepiny. P o l s k i o b r z ę d
weselny n a l e ż y do szerszego c y k l u o b r z ę d o w e g o , o b e j m u j ą c e g o g r u p ę
4
2
W. A b r a h a m , Zawarcie małżeństwa
w pierwotnym prawie polskim, L w ó w
1922; K . Z a w i s t o w i c z - K i n t o p f o w a , Zawarcie małżeństwa
przez kup
no w polskich obrzędach weselnych, Kraków 1929.
A . V e t u l a n i , Nowe źródło do historii staropolskiego prawa
małżeńskiego,
..Czasopismo Prawno-Historyczne", t. 6: 1952, s. 126-162.
L . S t o m m a , Słowiańskie
obrzędy
wesełne — analiza strukturalna,
maszy
nopis w Katedrze Etnografii Uniw. Warszawskiego, 1972.
3
4
STRUKTURY ELEMENTARNE
83
o b r z ę d ó w ( r o d z i n n y c h i dorocznych) z w i ą z a n y c h ze z m i a n ą stanu spo
ł e c z n e g o . S t r u k t u r a polskiego o b r z ę d u weselnego z o s t a ł a r o z b i t a z c h w i l ą
w e j ś c i a w jego całość elementu ś l u b u k o ś c i e l n e g o , nie s t a n o w i ą c e g o
części tej s t r u k t u r y i m a j ą c e g o w s k u t e k tego „ n i e s t a b i l n o ś ć p o z y c y j n ą " .
Z r e s z t ą do soboru t r y d e n c k i e g o (1563) K o ś c i ó ł nie z n a ł o b o w i ą z k o w e j
f o r m y zawierania m a ł ż e ń s t w a i za w a ż n y uznawano u k ł a d m a ł ż e ń s k i
m i ę d z y s t r o n a m i . N a U k r a i n i e w X V I I w . ś l u b k o ś c i e l n y u w a ż a n o za
zwyczaj szlachecki, a data upowszechnienia ś l u b u k o ś c i e l n e g o na w s i p o l
skiej nie jest ustalona. P r z y j m u j e się, że jest to w i e k X V I I I , ale jeszcze
w X I X w . notuje s i ę zawieranie sporadycznie m a ł ż e ń s t w s p o ł e c z n i e
u z n a n y c h bez czy w b r e w w o l i k s i ę d z a i jego b ł o g o s ł a w i e ń s t w a .
Do prac o d t w a r z a j ą c y c h p e ł n y przebieg z w y c z a j ó w weselnych X I X
i X X w . n a l e ż ą studia C. B a u d o u i n de C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z z okresu
m i ę d z y w o j e n n e g o . Z w r a c a j ą one u w a g ę na t e a t r a l n o - w i d o w i s k o w ą s t r o
n ę c e r e m o n i a ł u weselnego, zasady jego r e ż y s e r i i , m . i n . r o l ę c h ó r ó w .
W t y m t e ż k i e r u n k u skierowania u w a g i na zanik j e d n y c h i r o z b u d o w ę
i n n y c h w z o r ó w zachowania s p o ł e c z n e g o oraz na z m i e n i a j ą c y s i ę zakres
uczestnictwa i o d b i o r u s p o ł e c z n e g o t y c h z a c h o w a ń w n o w y c h w a r u n k a c h
gospodarczych i k u l t u r o w y c h ż y c i a r o d z i n y w i e j s k i e j i j e j p o w i ą z a ń ze
s p o ł e c z n o ś c i ą l o k a l n ą i s z e r s z ą s p o ł e c z n o ś c i ą k r a j u p o s z ł y n i e k t ó r e — nie
p u b l i k o w a n e na ogół l u b p u b l i k o w a n e częściowo — prace prowadzone po
I I w o j n i e ś w i a t o w e j w r ó ż n y c h o ś r o d k a c h u n i w e r s y t e c k i c h i muzeach.
5
S t r u k t u r a polskiego o b r z ę d u weselnego nadaje m u — podobnie j a k
w i n n y c h k u l t u r a c h — znaczenie ś r o d k a k o m u n i k o w a n i a się. D e k o m p o z y c j a polskiego o b r z ę d u weselnego przebiega od w . X I X w na
s t ę p u j ą c e j k o l e j n o ś c i zanikania e l e m e n t ó w s t a n o w i ą c y c h istotne s k ł a d
n i k i o b r z ę d u : 1) p o k ł a d z i n y ( s t a n o w i ą c e budowanie pomostu m i ę d z y B o
g i e m i c z ł o w i e k i e m — niebem i z i e m i ą dla p r z e j ś c i a od d e s t r u k c j i do
kreacji, od ś m i e r c i do narodzin) w y s t ę p u j ą n a j w y r a ź n i e j w opisie z p o ł .
w . X V I I z U k r a i n y i t y l k o symbolicznie l u b w n i e d o m ó w i e n i a c h w o p i
sach w . X I X , 2) rozpleciny, 3) oczepiny. Te ostatnie w ś w i e t l e n i e k t ó r y c h
b a d a ń w s p ó ł c z e s n y c h , s t a j ą s i ę obok ś l u b u k o ś c i e l n e g o n a j w a ż n i e j s z y m
m o m e n t e m ceremonii weselnej p o d t r z y m y w a n e j niejako sztucznie dla
c e l ó w w i d o w i s k o w y c h (w weselach o d t w a r z a n y c h przez z e s p o ł y f o l k l o r y
styczne) l u b w y j ą t k o w o na w s i t a m , gdzie się w i ą ż ą ( K r a k o w s k i e ) z t r a
d y c y j n y m zbieraniem p r z y t o w a r z y s z e n i u c h ó r a l n y c h ś p i e w ó w d a r ó w
p i e n i ę ż n y c h dla m ł o d e j ( „ n a czepiec") od znaczniejszych z w ł a s z c z a uczest
n i k ó w wesela. N i e w y s t ę p u j ą nigdzie, gdzie zanika ostatecznie u ż y c i e
s t r o j u ludowego do ceremonii ś l u b n e j przez n i e k t ó r y c h u c z e s t n i k ó w —
f u n k c j o n a r i u s z y ceremonii, w t y m przede w s z y s t k i m p a n n ę m ł o d ą .
6
7
5
C . B a u d o u i n d e C o u r t e n a y - E h r e n k r e u t z o w a , Ze studiów
nad obrzędami
weselnymi ludu polskiego, Wilno 1929.
S t o m m a , op. cit; W. B e a u p l a n , Opis Ukrainy, Warszawa 1972.
Materiały z badań terenowych A. Kutrzeba-Pojnarowej.
6
7
84
ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , L U D W I K STOMMA
A zanika w s z ę d z i e . P o z o s t a j ą akcesoria w i ą ż ą c e s i ę z w i d o w i s k o w ą s t r o n ą
o b r z ę d u , s ą one coraz częściej te same na w s i , co w m i e ś c i e . Z m i e n i a j ą
się uczestnicy o b r z ę d u , charakter i w y s o k o ś ć s k ł a d a n y c h m ł o d y m d a r ó w ,
w y s t a w n o ś ć u c z t y weselnej, czas t r w a n i a wesela. S ą przestrzegane na
w s i n i e k t ó r e zasady k o l e j n o ś c i c z y n n o ś c i m a j ą c y c h na celu: uzyskanie
b ł o g o s ł a w i e ń s t w a r o d z i c ó w przed ś l u b e m , p r z y j ę c i a przez n i c h po ś l u b i e ,
k o l e j n o ś c i goszczenia w p o s z c z e g ó l n y c h domach (u m ł o d y c h , u swaszki
i drużby),
ceremonialnego wpuszczania d r u ż y n y m ł o d e g o do d o m u m ł o
dej, zabaw z w i ą z a n y c h z p o d s t a w i a n i e m f a ł s z y w e j p a n n y m ł o d e j , u s t a w i a
nia orszaku weselnego i jego starannego doboru, niesienia d a r u ( k o r o
w a j a — d a w n i e j ciasto, k o g u t l u b g ł o w a c u k r u , obecnie t o r t ) dla k s i ę d z a .
P o z o s t a j ą t r a d y c y j n i e n i e k t ó r e osoby, p e ł n i ą c e o k r e ś l o n e f u n k c j e o r g a n i
z a t o r ó w ceremonii, j a k starosta (marszałek),
swaszka i drużbowie.
Jest
pomoc s ą s i e d z k a w u r z ą d z a n i u p r z y j ę c i a , k t ó r e g o charakter s i ę zmienia.
W e d ł u g b a d a ń p r o w a d z o n y c h po I I w o j n i e ś w i a t o w e j w K r a k o w s k i e m
i K r o ś n i e ń s k i e m (Podkarpacie) i i n . oraz b a d a ń s t u d e n t ó w U n i w e r s y
t e t u Warszawskiego na terenie Mazowsza i Podlasia,
dotyczących
z m i a n z a c h o d z ą c y c h w okresie ż y c i a 3-4 p o k o l e ń m i e s z k a ń c ó w w s i ,
z m i a n y te i d ą m . i n . w k i e r u n k u zmniejszenia l i c z b y
u c z e s t n i k ó w
wesel p o c h o d z ą c y c h z w ł a s n e j w s i , z w i ę k s z e n i a u d z i a ł u r o d z i n y z miasta
i i n n y c h okolic. A l e o g ó l n a liczba zaproszonych dochodzi nieraz na w s i
np. w K r o ś n i e ń s k i e m , P r z e m y s k i e m , B i a ł o s t o c k i e m do 200 u c z e s t n i k ó w .
Wesela p o c h ł a n i a j ą d z i e s i ą t k i t y s i ę c y z ł o t y c h , ponadto k i l k a sztuk i n
wentarza ( ś w i n i ę , cielę, k u r y ) , p r o d u k t y gospodarstwa z u ż y t e na prze
twory itp.
W K r a k o w s k i e m , c z ę ś c i o w o w K r o ś n i e ń s k i e m , jeszcze po I I w o j n i e
z a c h o w a ł się zwyczaj p o s y ł a n i a przed weselem do d o m u weselnego p r o
d u k t ó w d l a w y r o b u ciasta ( m ą k a , jaja, ser). W K r o ś n i e ń s k i e m obserwo
w a n o jeszcze sporadycznie t r a d y c y j n e na wschodzie P o l s k i „ c h o d z e n i e po
w i l k u " po w s i przez u b r a n ą w s t r ó j l u d o w y p a n n ę m ł o d ą w r a z z d r u g ą
d z i e w c z y n ą d ź w i g a j ą c ą w ó r na plecach dla zbierania o f i a r o w y w a n e g o n a
wesele zboża. Panna m ł o d a m u s i a ł a s t a r o p o l s k i m obyczajem u c h w y c i ć
za nogi gospodarzy (nawet dzieci). M ę ż c z y ź n i u c i e k a l i i c h o w a l i s i ę przed
n i m i , jeśli nie chcieli d a ć o b o w i ą z u j ą c e g o i c h p r z y t y m dodatkowego
d a t k u p i e n i ę ż n e g o . N i e k t ó r z y c h ł o p i j u ż j e d n a k przed I w o j n ą z a r z u c i l i
ten zwyczaj odczuwany przez n i c h nie j a k o w y r a z w s p ó l n o t y gromadz
k i e j , lecz k r ę p u j ą c ą i c h p r o ś b ę o pomoc. N a d a l p r z y j m u j e się j e d n a k
p i e n i ą d z e , w r ę c z a n e w czasie o b o w i ą z k o w e g o zapraszania przez m ł o d y c h
na wesele. W domach k r e w n y c h i z a p r z y j a ź n i o n y c h , w t y m z w ł a s z c z a
kumów,
o b o w i ą z u j e r ó w n i e ż g o ś c i n a w czasie zapraszania na wesele.
W K r a k o w s k i e m notowano po I I w o j n i e jeszcze ceremonialne s k ł a d a n i e
p i e n i ę d z y „ n a czepiec" przez w y w o ł y w a n y c h po n a z w i s k u u c z e s t n i k ó w
( ś p i e w a n o : „coś m i m ó w i , coś m i szepce, że X Y da na czepce"). B y ł y to
jeszcze nie w y s o k i e s u m y . W a r t o ś ć p r e z e n t ó w , przynoszonych obec-
STRUKTURY ELEMENTARNE
86
nie (nierzadko obok k w o t p i e n i ę ż n y c h ) r o ś n i e w z a w r o t n y m tempie, po
dobnie j a k koszty p r e z e n t ó w o t r z y m y w a n y c h przez dzieci w d z i e ń I k o
m u n i i (zwyczaj nie znany przed I I w o j n ą a n i na w s i , a n i w m i e ś c i e , z w y
j ą t k i e m zdaje się t e r e n ó w zachodnich, gdzie d o t y c z y ł t y l k o r o d z i c ó w
chrzestnych). W K r o ś n i e ń s k i e m p r e z e n t a m i ś l u b n y m i s ą d z i ś m a t e r i a ł y na
s u k i e n k i , n a k r y c i a s t o ł o w e i naczynia — j a k "w m i e ś c i e , zmechanizowany
s p r z ę t gospodarstwa domowego. O d m ę ż c z y z n w n i e k t ó r y c h okolicach
k r a j u dodatkowo 1/2 l i t r a w ó d k i . Poza t y m p i e n i ą d z e .
W K r a k o w s k i e m t r a d y c y j n i e ze w s i nie p o s i a d a j ą c y c h w ł a s n e g o k o ś
cioła o r s z a k w e s e l n y jedzie do w s i parafialnej f u r m a n k a m i . C z ę s t o
powraca się jeszcze do s t r o j ó w l u d o w y c h , k t ó r e t u t a j z a c h o w a ł y s i ę i r o z
w i n ę ł y pod w p ł y w e m epoki n e o r o m a n t y z m u na p o c z ą t k u w i e k u X X .
K o l o r o w o , p a p i e r o w y m i w s t ą ż k a m i ubrane są r ó w n i e ż u p r z ę ż e k o n i .
R ó w n i e b a r w n i e i strojnie, t e ż z u ż y c i e m s t r o j ó w , silniej t u jeszcze za
c h o w a n y c h n i ż w K r a k o w s k i e m , p r e z e n t u j ą s i ę k o r o w o d y weselne na
Podhalu. W o z o m , j a k w K r a k o w s k i e m , t o w a r z y s z ą m ł o d z i na koniach.
Gdzie indziej ( n i e k t ó r e wsie k r o ś n i e ń s k i e ) orszak idzie p i e c h o t ą przez
w i e ś , r ó w n i e ż z towarzyszeniem m u z y k i , p r o w a d z o n y przez d r u ż b ę n i o
s ą c e g o k o r o w a j i j a k b y d y r y g u j ą c e g o pochodem. B e z p o ś r e d n i o po I I w o j
nie podobne piesze orszaki weselne na Ś l ą s k u O p o l s k i m ubrane j u ż b y ł y
w wieczorowe stroje miejskie. B i a ł y s t r ó j p a n n y m ł o d e j z w e l o n e m
w y s t ę p u j e j u ż dzisiaj n i e m a l w s z ę d z i e na w s i . Powraca r ó w n i e ż z w i ę k s z ą
z n o w u siłą do miasta, gdzie c h ę t n i e z a s t ę p o w a n o go przez szereg l a t
bardziej nowoczesnymi s u k i e n k a m i , niekoniecznie b i a ł y m i . N a w i e j s k ą
m o d ę zato coraz częściej (w Warszawie powszechnie w ostatnich p a r u
latach) zdobi s i ę k o l o r o w y m i (nie b i a ł y m i , j a k w i d z i a ł a m w r o k u 1972
w j e d n y m z miast francuskich) w s t ą ż k a m i , a t a k ż e ostatnio k w i a t a m i ,
samochody, k t ó r y m i j a d ą p a ń s t w o m ł o d z i do u r z ę d u cywilnego, kościoła,
fotografa.
Pan m ł o d y na w s i k r o ś n i e ń s k i e j w y s t ę p u j e w czasie s w o i c h ś l u b ó w
(cywilnego i k o ś c i e l n e g o ) nierzadko k o l e j n o w d w u n o w y c h g a r n i t u r a c h
z najmodniejszych k o l o r o w y c h m a t e r i a ł ó w ze sztucznych w ł ó k i e n . W t e n
s p o s ó b moda lansowana na zachodzie (niekoniecznie j e d n a k ż e j a k o s t r ó j
weselny) w k r a c z a na w i e ś n i e k i e d y o m i j a j ą c miasto.
Niezachowanie z w y c z a j u sprawiania w y s t a w n e g o i bardzo kosztowne
go wesela na w s i — m i m o że c h ę t n i e nieraz b y ł o b y widziane przez
m ł o d y c h , c h c ą c y c h raczej o t r z y m a ć w y p o s a ż e n i e mieszkania — nie daje
się p o g o d z i ć z aspiracjami r o d z i c ó w m ł o d y c h , i c h c h ę c i ą u t r z y m a n i a
p r e s t i ż u n a w s i , pokazania, że o s i ą g a j ą standard ż y c i a p o z w a l a j ą
cy i m na sprawienie takiego wesela, jakiego po n i c h spodziewa się spo
ł e c z n o ś ć w i e j s k a . W i e ś p r z e j m u j ą c a nowe, miejskie w z o r y ż y c i a i p o
w i ą z a n a bardzo ściśle z m i a s t e m m i m o to w s z y s t k o ż y j e w ł a s n y m ż y c i e m
i liczy się z sankcjami opinii lokalnej, niekiedy w b r e w opiniom w y
r a ż a n y m przez j e d n o s t k i . Polepszenie s i ę s y t u a c j i gospodarczej w s i i p r z e j -
86
ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , L U D W I K STOMMA
mowanie p e w n y c h w z o r ó w m i e j s k i c h podnosi w y m a g a n i a i rozbudowuje
zwyczaje t r a d y c y j n e , l i k w i d u j ą c te — istotne dla d a w n y c h o b r z ę d ó w —
k t ó r e nie s ą w y m i e r n e w kategoriach w y m i a n y ś w i a d c z e ń t o w a r z y s k i c h ,
prestiżu i rywalizacji społecznej. Zachodzą t u różnice m i ę d z y regionami
0 m n i e j l u b bardziej s i l n y c h t r a d y c j a c h i r ó ż n y m tempie przemian. K i e
r u n e k z m i a n jest jednak podobny, j a k r ó w n i e ż podobna m o t y w a c j a za
chowań.
III
Dalsza g r u p a prac analizuje p o s z c z e g ó l n e elementy
polskiej
obrzędowości
weselnej, i n t e r p r e t u j e i c h s y m b o l i k ę . W l a
tach 1930-1939 u k a z a ł o s i ę ponad 50 prac monograficznych o charak
terze t e o r e t y c z n y m i d u ż e j bazie ź r ó d ł o w e j . S ą z r ó ż n i c o w a n e metodolo
gicznie, co c h o ć k ł o p o t l i w e p r z y i c h w y k o r z y s t a n i u , p o z w o l i ł o na r o z
szerzenie i p o g ł ę b i e n i e w i e d z y o o b r z ę d a c h weselnych. Te w ł a ś n i e prace
s t a ł y s i ę p u n k t e m w y j ś c i a dla p ó ź n i e j s z y c h , s t r u k t u r a l n y c h p r ó b b u
d o w y i c h m o d e l u i jego r z u t o w a n i a na szerszy k o n t e k s t k u l t u r o w y .
P r ó b y te p o d j ę t e w latach s i e d e m d z i e s i ą t y c h obok k o n t y n u a c j i o p i s ó w
t e r e n o w y c h d o p r o w a d z i ł y do u s t a l e ń d o t y c z ą c y c h s y m b o l i k i o b r z ę d ó w
w e s e l n y c h i i c h miejsca w szerszych c y k l a c h r y t u a l n y c h . B a
dania i d ą w k i e r u n k u uchwycenia s y m b o l u j a k o z n a k u — e l e m e n t u
n i e u ś w i a d a m i a n y c h s t r u k t u r p i e r w o t n y c h , nie o p i e r a j ą s i ę w o d r ó ż n i e n i u
od analiz epoki dawniejszej na i n t e r p r e t a c j i u ś w i a d o m i o n y c h m o t y w a c j i
l u d o w y c h . W o ś r o d k u w a r s z a w s k i m zaawansowane s ą (na etapie s t a t y styzowania modelu) prace d o t y c z ą c e s y m b o l i k i o b r z ę d o w e j , k t ó r y c h a u
t o r z y s t a r a j ą się nie o g r a n i c z a ć swoich i n t e r p r e t a c j i do zakresu r y t u a l n o -semantycznego, ale w ł ą c z a j ą go do szerszego systemu z n a k ó w , o b e j m u
j ą c e g o t a k ż e m e t e o r o l o g i ę , m a g i ę , m e d y c y n ę l u d o w ą , stosunek do czasu
1 przestrzeni etc. Z w r ó c o n o t a k ż e u w a g ę na p r z y d a t n o ś ć tej m e t o d y do
b a d a ń t y p u historyczno-genetycznego. Jak w y n i k a ł o z p r z y t o c z o n y c h j u ż
w y ż e j s t w i e r d z e ń d o t y c z ą c y c h o b r z ę d u weselnego w y d a j e się, iż m o ż n a
w y o d r ę b n i o n e p r z y zastosowaniu tej m e t o d y s t r u k t u r y p r z e n i e ś ć na
p ł a s z c z y z n ę c h r o n o l o g i c z n ą , b y o k r e ś l i ć z a s i ę g czasowy f u n k c j o n o w a n i a
n i e k t ó r y c h f o r m a c j i s p o ł e c z n o - i n t e l e k t u a l n y c h , k t ó r e u l e g ł y p ó ź n i e j auto
m a t y z a c j i , j a k r ó w n i e ż a n a l i z o w a ć zasady i n t e l e k t u a l n e (czy psycho- i n t e l e k t u a l n e ) powstania i c h f o r m o b y c z a j o w o - o b r z ę d o w y c h .
N i e chcemy t u p r z y p o m i n a ć w y n i k ó w u s t a l e ń d o t y c z ą c y c h s t r u k t u r y
polskiego o b r z ę d u weselnego i p o g l ą d u na ż y c i e l u d z k i e , j a k i realizuje.
Poprzestaniemy na analizie znaczenia i f u n k c j i o b r ą c z k i ś l u b n e j na
podstawie m a t e r i a ł ó w zebranych p r z y pomocy specjalnego k w e s t i o n a r i u
sza, przygotowanego na u ż y t e k k o l o k w i u m d o t y c z ą c e g o z w y c z a j ó w l u d o
w y c h w Europie, w trakcie b a d a ń t e r e n o w y c h w 16 wsiach wschodniej
87
STRUKTURY ELEMENTARNE
8
i p o ł u d n i o w e j P o l s k i oraz w oparciu o m a t e r i a ł y i s t n i e j ą c e d l a i n n y c h
t e r e n ó w . W s t ę p n e badania p o z w a l a j ą na s f o r m u ł o w a n i e n a s t ę p u j ą c y c h
statystycznie sprawdzonych z d a ń d o t y c z ą c y c h o b r ą c z k i : 1) o b r ą c z k ę ś l u b n ą
nosi się na p r a w e j r ę c e ; 2) o b r ą c z k ę z a r ę c z y n o w ą ( p i e r ś c i o n e k nosi się na
l e w e j r ę c e ; 3) noszenie o b r ą c z k i ś l u b n e j na l e w e j r ę c e przynosi n i e s z c z ę ś
cie, spowodowane n a j c z ę ś c i e j przez i s t o t y o charakterze d e m o n i c z n y m ;
4) o b r ą c z k ę ś l u b n ą nosi się n a j c z ę ś c i e j na c z w a r t y m (parzystym) palcu;
5) noszenie o b r ą c z k i na p a l c u n i e p a r z y s t y m powoduje n i e w i e r n o ś ć w s p ó ł
m a ł ż o n k a ; 6) o b r ą c z k ę zdejmuje się z palca l u b — rzadziej — p r z e k ł a d a
na palec n i e p a r z y s t y podczas porodu, po ś m i e r c i j e j w ł a ś c i c i e l a , podczas
choroby, we wschodniej części P o l s k i sporadycznie w czasie n i e k t ó r y c h
ś w i ą t dorocznych, j a k Boże Narodzenie, N a r o d z i n y ś w . Jana Chrzciciela,
ś w . Ł u c j i , N o w y Rok; 7) p ę k n i ę c i e o b r ą c z k i t a k ś l u b n e j j a k z a r ę c z y n o w e j
zwiastuje rozpad m a ł ż e ń s t w a przez o d e j ś c i e l u b ś m i e r ć jednego z w s p ó ł
m a ł ż o n k ó w , narzeczonych.
K a ż d e z p r z y t o c z o n y c h s t w i e r d z e ń e m p i r y c z n y c h zmusza do skojarze
nia fenomenu o b r ą c z k i z szerszymi szeregami zjawisk. I tak przesuwanie
o b r ą c z k i na palec nieparzysty skierowuje u w a g ę na m a g i ę o t w i e r a n i a
i zamykania, z w a n ą przez a n a l o g i ę a n t y c z n ą „ m a g i ą A l k m e n y " . T e n
t y p m a g i i powszechny w Polsce i na S ł o w i a ń s z c z y ź n i e towarzyszy sy
t u a c j o m z m i a n y stanu, p r z y j m u j ą c r ó ż n e f o r m y p r z y jednej s t a ł e j m y ś l i
przewodniej. Z m i a n a stanu zostaje u ł a t w i o n a czy spowodowana przez
otwarcie, u s u n i ę c i e czegoś o g r a n i c z a j ą c e g o . O d w r o t n i e — z a m k n i ę c i e ,
z a w i ą z a n i e , zastawienie u t r u d n i a , a nawet u n i e m o ż l i w i a p r z e j ś c i e . Z a
w i ą z a n y w o k ó ł pasa sznur c h r o n i przed u t r a t ą z d r o w i a ( u n i e m o ż l i w i a
p r z e j ś c i e do stanu chorobowego), ale t e n ż e sznur w czasie choroby m u s i
z o s t a ć r o z w i ą z a n y aby z k o l e i u m o ż l i w i ć z m i a n ę stanu ( p o w r ó t do z d r o
wia). P r z y k ł a d y m o ż n a mnożyć.
9
Zdania o d n o s z ą c e się do noszenia o b r ą c z k i na p a r z y s t y m l u b niepa
r z y s t y m palcu o d w o ł u j ą się do rozbudowanej u S ł o w i a n m a g i i cyfr.
W k o n k r e t n y m w y p a d k u w y m o w a tej m a g i i jest z b l i ż o n a do c y k l u
A l k m e n y . L i c z b y nieparzyste s y m b o l i z u j ą s i l n ą , z w ł a s z c z a w regionach
p o ł u d n i o w y c h , w i a r ę w m o ż l i w o ś ć zmiany, parzyste — z a m k n i ę c i e stanu
i trwałość.
Na p r o b l e m w a r t o ś c i o w a n i a k i e r u n k ó w ( l e w y - p r a w y ) z w r a c a j ą u w a g ę
w y p o w i e d z i d o t y c z ą c e r ę k i , na k t ó r e j nosi się o b r ą c z k ę . Strona lewa,
8
Materiały zebrane przez L . S t o m m ę i zespół na zlecenie Ministerstwa Kultury
i Sztuki i Komitetu Polskiego do Spraw Wystaw i Kolokwium w Belgii w 1975 r.
Przedstawiony artykuł jest tekstem wystąpienia na kolokwium międzynarodo
wym p o ś w i ę c o n y m zwyczajom dotyczącym miłości i małżeństwa w Europie,
w Liege 14-20 lipca 1975 r. (por. sprawozdanie A. Kutrzeba-Pojnarowej w obecnym
tomie „Etnografii Polskiej").
Por. L . S t o m m a , Magia Alkmeny, „Etnografia Polska", t. 20: 1976 z. 1,
s. 99-110.
9
88
ANNA K U T R Z E B A - P O J N A R O W A , L U D W I K STOMMA
z w i ą z a n a z d i a b ł e m i demonami, jest k i e r u n k i e m niebezpiecznym, ale
j e d n o c z e ś n i e d a j ą c y m szerokie szanse z m i a n y i r e a l i z a c j i z a m i e r z e ń n o
w y c h , w y c h o d z ą c y c h poza zakres zastanej s t r u k t u r y s p o ł e c z n e j . Strona
p r a w a to b e z p i e c z e ń s t w o , s p o k ó j i j e d n o l i t a ciągłość. U z g a d n i a j ą c e m p i
ryczne stwierdzenia z t y m i — t a k o g ó l n i k o w o zasygnalizowanymi i p r o s
t y m i — zasadami o t r z y m u j e m y n a s t ę p u j ą c e frazy sygnalne: 1) o b r ą c z k a
ś l u b n a zapewnia m a ł ż e ń s t w u stan jednolicie t r w a ł y ,
gwarantowany
o p i e k ą sił p o z y t y w n y c h ; 2) o b r ą c z k a z a r ę c z y n o w a ustawia narzeczonych
w s y t u a c j i dynamicznej; 3) w a d l i w i e z a ł o ż o n a o b r ą c z k a ś l u b n a n a r a z i ć
m o ż e na o d d z i a ł y w a n i e sił n e g a t y w n y c h , a w i ę c na narzucenie i m n i e
p o ż ą d a n e g o w w a r u n k a c h stabilizacji stanu dynamicznego; 4) o b r ą c z k a
zapewnia s t a ł o ś ć z w i ą z k u (zamyka go); 5) w a d l i w i e z a ł o ż o n a o b r ą c z k a
destruuje z w i ą z e k ; 6) o b r ą c z k a z a m y k a r ó w n i e ż , a w i ę c u t r w a l a stan
choroby, t r w a n i a porodu, stan p o p r z e d z a j ą c y w okresach
przejścia;
7) otwarcie o b r ą c z k i u n i e m o ż l i w i a t r w a ł o ś ć m a ł ż e ń s t w a .
Wyliczone t u frazy sygnalne u k a z u j ą z jednej s t r o n y rzeczy j a k
n a j z u p e ł n i e j oczywiste — że o b r ą c z k a jest s y m b o l e m zawarcia i t r w a ł o ś c i
m a ł ż e ń s t w a , w i ą ż e z Bogiem i t p . Z d r u g i e j s t r o n y jednak p r z y p o m i n a j ą ,
że j e j r o l a w systemie t r a d y c y j n e j polskiej k u l t u r y l u d o w e j nie ogranicza
się do semantyzowania z w i ą z k u m a ł ż e ń s k i e g o , p o z w a l a j ą c j e d n o c z e ś n i e
w y t ł u m a c z y ć p e ł n i o n ą przez n i ą r o l ę m . i n . w m e d y c y n i e l u d o w e j , o b r z ę
d o w o ś c i dorocznej, i n n y c h o b r z ę d a c h r o d z i n n y c h , a t a k ż e w c y k l u a p h r o d i s i a k a l n y m czy m a g i i n e g a t y w n e j , m a j ą c e j na celu c h o ć b y z a k ł ó c e n i e
r ó w n o w a g i s p o ł e c z n e j przez rozbicie s t r u k t u r y m a ł ż e ń s k i e j . Na p r z y k ł a d
w y s t ę p u j ą c e w p o ł u d n i o w o - w s c h o d n i e j Polsce z ł o ś l i w e p r z e k ł a d a n i e ob
r ą c z e k ś p i ą c y m m a ł ż o n k o m z p a l c ó w p a r z y s t y c h na nieparzyste. Z p r z y
k ł a d e m podobnych d z i a ł a ń s p o t y k a m y s i ę w aktach p r o c e s ó w o czary
już w X V I I w .
IV
P o w y ż s z a analiza przeprowadzona w s k r ó c i e z p o m i n i ę c i e m szerszej
d o k u m e n t a c j i ź r ó d ł o w e j , do k t ó r e j jeszcze p o w r ó c i m y na i n n y m miejscu,
ogranicza się do zasygnalizowania p a r u t y l k o s p o ś r ó d d u ż e g o z e s p o ł u
a s p e k t ó w o b r ą c z k i ś l u b n e j . C h o d z i ł o j e d y n i e o przedstawienie t y p u n i e
k t ó r y c h prowadzonych aktualnie b a d a ń . Przy t y m profilu b a d a ń w y k o
r z y s t y w a n e s ą szeroko m a t e r i a ł y filologiczne i ikonograficzne, co p o w o
duje, że charakter i c h oscyluje m i ę d z y k l a s y c z n y m s t r u k t u r a l i z m e m
Levi-Straussa a r a d z i e c k ą s z k o ł ą s e m i o l o g i c z n ą W . I w a n o w a i W . Topo
rowa, nie o b a w i a j ą c s i ę w y s u w a n i a p r o p o z y c j i n o w y c h r o z w i ą z a ń szcze
g ó l n i e w dziedzinie b a d a ń t y p u diachronicznego.
W badaniach w s p ó ł c z e s n y c h , p r o w a d z o n y c h m . i n . w o ś r o d k a c h ł ó d z
kim, krakowskim i wrocławskim, a dotyczących problematyki zmiany
z a c h o w a ń o b r z ę d o w y c h , r o z p a t r y w a n y c h na t l e o g ó l n y c h p r o c e s ó w zmian
STRUKTURY ELEMENTARNE
89
k u l t u r y w s p ó ł c z e s n e j , zwraca się u w a g ę na p r o b l e m a k t y w i z a c j i spo
łeczności i i n t e g r u j ą c e j j ą r o l i o b r z ę d u weselnego. Przeprowadzane s ą
r ó w n i e ż analizy funkcjonalne oraz studia semiologiczne p o ś w i ę c o n e w i d o w i s k o w o - l u d y c z n e j stronie o b r z ę d u . Tak szerokie i wielostronne u j m o
w a n i e t e m a t y k i o b r z ę d o w o ś c i weselnej oraz r ó ż n o r o d n o ś ć w y k o
r z y s t y w a n y c h m e t o d p o z w a l a j ą , po z s u m o w a n i u w y n i k ó w b a d a ń , na
p r ó b y u j ę ć c a ł o ś c i o w y c h w o p r a c o w y w a n y c h obecnie przez e t n o g r a f ó w
polskich k i l k u s y n t e t y c z n y c h pracach p o ś w i ę c o n y c h etnografii i k u l t u r z e
l u d o w e j Polski.
