-
Title
-
Torguci Mongolii / ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1
-
Description
-
ETNOGRAFIA POLSKA 1977 t.21 z.1, s.117-136
-
Creator
-
Szynkiewicz, Sławoj
-
Date
-
1977
-
Format
-
application/pdf
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:826
-
Language
-
pol.
-
Publisher
-
Instytut Archeologii i Etnologii PAN, Instytut Historii Kultury Materialnej PAN
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:898
-
Text
-
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
TORGUCI
MONGOLII
Uwagi na tle pierwszych badań etnograficznych
wśród Torgutów
ałtajskich
Polska ekspedycja etnograficzna w M o n g o l i i p r z e p r o w a d z i ł a w r o k u
1975 w s t ę p n e badania terenowe w ś r ó d T o r g u t ó w a ł t a j s k i c h , k t ó r y to
f a k t z a s ł u g u j e na s z c z e g ó l n e odnotowanie, g d y ż b y ł y to badania p i o n i e r
skie. Torguci, jedna z g r u p o j r a c k i c h , z a m i e s z k u j ą na terenie M R L w somonie B u ł g a n a j m a k u kobdoskiego w s p ó l n i e z p e w n ą liczbą C h o s z u t ó w .
Odgrodzeni od reszty k r a j u pasmem A ł t a j u Mongolskiego, s ą s i a d u j ą na
zachodzie z Zachczinami, na p ó ł n o c y z a ś z U r i a n c h a j a m i i K a z a c h a m i ,
k t ó r z y z r e s z t ą w ostatnich d z i e s i ę c i o l e c i a c h d o ś ć licznie p o c z ę l i k o c z o w a ć
t a k ż e na terenach t o r g u c k i c h . T o r g u c i b u ł g a ń s c y s t a n o w i ą część T o r
g u t ó w a ł t a j s k i c h rozdzielonych g r a n i c ą p a ń s t w o w ą z C h i n a m i i j e d n o
c z e ś n i e część szerszej s p o ł e c z n o ś c i o b e j m u j ą c e j T o r g u t ó w S i n k i a n g u .
J e ś l i u w z g l ę d n i m y , że T o r g u c i s t a n o w i l i g ł ó w n y element etnogenetyczny
w s p ó ł t w o r z ą c y n a r o d o w o ś ć k a ł m u c k ą , d o j d z i e m y do w n i o s k u , ż e n a l e ż ą
oni do w a ż n i e j s z y c h i szeroko rozprzestrzenionych g r u p mongolskich.
1
W l i t e r a t u r z e i s t n i e j ą fragmentaryczne relacje o charakterze etnogra
f i c z n y m d o t y c z ą c e T o r g u t ó w S i n k i a n g u . D o s t a r c z y ł y i c h z w ł a s z c z a prace
Potanina,
Iwanowskiego,
Grumm-Grzymajły,
Todajewej,
Haslunda
i Ramstedta. Natomiast T o r g u c i a ł t a j s c y s t a n o w i ą , j a k d o t ą d , b i a ł ą p l a m ę
na mapie naszego poznania. D o t y c z y to b a d a ń etnograficznych, g d y ż
j ę z y k o z n a w c z e p r o w a d z i ł w ś r ó d n i c h w latach 6 0 - t y c h m o n g o l s k i uczony
1
Ponadto bliżej nie określona, lecz niezbyt wielka liczba Torgutów i Szar
Torgutów znajduje się także na terenie somonu Tosoncengel w ajmaku D z a w c h a ń skim, C. S z a g d a r s ü r e n ,
Mongolyn cergijn zachion baiguulaltaas iiusen dorwón owog, [w:] Studia Archaeologica Instituti Historiae Ac. Sc. R. P. Mongolici,
t. V, Ułanbator 1972, s. 181. Przypuszczalnie są oni, podobnie jak Eleci w Archangaju, uciekinierami z Dżungarii z czasów podboju mandżurskiego. Mogli zatem
niegdyś stanowić wspólnotę z obecnymi Torgutami ałtajskimi przed krótkotrwałym
pobytem tych ostatnich nad Wołgą. Potwierdzałby to etnonim Szar Torgut, który
koresponduje z n a z w ą rodu Szar (Szaras, Szarnuud) w y s t ę p u j ą c e g o w ł a ś n i e u T o r
g u t ó w ałtajskich, podczas gdy brak go u Torgutów tarbagatajskich.
118
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
2
Ł u w s a n b a ł d a n . N a l e ż ą o n i do t y c h n i e l i c z n y c h m n i e j s z o ś c i w M o n g o l i i ,
0 k t ó r y c h b r a k n i e w l i t e r a t u r z e s k r ó t o w e j c h o ć b y i n f o r m a c j i etnograficz
nej. P r z e w a l s k i , k t ó r e g o ś l a d a m i p r z e m i e r z a ł a nasza ekspedycja A ł t a j
Mongolski, p o z o s t a w i ł w zasadzie t y l k o opis k r a j o b r a z u , P o t a n i n z a ś
1 W ł a d i m i r c o w — jedynie listę r o d ó w zaczerpniętą z drugiej r ę k i i w y
m a g a j ą c ą , w ś w i e t l e naszych i n f o r m a c j i , poprawek. W tej s y t u a c j i ekspe
d y c j a nasza p o d j ę ł a się etnograficznego opisu tej s p o ł e c z n o ś c i z z a m i a r e m
odtworzenia integralnego obrazu p e w n y c h dziedzin jej k u l t u r y . P o c z ą t k o
w y etap b a d a ń u z a s a d n i ł , j a k się w y d a j e , s ł u s z n o ś ć w y b o r u z u w a g i na
k u l t u r o w ą i historyczną specyfikę Torgutów.
Od k o m u n i k a t u na temat o r i e n t a c y j n y c h b a d a ń na z u p e ł n i e n o w y m
terenie nie n a l e ż y o c z e k i w a ć u o g ó l n i e n i a zebranego m a t e r i a ł u , t o t e ż ogra
n i c z ę się do przedstawienia w s t ę p n y c h w n i o s k ó w , k t ó r e m o g ą m i e ć zna
czenie dla dalszych s t u d i ó w . W y d a j e się j e d n a k celowe p o p r z e d z i ć je
k i l k o m a i n f o r m a c j a m i h i s t o r y c z n y m i i r e f l e k s j a m i p ł y n ą c y m i z zesta
w i e n i a t y c h i n f o r m a c j i z obserwacjami t e r e n o w y m i .
INFORMACJE
HISTORYCZNE
Torguci p o j a w i a j ą się na scenie historycznej pod koniec X V I w i e k u
jako jedno z najsilniejszych u g r u p o w a ń k s z t a ł t u j ą c y c h s y t u a c j ę p o l i t y c z
n ą w zespole o j r a c k i m , obok C h o s z u t ó w , C z o r o s ó w , D e r b e t ó w i C h o j t ó w .
W k r ó t c e u t r w a l a się i c h p o d z i a ł na d w i e g r u p y k i e r o w a n e przez d w i e
g a ł ę z i e tej samej r o d z i n y a r y s t o k r a t y c z n e j . G r u p a p ó ł n o c n a prowadzona
przez Cho Or loka separuje się od podstawowego t r z o n u l u d ó w o j r a c k i c h
i odkoczowuje na t e r e n y zachodniej Syberii, w dorzecze g ó r n e g o Obu,
I r t y s z u i I s z i m u . M i a ł o to miejsce na p r z e ł o m i e w i e k ó w X V I i X V I I ,
3
4
2
Badania te nie były publikowane. Dr Łuwsanbałdan udostępnił nam wgląd
w swoje materiały terenowe, za co zespół ekspedycji jest mu szczególnie w d z i ę
czny.
Były to w ó w c z a s wolne obszary w sąsiedztwie terytorium zajętego przez
Ojratów. Pod koniec X V I w. Ojraci okazali się szczególnie zagrożeni od wschodu
przez Mongołów Chalcha (por. wojna 1587 roku), od zachodu zaś przez uaktywnia
jących się Kazachów. Toteż dysydentom ojrackim pozostawała w ę d r ó w k a na po
łudnie lub północ. Oba te kierunki zostały wykorzystane, przy czym najwcześniej
południowy (przez Torgutów zwanych później kuku-norskimi). Był on wykorzysty
wany także i później, w drugiej ćwierci X V I I w. przez Guszi-chana, który usadowił
się również w okolicach Kuku-noru tworząc organizm nazywany niekiedy chana
tem choszuckim, a także podjął próbę podbicia Tybetu. Tak więc w ę d r ó w k i Ojra
t ó w kierunkowane były przyczynami zewnętrznymi, te zaś ostatnie miały również
pewien w p ł y w na decyzje o podjęciu wędrówki. Nie wydaje się zatem usprawie
dliwiona przedstawiona przez Złatkina ostra krytyka poglądu Kotwiczą, iż tery
torialna ciasnota powodowana była głównie naciskiem z zewnątrz (I. J . Z ł a t к i n,
Istorija Dżungarskogo
chanstwa, Moskwa 1964, s. 115 przyp.). Autor ten jedyną
przyczynę w ę d r ó w e k upatruje w zapotrzebowaniu na pastwiska, co jest niewątpli
wie również uproszczeniem i wydaje się nie mieć zastosowania do Dżungarii.
3
4
Pierwszy znany raport o obecności Ojratów nad Obem pochodzi z 1598
Z ł a t к i n, op. cit., s. 123.
г.,
119
T O R G U C I MONGOLII
o d 1627 r. z a ś Cho O r l o k p r o w a d z i w stepy n a d w o ł ż a ń s k i e t y c h ż e p ó ł
n o c n y c h T o r g u t ó w oraz c z ę ś ć C h o s z u t ó w i D e r b e t ó w , r a z e m 50 tys. rodzin,
c z y l i 250 tys. o s ó b . P o ł u d n i o w a g r u p a T o r g u t ó w p o d z i e l i ł a się na d w i e
części, z k t ó r y c h jedna jeszcze w X V I w i e k u o d k o c z o w a ł a poza S i n k i a n g
w r e j o n K u k u - n o r u , d r u g a z a ś p o z o s t a ł a w T i e ń s z a n i u , z w ł a s z c z a w do
l i n i e r z e k i I i i . Ż a d n a z t y c h g r u p zdaje się nie o d g r y w a ć p o w a ż n i e j s z e j
r o l i w p o w s t a j ą c y m w ł a ś n i e p a ń s t w i e d ż u n g a r s k i m . Torguci u s u w a j ą się
na margines w a l k i o p r z y w ó d z t w o w ś w i e c i e o j r a c k i m , k t ó r a p r o w a d z i
do skoncentrowania w ł a d z y w r ę k a c h a r y s t o k r a c j i czoroskiej p r z e w o d z ą
cej u g r u p o w a n i u D ż u n g a r ó w .
5
N i e m n i e j azyl, k t ó r y T o r g u c i w y r o b i l i sobie nad W o ł g ą w postaci
c h a n a t u k a ł m u c k i e g o , nie i z o l o w a ł i c h od ojczyzny. Uczestniczyli o n i
w p r z y g o t o w a n i u kodeksu p r a w z 1640 г., w y m i e n i a l i w i z y t y , p o d t r z y
m y w a l i z w i ą z k i m a ł ż e ń s k i e z D ż u n g a r a m i , bezustannie p o d r ó ż o w a l i do
T y b e t u , p r ó b o w a l i w p ł y w a ć na przebieg sprav/ w d a w n e j o j c z y ź n i e . Po
w r a c a l i t e ż k i l k a k r o t n i e w i ę k s z y m i g r u p a m i , stali się w a ż n y m p r z e d m i o
t e m p o l i t y c z n y c h p r z e t a r g ó w , oni t e ż s p r a w i l i , że d w ó r c h i ń s k i zdecydo
w a ł się w y s ł a ć m i s j ę d y p l o m a t y c z n ą do E u r o p y , b y s k ł o n i ć chana K a ł m u k ó w do ostatecznego p o w r o t u . F a k t , że K a ł m u c y są l a m a i s t a m i , m i m o
iż r u s z y l i na z a c h ó d przed uznaniem l a m a i z m u za o f i c j a l n ą r e l i g i ę O j r a t ó w , r ó w n i e ż wskazuje na silne z w i ą z k i z p o z o s t a ł y m i o j r a c k i m i g r u
pami.
T r w a ł y nie t y l k o k o n t a k t y dyplomatyczne, rodzinne i religijne, lecz
t a k ż e w s t a ł y m p o g o t o w i u z n a j d o w a ł a się p r ę ż n o ś ć m i g r a c y j n a K a ł m u k ó w , m i m o iż k o r z y s t a l i oni bez w i ę k s z y c h o g r a n i c z e ń z d o b r y c h pastwisk.
O k o ł o 1644 r. r o z w a ż a n o p l a n p o w r o t u do A z j i , w ł a d c y k a ł m u c c y s ł a l i
p o s ł ó w do P e k i n u z d a n i n ą , c h o c i a ż f o r m a l n i e znajdowali się pod p r o
t e k t o r a t e m r o s y j s k i m . S y n chana A j u k i S a n c z d ż a w przenosi się do D ż u n g a r i i z 15 tys. r o d z i n , nieco p ó ź n i e j A j u k a zabiera część u p r o w a d z o n y c h
przez syna T o r g u t ó w , a z n o w u ż w 1724 r. arystokracja k a ł m u c k a śle do
6
7
8
9
5
Kałmyckije
istoriko-litieraturnyje
pamjatniki w russkom pieriewodie, Elista
1969, s. 50; D. G o n g o r, Chowdyn churaanguj tüüch, Ułanbator 1964, s. 45.
G a b a n S z a r a w, Skazanije ob ojratach, [w:] Kałmyckije...,
s. 157-158.
Tak to przynajmniej przedstawiają źródła chińskie. Szukur-dajczin
wypra
wiał posłów do Pekinu w latach 1655-1657, zaś chan Ajuka w 1716 г., a jego wnuk
Donrob-raszi w 1766 r. (Men-gu-ju-mu-csi.
Zapiski o mongolskich
koczewjach,
S-Pietierburg 1895, s. 144). Poselstwo Ajuki datowane jest różnie, np. Łytkin mówi,
iż miało ono miejsce w 1700 r. (Kałmyckije...,
s. 71 przyp.), zaś Złatkin (op. cit.,
s. 339) ustala datę na 1709 r. Chan Ajuka interweniował w Pekinie na rzecz zwol
nienia Arawdżura, arystokraty kałmuckiego, zatrzymanego w drodze powrotnej
z pielgrzymki do Tybetu. Misja okazała się bezskuteczna i Arawdżur z towarzyszą
cymi poddanymi pozostał w granicach Chin tworząc w regionie Ningsia enklawę
torgucką (tzw. Torguci Edzi jn-golscy).
1
7
8
S
G a b a n S z a r a w, op. cit., s. 150.
' Batur-Ubuszi
Tiumen, Skazanije
71.
o dierbien-ojratach,
[w:]
Kałmyckije...,
120
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
D ż u n g a r i i poselstwo dla o m ó w i e n i a ewentualnego p o w r o t u
jednak, n a s t ę p n a
1 0
. Zamiast tego
m i g r a c j a o d b y w a s i ę w k i e r u n k u zachodnim. W
roku
1756 l u b 1758 Ceren t a j d ż i (Szeren w w e r s j i miejscowej) w r a z z 10
r o d z i n t o r g u c k i c h (a t a k ż e
przed
Mandżurami
wielka
z doliny
rzeki
H i nad
Wołgę
1 1
.
Wreszcie
m i g r a c j a z 1771 r o k u — p o w r ó t t e g o ż C e r e ñ a oraz
Ubasziego, k t ó r y
ków
derbeckich, choszuckich i chojckich)
(jedynie
do K o t l i n y D ż u n g a r s k i e j
przypadek
—
odwilż
na
poprowadził
Wołdze
—
ostatnia
kałmuckiego
połowę
miał
tys.
ucieka
Kałmu-
uniemożliwić
u c i e c z k ę c a ł e m u n a r o d o w i ) . B y ł to sukces d y p l o m a c j i c h i ń s k i e j i j e d n o
c z e ś n i e tragedia K a ł m u k ó w ,
gdyż spośród
170 t y s . o s ó b na
miejsce
t a r ł a t y l k o p o ł o w a w s k u t e k g ł o d u i k o n i e c z n o ś c i p r z e b i j a n i a sobie
przez n i e p r z y j a z n e okolice A z j i Ś r o d k o w e j w czasie w ę d r ó w k i
8 miesięcy
1 2
szunów
czuulgan
dokonali
zdecydowali
czowiska w
drogi
trwającej
.
Mandżurowie
którzy
do
się
Tieńszaniu
wchodzących
w
następującej
porzucić
granice
lokacji
Rosji,
przybyszów.
otrzymali
oraz T a r b a g a t a j u . Podzieleni zostali na
skład
sejmu
„Prawowiernych"
Kałmucy,
rozległe
Unen
1 S
10
süsegtejn
i p o w r ó c i l i w S i n k i a n g u do e t n o n i m u T o r g u t . Z k o l e i
dani C e r e ñ a , k t ó r z y kilkanaście lat wcześniej opuścili Tieńszań,
ko
chopod
otrzymali
s t o j ą c e p u s t k ą t e r e n y p o d a ł t a j s k i e — d o l i n y r z e k B u ł g a n , Cagaan i C z i n 1 0
Z ł a t к i n, op. cit, s. 334.
Aż trzy różne daty podaje Men-gu..., s. 144, 154, 155. Por. także G o n g o r,
op. cit., s. 45; G r u m m - G r z у m a j ł o, Zapadniaja Mongolija i
Urjanchajskij
kraj, t. I I I cz. 1, Leningrad 1926, s. 186-187. Przekazywane przez tego ostatniego
autora przypuszczenie, że Ceren był Chojtem, nie może się ostać w świetle faktu,
że ¡po powrocie był on w ł a d c ą choszunu torguckiego (o takiej zaś kwalifikacji de
cydowało pochodzenie władcy, a nie poddanych) oraz powtarzającej się w źródłach
jego konkretnej pozycji w genealogii w ł a d c ó w torguckich (m. in. Men-gu..., s. 145,
154; H . H a s 1 u n d, Men and gods in Mongolia, New York 1935, s. 307).
Men-gu..., s. 453.
13 Przewodnictwo sejmem spoczywało w rękach chana Ubasziego, który zaini
cjował migrację znad Wołgi, po jego śmierci zaś pozostało w jego linii genealo
gicznej. Torguci wchodzący w skład tego sejmu nazwani zostali „starymi" i dzie
lili się na 4 ajmaki, których obiegowe nazwy pochodzą od nazw zajmowanych te
renów. Torguci Char-szar stanowią grupę najliczniejszą (4 choszuny, 54 somony)
i mają koczowiska w Tieńszaniu, zwłaszcza w dolinie rzeki I i i . Torguci Chür-charus (2 choszuny, 7 somonów) oraz Tsin-ho (1 choszun, 4 somony) koczują na północ
od Tieńszaniu w stronę Tarbagataju. Pozostały ajmak, drugi pod w z g l ę d e m liczeb
ności (3 choszuny, 14 somonów) zajął okolice Chowog-sair w górach Tarbagataju.
Ludność tych czterech ajmaków nazywa się często Torgutami Ili-Tarbagatajskimi.
Do sejmu „starych" Torgutów włączono także formalnie małą grupkę (1 somon)
znad rzeki Edzijn, która stanowi byłych poddanych Arawdżura (por. przyp. 7).
Całkowicie odrębną grupę stanowią Torguci kuku-norscy, którzy jeszcze w X V I
wieku odkoczowali z Dżungarii na południowy wschód. Liczą oni 12 choszunów.
Prawdopodobnie w okresie późniejszym część ich powróciła do doliny Iii, skąd ok.
1757 r. w y e m i g r o w a ł a na krótko do K a ł m u k ó w . Po powrocie zajęli oni koczowiska
podałtajskie. Pozostali Torguci kuku-norscy nigdy nie opuszczali Azji. Ich kon
takty z Torgutami Sinkiangu były stosunkowo słabe.
1 1
1 2
121
T O R G U C I MONGOLII
gel. U t w o r z y l i oni ajmak z ł o ż o n y z d w u c h o s z u n ó w . Jeden z n i c h z n a j
d o w a ł się pod p r z e w o d n i c t w e m C e r e ñ a , k t ó r y o t r z y m a ł t y t u ł
wanga,
w ł a d c ą drugiego z a ś z o s t a ł Szarchuchen z t y t u ł e m bejse. Ten ostatni b y ł
najprawdopodobniej b r a t a n k i e m C e r e ñ a . Poddani obu c h o s z u n ó w n a z y
w a n i b y l i T o r g u t a m i „ n o w y m i " albo b u ł g a n - g o l s k i m i ( t e r m i n „ a ł t a j s c y "
r o z p o w s z e c h n i ł się w l i t e r a t u r z e rosyjskiej), p r z y c z y m jest bardzo p r a w
dopodobne, że o b j ę t o t y m t e r m i n e m r ó w n i e ż nietorguckie n a r o d o w o ś c i ,
k t ó r e w r a z z Cerenem o p u s z c z a ł y D ż u n g a r i ę i w r a z z n i m p o w r ó c i ł y .
W 1773 r . na t e r e n y B u ł g a n u p r z y k o c z o w a ł choszun C h o s z u t ó w z T i e ń szaniu, k t ó r y m k i e r o w a ł a w d o w a po jego w ł a d c y , b ę d ą c a s i o s t r ą Szarchuchena. T r z y w y m i e n i o n e choszuny t w o r z y ł y sejm „ S e r d e c z n i e o d
d a n y c h " ( w d o m y ś l e : d w o r o w i cesarskiemu) Czin setgeltijn
czuulgan,
k i e r o w a n y przez wanga C e r e ñ a .
1 4
Zarysowana w y ż e j sytuacja s t a n o w i ł a r a m y f u n k c j o n o w a n i a s p o ł e c z
ności b u ł g a ń s k i e j w naszych czasach. S p o ł e c z n o ś ć ta dzieliła się i dzieli
nadal, w ś w i a d o m o ś c i starszego pokolenia, na T o r g u t ó w wanga i T o r
g u t ó w beela (co o z n a c z a ł o b y p o d w y ż s z e n i e r a n g i drugiego w ł a d c y w sto
s u n k u do w y j ś c i o w e g o bejse). Od r o k u 1945 koczuje na terenie B u ł g a n u
około 170 r o d z i n p r z y b y ł y c h z C h o w o g - s a i r
w Tarbagataju (a w i ę c
byłych K a ł m u k ó w ) . Tworzą oni trzecią zasadniczą grupę w strukturze
miejscowej. W y s t ę p u j e ponadto jeszcze grupa T a j d ż i j n b ę d ą c a r e z u l t a t e m
p o d z i a ł u choszunu bejse-beela na d w a somony. W t e n s p o s ó b T o r g u c i
b u ł g a ń s c y d z i e l i l i się w p o c z ą t k a c h X I X w i e k u na 3 somony — w a n g a ,
bejse ( p ó ź n i e j beela) i t a j d ż i . Ź r ó d ł a z k o ń c a X I X w i e k u m ó w i ą o 5 som o n a c h , co oznacza, że j u ż w ó w c z a s w r a m a c h choszunu wanga w y
o d r ę b n i ł y się dodatkowe d w a somony A w d ż i j n i Bagszijn, n o t o w a n e
w naszych m a t e r i a ł a c h t e r e n o w y c h . M i m o iż z a c h o w a ł a s i ę p a m i ę ć o n i c h ,
nie w p ł y n ę ł y one zasadniczo na k o n f i g u r a c j ę g r u p o w ą s p o ł e c z e ń s t w a ,
w k t ó r y m obecnie w y r ó ż n i a s i ę t r z y g r u p y autochtoniczne: T o r g u t ó w
W a n g j i n (w w e r s j i miejscowej O n g i j n , najliczniejsi i p r z o d u j ą c y p r e s t i ż o
w o , co jest spadkiem po dawnej h i e r a r c h i i a d m i n i s t r a c y j n e j ) , B e e l i j n
(bardziej zasiedziali na obecnym terenie somonu B u ł g a n ) , T a j d ż i j n (grupa
n a j u b o ż s z a ) , oraz g r u p ę t o r g u c k i c h p r z y b y s z ó w z Chowog-sair, d a w n y c h
K a ł m u k ó w . C h o s z u t ó w n a l e ż a ł o b y u z n a ć r ó w n i e ż za g r u p ę autochtonicz15
1 6
1 4
Dotyczyłoby to przede wszystkim Chojtów i Derbetów, gdyż Choszuci, k t ó
rzy towarzyszyli Cerenowi, powrócili do Sinkiangu bez zmiany etnonimu (por.
Men-gu..., s. 147-148, 156).
Polskie nazewnictwo geograficzne proponuje pisownię Hebukesaier rosyjskie
zaś Kobuk-saur, my jednak będziemy używali pisowni fonetycznie najbliższej ory
ginalnej.
G o n g o r, op. cii., s. 47, przypuszcza, że jest to pomyłka wynikająca z zali
czenia do Torgutów dwu somonów choszuckich. Choszuci jednak nie tworzyli dwu
somonów, co byłoby warunkiem arytmetycznej prawidłowości wnioskowania. Po
nadto miejscowa ludność wyraźnie odróżnia 5 somonów torguckich od somonu
Choszutów.
1 5
1 6
122
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
n ą w t y m s a m y m sensie, w j a k i m a u t o c h t o n i c z n y m i są b u ł g a ń s c y T o r g u c i .
Pastwiska p o d a ł t a j s k i e zajęli oni b o w i e m w t y m s a m y m m n i e j w i ę c e j
czasie, to znaczy w latach 70-tych X V I I I w i e k u , j a k k o l w i e k p ó ź n i e j przez
k i l k a lat koczowali na terenach p o ł o ż o n y c h bardziej na p ó ł n o c . S t o p i e ń
o d r ę b n o ś c i C h o s z u t ó w od c a ł e g o w y m i e n i o n e g o z e s p o ł u nie w y d a j e s i ę
p r z e k r a c z a ć o d r ę b n o ś c i w y s t ę p u j ą c y c h w e w n ą t r z z e s p o ł u , co sprawia, iż
n i e k i e d y zaciera się poczucie obcości samego e t n o n i m u , s p r o w a d z a j ą c
go do r z ę d u p o z o s t a ł y c h w y r ó ż n i e ń g r u p o w y c h .
P o w y ż s z e u w a g i nie w y c z e r p u j ą b y n a j m n i e j p r o b l e m u h i s t o r i i T o r g u
t ó w . I s t n i e j ą c e ź r ó d ł a u m o ż l i w i a j ą d o k ł a d n i e j s z e jego przedstawienie, co
w y d a j e się potrzebne w k o n t e k ś c i e s ł a b o d o t ą d opracowanej h i s t o r i i
w s z y s t k i c h O j r a t ó w . N a s z y m celem b y ł o wskazanie na t r z y k w e s t i e
o n i e w ą t p l i w y m znaczeniu dla b a d a ń etnograficznych.
Po pierwsze, w i e l k a r u c h l i w o ś ć przestrzenna T o r g u t ó w nie m a j ą c a ,
j a k się wydaje, o d p o w i e d n i k ó w u n o w o ż y t n y c h M o n g o ł ó w wschodnich.
R u c h l i w o ś ć ta, na poziomie w y ż s z y m n i ż z w y k ł e gospodarcze koczowanie
pasterzy — n a z w i j m y go poziomem p o l i t y c z n y m , w i n n a z n a l e ź ć odbicie
w k u l t u r z e . N a l e ż a ł o b y zatem p o s z u k i w a ć ideologicznych u z a s a d n i e ń
r u c h l i w o ś c i , jej e w e n t u a l n y c h k u l t u r o t w ó r c z y c h k o n s e k w e n c j i (tak w za
kresie zmiany, j a k t e ż p e t r y f i k a c j i l u b t w o r z e n i a i n s t y t u c j i ) oraz mecha
n i z m ó w przystosowawczych. Z p u n k t u widzenia h i s t o r i i s p o ł e c z n e j w a ż n e
b y ł o b y o k r e ś l e n i e o ś r o d k ó w i n i c j a t y w y , s p o s o b ó w przekazywania i n f o r
m a c j i i stopnia swobody decyzji, z w ł a s z c z a p r z y p o d e j m o w a n i u m i g r a c j i
przez część zainteresowanej s p o ł e c z n o ś c i .
Po drugie, w e w n ę t r z n e z r ó ż n i c o w a n i e badanego z e s p o ł u w y w o d z ą c e
się z f e u d a l n y c h p o d z i a ł ó w a d m i n i s t r a c y j n y c h ( t r z y g r u p y odpowiada
j ą c e d a w n y m somonom t o r g u c k i m ) . S p o ł e c z n e i k u l t u r o w e konsekwencje
t a k i c h p o d z i a ł ó w u l u d ó w pasterskich nie s ą dobrze zbadane, c h o c i a ż k r y j ą
one i n t e r e s u j ą c e m o ż l i w o ś c i i n t e r p r e t a c y j n e .
Po trzecie, stosunek badanego z e s p o ł u do ś w i a t a z e w n ę t r z n e g o z ł o
ż o n e g o z T o r g u t ó w o o d m i e n n y c h losach historycznych, z i n n y c h n a r o
d o w o ś c i ojrackich, z M o n g o ł ó w Chalcha, wreszcie z l u d ó w obcych etnicz
nie i k u l t u r a l n i e . K r y t e r i a z r ó ż n i c o w a n i a , s p o s ó b s a m o o k r e ś l e n i a , ustale
nie stosunku do g r u p obcych oraz w z g l ę d n y c h odległości s p o ł e c z n y c h
w r a m a c h tego e t n o - u n i w e r s u m w i n n y s t a ć się t u ł a t w i e j u c h w y t n e n i ż
w p r z y p a d k u s p o ł e c z n o ś c i bardziej k o h e r e n t n y c h , o rzadszej sieci w i ę z i
w y c h o d z ą c y c h na z e w n ą t r z g r u p y .
S z c z e g ó l n e o k o l i c z n o ś c i s p r a w i ł y , iż na terenie a ł t a j s k i e g o somonu
B u ł g a n z n a l a z ł s i ę z e s p ó ł l u d z k i s p e ł n i a j ą c y w a r u n k i kompetentnego
zbioru p o t e n c j a l n y c h i n f o r m a t o r ó w w zakresie w y m i e n i o n y c h k w e s t i i .
P o d e j m i e m y obecnie jeden z a s p e k t ó w p r o b l e m u trzeciego, m i a n o
w i c i e podstaw s a m o o k r e ś l e n i a i r e l a c j i do i n n y c h g r u p ojrackich, z n o w u ż
zresztą w ujęciu historycznym.
123
T O R G U C I MONGOLII
E T N O G E N E Z A TORGUTÓW
Zagadnienie to nie jest d o t ą d w y j a ś n i o n e . K r o n i k i p r e z e n t u j ą c e ideo
l o g i ę p r z y w ó d c ó w f e u d a l n y c h w s k a z u j ą na kereickiego Wang-chana l u b
c z ł o n k a jego r o d z i n y j a k o p r o t o p l a s t ę l i n i i p a n u j ą c e j . N i e u d a ł o s i ę n a m
z n a l e ź ć powszechniejszego odbicia tego w t r a d y c j i l u d o w e j . O r i e n t a c j a
p o l i t y c z n a k r o n i k a r z a ma t u istotne znaczenie, g d y ż znany jest przekaz
0 pochodzeniu z a r ó w n o T o r g u t ó w , j a k i samego Czyngis-chana od m a n
d ż u r s k i e g o d o m u p a n u j ą c e g o . Jedna z p ó ź n i e j s z y c h genealogii w y w o d z i
a r y s t o k r a c j ę t o r g u c k ą od w ł a d c ó w i n d y j s k i c h , co zgodne jest z o g ó l n o m o n g o l s k ą t e n d e n c j ą towarzyszącą umacnianiu się w p ł y w ó w lamaizmu
1 t y m t y l k o s i ę od niej r ó ż n i , że nie adoptuje postaci Czyngisa do k l u c z o
w e j l i n i i , lecz konsekwentnie p o d t r z y m u j e obcość w stosunku
do
C z y n g i s i d ó w . Jednak nawet w tej genealogii w y s t ę p u j e i m i ę W a n g -chana, chociaż w s k a ż o n e j postaci.
Badacze mongolscy d o p a t r u j ą s i ę w y s t ę p o w a n i a e t n o n i m u tor gut j u ż
w Tajnej
historii .
Ramstedt przytacza e t y m o l o g i ę l u d o w ą z a n o t o w a n ą
u T o r g u t ó w w T i e ń s z a n i u — nazwa m a w y w o d z i ć s i ę od
turug-utu
„ s z c z u p l i i d ł u d z y " , sam z a ś ogranicza s i ę do wskazania tureckiego ź r ó d ł o s ł o w i a . Ł y t k i n w y j a ś n i a znaczenie n a z w y j a k o „ p r z y c z y n i a j ą c y t r u d
n o ś c i " , co t a k ż e m o ż e b y ć e t y m o l o g i ą l u d o w ą . Z k o l e i w naszych m a
t e r i a ł a c h t e r e n o w y c h etymologia b u ł g a ń s k a k o j a r z y (chociaż nie w y j a ś n i a )
t e r m i n z n a z w a m i trzech c h a r a k t e r y s t y c z n y c h dla tej z i e m i p r z e d m i o
t ó w — torcog
(czapeczka k o b i e t y z a m ę ż n e j ) , tookun
( b u t y filcowe)
i tooroj (drzewo gobijskie): torcog
malgataj,
tookun
gutaltaj,
tooroj
modtoj
torguud.
D o ś ć rozpowszechniony w l i t e r a t u r z e jest p o g l ą d , że nazwa w y w o d z i
się z w y s t ę p u j ą c e g o w Tajnej
historii
o k r e ś l e n i a g w a r d i i dziennej C z y n
g i s i d ó w , s k ą d niedaleko j u ż do w n i o s k u o genetycznej t o ż s a m o ś c i sub
s t r á t u ludzkiego tej g w a r d i i oraz p l e m i e n i a T o r g u t ó w . Koncepcja taka
ma historyczne analogie i nosi cechy p r a w d o p o d o b i e ń s t w a , ale nie w y
kluczone, że p o w s t a ł a ona p ó ź n o j a k o ś r o d e k i n t e g r a c j i d y s y d e n t ó w
ojrackich, k t ó r z y p r a g n ę l i p o z o s t a ć na marginesie w a l k i o w ł a d z ę w D ż u n
garii. Tezę tę s p r ó b u j e m y u p r a w d o p o d o b n i ć w dalszym ciągu w y w o d u .
1 7
1 8
1S
2 0
2 1
2 2
1 7
Informacja ustna dr. Łuwsanbałdana.
Por. wyjątek kroniki przytoczony przez H a s 1 u n d a, op. cit., s. 306.
S z a g d a r s ü r e n, op. čit., s. 181.
G. I . R a m s t e d t , Etimologija imieni ojrat, [w:] Sbornik w czest 70-letija
G. N. Potanina, S-Pietierburg 1909, s. 556. Koresponduje to z przytoczoną przez
H a s l u n d a (op. cit, s. 307) z kroniki Torgutów Char-szar etymologią w y w o d z ą c ą
etnonim od wyrazu turelluk biyetai „wysokiego wzrostu, wyniośli".
Kałmyckije...,
s. 50 przyp.
Opinię tę powtarzają również G. G. S t r a t a n o v i c h , V . E . E r d n i e v ,
An analysis of social terms, Moskwa 1964, s. 15 (referat na V I I Międzynarodowy
Kongres Nauk Antropologicznych i Etnologicznych w Moskwie).
1 8
1 9
2 0
21
2 2
124
SŁAWOJ S Z Y N K I E W I C Z
O T o r g u t a c h po raz p i e r w s z y wspomina k r o n i k a Szara Tudżi
wy
m i e n i a j ą c i c h w ś r ó d i n n y c h l u d ó w ojrackich, z i n y c h z a ś k r o n i k X V I I - w i e c z n y c h czyni to j e d y n i e Erdene Tobczi Sagan Seczena. I n n e k r o n i k i
p r z e m i l c z a j ą i c h , n a w e t j e ś l i m ó w i ą o p o z o s t a ł y c h O j r a t a c h . Sam e t n o n i m
p o j a w i a się w e d ł u g Z ł a t k i n a
dopiero w 1567 г., c z y l i na około 40 lat
przed p i e r w s z ą m a s o w ą m i g r a c j ą T o r g u t ó w na t e r e n y Rosji. D a t a ta
nie m o ż e b y ć w p r a w d z i e uznana za d o w ó d na p ó ź n e pojawienie się T o r
g u t ó w , z tej p r z y c z y n y , że w c z e ś n i e j s z e pisane ź r ó d ł a mongolskie są b a r
dzo rzadkie. N i e m n i e j m o ż n a p r z y j ą ć h i p o t e z ę , że sam e t n o n i m jest sto
sunkowo p ó ź n e g o pochodzenia.
I n t e r e s u j ą c e , że najbardziej k o m p e t e n t n a w sprawach
ojrackich
Szara Tudżi postacie historyczne, znane n a m s k ą d i n ą d j a k o p r z y w ó d c y
T o r g u t ó w , i d e n t y f i k u j e j a k o n a l e ż ą c e do omoku ( l i n i i pochodzeniowej)
K e r e i t . Z b i e ż n o ś ć z K e r e i t a m i Wang-chana jest oczywista. Z k o l e i
Gaban Szaraw, autor o stulecie p ó ź n i e j s z y i n a l e ż ą c y do a r y s t o k r a c j i
torguckiej, t w i e r d z i , że część b l i s k i c h p r z o d k ó w Cho O r l ó k a (inicjatora
k a ł m u c k i e j migracji) nazywano Machaczin K e r i a t a m i (Kereitami) . T a k
p o w a ż n e ź r ó d ł o j a k Men-gu-ju-mu-tsi
(z r a c j i d o s t ę p u do nie zachowa
n y c h j u ż k r o n i k torguckich) t w i e r d z i , że w p r z e c i w i e ń s t w i e do pozos
t a ł y c h g ł ó w n y c h n a r o d o w o ś c i ojrackich, pochodzenie rodowe T o r g u t ó w
( k o n k r e t n i e j : i c h p r z y w ó d c ó w ) jest n i e z n a n e .
M a m y praw o s ą d z i ć , że T o r g u t o m z a l e ż a ł o na u z n a n i u i c h p e ł n e j p r z y
n a l e ż n o ś c i do etnosu mongolskiego, czemu p r z e s z k a d z a ł a kereicka t r a
dycja. (Do dziś jeszcze istnieje n i e p e w n o ś ć , czy K e r e i c i b y l i l u d e m m o n
golskim, czy t e ż t u r e c k i m ) . W y r a z e m tego pragnienia jest p o d k r e ś l e n i e
przez Gaban Szarawa, ż e „ T o r g u c i autentycznie [pochodzą] z r o d u o j rackiego" . Z k o l e i a r y s t o k r a t a choszucki, jeszcze w p o c z ą t k a c h X I X w i e
k u k o n t y n u u j e — j a k się w y d a j e — o p i n i ę p r z e c i w s t a w n ą , iż „ T o r g u c i
2 3
ы
2 5
26
r
2 7
2 3
Z ł a t к i n, op. cit, s. 72.
Dotyczy to Mergen-Tumenego, inicjatora przyjęcia lamaizmu przez Ojratów,
niewątpliwego Torguta i kuzyna 2-go stopnia innego przywódcy torguckiego Cho
Orlóka, który prowadził migrację nad Wołgę. Por. Szara Tudżi, mongolskaja leto
pis XVII wieka, Moskwa 1957, s. 169.
Chodzi o pięciu młodszych braci dziada Cho Orlóka, G a b a n
Szaraw,
op. cit., s. 141. Torgucka linia rządząca niewątpliwie traktowała owych Machaczin
Keriatów jako bliskich k r e w n i a k ó w (por. tamże, s. 154). Nie jest wykluczone, że
„Machaczin" jest pomocniczym etnonimem wyróżniającym linię boczną od głównej
linii Kereit (bez przymiotnika) reprezentowanej zgodnie z zasadą senioratu przez
starszych braci znanych jako rządząca linia torgucka. S p r a w ę komplikuje fakt, że
etnonim ma charakter patronimiczny, przodek zaś imieniem Machaczi był (w prze
ciwieństwie do sugestii Gaban Szarawa) pradziadem w prostej linii Cho Orlóka,
co wskazywałoby, że to g ł ó w n a linia arystokracji torguckiej zrezygnowała z etnonimu Kereit, który zresztą rzeczywiście przestał być stosowany. (O Machaczim
wspominają jedynie genealogie wykorzystane w dwu, skądinąd bardzo kompeten
tnych źródłach, Szara Tudżi..., s. 160 i Men-gu..., s. 133.)
2 4
2 5
2
