-
Title
-
Wkład polskiej etnologii w badania zbiorowości polonijnych na świecie / LUD 1995 t.78
-
Description
-
LUD 1995 t.78, s.385-396
-
Creator
-
Kantor, Ryszard
-
Date
-
1995
-
Format
-
application/pdf
-
Identifier
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:1972
-
Language
-
pol
-
Publisher
-
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
-
Relation
-
oai:cyfrowaetnografia.pl:publication:2123
-
Rights
-
Licencja PIA
-
Subject
-
Polonia - badania etnograficzne
-
etnologia polska
-
Text
-
Lud,
RYSZARD
Instytut
t.
78, 1995
KANTOR
Etnologii
Uniwersytet
Jagielloński
Kraków
WKŁAD POLSKIEJ ETNOLOGU
POLONIJNYCH
W BADANIA
NA ŚWIECIE
ZBIOROWOŚCI
Uwagi wstępne
Badania polonijne czyli precyzyjniej: badania nad zbiorowościami polinijnymi na świecie, mają w polskiej nauce długą tradycję. Rozpoczęte jeszcze
przed pierwszą wojną światową, kontynuowane były w okresie U Rzeczypospolitej przez indywidualnych badaczy, ale także znajdowały miejsce w planach naukowych różnych instytutów, między innymi Instytutu Gospodarstwa
Społecznego i Instytutu Naukowego do Badania Emigracji i Kolonizacji.
Również problematyce tzw. polonijnej poświęcał wiele uwagi Instytut Badań
Spraw Narodowościowych (Boruta, 1985). Choć osiągnięcia badaczy tamtych
czasów są znaczne, dopiero od połowy lat siedemdziesiątych naszego wieku
badania zbiorowości polonijnych na świecie nabrały prawdziwie szerokiego
wymiaru, zostały ujęte w ogólnopolskie ramy organizacyjne i były realizowane
wedlejednej, ogólnej i - w założeniu interdyscyplinarnej koncepcji. Przyniosły
wiele istotnych osiągnięć, ale także sporo rozczarowań. Dziś, gdy początkowy
zapał ośrodków badawczych i poszczególnych badaczy zdaje się nieco słabnąć,
gdy gros badań, w konsekwencji przemian politycznych, które to umożliwiły,
koncentruje się na obszarach szeroko rozumianego Wschodu, gdzie Polacy są
mniejszościami narodowymi, a nie Polonią, która to nazwa bywa czasem
zastrzeżona dla zbiorowości polskich zrodzonych w wyniku migracji, przede
wszystkim zarobkowych, czas podsumować dotychczasowe osiągnięcia badawcze. Skupię się tu na okresie ostatnich dwudziestu lat i spróbuję spojrzeć na
problem okiem nie tyle historyka nauki - nie jestem nim, a i czas na taką ocenę
chyba jeszcze nie nadszedł - ile uczestnika pewnych działań, jednego z wielu
badaczy, którzy wzięli udział w próbach - mniej lub bardziej udanych - poszerzenia wiedzy o dziejach i kulturze tzw. zbiorowości polonijnych na świecie.
Programy i organizacja badań polonijnych po II wojnie światowej
W pierwszych latach po II wojnie światowej nie było w Polsce sprzyjających warunków do kontynuowania
badań zwanych polonijnymi, dopiero
w roku 1959 została powołana Komisja Polonii Zagranicznej przy Komitecie
25 .- Lud
L
LXXVIII
386
Badań nad Kulturą Współczesną PAN. Została ona przekształcona w 1970 roku w samodzielny Komitet Badań Problemów Polonii Zagranicznej PAN.
Instytucja ta stała się, i jest do dziś, głównym inspiratorem badań, tracąc
jednak z czasem, z powodu procesów decentralizacji polskiej nauki i zmian
w sposobie jej finansowania, dominującą rolę arbitra merytorycznego i koordynatora przedsięwzięć badawczych.
Generalnie do zadań Komitetu należało, zgodnie z uchwałą Prezydium
PAN: a) inicjowanie i popieranie badań naukowych dotyczących Polonii
zagranicznej; b) opiniowanie projektów planów badań naukowych dotyczących Polonii zagranicznej oraz koordynowanie badań prowadzonych w tym
zakresie w skali ogólnokrajowej; cJ podejmowanie inicjatyw upowszechniających dorobek badań (... ); d) dokonywanie oceny stanu i organizacji prowadzonych w tym zakresie badań w skali ogólnokrajowej, przygotowywanie i publikowanie zbiorczych opracowań; e) organizowanie dyskusji i konferencji
naukowych poświęconych Polonii zagranicznej; t) inicjowanie współpracy
z ośrodkami zagranicznymi zajmującymi się badaniami nad problematyką
Polonii zagranicznej; g) wydawanie naukowego rocznika poświęconego
Polonii zagranicznej (Kubiak, 1975, s. 17). Zakres kompetencji Komitetu czynił
go "dyktatorem" w dziedzinie badań polonijnych w kraju, było to zarówno
siłą, jak i - w pewnych sytuacjach - również słabością tej instytucji.
Już od roku 1960 ukazywał się rocznik "Problemy Polonii Zagranicznej"
(Bogusz, 1975), który w 1975 roku przekształcony został w wychodzący do dziś
"Przegląd Polonijny", początkowo półrocznik, z czasem kwartalnik. Pismo to
jest nie tylko kopalnią wiedzy o zbiorowościach polonijnych w świecie, ale
również przynosi informacje o organizacji badań polonijnych, działalności
poszczególnych placówek badawczych, ich reorganizacjach, programach badawczych itd.
Komitetowi bez wątpienia należy zawdzięczać ożywienie badań polonijnych, w tym zwłaszcza zbudowanie trwałych podstaw dla takich badań
w postaci placówek naukowych. Szczególną rolę odegrał tu Polonijny Ośrodek
Naukowo-Dydaktyczny
Uniwersytetu JagiellOllskiego (z czasem Instytut Badań Polonijnych, dziś Instytut Polonijny). Nie można jednak zapominać
o innych placówkach, zwłaszcza o Instytucie Migracji Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego (dziś: Instytut Badań nad Polonią i Duszpasterstwem
Polonijnym KUL) oraz o Zakładzie Badań nad Polonią Zagraniczną PAN
w Poznaniu (dziś: Zakład Badań Narodowościowych PAN, wydający od kilku
lat czasopismo "Sprawy Narodowościowe.
Seria Nowa"). Nie oznacza to
bynajmniej, iż Kraków, Lublin i Poznań zdominowały badania polonijne; były
one prowadzone we wszystkich niemal ośrodkach naukowych kraju, jednakże
prawdą jest, iż właśnie w wymienionych miastach - najżywiej, tam też
powstały najwcześniej stałe zespoły badawcze i tam - mowa o Krakowie - mieściło się centrum koordynacji badań.
387
Istotnym problemem było zbudowanie jednolitego programu badań polDnijnych, który to program miał obejmować ogół "badań naukowych nad
wszelkimi dziedzinami i przejawami historii wychodźstwa polskiego, jego
stosunkiem do Ojczyzny i do narodów, wśród których osiadło" ("Problemy ... ",
1960, s. 3). Najbardziej znane programy to: propozycja Komisji Polonii
Zagranicznej PAN ("Problemy ... ", 1960), R. Bierzanka (1968), W. Szczerby
(1973), a przede wszystkim H. Kubiaka (1975). Ta ostatnia propozycja jest
szczególnie istotna, gdyż ona właśnie stała się podstawą założeń badawczych realizowanego w latach 1976 -1985, i po małych korektach w latach
1986-1990, międzyresortowego programu badawczego MR 111/10 "Przemiany
zbiorowości polonijnych", w drugiej fazie: "Przemiany zbiorowości polonijnych na tle przeobrażeń innych grup etnicznych w krajach osiedlenia Polonii".
Proponując swój program H. Kubiak wyszedł z założenia, iż dotychczasowa skuteczność badań polonijnych jest niedostateczna. Jest to wynik
działania wielu czynników, wśród których za najważniejsze uznał: "brak
dobrze zorganizowanego warsztatu badawczego większości placówek zajmujących się problematyką polonijną, a zwłaszcza zaplecza informacyjno-dokumentacyjnego (... ), brak szerokiej i właściwie pomyślanej współpracy z zagranicznymi, w tym polonijnymi ośrodkami badań etnicznych (... ), mała dojrzałość
teoretyczna i metodologiczna znacznej części prowadzonych prac, ich raczej
publicystyczny, a nie naukowy charakter (... ), ucieczka większości badaczy,
w znacznym stopniu z przyczyn obiektywriych, od trudnych analiz współczesności (... ) do badań historycznych (... ) wykorzystujących
głównie źródła
zastane" (Kubiak, 1975, s. 18 - 19).
W swoim "jednolitym programie zadań badawczych" wyróżnia H. Kubiak
22 ogólne kierunki badań. W większości były to kierunki uprawiane już
uprzednio w mniejszym lub większym zakresie. Program zwracał uwagę,
i w tym jest jego szczególna zaleta, na dziedziny wyraźnie zaniedbane, między
innymi postulował podjęcie tematów: "Przemiany języka polskiego w zbiorowościach polonijnych", "Stereotypy przedstawicieli Polonii, Polaków i Polski
w zagranicznej sztuce i środkach masowego przekazu", "Historia badań
polonijnych w Polsce", "Metodologia
badań polonijnych", czy wreszcie
"Ochrona poloników w świecie". Do wyraźnie zaniedbanych dziedzin należała
bez wątpienia kultura zbiorowości polonijnych. Za istotne zadanie H. Kubiak
uznał między innymi, poznanie mechanizmów przemian wzorów i wartości
kulturowych, a także poznanie mechanizmów trwania i przemian folkloru
w polonijnych zbiorowościach. Zadania tego rodzaju, niejako w sposób
naturalny, kierowane były do tych dyscyplin, które za naczelny przedmiot
swoich badań uznają kulturę, czyli również do etnografów i etnologów.
Program H. Kubiaka był wyraźną zachętą, propozycją włączenia się kulturoznawców do badań zbiorowości polonijnych na świecie, badań, które zwykło
się czasem nazywać polską wersją badań etnicznych (Miodunka, 1987, s. 11-12;
388
Stankiewicz, 1994, s. 17). Zanim jednak powiemy, czy tak się w istocie stało
i jakie owo włączenie się dało efekty, trzeba kilka słów powiedzieć o genezie
i naturze zjawiska zwanego kulturą polonijną.
Kultura zbiorowości polonijnych na świecie
Nie ma jak dotąd zgodności co do statusu kultury zbiorowości etnicznej
w wieloetnicznym kraju imigracyjnym. Mnogość wyobrażeń w tej kwestii sprowadzić można do trzech najistotniejszych stanowisk głoszących, iż: a) zbiorowość etniczna (emigrująca) zachowuje w kraju docelowym kulturę kraju pochodzenia; b) zbiorowość taka przejmuje kulturę kraju osiedlenia; c) zbiorowość etniczna wytwarza nowy typ kultury, który nie daje się zredukować ani
do kultury kraju pochodzenia, ani do kultury kraju docelowego.
Jeśli uznaply, że społeczność emigracyjna jedynie zachowuje (z natury
rzeczy coraz bardziej ograniczoną) kulturę kraju pochodzenia, to przedmiotem
naszego zainteresowania mogą stać się wyłącznie elementy reliktowe, materialne lub świadomościowe szczątki bagażu kulturowego, który został przez
emigrantów przeniesiony do nowegQ miejsca osiedlenia (Kantor, 1990b). Bagaż
ten jest wypierany przez kulturę kraju osiedlenia, stopniowo przejmowaną
przez imigrantów. Stopień zaniku ich rodzimej kultury będzie jednocześnie
stopniem postępów procesów asymilacyjnych (Symonolewicz-Symmons, 1982).
Przyjmując założenie, iż zbiorowość etniczna wytwarza w kraju osiedlenia
nowy typ kultury, której treści nie dadzą się zredukować do kultury kraju
pochodzenia, ani też do kultury kraju osiedlenia, tym samym mamy podstawy
zakładać istnienie subkultur etnicznych, w tym także subkultury polonijnej
(Babiński, 1981; Paluch, 1981). Ze względu na fakt, iż kraje przyjmujące
wychodźców z Polski znacznie się od siebie różniły kulturowo, powstające
w nich zbiorowości polonijne musiały z natury rzeczy, przejmując pewne
elementy kultury grupy/grup dominujących, różnicować się pod względem
kulturowym. Oznacza to, uwzględniając dodatkowo różnice w bagażu kulturowym wśród fal polskich emigrantów, iż nie może być mowy o jednej kulturze
polonijnej (jeśli przychylimy się do tezy, iż twór taki w ogóle istnieje), lecz
raczej o polonijnych kulturach mniej lub bardziej różniących się od siebie
mimo wspólnej genezy.
O kulturach polonijnych można mówić dopiero od momentu, gdy kształtować się poczęły polonijne zbiorowości na świecie. To z kolei było wynikiem
przemieszczania się znacznych rzesz ludności polskiej i osiedlanie się jej
w obcym etnicznie i kulturowo otoczeniu. Grupy imigrantów, zrazu dość
amorficzne, z czasem przekształcały się w społeczności w rozumieniu socjologicznym i wchodziły w szerokie kontakty z otoczeniem. Postrzegane były
przez nie jako odrębne, i same też uważały się za takie. Członkowie tych
zbiorowości mówili własnym językiem/gwarą,
mieli sobie tylko właściwe
zwyczaje, przestrzegali i kultywowali własne prawa i systeIl?Y wartości.
389
Zbiorowości polonijne mogły być mniej lub bardziej jednorodne pod
względem kulturowym. Przykładem jednorodności
kulturowej zbiorowości
polonijnej może być zbiorowość Kaszubów kanadyjskich (lost, 1983). Na ogół
jednak grupy polonijne, przekształcające się w polonijne zbiorowości były
znacznie zróżnicowane wewnętrznie, także ze względu na regionalne pochodzenie. Owo pochodzenie regionalne, a właściwie, zróżnicowanie regionalne
związane z pochodzeniem, miało ogromne znaczenie dla kształtowania się
charakteru poszczególnych zbiorowości polonijnych i ich kultur. Chłopi
stanowili ogromną większość fal emigracyjnych, stając się z tego powodu
faktycznym jądrem niemal każdej zbiorowości polonijnej na świecie. Fale
emigracji, dzięki którym zaistniały zbiorowości polonijne w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Brazylii, we Francji i w Niemczech, nie były nosicielami
kultury narodowej (co najwyżej jej pewnych elementów), lecz nosicielami
kultur regionalnych, tradycji ludowej - chłopskiej.
Proces unarodowienia chłopów polskich, stanowiących gros emigrantów,
dokonał się dopiero na emigracji - równolegle zresztą z podobnym procesem
zachodzącym w kraju - w nowych, pod wieloma względami, szczególnych
warunkach. Miejscem uświadamiania narodowego była polonijna parafia,
polonijne organizacje; udział w tym procesie miała polonijna prasa i książka.
Tworząca się polonijna kultura/kultury,
w pierwszym okresie rozwoju
wydawać się może amorficznym zlepkiem tradycji chłopskich, regionalnych
oraz nabywanych przez imigrantów elementów kultury ogólnonarodowej.
Szybko jednak ujednoliciły się - w znacznym stopniu pod wpływem polonijnej parafii - doroczne obrzędy i zwyczaje, powstał stosunkowo jednorodny
i powszechnie uznany kanon polskości w życiu codziennym i w społecznej
działalności. Gdyby nie wpływy zewnętrzne, idące spoza grupy etnicznej, ze
strony grupy dominującej i grup innych, być może ukształtowałby się jeden typ
zbiorowości polonijnej i jeden typ jej kultury, który możnaby nazwać uniwersalnym. W rzeczywistości jednak już w początkach kształtowania się zbiorowości polonijnych wykazywały one wielkie zróżnicowanie, powstawały nieuchronnie jako zbiorowości: amerykańska, brazylijska, kanadyjska, francuska itd. Zatem ich kultura winna być określana precyzyjnie, np. kultura
zbiorowości polonijnej amerykańskiej, choć akurat w tym przypadku nie jest
to jeszcze wystarczające, gdyż zbiorowości i ich kultury wykazują wielkie
zróżnicowanie wewnętrzne; różnice między kulturą polonijnej zbiorowości
farmerskiej (Kocik, 1990) a kulturą polonijną w ośrodkach miejskich są wielce
wyraźne i znaczące (Kantor, 1990a).
Kultury polonijne, co nie ulega wątpliwości, zmieniały się pod wpływem
bodźców i treści płynących ze strony społeczeństwa kraju, w którym egzystowały zbiorowości polonijne, w wyniku wewnętrznych procesów oraz w rezultacie napływania nowych fal emigracji z kraju macierzystego. Fale te stanowili
nosiciele kultur regionalnych/lokalnych
i kultury narodowej, z czasem także
390
kultury masowej, w jej polskiej wersji, a włączając się w budowanie i przekształcanie zbiorowości polonijnych odciskali piętno na kulturze tych zbiorowości.
Wszystkie kultury polonijne, tak jak wszystkie zbiorowości polonijne na
świecie, posiadają wspólne cechy, które są rezultatem wspólnoty genetycznej,
jednakże różnice między nimi są znaczne, choć do dziś nie zostały dostatecznie
rozpoznane, i z tego powodu nie jest usprawiedliwione sprowadzanie ich do
wspólnego mianownika. Może to bowiem spowodować stracenie z pola
widzenia istotnego faktu: ogromnego wpływu otoczenia kulturowego na
kształtowanie się konkretnej kultury polonijnej, a wszak otoczenie w poszczególnych krajach osiedlenia Polonii jest odmienne, niekiedy wręcz skrajnie.
Zbiorowości polonijne i ich kultura jako przedmiot badań etnograficznych
i etnologicznych
Istniejące w przeszłości i obecnie zbiorowości polonijne i ich kultury są
w różnym stopniu naukowo rozpoznane. Cieszą się one zainteresowaniem
wielu dyscyplin naukowych. Trudno niekiedy przypisać badaczy do którejś
z nich w sposób jednoznaczny, najcżęściej bowiem badania takie - ze względu
na charakter badanego przedmiotu - wymagają podejścia zarówno historycznego, jak socjologicznego i etnograficzno-etnologicznego.
Zwykło się sądzić, iż najlepiej pod każdym względem poznana została
kultura Polonii amerykańskiej. W rzeczywistości wiele wiadomo o polonijnej
prasie w Ameryce, o polonijnych organizacjach, o polonijnym szkolnictwie,
czyli o instytucjach, gdy tymczasem o wiele mniej wiadomo o wzorach życia
codziennego, o obrzędowości rodzinnej i dorocznej, o zwyczajach towarzyskich, o folklorze emigracyjnym (Kantor, 1994) itp. Jak z tego wynika, nasza
wiedza o kulturze zbiorowości polonijnej w Stanach Zjednoczonych ogranicza
się do wiedzy o kulturze w węższym pojęciu tego terminu, do działalności
kulturalnej w formach zinstytucjonalizowanych, czy wręcz do kultury wysokiej.
Niewiele natomiast wiadomo o kulturze niskiej, a także w ogóle o kulturze
symbolicznej, choć tu akurat notujemy ostatnio pewien interesujący postęp
(Rokicki, 1986a; 1986b; 1992a; 1992b; 1994).
Ponadto rozpoznana jest w pewnym stopniu - jeśli chodzi o kulturę
Polonii amerykańskiej - kultura głównie miejska (Posem-Zieliński, 1982),
w minimalnym stopniu natomiast zostały poznane formy i przejawy kultury
Polonii wiejskiej, farmerskiej, wcale licznej w niektórych częściach Stanów
Zjednoczonych (Kocik, 1990; Koliński, 1988; 1989).
Kultura zbiorowości polonijnych w Stanach Zjednoczonych, mimo iż
uchodzi za stosunkowo dobrze znaną, jest w istocie zaledwie rozpoznana. Cóż
zatem powiedzieć o kulturze innych zbiorowości polonijnych, np. brazylijskiej.
Choć 1 tu pewne interesujące ustalenia zostały w ostatnich latach poczynione
(Knothe, 1985); daleko nam jednak do zadowalającej wiedzy.
391
o dotychczasowych osiągnięciach etnografii/etnologii polskiej w badaniach
zbiorowości polonijnych, w tym zwłaszcza w badaniach ich kultury, pisałem
obszernie na innym miejscu (Kantor, 1984; 1987). Po dość krytycznym
ustosunkowaniu się do dotychczasowych sposobów badań i po ukazaniu
ich - mniej lub bardziej interesujących
- rezultatów, proponowałem,
generalnie, takie spojrzenie na problem kultury zbiorowości polonijnych na
świecie, który zaowocowałby badaniami właśnie k u l t u r y, a nie - jak bywało
dotąd - jedynie dziedzictwa
kulturowego
Polonii. Koncepcja moja,
która zresztą nie zwróciła większej uwagi, została zbudowana na generalnej
niezgodzie z koncepcją W. Sobisiaka, który stwierdził, iż: "najważniejsze
wydaje się wszechstronne i gruntowne poznanie zespołów zachowań wychodźców, związanych z utrzymywaniem i pielęgnacją rodzimego dziedzictwa
kulturowego, a dopiero w dalszej kolejności takich problemów, jak akulturacja, asymilacja i integracja w nowym środowisku, czy wreszcie w ogóle badanie
współczesnej kultury emigracji, bądź współczesnego modelu kulturowego
wychodźcy" (1975, s. 46).
Ten sam autor stwierdził, iż dla potrzeb poznawczych "pojęciem kultury
rodzimej emigrantów należałoby obejmować dziedzictwo kulturowe kraju
pochodzenia wychodźców, to jest ogół zachowań ludzkich i w związku z nimi
wytworzonych zobiektywizowanych elementów kulturowych danego etnosu,
zarówno materialnych jak i duchowych wartości i uznawanych sposobów
postępowania, posiadanych, przyjętych i przekazywanych przez jego przedstawicieli przebywających za granicą" (Sobisiak, 1975, s. 17).
Krytykowałem już kilkakrotnie tę koncepcję (Kantor, 1985; 1987), która
moim zdaniem prowadzi do takiego modelu badań, gromadzenia danych,
a następnie prezentacji ich wyników (Sobisiak, 1983), który trafnie i złośliwie
zarazem bywa określany jako "etnograficzno-folklorystyczny",
a sprowadza się
po prostu do wielce czasochłonnego
wykrywania odrębności etnicznych
w zachowanych elementach folkloru, zwyczajów, języka itp. To w konsekwencji plasowało i plasuje etnografię i kojarzoną z nią etnologię na marginesie
badań polonijnych. Nie kwestionuję istnienia interesujących ustaleń w pracach
wychodzących z takiej koncepcji, w tym w pracach W. Sobisiaka, lecz w żadnym wypadku nie mogę się zgodzić na uznanie jego koncepcji za w pełni
wartościową, a zwłaszcza za jedyną dyrektywę badawczą w etnograficznych/
/etnologicznych badaniach nad kulturą zbiorowości polonijnych na świecie. Nawiasem dodać trzeba, że nawet badacze z kręgu W. Sobisiaka, jego
uczniowie ściślej mówiąc, z czasem podjęli studia wszechstronniejsze, daleko
odbiegające od wąsko rozumianego poszukiwania reliktów kultury rodzimej
i rejestrowania objawów jej pielęgnowania (Kaczmarek, 1991; 1992).
Gruntownej krytyce poddał koncepcję badań wychodzącą od pojęcia
kultury rodzimej A. Posem-Zieliński (1987, s. 59). "W klasycznej (... ) postaci
koncepcja kultury rodzimej proponuje studia n~d dziedzictwem imigrantów
392
przemesIOnym w nowe środowisko i nad formami jego utrzymywania SIę
w obcym kulturowo otoczeniu. Badacza kultury rodzimej nie tyle interesują
przekształcenia polskich wzorów i treści kulturowych w toku procesu akulturacji, ich selekcja i łączenie się z obcymi elementami oraz powstawanie
całkowicie nowych subkulturowych elementów, co rejestracja cech reliktowych
przyniesionych w emigracyjnym bagażu oraz śledzenie tych wszystkich wzorów, których pochodzenie wyprowadzić można bezpośrednio z polskiej kultury
ludowej czy narodowej. Nic więc dziwnego, że ulubionym przedmiotem
zainteresowania tej orientacji i to niezależnie od tego, czy ktoś posługuje się
terminem "kultura rodzima" czy też zastępuje go innymi określeniami, są
ludowe zwyczaje, obrzędy, ceremonie, przesądy itp. aspekty tzw. tradycyjnej
kultury ludowej kultywowane w zbiorowościach polonijnych siłą ciążenia
tradycji czy też na skutek świadomych decyzji nawiązywania do tradycji kraju
pochodzenia".
Na miejsce krytykowanej koncepcji, autor wprowadza inną, z gruntu odmienną. "Swego rodzaju przeciwieństwem - zauważa A. Posern-Zieliński traktowania kultury skupisk polonijnych jako polskiej kultury w diasporze,
czy to w wymiarze kultury elitarnej czy też ludowej, jest koncepcja kultury
polonijnej jako specyficznej kultury etnicznej wkomponowanej w rzeczywistość
kulturową kraju zamieszkania. Uważa się ją za rezultat akulturacji i innych
przekształceń wynikających z wrastania emigrantów w nowe podłoże i widzi
się w niej nowe (choć przejściowe) i oryginalne zjawisko będące kompleksem
różnorodnych elementów, w tym adaptowanej do kraju osiedlenia kultury
rodzimej, dostosowanych do etnicznej specyfiki grupy wzorów miejscowych
i innowacyjnych rozwiązań ukształtowanych wyłącznie w danym środowisku
polonijnym" (s. 59).
W ostatnich latach przekonanie, iż badania kultury zbiorowości polonijnych na świecie winny wyjść poza schemat "folklorystyczno-etnograficzny",
porzucić tropienie rodzimej kultury na rzecz spojrzenia ujmującego owe trzy
podstawowe perspektywy: perspektywę kraju pochodzenia, kraju osiedlenia
oraz perspektywę samej zbiorowości polonijnej, zyskuje powszechne przekonanie. Czy jednak idzie za nim konkretne działanie, czy prowadzone są badania
wedle zarysowanej powyżej koncepcji, czy powstają studia ukazujące w nowym
świetle polonijne zbiorowości i ich kulturę?
Próbę odpowiedzi na to pytanie należy rozpocząć od przypomnienia pracy,
która w polskiej literaturze dotyczącej zagadnień Polonii odegrała rolę bez
wątpienia pionierską i inspirującą. Choć nie mogła w pełni zadowolić z powodu swojej przeglądowości - ogrom poruszanych w niej problemów spowodował powierzchowne potraktowanie niektórych z nich - to z perspektywy lat
zdaje się jeszcze zyskiwać na wartości. Mowa tu o monografii A. Posem-Zielińskiego zatytułowanej Tradycja a etniczność. Przemiany kultury Polonii
amerykańskiej
(1983).
393
Zamierzeniem autora było, co jest oczywiste pamiętając o jego wywodach
na temat sposobu traktowania kultury zbiorowości polonijnych scharakteryzowanych wyżej, ukazanie kultury Polonii amerykańskiej nie od strony
zachowanych przeżytków "kultury rodzimej", co było zwykłą praktyką w okresie, gdy praca się pojawiła. Miał on na celu "prześledzenie procesu powstawania, rozwoju i stopniowego ograniczania zasięgu etnicznej subkultury
środowisk polonijnych" (s. 11). Jak naj słuszniej pisał dalej autor, że "w miejsce
rodzimej kultury przywiezionej w bagażu imigrantów pojawiły się nowe formy
kulturowe, różniące się znacznie zarówno od wzorów kultury kraju ojczystego,
jak i od kultury głównego nurtu społeczeństwa amerykańskiego kształtowanego przez anglosaski i protestancki etos" (s. 12). Te nowe formy kulturowe stały
się przedmiotem szczególnej uwagi A. Posem-Zielińskiego.
W pracy poznańskiego badacza znalazło się wiele ważnych i inspirujących
dalsze badania konkluzji. Chciałbym tu zwrócić uwagę na jedną. "Tak jak nie
ma jednej zwartej społeczności polonijnej - pisze A. Posem-Zieliński - tak
też nie istnieje jedna ściśle określona kultura Polonii; przejawia się ona bowiem
mimo występowania wielu wspólnych cech, w różnych formach, w zależności
od okresu chronologicznego i środowiska społecznego" (s. 288).
Autor w przekonywający sposób ukazał owe wspólne cechy; różnorodność
form kultury polonijnej, czy może raczej specyfika polonijnych kultur zróżnicowanych polonijnych zbiorowości w Stanach Zjednoczonych, została ledwie
zarysowana. To co wspólne ujawniało się w materiale z jakiego autor korzystał
wyraźniej, pełniejsze ukazanie zróżnicowania wymagało przeprowadzenia dogłębnych, systematycznych studiów, stałego i długotrwałego kontaktu ze
środowiskami polonijnymi, tak przecież różnymi, jak np. środowisko robotników z Detroit i Chicago, farmerów z okolic Stevens Point w stanie Wisconsin,
silnie związanych ze Starym Krajem górali z Passaic, czy potomków pionierów
z Panny Marii w Teksasie.
Rozważania o genezie zbiorowości polonijnych i ich kulturze uległy
ostatnio znacznej sublimacji. Szczególną uwagę należy zwrócić na kilka
publikacji J. Rokickiego, pracownika Zakładu Kultury Polonijnej Instytutu
Polonijnego Uniwersytetu Jagiellońskiego i to nie z tego powodu, iż Zakład
ten, którego byłem założycielem i pierwszym kierownikiem, programowo
realizuje pewną wizję badań nad kulturą polonijną, przewijającą się też
w niniejszym artykule, ale ze względu na istotną wartość propozycji wymienionego autora. J. Rokicki w kilku pracach podjął problematykę migracji i zmiany
kultury w kontekście wiedzy o kulturze polonijnej (1986a), analizował rolę
religii i języka jako wartości etnicznych i symboli grupy etnicznej (1986b;
l 992b), w oryginalny sposób ujął kwestię tzw. mszy polkowych, etnicznego
elementu w liturgii kościelnej Kościoła katolickiego w Stanach Zjednoczonych
(1994). Swoistym ukoronowaniem dotychczasowych zainteresowań J. Rokickiego, łączącego studia nad całościowymi ujęciami kwestii kultury polonijnej
394
jako subkultury etnicznej z ciekawymi analizami funkcjonowania jej poszczególnych elementów, jest praca Więź społeczna a zmiana kultury. Studium
dynamiki polskiej zbiorowości etnicznej w USA (1992). Bez wątpienia stanąć ona
może w jednym rzędzie obok pracy A. Posem-Zielińskiego
ze względu na
wybitne wartości merytoryczne, a także z powodu inspirującej roli dla
prowadzonych współcześnie badań nad zbiorowościami polonijnymi i ich
kulturą/kulturami.
Bez wątpienia równie godne uwagi są monografie poszczególnych zbiorowości polonijnych, które w mniejszym lub większym stopniu traktują również
o ich kulturze, często w ujęciu tu postulowanym lub przynajmniej nie
odbiegającym od niego w sposób wyraźny. Przedmiotem badań stały się
ostatnio między innymi: społeczność farmerów polskiego pochodzenia w stanie
Wisconsin (Koliński, 1989; Kocik, 1990), specyficzna zbiorowość emigrantów
z jednej małopolskiej parafii, istniejąca w Chicago od stu lat (Kantor, 1990a;
1994), a także zbiorowość kaszubska w Kanadzie (Kucharska, 1986; 1993).
Niestety, podobnych opracowań nie doczekały się jeszcze zbiorowości polonijne z innych obszarów, choć potrzeba taka nie budzi wątpliwości.
BIBLIOGRAFIA
Babiński G.
Metodologiczne problemy badań odrębno.ki kulturowych zbiorowości etnicznych
1981
w społeczeństwach pluralistycznych, w: KullUra skupisk polonijnych. Materiały z sympozjum zorganizowanego przez Bibliotekę Narodową oraz Insl.ytut !fislorii PAN,
Warszawa, s. 6 - 23.
Bierzanek R.
1968
Stall i potrzeby badwl naukowych nad problematyką polonijną, "Problemy Polonii
Zagranicznej" t. 5, s. 7 - 28.
Bogusz A.
1975
Spis zawarto.ści "Problemów Polonii Zagranicznej" (tomy 1-9), "Przegląd Polonijny" R. 1, z. 1, s. 191-198.
Borula M.
Instytut Spraw Narodowo.ściowych (1921-1939).
Z dziejów polskich badań nauko1985
wych nad problematyką etniczną, "Przegląd Polonijny" R. 11, z. 2, s. 63 -79.
Jost I.
1983
Osadnictwo kaszubskie w Ontario, Lublin.
Kaczmarek U.
Aktywno.ść kulturalno-oświatowa Polonii w Bułgarii, Czechosłowacji, Niemieckiej
1991
Republice Demokratycznej, Rum!mii i na Węgrzech w latach 1945 -1989, Poznań.
Kultura zbiorowości polonijnych Europy Środkowej w latach 1945 -1989, Poznań.
1992
Kantor R.
Etnogr(j{iczne badania polonijne. Rzeczywisto.~ć i propozycje, "Lud" t. 68, s. 197·215.
1984
Rec.: W. Sobisiak, Kultura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej, Poznań 1983,
1985
"Przegląd Polonijny" t. II, z. 1, s. 121-125.
395
1987
1990a
1990b
O badaniach kultury polonijnej krytycznie,
w: Dorobek i perspektywy badaJ) polonijnych, pod red. W. Miodunki, Lublin, s. 47 - 55.
Między Zaborowem a Chicago. Kulturowe konsekwencje istnienia zbiorowości imigrantów z parąfii zaborowskiej w Chicago i jej kontaktów z rodzinnymi wsiami,
Wrocław.
Folklor grupy emigrującej. Etnograficzne wprowadzenie do zagadnienia miejsca i roli
)iilkloru w kulturze zbiorowo.~ci polonijnych, w: O język i kulturę polską w środowiskach
polonijnych. Materiały z II Konferencji Okrągłego Stołu, Łańcut 1986, pod red.
R. Kantora. 1. Rokickiego, Warszawa, s. 31- 37.
Kocik L.
Polski farmer w Ameryce. Studium na przykładzie stanu Wisconsin w USA, Wrocław.
1990
Koliński D.
Zarys powstania i rozwoju osad polskich w środkowym Wisconsin, "Przegląd Polo1988
nijny" t. 14, z. l, s. 31-47.
Przemiany obrzędu weselnego w polonijnej zbiorowo.ki powiatu Portage, Wisconsin,
1989
USA, "Przegląd Polonijny" t. 15, z. 2, s. 31-42.
Knothe M. A.
Polscy chlopi w Brazylii (1870 -1939). Materialna płaszczyzna ich asymilacji,
1985
"Etnografia Polska" t. 29, z. 2, s. 163-214.
Kubiak H.
1975
O koncepcję badań polonijnych w kraju, "Przegląd Polonijny" t. 1, z. 1, s. 15-27.
Kucharska 1.
Kaszubi w Kanadzie; Mechanizmy identyfikacji etnicznej, "Etnografia Polska" t. 30,
1986
z. 1, s. 163-179.
Poszukiwanie tożsamości kulturowej ludno.~ci kaszubskiej w Polsce i Kanadzie, Łódź.
1993
Miodunka W.
w.~tęp, w: Dorobek i perspektywy badań polonijnych, op. cit., s. 5 - 13.
1987
Paluch A. K.
ProiJlematyka odrębno.~ci kulturowych grup etnicznych w społeczeństwach pluralistycz1981
nych, w: Kultura skupisk polonijnych.:., op. cit., s. 24-35.
Pasem-Zieliński A.
1983
Tradycja a etniczno.~ć. Przemicny kultury Polonii amerykańskiej, Wrocław.
1987
Problemy i perspektywy badań polonijnych w zakresie kultury, w: Dorobek i perspektywy badań polonijnych, op. cit., s. 56 -72.
"Problemy ... "
1960
"Problemy Polonii Zagranicznej" t. 1, s. 3.
Rokicki 1.
1986a
Miwacje i asymilacja a zmiana kultury, "Przegląd Polonijny" t. 12, z. 1, s. 23-40.
1986b
Obrzęd religijny jako symbol grupy etnicznej. Konflikt o pasterkę w diecezji Scranton,
Pa, w latach 1935-1936, "Przegląd Polonijny" t. 12, z. 4, s. 39-52.
Więź spoleczna a zmiana kultury. Studium dynamiki polskiej zbiorowości etnicznej
1992a
w USA, Wrocław.
1992b
Język polski jako wartoH spoleczna a proces asymilacji Polonii amerykańskiej,
"Przegląd Polonijny" t. 18, z. 2, s. 41 - 57.
Msza w rytmie polki. Etniczne elementy ludowe w liturgii kościelnej w Stanach
1994
Zjednoczonych Ameryki, w: Kultura skupisk polonijnych. Materiały z III sympozjum
naukowego, Warszawa.
Sobisiak W.
Emigracja jako przedmiot badań etnograficznych, "Przegląd Polonijny" t. 1, z. 1,
1975
s. 29 - 51.
Kultura rodzima Polonii zachodnioeuropejskiej, Poznań.
1983
396
Stankiewicz
1994
W.
Motory i hamulce rozwoju badań nad ku/turą skupisk polonijnych, w: Kultura skupisk
p%nijnych ... , op. cit., s. 15 - 26.
Symonolewicz-Symmons
K.
1982
Czy istnieje ku/tura polonijna?, "Przegląd Polonijny" t. 8, z. 2, s. 109 - 113.
Szczerba W.
1973
o at/as-etlcyk/opedię Polonii Zagranicznej, "Problemy Polonii Zagranicznej" I. 8,
s. 55-94.
Ryszard Kantor
THE ACHIEVMENT
OF POLISH ETHNOLOGY
IN THE STUDY
OF POLISH COMMUNITIES
ABROAD
(Summary)
Although the tradition of investigation into Polish communities and their culture is long, their
true revival can be traced back to 1970s. Research teams and research coordinating institutes were
established, di/Terent research plans were developed. Ethnology played its part as an observer of the
state and changes in the culture of Polish communities in the world.
Initially, scholars focused on the cultural heritage of immigrants. traced their customs, rituals,
linguistic habits, value systems which were transferred from the Old Country and preserved in their
culture. Less interest was paid to the problems of acculturation, assimilation and integration of
immigrants in the new communities. Today, when it has been realized that the culture of Polish
communities is an ethnic subculture, consisting of elements of the culture of immigrants and
elements loaned from the culture of communities with which they merged, investigations of the
culture of Polish communities have become more refined and contribute material interesting to all
who deal with interethnic relations.
Trans/. Z. Nadstoga
