-
extracted text
-
Zbigniew Benedykłowicz
R
E
C
E
N
Z
J
E
Leopold Schmidt, Volskunst in Osterreich [s. 200, 150 i l . w t y m 33 barwne, 42 r y s . F o r u m
Wien-Hannover 1966
P r e z o n t a e j a s z t u k i l u d o w e j A u s t r i i m o g ł a b y , c z y toż p o w i n n a
rozpoczynać się o d d e f i n i c j i pojęcia
„sztuka
ludowa"
—
Praca
piszo
i
L e o p o l d S z m i d t , a u t o r szeregu prac poświęconych m u z e a l n i c t w u ,
ludoznawstwu i historii sztuki ludowej
der
ósterreichischen
Epochc
Volkskunde
ais museologisches
in
in
iiber
gerates
in
der Stand
Weit.
1 9 5 5 ; Votivbilder
aus
przejrzystą
konstrukcją
o.vą z a s a d ę
stopniowego
W
piorwszoj
z
Ludowej
autor omawia
der
funkcji,
Material
zwierzęcy:
Belrach-
(skarbiec
form,
Arbeits-
Formy
i znaczenia
Osterreich.
Neuer
bole, prototypy,
w i e l u katalogów
oraz
Kraj
i jego
sztuka
Ścianę
i mur. Drzwi
ischen
europą-
Sondorschrifton der Vereinos f u r Volks-
Maskenforschung,
kundo i n Wien,
zur
B d I . Wien
Dom
1955).
wewnątrz.
schyłku X I X w i e k u , n i o
chłopskiej
pracy,
o d z n a c z a się w c a l e szczególną jasnością w określeniu p r z e d m i o t u
i
wozy).
Następnie
i wyodrębnieniu zakresu badań pozwala przyjąć a u t o r o w i
bardzo
i
tkanie,
haft,
dla ozytelnika
i
roboty
na drutach,
t e n stosunkowo
młody
l u d o w a " , pochodzący zaledwie sprzed
termin
u d a n ą ze w z g l ę d u n a c e l p r a c y , j a k i f r a p u j ą c ą
perspektywę
przojawy
stopniowego
do istotnych
przybliżenia
elomentów
się p o p r z e z
sztuki ludowej.
wieloznaczność, trudność r o z g r a n i c z e n i a
zjawisk
o d i n n y c h , niejasność j e j g r a n i c s t a n o w i z d a n i e m
o
j e j szczególnym
uroku.
To
jakby
i prasowaniem),
konkretno
Właśnie t a
sztuki
ludowej
kołyski,
sprzęty
i dom. Sień
domowe
dalej:
Palenisko
zegary).
Sprzęt
i naczynia
i
Tekstylia
i haft
z praniem,
zwyczaju)
mijalności
i
sztuki
zwyczajowej
Sztukę
omawia
Maski,
Grafikę,
b y n a k o n i e c z a t r z y m a ć się n a d p r o b l e m a m i
Tarcze
wości i a u t o r s t w a
ten s a m stan rzeczy, z j a k i m m a m y
do czynienia
ludowa
rozpatrywanej
(literatury)".
jest zatem
Wiemy,
braci
przydać
wrażenie
rozumienie i zakres, j a k n a
g r u n c i e badań l i t e r a c k i c h u c z y n i l i t o z „ b a j k ą "
dziale
„Bajki
dziecięce
i
bracia
Grimm.
domowe"
dałoby
nie chcielibyśmy pominąć a n i jednego p o d a n i a , a n i jednej
żartu, anegdoty,
dowcipu,
które znalazły
po
się
Podaniami,
niejako
w rozdziale
jej
Sztuka
badań
Sagą, L e g e n d ą , Ż a r t e m , D o w c i p e m .
Podobnie
rzecz się m o ż e m i e ć ze sztuką l u d o w ą . Jeśli b o w i e m
— j a kpo
etnograficzno-ludoznawczego
systematyczny,
Austrii.
encyklopedyczny
Jednakże
niemal
d w a wspomniane
wyjścia: porównanie s z t u k i ludowej
schematu,
teoretyczno-formalnych
przogląd
sztuki
wyżej
punkty
do bajki, j a k i
dziodzictwo
studiów H a b e r l a n d t a wyrażające się w uwzględnieniu szerokiego
sagi,
się w t y m
dziele, i które dały p o w ó d , b a ! sprowokowały d o d a l s z y c h
nad
pisma,
anonimo
ludowy.
tradycyjnego
ludowej
u t r z y m a ć w świetle współczesnych badań n a d bajką. P o m i m o t o
legendy,
Sztukę
b y uchwycić
który przebiega o d ogólnych zagadnień
że n i e w s z y s t k o , co znalazło się w o p u b l i k o w a n y m przez
Grimm
prze-
Porządek k o l e j n y c h rozdziałów pozornie t y l k o możo sprawiać
bajka — p y t a m y dalej. Możnaby
sztuce l u d o w e j o d p o w i e d n i o podobne
i artysta
ludowej,
strzelnicze,
jeszcze j e d n o — społeczne i o s o b o w e o b l i c z o
bajce
sztuce
rozważań
obrzędowe,
Pierniki,
przy
dzianie
maglowaniem
Pieczywo
na drodze podobieństwa: „Przypomina o n a p o d t y m względem
Czym
skórzany,
także
w
religijną,
sanie
(przędzenie
poświęca uwagę
tego t y p u s z t u k i . M o ż n a się zbliżać d o n i e j z w i e l u s t r o n , także
n a gruncie Opowiadania
(narzędzia
przechodząc d o szczególnie c i e k a w y c h
n a d s z t u k ą o b r z ę d o w ą (Sztuka
lawę
ule,
strój
plecenie
Sufit,
stół,
naczynia,
związane
skór,
szyldy).
i piec.
i skrzynie,
sprzęty
podcienia.
(emblematy,
kuchenno-domowe,
zdobienie
sym
ukształto
i
szafy
przedstawia
i
b y w d r u g i e j części:
elementy
autora
konstytutywne
łóżka,
ludzkie),
znaki
(kufry,
Mebłe
i siedliska,
iż
zwierzęce,
i kopie),
Znaki
omawiając
Izbę,
material
podstawowe
i zawartość,
Podwórze
i bramę.
„sztuka
Świadomość,
roślinne,
formy
wzorcowe
kulturowego.
i wykładzinę.
pułap
Formy
Zwornik
poprowadzić czytelnika przez:
ludowa
(Masken
Beitrage
plecionka,
metale),
form,
Sztuki
jak
włókno,
symboliczne,
wyobrażenia
Kategorie
kamień,
formy
(zasady
części
zagadnionia
rośliny,
glina,
krajobrazu
У olkskundliche
takie
rogi;
wanie
Mittcle-uropa.
kolejno
(korzenie,
kości,
z wielu stron.
d w u zasadniczych
ro-
specjalnego o p r a c o w a n i a dotyczącogo m a s k i w środkowej E u r o p i e
in
odznacza
zbliżania się d o s z t u k i l u d o w e j
Volksmobel
des bauerlichen
1 9 4 6 — 1 9 5 8 , 1959), w y d a w c a
Erwerbungen
Hislorisierung
der Alten
der Erforschung
Osterreich,
der
1 9 6 3 ; Farbige
Problem,
się
układem treści, odzwierciedlających
(Gescliichte
Volkskultur
1 9 6 4 ; Die
Osterreich,
1 9 6 4 : Bauernwerk
Niedcrósterreich,
lungcn
1 9 5 1 ; Die
Yolkskunde,
manischen
w t y mkraju
Schmidta
Verlag],
europejskiego
tła p r z y
omawianych
przez
autora
sprawiają, ż e m a m y
t u do czynienia z bardzo
stronną prezentacją
sztuki ludowej
pomnienie
wiolo-
w ogóle. Służy t e m u
przy
już n a wstępie o r o l i zasadniczego c z y n n i k a
narzucającego
pewien
szczególny sposób podejścia p r z y próbach j e j r o z u m i e n i a .
Chodzi
Haberlandt
t u o zagadnienie f u n k c j i . B e z uwzględnienia — j a k sugestywnio
z górą
siedemdziesięciu
istotę tego t y p u s z t u k i , a także
określa
w i a d a a u t o r — za sztukę ludową uznać i przyjąć t o , co M i c h a e l
rozpoczął gromadzić p r z e d
jącego
kwostiach
oryginalną,
l a t y i co s t a n o w i o d t a m t e j p o r y d o dziś o k o l o k c j i A u s t r i a c k i e g o
t o okrośla a u t o r — „ z w o r n i k a f u n k c j i " n i e t y l k o t r u d n o b y ł o b y
M u z e u m L u d o z n a w c z e g o w W i e d n i u , a także t o , co z g r o m a d z o n e
myśleć
zostało
poszczególnych
w
regionalnych
muzeach
całego
kraju,
to gdy
idzie
o
precyzyjnych
form
ustaleniach
przodmiotów,
czasowo-przestrzeimyeh
różnych
obróbki i rozwiązań p l a s t y c z n y c h ;
przojp.wów
ich
w A u s t r i i t r o s k a t a k a jest
całko
artystycznej
w i c i e zrozumiała. Chęć „ a b y n i o pominąć n i c z e g o " , n a w e t
tego,
e w o l u c j i , a więc życia p r z e d m i o t ó w w czasie, ale przede w s z y s t k i m
0 prezentację s z t u k i l u d o w e j
co w świetle współczesnych badań n a d sztuką ludową należałoby
t r u d n o b y było uchwycić t o , co najbardziej
wykluczyć
i
n i e jost t u t a j
zabiegiem czysto technicznym,
który
streszczałby się w f o r m u l e : „ p r e z e n t u j e m y t o , c o odziedziczyliśmy
w spadku badawczej
pominąć
1 w
tych
niczego"
i muzealnej
zawiera
budzących
t r a d y c j i " . W chęci „ a b y n i o
P r z e j a w ó w i p r z e d m i o t ó w s z t u k i l u d o w e j n i o d a się b o w i e m
zredukować
do i c h wartości estetycznych.
N i e mogą
być
gatunkową
wątpliwość
zjawiskach,
k i m j a k o ekspresja k u l t u r y . A b y zbliżać się d o i c h najgłębszych,
innych zjawisk
Sztuki kryjo
n a j b a r d z i e j p i e r w o t n y c h — w sensie — p i e r w s z y c h znaczeń ( t u k ,
patrywane
t y l k o j a k o ekspresje
artystyczne
lecz p r z e d e
wszyst
się d r o g a d o lepszego p o z n a n i a i s t o t n y c h obszarów i j ą d r a t e g o ,
j a k się m ó w i w p r z y p a d k u każdej s z t u k i o j e j k u l t o w y c h
co bez zastrzeżeń i d z i ś n a z w a l i b y ś m y sztuką l u d o w ą .
Podejście
niach),
takie
częstokroć
j a k o k u l t u r o w e . „ W y s t a r c z y pomyśloć o n i e z l i c z o n y c h
pozwala
n a stawianie
autor pozostawia
112
pytań,
które
zresztą
o t w a r t y m i , n a s t a w i a n i e i rozważanie
mów, któro prowokują
roz
świadomość,
może
także
stanowi o i c h istocie
sposobie istnienia.
się głęboka
formach z marginesu, z pogranicza
że
i c h zmionności,
do dalszych
badań.
proble
należy odczytywać
jo nie jako
teksty
ale
przedsta
w i e n i a c h M a d o n n y z dzieciątkiem n a ręku ( t y p u M a r i a h i l f )
s p o t y k a m y wśród świętych obrazów, n a obrazach
korze
artystyczne
jakie
modlitownych,
II.
1. Ołtarzyk
domowy,
T y r o l . I I . 2. Ł y ż n i k i , 1840, 1835.
się
z k o r z e n i , osobliwie wyrosłych i ukształtowanych konarów i ga
w n i c h n i e t y l k o postać M a t k i B o ż e j , ale p o p r o s t u m a t k i tulącej
łęzi. D o n i c h nałoży n a j b a r d z i e j w A u s t r i i słynny łaskami i c u d a m i
m a ł e d z i e c k o d o p i e r s i , a co z a t y m i d z i e cała w i e d z a n a t e m a t
krzyż,
bosko-ludzkich
znajduje
malarstwie
n a szkle,
malarstwie zdobiącym
związków
miłości,
małżeństwa,
ujęta w p r o s t y wzór. O b r a z y t e u m i e s z c z o n e
wane
na
nasadkach
łóżek,
na
traktować
tylko jako
pozostałość
skiego malarza m e b l i . Trzeba
jako
meble.
Odbija
macierzyństwa
u wezgłowia, malo
baldachimach
byłoby
umiejętności
błędem
i talentu
spojrzeć n a n i e przede
wiej
wszystkim
n a część g ł ó w n e g o e l e m e n t u u m e b l o w a n i a , k t ó r e
podczas
zrobiony
się
Strassengel
słowo
z
w
w
korzenia,
centrum
pochodzący
z
pielgrzymkowego
ok.
1225 r .
kultu
S t y r i i ) . Czasami, t y m oświetlającym
ciemnej,
niejasnej,
ludowej
etymologii.
słowem
Oto
jawne i u k r y t e związki pomiędzy z n a k i e m , symbolem,
przedsta
w i e n i e m i k o n o g r a f i c z n y m a słowem legendy i t r a d y c j i , w s p o m i n a
S c h m i d t niezrozumiały p r z e z długi czas d l a h i s t o r y k ó w i h i s t o
ryków sztuki fakt przypisywania p a t r o n a t u n a d szewcami
n a świat n o w o n a r o d z o n y c h . „Spojrzenie t a k i e p o z w a l a
uchwycić
św. E r h a r t a . A n i b i o g r a f i a t e g o w c z e s n o h i s t o r y c z n e g o
nie
sakralnej,
z Regensburga,
tylko
zasadniczą
w
jedność
cząstkowych
obrazów w z o r c o w y c h ,
sztuki
formułach
jest
w
jej
funkcji
realizacją,
odtworzeniem
a r c h e t y p o w y c h , rzeczywistości
jest
rozważając
ślubu „ w n o s i " się d o d o m u , b y s ł u ż y ł o p ł o d z e n i u i p r z y j m o w a n i u
która
który
maryjnego
a n i legendy
osobie
biskupa
o n i m , ani lokalna tradycja
i u w i e l b i e n i a z j a k ą s p o t y k a się S t . E r h a r t n i e d a j ą
czci
żadnego
mitycznej
p o w o d u d o t a k i e g o skojarzenia. Z pomocą p r z y c h o d z i t u właśnie
( t u w p i e r w o t n y m z n a c z e n i u m i t u : rzeczywistości pełnej t a j e m n i
z j a w i s k o l u d o w e j e t y m o l o g i i , o której u n a s kiedyś pisała C e z a r i a
c y i t a j e m n i c y pełni), p o d n i e s i e n i e m i uświęceniem sfery
Baudouin
codzien
de
Courtenay
(wyprowadzenie
z
patronów
ności — a u t o r p r z y w o ł u j e t u d l a p o r ó w n a n i a a n a l o g i c z n e f u n k c j o
świętych i n a z w z n i m i skojarzonych —
nowanie
o d bólu g ł o w y : J a k o b — d e r K o p f ( g ł o w a ) , św. B o n i f a c y
„Ostatniej W i e c z e r z y " Leonarda
da Vinci w
dawnym
imion
n p . św. J a k u b c h r o n i
opiekuje
r e f e k t o r i u m : sali c o d z i e n n y c h posiłków k l a s z t o r u dominikańskie
się w z r o s t e m f a s o l i ( d i e B o h n e — f a s o l a ) , w j ę z . r o s . Św. G l e b t o
go —
patron
ale także każe widzieć k a ż d y p r z e j a w s z t u k i l u d o w e j
jako
o d zboża
i siewu
(„Gleb
siejajet
chleb")
zajmuje
o r g a n i c z n ą część s z e r o k i e g o s y s t e m u , k t ó r y m j e s t k u l t u r a l u d o
orką, a św. E l i a s z o d deszczu ( Ш а - l i j a t i ) zsyła deszcz. W
wa.
mowie
Przedstawiając
w
kolejne
elementy
i
Austrii
autor omawia
i c h zanurzenie
zwyczaju,
obrzędowości.
Często
w
przedmiot
skrócone
imię
św. E r h a r t a b r z m i E r t l ,
Ortl
tradycji,
u ż y w a n e g o p r z e z szewców d o cięcia skóry. Św. E r h a r t m a s w o j e
przysłowia,
ściśle o k r e ś l o n e
miejsce
w
nożyka
Ort)
folklorze,
t u w świetle otaczającego go słowa, słowa-wierzenia,
półokrągłego
—
to
jest
ostrego
(das
ludowej
przedstawiony
nazwa
a Ertl
sztuki
działy
zdrobniała
się
potocznej
kalendarzu świątecznym
rządzących z m i a n a m i p o g o d y .
i
regułach
Św. E r h a r t „ z a c i n a " , a właściwie
l e g e n d y , pieśni, a n e g d o t y
fragmentu tak tradycji czy literatury
jednocześnie p r z e c i n a , p r z e r y w a okres świąt B o ż e g o N a r o d z e n i a
ludowej, jak i literatury
pięknej —
zobrazowania
i czyni to zapewne —
temat
pisanego
gdy np. dla
w i a r y w c u d o w n e wartości materiału, wierzeń n a
magicz-
n o - s a k r a l n y c h właściwości n i e z w y k ł y c h w kształtach k o r z e n i
a u t o r przywołuje f r a g m e n t n o w e l i R u d o l f a K r i s s a .
bowiem
zjawiskiem,
ludowej
zasadę
odzwierciedlającym
przypisywania
w
występowanie
(Nierzadkim
sztuce
m u atrybutu
Jego święto
—
obchodzone
owego
jest
ostrego
przy pomocy
szewskiego
nożyka.
Ukazując poszczególne e l e m e n t y , p r z e d m i o t y , działy s z t u k i
kulturze
l u d o w e j n a t l e odpowiadającej i m t r a d y c j i , obrzędowości
magiczno-sakralnych
wartości
n e j , z w y c z a j u , obrzędowości r o d z i n n e j , n a t l e najszerzej
i funkcjonowanie
tradycji ludowej
szeregu
—
przy
8 stycznia.
i
różnym r o d z a j o m materiału, jest w miejscowej
pobożności
—
jak powiada autor —
nej k u l t u r y
duchowej
słynących
też f e n o m e n o l o g i c z n e
łaskami obrazów, obiektów i i c h k o p i i , które u f o r m o w a n e zostały
rozumienia kultury.
dorocz
pojmowa
realizuje S c h m i d t strukturalistyczne czy
p o s t u l a t y systemowego, resp. całościowego
113
I
И . 3. B ł o g o s ł a w i e ń s t w o d o m o w e m a i . n a p a p i e r z e ,
Praca
S c h m i d t a jest tyleż s a m o s t u d i u m s z t u k i l u d o w e j
kultury ludowej. Pokazuje
co
w sposób d o b i t n y , że s z t u k a l u d o w a
1777. U . 4. L i s t miłosny, K a r y n t i a .
związanej
z
kołyską.
Przedstawiając
historię
tej
ikonografii
S c h m i d t z w r a c a naszą u w a g ę n a c i e k a w o z a g a d n i e n i e
nie tylko
s t a n o w i doskonałe m e d i u m d o u c h w y c e n i a i p o z n a n i a i s t o t n y c h
„ o p a d a n i a " w z o r ó w , p r z e d m i o t ó w z g ó r y d o dołu, n a co
zwykle
cech
powszechnie
kultury
tego
typu
kultury.
Jest
to strukturalizm
żargonem s t r u k t u r a l i s t y c z n e j n a u k o w e j
jej
nie
obciążony
się w a n a l i z a c h s z t u k i l u d o w e j i
od
l u d o w e j , ale także n a i c h krążenie, p r z e n i k a n i e z dołu d o g ó r y ;
nawiązujący
p o k a z u j e m i a n o w i c i e j a k t e n całkiem świocki p r z e d m i o t o niejas
terminologii, wolny
nawyknień i założeń. J e s t -to „ s t r u k t u r a l i z m "
wskazuje
klasycznej,
poetyc
n y c h i z a g a d k o w y c h początkach, którego ostateczne
k i e j i d e i r o z u m i e n i a części n a t l e całości i p o z n a w a n i a
całości
się w p o s t a c i k o ł y s k i n a p o p r z e c z n y c h l u b w z d ł u ż n y c h b i e g u n a c h ,
raczej d o t r a d y c j i m o r f o l o g i c z n o - o r g a n i c z n e j ,
poprzez jej elementarne
cząstki, z jaką s p o t y k a m y się u
Goe-
którego
rozwój,
rozprzestrzenianie
się
się
ująć
l a t a m i 1300—1900,
i
zanik,
dają
prze
t h e ' g o . Jeśli zaś i d z i e o spuściznę fenomenologiczną, t o n a w i ą z a n i a
w
są t u r a c z e j
c z y t e l n e , zwłaszcza t a m gdzie a u t o r rozważa
d o s t a j e się d o s z t u k i s a k r a l n e j . Z n a m i e n n e p r z y t y m j e s t , ż e t a
zagadnienia
j a k znak,
symbol,
obraz
wzorcowy
•—
takie
praobraz,
k o n k r e t n y m d a t o w a n i u pomiędzy
uformowanie
sakralizacja
dziecięcego m e b l a , następująca
używając w p r o s t pojęcia „ a r c h e t y p u " zarówno w t y m znaczeniu
swoje
źródło
w
środowisku
z j a k i m m a m y do czynienia w psychoanalitycznej t e o r i i Freuda,
katolicyzmu.
O
kołysce
j a k i i n t u i c y j n i e spotykający
pośród
się z i n n y m trochę
n u r t e m rozu
tych
relikwii.
„Idea
np.
w
w
wiecznego
sztuce
powrotu"
ludowej
—
jako
zasada
realizowana
przetrwanie prostych, odwiecznych
symbolicznych w bardziej
„drzewa
form
skomplikowanych historycznie i ma
teriałowo z d e t e r m i n o w a n y c h
rzeczywistości",
(także
rozwinięciach),
symbole
„rajskiej
życia", wyobrażenia „piorwszej
pary
Znane
Rzymie
kultu
tradycji
używania
m a miejsce
-języcznym
A l e i t u z n a m i e n n a j e s t oszczędność. S c h m i d t t o p r z e d e w s z y s t k i m
świeckiego
zwyczaju
Ewy",
z n a k o m i t y opowiadacz,
symbolika
„świata
specjalista i znawca
swego p r z e d m i o t u ,
k t ó r y j a k b o t a n i k , a l b o o g r o d n i k d z i e l i się całą s w o j ą
wrażliwością, doświadczeniami
wiedzą,
z d o b y t y m i , t a k l a t a m i studiów,
jak i p r a k t y k i , któremu n i e potrzeba żadnych zbędnych n a u k o
w y c h podpórek, żeby pokazać piękno swego z i e l n i k a , czy o g r o d u
( t u odpowiednio: muzealnych zbiorów i kolekcji s z t u k i ludowej).
Jego opowieść
wyjaśniania,
szewski
w o l n a jest o d wszelkich n a u k o w y c h
wykładu,
nożyk
nauczania.
biskupa Ertla
Wspomniany
pojawia
się w
schematów
co
dopiero
trakcie
ogólnych
teoretycznych rozważań n a d s y m b o l a m i i z n a k a m i , i i c h związkiem
ze s ł o w e m , a n i e w r o z d z i a ł o d o t y c z ą c y m o b r ó b k i s k ó r y ,
zaś w r o z d z i a l e
poświęconym kołysce z a m i a s t n u d n y c h opisów
konstrukcyjno-technicznych
tu
do
114
znów
niezbędnego
i
minimum
typologicznych,
mamy
zredukowanych
omówienio
ikonografii
t r a d y c j i średniowiecznego
są j e d y n i e
świadectwa
świętych
relikwii
kołyski
środkowej
w
i
tradycji
Nieznana
jest
kultu
do
obrazu
i
północnej
historii
Europy.
dziecka
do
świeckiej
świętej,
jak
się
żłobu.
jakie
niemiecko-
Analizuje
i k o n o g r a f i i kościelnej. P o k a z u j e
kołysania
też
świę
rozwijającego
Chrystusowego
n a t e r e n i e I t a l i i , następnie n a obszarze
„kołyski"
Adama
wieku ma
ludowej
W s p o m i n a j ą c o t y m S c h m i d t śledzi o w e p r z e n i e s i e n i e
odwróconego".
rodziców
milczy Ewangelia.
najrozmaitszych
m i e n i a t e g o t e r m i n u ( J u n g , E l i a d e ) , g d y śledzi t a k i e w ą t k i j a k
w X I I I
franciszkańskiej,
temat
przeniesienie
tradycji
mówiącoj
0 n a r o d z i n a c h d z i e c i ą t k a B o ż e g o ściśle w i ą ż e się z d z i a ł a l n o ś c i ą
klasztorów żeńskich i formującej się p o d i c h w p ł y w e m pobożności
1
zwyczajów
związanych
z
obchodami
Bożego
Narodzenia.
W s p o m i n a t u zarówno o kołysce pochodzącej z k l a s z t o r u M a r i a - M e d i g e n , z p i e r w s z e j p o ł o w y X I V w . , związanej z działalnością
pochodzącej
ze S z w a b i i m i s t y c z k i M a ł g o r z a t y
E b n o r , j a k togo
s a m e g o r o d z a j u „ k o ł y s c o C h r y s t u s o w e j " , j a k a z a c h o w a ł a się d o
dziś
w
zbiorach
Bawarskiego
Muzeum
Narodowego.
w r e s z c i e j a k ścisłe z w i ą z k i ł ą c z ą w k r a c z a j ą c ą
Bożego
Narodzenia
kołyskę
z
rozwojem
do
pieśni
Ujawnia
obrzędowości
—
kołysanki,
kolędy, czego przykładem m o ż e być kołysanka a u t o r s t w a j e d
nego z najbardziej
znaczących
w
X I V w . liryków
—
Mnicha
z S a l z b u r g a ( „ J ó z e f i e miły, pomóż kołysać d z i e c i ą t k o " ) . K o ł y s k a
p o k a z a n a t u jest także j a k o i s t o t n y element przedstawień i w i -
d o w i s k bożonarodzeniowych, j a k n p . „ludus i n c u n a b u l i s C h r i s t i "
p r z e m i e n i a się w b a r d z o w n i k l i w ą a n a l i z ę t w o r z y w a ,
pochodzącego z o k . 1400 r o k u i powszechnie
znanego n a terenie
m a m y d o c z y n i e n i a z „ m a t e r i a ł e m " a b a r d z i e j w ł a ś n i e z t w o-
krajów
najprawdopodobniej
r z у w e m-
alpejskich,
widowiska
powstałego
w V i l l a c h , c z y też rozwijających
się w ś r o d o w i s k u
franciszkań
Gromadzi
przy
tym
Schmidt
że
szereg
ciekawych
spostrzeżeń i r e f l e k s j i , j a k n p . t a , k i e d y przedstawiając
wspomnianej
różne t y p y
kołysek,
związanych
ich zdobienia, nie pomija Schmidt milczeniem
kołyski
„ s t o ł e c z k ó w ś w . Ł u c j i " (są t o s t o ł e c z k i w y k o n y w a n e
w n o c Św.
H a b s b u r g ó w , k t ó r a o k . 1478 r . w y k o n a n a została n a z a m ó w i e n i e
Łucji,
w
M a x y m i l i a n a I i Małgorzaty B u r g u n d z k i e j dla i c h dzieci — F i l i p a ,
rozpoznać można k t o jest czarownicą; p r z y g o t o w u j e
zwanego później P i ę k n y m
leżności
wiających
sposoby
życie M a r i i P a n n y .
Omawiając
i Małgorzaty
się o n a p o d z i ś d z i e ń w M u z e u m
z
wymalowaną
„Zachowaj
w
miarę
Zaskoczenie
języku
tzw. mirakli,
Austriackiej. Znajduje
Sztuki i Historii w Brukseli
niemieckim
we
wszystkim".
jest
więc
jednym
dewizą
Maxymiliana
na
z
przygotowaniem
których
od
mocy
klącząc
różnic
„stołeczków
podczas
regionalnych
różnych gatunków drzewa) —
materiału w
działanie
przedsta
s k i m średniowiecznych f o r m d r a m a t u —
zasady magicznej
mniej
z
na
zwyczajach
czarownice",
nabożeństwa
dziewięciu,
lub dwunastu
z a s t a n a w i a się, zwracając
t y p u w i e r z e n i a i t r a d y c j e m o g ł y w p ł y w a ć n a t r a d y c j e rzemieślni
z głównych olementów
tej
cze
i
kształtować
bardziej
rozwinięto
„wyższe"
formy
i twórczości związanoj z obróbką i łączeniem różnych
Schmidta jej k o m p o z y c y j n y m
drzewa:
„leitmotywem"
—
porównaniem
s z t u k i l u d o w e j do b a j k i . B a j k a mówiąc i n n y m i słowami jest t u
zastosowaną
strukturą
porządkującą
rozległo
z
tych
świetle n a j b a r d z i e j
oryginalnego
sztuki
ludowej.
Widać
to
dobrzo,
spostrzeżeń
i
refleksji
zbudowanych
banalne informacje etnograficzne
wyrazu.
O t o omawiając
związany
nabierają
z różnymi ro
k i e d y S c h m i d t o m a w i a materiał i z w r a c a uwagę n a w s p o m n i a n y
d z a j a m i materiału podział n a zajęcia męskie i kobiece,
f a k t p r z y p i s y w a n i a do jego różnych rodzajów
dziale
czeń
i wartości. N i e i d z i e
zna
poświęconym
obróbce g l i n y , g d y
z jednej
w
strony
zupołnie
zrozumiale
ukazuje
z p u n k t u widzenia funkcjonalno-utylitarnejanalizy —
obowiązu
najwyżej
je zdobią,
j ą c e w t w ó r c z o ś c i l u d o w e j p r a w o , że w y k o n a n i e p e w n y c h p r z e d
technik
lepienia gliny
miotów
z kolei kobiety
—
właśnie o specyficzne z j a w i s k o w i ą z a n i a z n i m znaczeń d u c h o w o -
„Dzban
występują
-symbolicznych,
d a d z ą się o d s i e b i e o d d z i e l i ć " . C z y też z n ó w c h o ć b y w
wymaga
t u tylko o —
okroślonych
odpowiedniego,
o
ową
szczególną
demoniczne
l u b cudowne
akcentując,
tę
jakże
określonego
materiału,
wrażliwość
właściwości
charakterystyczną
na
magiczne:
uroku,
c z a r u i szczególnej
mocy,
Schmidt
swoje
materiału
omówienie
od
i chleb
z
mężczyźni
drugiej
łepią
garnki, kobiety
zaś w s p ó l n o t ę
i ciasta, którym
i
wyłącznie zajmują
p o t r a f i t o spleść w
taką
zawsze r a z o m .
co
powinowactwo
choćby
Dzban
się
formułę:
i chleb
nie
takim
To
dlatego
zdaniu, w którym
dla
poetyki
o
kamieniu: „Kamień
jest
tajemnicze,
w
k a m i e n i u n i e wyraża
się żadna s z t u k a l u d o w a , lecz s z t u k a
a co w
rzeczywistości
(Stoffheiligkeit)
korzoni,
podział —
również
s z t u k i l u d o w e j s t a n o w i p e w n ą zasadę wartościowania materiału
zasadę świętości i m o c y
ścisły
roz
autor
materiału.
świata baśni, wrażliwość n a w s z y s t k o , co n i e z w y k ł e ,
pełne
ale
jest
w p o s t a c i pięknych, p o l n y c h treści, skrótowych s e n t e n c j i . W i c h
o b s z a r y b e z ł a d n y c h , m i e s z a j ą c y c h się z e s o b ą - f a k t ó w i z j a w i s k ,
n a świat
pracy
gatunków
intarsjowanie, fornir.
Wielo
składających
się
uwagę,
iż j e s t t o p r o b l e m w c i ą ż j e s z c z e n i e o b j ę t y b a d a n i a m i , n a i l e t e g o
opowieści. Pozostaje t o w zgodzie z przyjętym n a początku przez
konsekwentnie
kościele
się j e w z a
przywołując
b a j k i do
—
zdaniu
—
się p r o b l e m , g d y
tworzywem
dogmacie,
siły
(mocy,
którego
mowa
potęgi),
obowiązującej
—
m o c y , zwłaszcza w t a k i m d r e w n i a n y m k r a j u , j a k A u s t r i a , t r u d n o
rozpoczyna
b y było pozbawić — j a k zaraz s k w a p l i w i e i z przekąsem k o m e n t u
tradycje
i wierzenia związane z Mandragorą, z t a l i z m a n a m i i a m u l e t a m i .
Coś n i e c o ś z r e s z t ą p r z e n i k a z t e j a t m o s f e r y
mocarstwa"
od razu zarysowuje
opowieści
S c h m i d t a i s p r a w i a , że omówienie „ r ó ż n y c h rodzajów m a t e r i a ł u "
je j o a u t o r , ale które j e d n a k s t a n o w i d o b r y
dalszych
rozważań,
mających
wykazać
do
p u n k t wyjścia
jokiogo
do
stopnia
z a w i e r a ć się w n i m m o ż e z a s a d n e , a d o j a k i e g o niesłuszne p r z e
konanie.
115
I
Zwracając uwagę n a m a g i c z n e wartościowanie t w o i ż y w a t a k
charakterystyczne
dla poetyki
świata
bajki
i sztuki
ludowej,
czyni t o samo Schmidt w odniesieniu d o i n n y c h zjawisk —
kiedy o m a w i a znaczenia
i głęboką, sięgającą o d l e g ł y c h t r a d y c j i
symbolikę przypisywaną l i c z b o m
Sięga S c h m i d t także w p r o s t
zwyczaje
lepienia
np.
z ciasta
i kolorom.
do bajki,
omawiając
—
obdarowy
świąt d o r o c z n y c h
i ro
obyczaj
ludowy, folklor
„Brauchkunst": s z t u k a użytkowa, którą dałoby
i w odpowiednich
zwyczajna
—
teczna
służąca
—
t r o p a c h języka polskiego:
zwyczajowa,
użytkowa
—
się
znaleźć
sztuka zwykła
użytkowania
—
—
uży
życiu.
Zdaję s o b i e sprawę, że j e s t t o dość j e d n o s t r o n n e
pierniki,
figurek zwierząt i l u d z i ,
w a n i a się n i m i z o k a z j i n a j r o z m a i t s z y c h
n y c h terminów , , B r a u c h t u m " : zwyczaj,
omówienie
p r a c y S c h m i d t a , ale n i e sposób w krótkiej recenzji pokazać t y c h
innych stron, gdzie Schmidt po zarysowaniu „struktury"
(żeby
d z i n n y c h ( n p . w o b c h o d a c h z w i ą z a n y c h z tradycją św. Mikołaja,
z n ó w o d w o ł a ć się d o t e r m i n ó w współczesnego s t r u k t u r a l i z m u ) —
w
śledzi k o n i u n k t u r y
i zdarzenia,
sztuki i kultury
ciekawym
obchodach
Bożego
Narodzenia,
w
weselach).
Przywołuje
wymiar historyczny
i jednej
nocy,
schwytanego
przez
terenie niezwykle
wyznawców A l l a c h a , który n a p y t a n i e zadane m u przoz
emira:
pejskie usytuowanie pomiędzy k u l t u r o w y m i wątkami
„Kim
modlę
„południa",
protestantyzmem
od wschodu
mianowicie
fragment
przedstawiający
jest
642-ej
poganina
twój
Bóg?"
o p o w i e ś c i z Tysiąca
Dżamarkana,
odpowiada:
„Szlachetny
Panie,
się d o b o g a , k t ó r o g o l o p i ę s o b i e z o w o c ó w d a k t y l i , m a s ł a i m i o d u ,
kontaktami
a k i e d y go zjem robię sobie następnogo". S c h m i d t p r z y p o m i n a t e n
śledzi k o m p l i k o w a n i e
f r a g m e n t p o t o , żeby p o k a z a ć j a k z a w a r t e w t e j sconie d o b r o t l i w e
średniowiecza,
szyderstwo
i
monoteizmu
nad
pogaństwem
wciąż
dałoby
się
a k t u a l n i e odnieść d o w i e l u z w y c z a j ó w t o w a r z y s z ą c y m
obchodom
świąt
tradycjach
najbardziej
monoteistycznych
religii. J a k w
towarzyszącym l u d o w e j pobożności p o s t a w a t y p u
Dżamarkany,
sztuka
w
z
się
n a terenie
i
katolicyzmem,
obszarami
częstokroć
Słowiańszczyzny.
sztuki i kultury
zwyczaj
„północy"
długotrwałymi
wiojski,
mieszają
się
sztuka
ze
(Reformacji)
XX.
przez
Kiedy
Barok
(Kontrreformację),
odsłania p r z e d
Kiedy
ludowej
od
chłopska
sobą,
społeczne, r e g i o n a l n e r ó ż n i c o w a n i e się p o c z ą w s z y o d
wiek
Austrii,
ze w z g l ę d u n a j e g o środkowoeuro
obrazu
którym
królewska
ludowej
kompliko
w a n i a się o b r a z u
poprzez
Odrodzenia
Oświecenie
n a m i proeos z r z u c a n i a
po
starej
w i a r a przez niego w y z n a w a n a jest wciąż czymś trwałym, ż y w y m ,
skóry z człowieka n i e m i e c k i e g o
obecnym.
m a c j i , K o n t r r e f o r m a c j i , różnej p o l i t y k i państwowej i r e g i o n a l n e j ,
Przedstawiając sztukę obrzędową u j a w n i a S c h m i d t głębokie
związki łączące p r z e d m i o t y
wykonane
z nietrwałych
przemija
jących materiałów, używanych w środowisku w i e j s k i m podczas
obrzędów d o r o c z n y c h z p r z e d m i o t a m i rytuału i k u l t u górującymi
jedynie
szlachetnością
i
trwałością
tworzywa,
pokazuje
ich
jedność i tożsamość w sferze f u n k c j i s y m b o l i c z n y c h , j a k o z n a k ó w
stanu, władzy. W
opowieści S c h m i d t a j a k w bajce
obok siebie k o r o n a wiejskiej dziewczyny
Zielonych
izbie
po
używaną
w
uroczystościach
się
— królewny z obchodów
Świąt w regionie w i n n i c , z koroną p r a w d z i w e j
n i c z k i , z koroną
w
spotyka
coromonii dworskiej;
dożynkowych
k o r o n a m i g o c k i c h królów z a w i e s z a n y m i
wieniec
księż
zawieszony
z
ofiarnymi
co
na gruncie
chrześcijań
misjach Jezuitów i Kapucynów niewiele
na
poziomie
funkcji
symbolicznych:
wiońca,
korony
weselnej,
k o r o n y ofiarnej —
ostatecznie
czy
zajmują się t y m o d d a w n a h i s t o
r y c y s z t u k i , wyprowadzający n p . zwyczaj k o r o n o w a n i a
obrazów
Matki
bądź
rytuału
Boskiej
„wieńczanja"
z
w
odległej
antycznej
liturgii
bizantyjskiej
zachowanej
w
tradycji
w
dziś n a d parą
biorącą
kościoła prawosławnego,
którym
przeszłości,
do
ślub t r z y m a się k o r o n y . W s p o t k a n i u t y c h p r z e d m i o t ó w , w t y m ,
i
żenie
domu,
wspólnoty
Schmidta rysuje
dającej
tak
wnikliwie
się jeszcze j e d n o
i tureckich
z n i c h ocalało.
Wśród
Zachariaszami
spotkać
jeszcze
można
starych
niemieckich
s k i m zanikają k o m p l e t n i e o k . 1700 r o k u .
t y c h rozważań h i s t o r y c z n y c h S c h m i d t a w a r t o n a k o n i e o
zasygnalizować
bardzo
ciekawą
interpretację
ludowego
m a l a r s t w a n a szkle. Jest o n o d l a n i e g o w y n i k i e m n i e t y l k o roz
w o j u h u t szkła n a obszarze L a s u C z e s k i e g o i j e g o
zmian
h a n d l u domokrążnego
wnętrza
izby
w
X I X
pogranicza,
wieku,
wcześniejszych
chłopskiej, w p r o w a d z e n i a
glazurowanych
p i e c ó w k a f l o w y c h , k t ó r o p r z y c z y n i ł y się d o r o z j a ś n i e n i a w n ę t r z a
i
wzmocnienia
konsekwencją
efektów
tego m a l a r s t w a , ale przode
kontrreformacji. Schmidt
nazywa
wszystkim
malarstwo
na
s z k l e ludową sztuką k o n t r r e f o r m a c j i i w i ą ż e j e z obroną k a t o l i
c y z m u w B a w a r i i i A u s t r i i , rekatolizacją Czech i Górnego
tynatu, rozkwitem
centrów pątniczych
k a m i słynących, oraz
i kultem
Pala-
obrazów
sztuką b a r o k u hiszpańskiego i
łas
włoskiego
katolicyzmu.
W
rozważaniach
historycznych
Schmidt
stosuje
bardzo
wyposa
p r e c y z y j n e d a t o w a n i e , sięgając częstokroć d o ogólnoeuropejskiego
przez
k o n t e k s t u , n a przykład w świetnym omówieniu m a s k i uwzględnia
przedstawionej
oblicze
przy
R u d i g e r ó w i Gundakerów. W środowisku chłopskim i mieszczań
ż e kołyska wieśniaka sąsiaduje t u z dworską k o ł y s k ą ; w u k a z a n i u
wspólnoty sprzętów, p r z e d m i o t ó w składających się n a
imion
s z l a c h t y ukryły się j e d y n i e n a d r u g i m m i o j s c u — g d z i e za J a n a m i
rozwoju
k o r o n y królewskiej, t e j z rytuału wyświęcania n a kapłana
występowaniu
po reformacji i kontrreformacji, wojnach szwedzkich
Z
A l e n i e t y l k o w a ż n e jest t u u j a w n i e n i e jodności i wspólnoty
jeszcze nikłym
s k i c h świętych w ciągu tysiąca l a t o d ówczesnego średniowiecza,
jednak
do pierwot
równoległym
ilości,
z kwia
form.
w
staroniemieckiego
początkowym
średnio
n a w i ą z u j ą c y m i zresztą w kształtach i o r n a m e n t y c e
można
p i e r w i a s t k a w s k a r b c u i m i o n . Z i c h przeważającej
we wczesnym
n y c h roślinnych
obserwować
procesie z a n i k a n i a p i e r w o t n e g o germańskiego i
w i e c z u w kościołach hiszpańskich. W i e ń c e w y k o n y w a n e
t ó w , ziół, liści z k o r o n a m i z a c h o w a n y m i w s k a r b c a c h królewskich,
językowym
średniowiecza n a s k u t e k R e f o r
sztuki ludowej,
się zamknąć w wąskich g r a n i c a c h jakiejś j e d n e j
nie
grupy
zarówno m a s k i z okresu osadnictwa rzymskiego
steriami
i
obrzędami
odgrywanymi
legionów
granicy
poddający
I m p e r i u m , j a k i m a s k i L o n g o b a r d ó w , aż p o średniowieczną m a s k ę
tymności, życia rodzinnego,
r e d u k c j i obszar
prywatności, i n
d o m o w e g o , w najgłębszej
warstwie
karnawałową
pokazaną
terenach
naddunajskioj
rzymskich
socjologicznej
na
związane z m i
środowisku
społecznej. S z t u k a i k u l t u r a l u d o w a w t y m ujęciu, t o także n i o
się
stacjonujących
w
n a t l e karnawałowych
t y l k o o kontynuację pewnej
w trójkącie m i a s t A u g s b u r g — W e n e c j a — W i e d e ń , ze szczególnym
Schmidt
kategorią
pokazuje
sztukę l u d z k i e g o
Tu
na
—
t r a d y c j i badawczej
„Hauskultur":
coś w i ę c e j .
Sztukę
życia i p r a c y
marginesie
na
jeszcze
zainteresowanej
„kultury
i kulturę
domowej".
ludową,
refleksja:
być
umiejętność p o k a z a n i a s z t u k i l u d o w e j w jej głębokim
z
tradycją,
mitem,
wierzeniem,
obrzędem,
Książka
obchodów
zawiera
mapę
„Fastnaeht",
muzeów
może
ta
obszaru
zespoleniu
obyczajem
Ilustraoje reprodukowane
zamkniętego
„Fasching"
(ostatki).
i zbiorów s z t u k i
ludowej
znajdujących
się w n i c h o b i e k t ó w i k o l e k c j i o r a z o b s z e r n ą b i b l i o g r a f i ę u s y s t e m a
tyzowaną rzeczowo według o m a w i a n y c h w p r a c y działów s z t u k i
ludowej.
wynika
n i e j a k o z bliskośoi, z t e g o s a m e g o źródłosłowia niemieckojęzycz
116
z
w A u s t r i i z dokładną informacją n a t e m a t rodzajów
ziemi.
jedna
uwzględnieniem
jako
się
krajów
alpejskich,
szczególną
tradycji wywodzących
tradycji
w s p ó l n e g o w s z y s t k i m m i e s z k a ń c o m z i e m i . C h o d z i t u zresztą n i e
z recenzowanej
Zbigniew
książki. F o t . J . Świderski
Benedyktowicz
