http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/3042.pdf
Media
Part of Wokół fotografii nagrobnej / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1986 t.40 z.1-2
- extracted text
-
Krzysztof Kubiak
W O K Ó Ł FOTOGRAFII
NAGROBNEJ
F o t o g r a f i a , „zdjęta z kogoś", j a k mówiono w dziewiętnastym
doskonalsze, są często w złym stanie; mają r y s y , zacieki, p l a m y ,
w i e k u , jest p r z e d m i o t e m silnie działającym n a wyobraźnię, p r o
spękania. W p ł y w n a te defekty m a nie t y l k o pogoda ale i ludzie.
wokującym
do i d e n t y f i k o w a n i a j e j z osobą
fotografowanego.
Ostatnio
słyszy
się o kradzieżach
co bardziej
atrakcyjnych
„Pewnego d n i a , już dość dawno t e m u wpadła m i w ręce fotografia
zdjęć z nagrobków. Czasami kończy się n a próbie kradzieży,
ostatniego
Powiedziałem
k i e d y n i e w p r a w n a ręka złodzieja kaleczy fotografię i wówczas
sobie w t e d y ze zdziwieniem, które nie opuszcza m n i e do d z i s i a j :
już n i e opłaca m u się j e j wyjmować. T a k i e zdjęcie pozostaje n a
oglądam oczy, które widziały cesarza."
p o m n i k u . N a t o m i a s t w zdjęciach nowszych często widać rękę
b r a t a Napoleona,
Jerome'a
(1852).
1
W k u l t u r z e l u d o w e j fotografia a m a t o r s k a rozpowszechniła
dię dopiero w l a t a c h p o w o j e n n y c h . Przed wojną istniało niewiele
fotografa a m a t o r a — zdjęcia te są technicznie niechlujne, z w y k l e
nieostre, najczęściej d o t y c z y t o zdjęć w plenerze.
zakładów fotograficznych, zdjęcia były kosztowne.
Najczęściej
Wyraźnie rośnie liczba f o t o g r a f i i w l a t a c h siedemdziesiątych,
korzystano z usług fotografów o b j a z d o w y c h . Dzisiaj
fotografo
k i e d y rozpowszechniają się n a wsiach i w małych miasteczkach
wanie stało się zwyczajem
elementem
n a g r o b k i l a s t r i k o w e (dotyczy
fotografii
3 w y k r e s y obrazujące tendencje w z r o s t u liczby f o t o g r a f i i w cza
świąt
i
uroczystości.
przyjętym, n i e o d z o w n y m
Można
wyodrębnić
właściwą
t o głównie w s i ) . Przedstawiam
chłopskiej estetykę, elementy m i t o l o g i i , zespół wierzeń o charak
sie ( i l . 2 — 4 ) . L i n i e pierwszego w y k r e s u prezentują
terze m a g i c z n y m .
wzrostową zdjęć n a czterech cmentarzach prawobrzeżnej Wisły,
tendencję
ludowej
w okolicach Opola Lubelskiego. Są t o t r z y cmentarze małomias
późno, później niż pamiątkowe zdjęcia ślubne, czy z i n n y c h uro
teczkowe (Opole L u b . , Chodel i R y b i t w y — f a k t y c z n i e cmentarz
czystości. P r z y c z y n tego jest wiele. T r a d y c y j n a k u l t u r a naszego
Józefowa n/Wisłą). J e d y n y m p r a w d z i w i e w i e j s k i m jest c m e n t a r z
l u d u n i e znała przedstawień zmarłych t y p u m a s k i {efigies).
Naj
w K a r c z m i s k a c h . Obszar p o drugiej stronie Wisły przedstawiony
popularniejsza f o r m a g r o b u — mogiła z d r e w n i a n y m krzyżem,
jest n a wykresie d r u g i m . Również i t u t a j t r z y pierwsze miejsco
Fotografia
n a g r o b n a przedostaje
się do k u l t u r y
nie sprzyjała u s y t u o w a n i u f o t o g r a f i i . D o c h w i l i pojawienia się
wości t o małe miasteczka — największe t o L i p s k o , p o t e m Soleo
n a g r o b k a lastrikowego fotografie nagrobne n a cmentarzach wiej
n/Wisłą, Ciepielów. Pawłowice t o duża wieś.
skich i małomiasteczkowych występowały sporadycznie, zazwy
czaj n a grobach ziemian i bogatszych
mieszczan.
Dane
o ilości zdjęć n a g r o b n y c h , zwłaszcza w
dekadach
wcześniejszych, n i e są w pełni w i a r y g o d n e . W i e l e zdjęć zostało
W o s t a t n i c h l a t a c h wygląd cmentarza zmienił się r a d y k a l n i e .
umieszczonych dużo później, g d y r o d z i n a stawiała k a m i e n n y n a
Można mówić o postępującej u r b a n i z a c j i — aleje, chętnie asfal
grobek
towane, często oświetlone, g r o b y stawiane są w szeregach, zaś i c h
d a n y c h s t a t y s t y c z n y c h , lecz tendencję w z r o s t u liczby zdjęć, bez
f o r m a ewoluuje w k i e r u n k u grobowców. U r b a n i z a c j a osiąga stan,
liczenia procentów i stosunków nagrobków ze zdjęciami d o n a
l u b odnawiała s t a r y . N i e prezentuję t u więc ścisłych
w którym ilość „żywej z i e m i " zmniejsza się błyskawicznie. Jest
grobków bez zdjęć ( t y m zajmę się w innej p r a c y ) . N a dwóch w y
ona z a b u d o w y w a n a płytami grobów, asfaltem alejek, i t p . Coraz
kresach widać różnicę pomiędzy s k r a j n y m i k r z y w y m i . Różnica
częściej k o n t a k t z ziemią o d b y w a się za pośrednictwem doniczek
t a n a p i e r w s z y m wykresie może być wyjaśniona skalą miejsco
l u b specjalnych k o r y t e k . P o j a w i a się za t o cala sfera mnemonicz-
wości. T r z y wysoko podniesione linie odnoszą się do zdj^ć z cmen
na, n i e występująca w t a k i e j formie d a w n i e j . G r o b y
wiejskie
t a r z y m i e j s k i c h . K a r c z m i s k a — t o t y p o w a wieś. A zatem istnieje
zaczynają mieć trwałe i n s k r y p c j e , p o t e m zaś p r z y c h o d z i zdjęcie.
wyraźna różnica pomiędzy m i a s t e m a wsią p o d względem ilości
Właściwie nie p r z y c h o d z i a „ o p a d a " , przejęte z k u l t u r y wysokiej
zdjęć n a g r o b n y c h . Podobnie jest n a wykresie t r z e c i m , gdzie p o
i teraz już rozsiadło się wygodnie i pewnie n a dłużej, stając się
między „metropolią", jaką jest Łańcut, a stale podupadającą
również częścią k u l t u r y l u d o w e j ; cmentarze wiejskie stają się
Sieniawą istnieje kolosalna różnica w ilości zdjęć n a g r o b n y c h .
a l b u m a m i najbliższej o k o l i c y .
Różnice pomiędzy c m e n t a r z a m i p r z e d s t a w i o n y m i n a wykresie I I
Pojawienie się zdjęć n a cmentarzach każe odpowiedzieć n a
nie są t a k duże, czego łatwo wyjaśnić się nie da. Cmentarz w Paw
k i l k a pytań. P o pierwsze — k i e d y zwyczaj umieszczania foto
łowicach jest dosyć s t a r y (najstarsze g r o b y datowane n a Jata
g r a f i i n a cmentarzach m i e j s k i c h stał się powszechnym? J a k foto
70-te X I X w i e k u ) . Wspólną cechą w s z y s t k i c h wykresów jest
g r a f i a c m e n t a r n a i pogrzebowa przyjęte zostały n a wsi?
załamanie l i n i i obrazującej wzrost ilości zdjęć w l a t a c h 70-tyoh
Czym
ludzie motywują potrzebę umieszczania w i z e r u n k u zmarłego n a
XX
grobie ? Dlaczego istnieje t y l e różnic w sposobach przedstawiania
u j a w n i a się wcześniej, pobieżne penetracje i n n y c h
zmarłego n a f o t o g r a f i i cmentarnej ?
zwłaszcza w i e j s k i c h , wskazują n a łata siedemdziesiąte j a k o n a
w . I choć n a niektórych cmentarzach tendencja t a n i e
cmentarzy,
Pierwsze spostrzeżenia potwierdziły, żo j a k k o l w i e k istnieją
okres przełomowy d l a zwyczaju umieszczania zdjęć n a nagrob
różnice w sposobie przedstawiania osoby zmarłej n a f o t o g r a f i i
k a c h . Dlaczego a k u r a t ten okres ? N a przekonywującą odpowiedź
nagrobnej, t o jednak zdjęcia standardowe
ogromną
trzeba będzie trochę poczekać, ale niewątpliwie wiąże się t o ze
większość, t a k że ujęcia niezwykłe są s t a t y s t y c z n y m i wyjątkami.
wzbogaceniem społeczeństwa i z rozbudową pierwiastków pamię
Wyróżniają jednak grób, przykuwają naszą uwagę.
c i o w y c h n a cmentarzach ( p o m n i k i , i n s k r y p c j e , fotografie).
stanowią
Żeby dowiedzieć się k i e d y wprowadzono pierwsze
fotografie
Zdjęcia umieszcza się niezależnie o d t y p u n a g r o b k a . Zdarzają
n a c m e n t a r z u i w j a k i m czasie umieszczanie f o t o g r a f i i n a n a się fotografie umieszczane n a grobach w formie mogiły (kopiec
g r o b k a c h stało się popularne, zdecydowałem się zliczać ilość n a
ziemny z krzyżem d r e w n i a n y m l u b m e t a l o w y m ) , i l . 18. N a
grobków ze zdjęciami w poszczególnych dekadach.
grobek k a m i e n n y , najczęściej l a s t r i k o w y opanowuje cmentarze,
Jakość techniczna r e p r o d u k o w a n y c h zdjęć nie zawsze jest
również wiejskie, w l a t a c h sześćdziesiątych i siedemdziesiątych.
dobra. Jest t o t y l k o po części moją winą. Zdjęcia stare, z reguły
Ciekawe są f o r m y pośrednie, sprawiające wrażenie „ogniw ewo69
giem zdjęć spotykamy się również przy przedstawieniach zmar
łego w trumnie. Chodzi t u zazwyczaj o fotografię jednej osoby —
pierwsza fotografia przedstawia tę osobę żyjącą, druga, zwykle
usytuowana poziomo, pokazuje postać leżącą w trumnie.
N a grobach z krzyżami drewnianymi również zdarzyło m i
się spotykać fotografie. Były to groby stare, do których domontowano zdjęcia n a skutek pojawienia się mody n a fotografie.
mogiłach z solidniejszego
materiału, np. posiadających
Na
krzyż
żelazny, zdjęcia umieszcza się w obrębie tabliczki z tekstem.
N a niektórycli cmentarzach spotkałem zdjęcia
montowane
jeszcze za życia człowieka, którego przedstawiają. Niekiedy były
to same fotografie n a gołej płycie, częściej występowały wszelkie
konieczne inskrypcje z wyjątkiem daty śmierci i zdjęcie przed
stawiające przyszłego zmarłego (il. 25). Miejscem gdzie wystę
puje szczególnie dużo zdjęć „żywych zmarłych" jest cmentarz
w Chodlu, małym miasteczku n a trasie z Opola Lubelskiego do
L u b l i n a . Naliczyłem tam 48 zdjęć osób jeszcze żyjących oraz
10 miejsc n a zdjęcia n a nagrobkach stawianych jeszcze za życia
człowieka.
Większość fotografii
nagrobnych
m a kształt elipsoidalny,
odpowiadający (bez próby komentowania i pogłębiania tych ana
logii) formie imago
clipeata,
charakterystycznej m.in. dla por
tretu trumiennego. F o r m a t a , wraz z wizerunkiem w kształcie
koła czy owalu, zarezerwowana była w X V I I I wieku dla osób
zmarłych. Fotografia portretowa
międzywojennym,
w Polsce, jeszcze w okresie
zwłaszcza n a prowincji,
chętnie
stosowała
formę imago clipeata do portretowania osób żywych. Ciekawym
natomiast jest t u fakt, że aż do czasów nam najbliższych, gdy
fotografia rodzinna i portretowa zarzuciły ten kształt, utrzymał
się
on jako
najbardziej
właściwy dla fotografii
Formę imago clipeata spotyka się także przy
cmentarnej.
przedstawianiu
1
II.
l u c y j n y c h " , przy przechodzeniu od najpopularniejszej
n a wsi mogiły do nagrobka
2, 3, 4, tabele: tendencje w z r o s t u
w latach 30—70-tych na badanych
liczby
fotografii
cmentarzach
dawniej
trwałego, z kamienia. N a starym
cmentarzu w K a r c z m i s k a c h koło Opola Lubelskiego groby z lat
trzydziestych, czterdziestych i częściowo pięćdziesiątych mają
formę, którą można nazwać „przejściową". Są to niskie, wystające
najwyżej 20 c m ponad ziemię, betonowe „blejtramy", u szczytu
których zainstalowane są drewniane, a później żelazne krzyże.
Oczywiście n a t y m cmentarzu jest mniej fotografii niż n a tzw.
c m e n t a r z u p o w y m , gdzie każdy niemal nagrobek jest lastrikowy.
W ostatnich również latach n a wsi pojawiły się olbrzymie, ce
mentowe grobowce rodzinne. Zawierają one całkiem liczne kolekoje fotografii poszczególnych członków rodziny, często nawet
tych, którzy jeszcze nie zmarli (il. 26).
Miejscem najlepiej sprzyjającym instalowaniu fotografii n a
nagrobku kamiennym jest prostopadła płyta z nazwiskiem zmar
łego i epitafium. G d y napisy pomieszczono n a poziomej płycie
przykrywającej grob, zdarza się, że zdjęcie usytuowane jest po
ziomo. Niekiedy w takiej samej sytuacji zdjęcie umieszcza się
n a szczytowym gzymsie grobu, tak by było widoczne (il. 14). Są
też płyty z napisami i fotografiami
umieszczonymi n a płasz
czyźnie skośnej w stosunku do płaszczyzny grobu. Zetknąłem się
też z oprawionymi i oszklonymi nekrologami zawieszanymi n a
grobowcach.
P o d szkłem, n a nekrologu umieszczano
odklejono
z jakiegoś dokumentu zdjęcie zmarłego. Spokrewnione teclmicznie
z t y m typem przedstawień są tablice z Przeworska, gdzie zdjęcie
i napis umieszczone są w płytkiej, przykrytej szkłem niszy.
Niezwykłym zupełnie zestawem, gdzie n a kompozycję dawnej
ikony nałożono nową treść, jest obraz Chrystusa wiszący n a jed
n y m z grobów n a starym cmentarzu w Jarosławiu (il. 23). N a
obrzeżach obrazu, t a m gdzie zazwyczaj znajdują się sceny z życia
postaci przedstawionej w centrum, umieszczono fotografie zmar
łego z różnych okresów jego życia. J e s t to jakby próba stwo
rzenia ciągu narracyjnego z fotografii nagrobnej.
70
Z mini szere
"w-tt
50-łt
io-h
to-lt
<L
ko-k
5o-{t
Ъ
l i
i
3
O
Чек
Sou
tó-tt
1
Sole*-
u
S*
6
46
зс
ST-
Ъ
АО
AO
IZ
H
?
AS
IZ
i
3
Я
i
5
G
At
-10-k
5c-ft-
tof*
Tof.
41
So'it.
-tone-
Зо-łt
3
9o
5о+
Ьо-к
ło-Ь.
33
%
АЪ
4?
fo-h
54
4Ь5
ЪО
Ił
71
72
7
momentów uroczystych z życia człowieka l u b zdjęć pamiątko
niespotykana dotychczas sugestywność pierwszy cli dagero typów
w y c h ; bywają t o fotografie małego dziecka, zdjęcia ,,od pierwszej
i i c h n i e s p o t y k a n a wierność wobec n a t u r y . "
K o m u n i i " , ślubne i t p . Jest t o wyraźna stylizacja proponowana
g r a f t r a k t o w a n y był, szczególnie w początkowym okresie r o z w o j u
2
Również sam foto
przez fotografów, którzy w t e n sposób realizują zapotrzebowanie
f o t o g r a f i i , j a k o pół-czarownik, oszust, m a g , zaprzedany diabłu,
n a modę „ r e t r o " . Fotografie te t r a k t o w a n e są j a k o szczególnie
c u d o w n y p r e s t i d i g i t a t o r , wróż, demoniczny wynalazca. T e n t y p
uroczyste, ważne, trwałe.
postaci częściowo przeniknął do l i t e r a t u r y , a ze sposobem t r a k
F o t o g r a f i a , bardziej niż j a k i e k o l w i e k inne pamiątki, pozwala
t o w a n i a go j a k o pół-anioła, pół-demona do dziś zetknąć się można
przypomnieć sobie więcej szczegółów z życia zmarłego. Umożli
w niektórych wsiach P o l s k i . F o t o g r a f jest więc osobą posiadającą
w i a unaocznienie sobie jego Osoby. J a k t w i e r d z i w i e l u i n f o r m a
pewną władzę n a d śmiercią. W książce Stojśina, Sawa-fotograf
torów zmarły „staje przed o c z y m a " , „patrzy n a n a s " , „można
pokonuje własną śmierć, utrwalając ją za pośrednictwem k a m e r y
r
z n i m porozmawiać". M o t y w a c j e nieumieszczania zdjęcia zmar
i pokazując ze swego p u n k t u widzenia (patrzenia). „ W y d a ł i m
łego n a grobie wiążą się również z t y m s a m y m wrażeniem obec
się podejrzany przez swój w y s o k i wzrost i a p a r a t y fotograficzne,
ności zmarłego. Sam fotograf z a m y k a „osobę w momencie, w
których nie chciał oddać m i m o wszelkich namawiań, próśb,
c h w i l i " , sprawia, że staje się ona n i e m a l nieśmiertelna, a w każdym
a w końcu i gróźb. W y p r o w a d z i l i go n a polankę (...) i w y c e l o w a l i
razie przywrócenie obrazu zmarłego jest sprawą jednego spojrze
w niego k a r a b i n y . (...)
n i a n a fotografię. Wierzenie o swego rodzaju życiu i s t o t zamknię
chciał unieść i swój aparat i sfotografować i c h , k i e d y będą do
t y c h w kadrze f o t o g r a f i c z n y m podaje B e n j a m i n w s w y m z n a k o m i
niego strzelać. Powiedział jeszcze: — Te fotografio staną się
t y m eseju o h i s t o r i i f o t o g r a f i i : „początkowo nie śmiano dłużej
częścią h i s t o r i i światowej."
przypatrywać się w y k o n a n y m przez niego (Dageurro'a) zdjęciom.
Wyrazistość t y c h l u d z i wzbudzała lęk; patrzący na nie miał
Wymagania
Ponieważ nie opuścili karabinów, w u j e k
3
stawdane jeszcze niedawno f o t o g r a f o w i
były
bardzo duże. Musiał o n „ o ż y w i ć " osobę zmarłą. Działo się t a k ze
wrażenie, że te małe d r o b n i u t k i e twarze n a zdjęciu mogą czło
zdjęciami l u d z i , którzy z m a r l i nie zdążywszy zrobić sobie foto
w i e k a n a w e t widzieć, t a k oszałamiająco oddziaływała n a każdego
g r a f i i . Zapraszano wówczas fotografa, b y t o n wykonał p o r t r e t
73
nieboszczyka i wyretuszował go tak, by sprawiał wrażenie żywego
się zna może czasem poznać, że to zdjęcie tego co już umarł,
Opowie
a nie żywego." W istocie n a cmentarzu w R y b i t w a c h obok Józe
dział m i o t y m 64-letni fotograf z Józefowa nad Wisłą — Józef
fowa n/Wisłą jest spora ilość tak retuszowanych zdjęć z charak
człowieka. Zdjęcie takie umieszczało się n a nagrobku.
Pilichowski. „Jak nieboszczyk jest w trumnie, to biorę samą
terystycznymi mgiełkami różu i błękitu. Przypatrując się i m
twarz nieboszczyka, dorabiam oczy, ubiór, tło, uszy. Wstawia się
bliżej z łatwością można spostrzec, że są to zdjęcia zrobione już
to wszystko t a m gdzie powinien ich mieć." Celem lepszego „oży
po śmierci, zdjęcia które zostały „ożywione". Najlepszym przy
w i e n i a " zmarłego można było zażyczyć sobie zrobienie modelacji
kładem takiego pośmiertnego retuszu jest kobiece zdjęcie z tegoż
portretowej. Tą metodą wytwarzano słynne monidełka, nie tylko
cmentarza, zrobione z żabiej perspektywy. Osoba t a m a uszy n a
zresztą z przeznaczeniem nagrobnym.
wysokości stawów żuchwowych, czego nie można wytłumaczyć
Pilichowski t a k o t y m
mówił: „to się nazywa modelarstwa doróbka, modelarstwo por
tretowe, albo modelacja. D o dziś jest chyba w Lublinie spółdziel
jedynie zastosowanym skrótem perspektywicznym (il. 16).
Powróćmy teraz do tematów i kompozycji samych zdjęć.
nia „Zorza" co to robi. Wzmacnia się co trzeba, najpierw usta.
Fotografie,
Przysłania się przy robieniu powiększenia, tak żeby tło było białe
nieliczne i w praktyce ograniczone do zawodów „mundurowych".
i człowiek wychodzi j a k żywy. Najgorzej jest zrobić uszy. T e n co
Naturalnie najczęściej występują zdjęcia żołnierzy i oficerów w
według których można rozpoznać zawód osoby są
16
15
14
MAiZONKUWIE
WSZAK D i STANISŁA
tt/tochmtj
co/eace
ŁAT
Jasi
L A T 22
ŁUKASIEWICZ
Ш1ШАК
и щ у
Штщ
тмшсщ w КШАИ
WlJłY SM И-УМЙ411.
.
vri. 15-11 196^
w 11 wiośnie życia
STROSKANI RODZICE
21
К
Лт^пеТаб mm zoczą Щ
lecz х Ъегса niac/y
и н ц з
Шит
u m
ZDROWAŚМША
Ш Ш Ш Ш Г
итпш
RYSIEMU ZE STASM
mmr
икошк
POZOSTAWILIŚCIE W SERCACH NASZYCH
8iL.rAl.t2Y l SWE IRfiSK TWARZE
*вОУ Ш IIEZAPffMKiAliE
IMKUMtU ВИШМ»
1ИШ«
74
'щяшшшшшшшяшш»
st
KRUCZEK
P
MATEUS7
MICHAŁ
< " 2 8 . n . ! ? 7 3 t ZO V I I . 1^73
ROGALA
POWIĘKSZYŁ m
m m m m
t i l l s
mundurach (il. 30). Uderzająco duża jest liczba młodych, zmarłych
wiedzi: „wojskowi powinni mieć zdjęcia w mundurze, bo mundur
tragicznie, m. inn. podczas pełnienia służby wojskowej.
to jakby część ich s a m y c h . " Bardzo często spotyka się fotografie
zmarłego w mundurze armii przedwojennej
Zdjęcio
lub Polskich Sił
4
księży (różnych wyznań) w sutannach.
Zbrojnych n a Zachodzie jest bardziej nobilitujące dla rodziny.
Fotografiami zupełnie szczególnymi są dwa zdjęcia z cmen
Żołnierze to również kategoria jedyna osób, wobec których więk
tarza w R y b i t w a c h . Prawe to portret mężczyzny, lewe fotografia
szość informatorów deklaruje możliwość pozostawienia czapki
Krzyża Grunwaldzkiego I I I klasy (il. 19). Jest to przykład nie
n a zdjęciu. Poza wojskowymi widziałem również zdjęcia osób
zwykły dlatego, że o t y m nie m a ani słowa n a tablicy nagrobnej.
w uniformach kolejarzy czy leśników, w strojach pielęgniarek.
T a k wyrażona informacja, że zmarły otrzymał (a może powinien
Bardzo rzadkie są zdjęcia milicjantów w mundurach. Z n a m też
był otrzymać?) wysokie odznaczenie, nie może umknąć uwadzo
k i l k a zdjęć lotników, n a których przedstawieni są oni z samolo
przeohodnia.
tami (il. 28 ). Specyfika grobu lotniczego ze śmigłem, pozwala
Mówi Pilichowski: ,,na nagrobki to przeważnie biusty dają.
jąca od razu zidentyfikować zawód i rodzaj śmierci leżącego t a m
Nikt nie uważa żeby nogi były ważno. A poza t y m to (zdjęcie)
ozłowieka, odpowiada
specyfice samego zdjęcia, przedstawiają
jest małe, pół-pocztówki albo pocztówka i mrówka byłaby n a
cego człowieka z maszyną n a której pracował. Oto kilka wypo
n i m . " 42-letnia kobieta z Sieniawy powiedziała: „na zdjęciu n a -
75
20
g r o b k o w y m jest t y l k o t w a r z , bo t w a r z t o jest streszczenie czło
czarno-białej: p o pierwsze
w i e k a . " J e d n a z i n f o r m a t o r e k t w i e r d z i , że n a zdjęciu n a g r o b n y m
drugie lepiej h a r m o n i z u j e z sytuacją cmentarza. O t o k i l k a o p i n i i
jest ona bardziej
wiarygodna,
po
nie zmieściłaby się cała osoba. I n n a t w i e r d z i , że n a t a k i c h zdję
na t e n t e m a t : „najlepiej pokazuje fotografia czarno-biała, bo
ciach są t y l k o twarze, „bo t w a r z jest najważniejsza w człowieku."
nic t u nie upiększone jest, t a k j a k n p . w k o l o r o w a n e j . "
6
„Tylko
n a ogól l u d z i
czarno-biała nic nie fałszuje, oczywiście nie może być retuszo
zmarłych śmiercią naturalną, zwykłe w podeszłym w i e k u . N a
wana, k o l o r zaś dodaje, oczywiście też oddaje prawdę, ale jest
Zdjęcia portretowe-nagrobne
przedstawiają
t o m i a s t osoby zmarłe śmiercią gwałtowną, zmarłe młodo, częściej
to bardziej ładny obrazek, niż zapis f a k t u . "
niż inne kategorie zmarłych przedstawiane są w pełnej sylwetce,
grafa —
7
„Załęży o d foto
jeden p o d k o l o r u j e , w z m o c n i , ale t y l k o czarno-biała
j a k g d y b y „nie zasłużyły" sobie jeszcze n a t y p p l a n u zdjęciowego
mówi p r a w d ę . " „Czarno-biała n i c nie u b a r w i a , pokazuje j a k jest
przysługujący zmarłym, odchodzącym w sposób n a t u r a l n y i w po
naprawdę." „Czarno-biała raczej jest p r a w d z i w a . K o l o r o w a t o
deszłym w i e k u . Zdjęcia dziecięce są tego najlepszym przykładem.
fotograf p o d k o l o r u j e , o t a k j a k n a t y m zdjęciu, czy m y t a k
Często występują t u fotografie reportażowe, z tłem p l e n e r o w y m ,
z mężem w y g l ą d a m y ? "
zdjęoia w r u c h u . Wiele z n i c h pokazuje całą postać dziecka. Jest
czarno-białe, bo t a k i e jest żałobne, bardziej p a s u j e . "
to zresztą t e n rodzaj zdjęć gdzie wszelkich odchyleń o d d o m i
dziwsze jest zdjęcie czarno-białe. K o l o r o w e jest ładniejsze i od
nujących ujęć jest najwięcej.
mładza."
5
W o b e c możliwości pojawienia
się w najbliższych
latach
8
9
12
10
„Zdjęcie na grób p o w i n n o być owalne,
11
„Praw
„Fotografia czarno-biała jest bardziej p r a w d z i w a niż
k o l o r o w a — k o l o r y są sztuczne, ludzie chcą mieć zdjęcia kolorowe
zdjęć b a r w n y c h n a n a g r o b k a c h pytałem również i o tę sprawę.
ze s n o b i z m u . "
Wszyscy n i e m a l i n f o r m a t o r z y podkreślali d w a aspekty f o t o g r a f i i
w i e r n a . K o l o r o w a tego t a k nie przedstawia. O r e t u s z u n i e może
76
1 3
„Czarno-biała t o fotografia najbardziej uczciwa,
być n j o w y , jest to w t e d y t a k j a k b y t o b y l zamazany
obraz."
1 4
s t o p n i u niż dawniej stała się p r z e d m i o t e m pamięci, podczas g d y
„Wierniejsza jest fotografia czarno-biała, bo jest t u gra c i e n i . "
1 5
w k u l t u r z e t r a d y c y j n e j obowiązywał n i e m a l zakaz żałoby po
Jest rzeczą charakterystyczną, że n a w e t c i i n f o r m a t o r z y ,
którzy twierdzą, iż fotografia k o l o r o w a w ogóle jest
bardziej
p r a w d z i w a , l u b wolą ją ze względów estetycznych,
wybierają
zdjęcia czarno-białe j a k o najbardziej nadające się n a nagrobek.
W y p o w i e d z i n a t e m a t zdjęć n a g r o b n y c h dzieci są zróżnico
wane. J e d n i twierdzą, że f o t o g r a f i i t a k i c h nio p o w i n n o się za
mieszczać, i n n i podają dość dokładne k a n o n y t a k i c h zdjęć. „Dzie
d z i e c k u . Znana powszechnie
legenda
opowiadająca
o
matce,
która w d n i u W s z y s t k i c h Świętych, n a n o c n y m nabożeństwie
zmarłych s p o t y k a swoje dziecko z dzbanem pełnym lez m a t c z y
n y c h , uniemożliwiających oderwanie się o d świata
ziemskiego,
najlepiej wyraża d a w n y nakaz zapomnienia.
Zdjęcia umieszczane
jeszcze za życia człowieka
się z dezaprobatą większości osób, z którymi
spotykają
rozmawialiśmy.
ci? N i e p o w i n n o się umieszczać i c h zdjęć n a grobach. Są j a k b y
„Jest to uśmiercanie się za życia niegodne człowieka. Jest t o d l a
za małe, n i e n a t u r a l n e i t a k i e niewinne w s t o s u n k u do t a k poważnej
m n i e wstrętna zapobiegliwość."
s y t u a c j i cmentarza. Jest t o miejsce przeznaczone w g m n i e d l a
zdjęcia jeśli dana osoba jeszcze żyje, bo może żyć jeszcze długo,
l u d z i w sile w i e k u . T a k i c h nie s z k o d a . "
może się zmienić. T a k się nie r o b i . "
16
„Małym dzieciom też
19
„ N i e p o w i n n o się umieszczać
„Człowiek nie idzie n a
2 0
można dawać zdjęcia (nagrobne). N i e daje się t y l k o n o w o r o d k o m ,
cmentarz żeby widział siebie w grobio. L u d z i e robią t o pewnie
bo wszystkie małe dzieci są podobne: nie widać n a i c h t w a r z a c h
dlatego, bo są s a m o t n i . Boją się, że ślad zaginie po n i c h . "
przeżycia; ze zdjęcia nio widać o s o b y . "
„Ludzka logika nie pozwala, b y człowiek za życia dawał sobie
17
„Noworodkom nie
daje się zdjęć, b o z w y k l e noworodków nie fotografuje się, b o n i e
zdjęcie n a g r o b i e . "
wychodzą dobrze n a zdjęciach."
robić zdjęcia n a zapas. Spowoduje
18
Należy t u wspomnieć o dość
2 2
a l
„ T a m gdzie n i k t n i e leży n i e p o w i n n o się
t o szybszą śmierć. Jest t o
rozpowszechnionym wierzeniu zakazującym z b y t częstego foto
p r o w o k o w a n i o śmierci."
grafowania małych dzieci p o d groźbą i c h śmierci. I n n e opinie
Nie spotkałam. Sama t o b y m się b a l a . "
mówią, że zdjęcia dzieci umieszcza się o d w i e k u 5—0 l a t . Jeszcze
p o w i n n o się wieszać zdjęć, bo t o jest przeciw B o g u . "
i n n i twierdzą, że dzieci n a zdjęciach p o w i n n y być uśmiechnięte
że jest t o nierozsądne, dziwią się, że za życia ktoś myśli o śmierci;
23
„Fotografia nagrobna zawczasu?
2 4
—
„ P r z e d śmiercią t o nie
2 5
I n n i mówią,
i częściej widać n a n i c h całą postać. Sporą partię stanowią w y p o
jest t o przejaw
w i e d z i o t y m , że śmierć dziecka jest czymś t a k bolesnym, nieocze
nastawienia
k i w a n y m i n i e s p r a w i e d l i w y m , że t y m b a r d z i e j , b y nie potęgować
testament, dyspozycje dotyczące pogrzebu i s t y p y były rzeczą
u b l i s k i c h bólu p o stracie dziecka, nio należy umieszczać n a
nie t y l k o umierających, lecz często l u d z i z d r o w y c h , w sile w i e k u
grobie jego w i z e r u n k u . Istnieje rozbieżność pomiędzy istnieniem
pamiętających zwyczajnie
dużej ilości dziecięcej f o t o g r a f i i nagrobnej
a opiniami na ten
t e m a t i możliwości i c h stosowania. Jest j e d n a k f a k t e m , że ostat
n i o , poczynając o d l a t 7 0 - t y c h , rozpowszechniły się n a w i e l u ,
w t y m i w i e j s k i c h cmentarzach, kamienne n a g r o b k i dziecięce,
w które w m o n t o w a n o zdjęcia. Śmierć dzieci w dużo większym
charakterystycznego
n a materialną
dla k u l t u r y
doczesność
—
w-spółczesnej
jeszcze
niedawno
o swojej śmierci.
Oczywiście pomiędzy w y p o w i e d z i a m i o f o t o g r a f i i nagrobnej
instalowanej zawczasu
a f a k t a m i n a c m e n t a r z u istnieje duża
rozbieżność, t z n . m i m o deklarowanej niezgody n a t e n t y p zdjęó
i stwierdzeń o i c h niewystępowaniu, jest i c h dość dużo.
Odpowiedzi n a t e m a t zdjęć n a g r o b n y c h przedstawiających
77
78
3QZEX
PREJS
ZYŁ
IM
POKÓJ
JEGO:
ii
I
DUSZY
25
I
-J
i i i штж.
80
osoby w t r u m n i e były zgrupowano wokół dwóch, n i e z b y t odda
i n n y c h . Proszą w t e d y o zdjęcie (wyretuszowanie — p r z y p . K . K . )
l o n y c h biegunów. Oto o b y d w a z n i c h : „osób w t r u m n i e na zdjęciu
c z a p k i . T a k i e zdjęcie t o j a k w kościele."
n a g r o b n y m ? ! Z t a k i m i się nie spotkałem, t o c h y b a jakiś półwariat."
32
Z c y t o w a n y c h w a r t y k u l e w y p o w i e d z i informatorów można
„Zdjęć w t r u m n i e nie p o w i n n o się umieszczać n a gro
byłoby odczytać dwie przeciwstawne tendencje r o z w o j u f o t o g r a f i i
bach, dlatego, że nie p o w i n i e n być u t r w a l o n y t e n t r a g i c z n y obraz
n a g r o b n e j : idealistyczna (dążenie, b y osoba przedstawiona była
n a zdjęciu, ponieważ jest t o z b y t bolesne d l a najbliższych."
taka, j a k „wypada", t j . j a k wymaga
2 6
27
tego powaga
miejsca)
Następną grupę tworzą w y p o w i e d z i n a t e m a t m i m i k i , u b i o r u
i realistyczna (dążenie do przedstawienia zmarłego t a k i m , j a k i m
i nakryć głowy osób n a fotografiach n a g r o b n y c h . „Człowiek n a
był za życia). Operacji tej przyporządkować można i n n e : h i e r a -
zdjęciu p o w i n i e n być s p o k o j n y , a n i wesoły, a n i s m u t n y . U b r a n i e
tyczność — naturalność; powaga — uśmiech; m u n d u r l u b c i e m n y
jest obojętne, alo lepiej żeby było t a k i e , w j a k i m t e n człowiek
g a r n i t u r (często z „doretuszowanymi" odznaczeniami)
z w y k l e chodził, bo t o bardziej szczerze. T y l k o w o j s k o w i p o w i n n i
„ s w o b o d n y " ; t y l k o t w a r z — cała postać; b r a k tła — wyraźne
być w m u n d u r z e , b o t o b u d z i szacunek. I n n i ludzie p o w i n n i być
tło.
bez c z a p k i , bo t o śmierć, a cmentarz t o miejsce
uroczyste."
28
—
strój
Cmentarz stał się a l b u m e m portretów lokalnej społeczności.
„Człowiek n a zdjęciu m a być bez c z a p k i , bo t a k jest bardziej po
D l a w i e l u l u d z i jest t o najlepszy łącznik ze zmarłymi, przycho
d o b n y . P o w i n i e n być raczej wesoły, b y było m n i e j żal, żo go nie
dzą o n i n a cmentarz, a b y porozmawiać za pośrednictwem zdjęć
ma."
z t y m i , którzy już n i e żyją.
2 9
„Najlepsze jest zdjęcie z młodszych l a t , w o d p o w i e d n i m ,
odświętnym u b r a n i u . Najczęściej człowiek n a zdjęciu jest s m u t n y ,
bo mało k t o n a f o t o g r a f i i w y c h o d z i w e s o ł o . "
Trwały k a m i e n n y nagrobek, zaopatrzony w zdjęcie, u s y t u o
„Jacyś m u n d u r o
w a n y w n o w e j , zurbanizowanej przestrzeni cmentarza, każe i n a
w i t o mają czapki n a głowie, ale i n n i raczej n i e . M i n y raczej po
czej spojrzeć n a rolę c z y n n i k a pamięciowego we współczesnej
ważne, czasami w i d z i się twarze uśmiechnięte — t o raczej osoby
k u l t u r z e . Dokładniejsze b a d a n i a pozwoliłyby sformułować teore
młode."
tyczne uogólnienia, n a j a k i e nie m a miejsca w n i n i e j s z y m szkiou,
31
30
„Czasem ludzie przynoszą zdjęcia w kapeluszach, albo
czapkach, żeby zrobić z n i c h zdjęcie nagrobne, j a k nio mają
będącym j e d y n i e sygnałem p r o b l e m a t y k i .
81
PEŻ Y P l S Y
* R. B a r t h e s , La chambre claire, s. 13
W . B e n j a m i n , Twórca jako wytwórca, Poznań 1976, s. 3 1 ,
z eseju Mała historia
fotografii.
2
V . S t o j s i n , Kino w pudełku od zapałek, Warszawa 1983,
s. 90. W książce tej fotograf zjawia się znikąd, opowiada fantas
tyczne p r z y g o d y o s w y m pobycie za granicą, u b r a n y jest w w y
soki kapelusz i długi, połatany płaszcz, walczy z d u c h a m i , spro
wadza liczne, często n a d n a t u r a l n e klęski n a miasteczko, k o n s t r u
uje nieprawdopodobne m e c h a n i z m y , m . i n . największy k a r a b i n
świata, jest u w i e l b i a n y przez dzieci a dorośli traktują go j a k
demona.
3
4
K o b i e t a , l a t 57, W o l a Węgierska, w o j . przemyskie.
O problemie p l a n u filmowego por. przykłady ze ss. 78—79
Semiotyki filmu J . Łotmana, Warszawa 1983. „ K i e d y widzowie
u j r z e l i pierwszy f i l m , w którym zastosowano zbliżenie, b y l i
p e w n i , że stali się o f i a r a m i k p i n . P o j a w i e n i u się n a ekranie t a k i c h
zdjęć towarzyszyły o k r z y k i : „Pokażcie n o g i ! " . Por. też każdą
prawie książkę n t . h i s t o r i i k i n a w części poświęconej G r i f f i t h o w i .
5
6
7
8
9
B y ł y w o j s k o w y , l a t 65, Łańcut.
Nauczyciel, l a t 63, Przeworsk.
K o b i e t a , l a t 73, Sieniawa.
Chłop, l a t 57, Kramarzówka.
1 0
1 1
1 2
1 3
1 4
1 5
1 6
1 7
1 8
1 9
2 0
2 1
2 2
2 3
2 4
2 5
2 6
2 7
2 8
2 9
3 0
3 1
3 2
K o b i e t a , l a t 65, Kramarzówka.
K o b i e t a , l a t ok. 40, Jarosław.
K o b i e t a , l a t 52, Łańcut.
F o t o g r a f zawodowy, l a t 60, Łańcut.
Wróżka, l a t o k . 50, Jarosław.
Poszukiwacz
n a f t y , Kramarzówka.
Poszukiwacz n a f t y , Kramarzówka.
K o b i e t a , l a t 57, W o l a Węgierska.
K o b i e t a , l a t ok. 4 0 - t u , Jarosław.
Starsza k o b i e t a , Przeworsk.
K o b i e t a , l a t , 57, W o l a Węgierska.
K o b i e t a , l a t o k . 50, Łańcut.
Mężczyzna, l a t ok. 70, Jarosław.
K o b i e t a , l a t o k . 40, Wiszownica.
K o b i e t a l a t 73, Sieniawa.
Pielęgniarka, w i e k średni, Przeworsk.
Nauczyciel, l a t 63, Przeworsk.
Pielęgniarka, wiek średni, Przeworsk.
K o b i e t a , 42 l a t a , Sieniawa.
K o b i e t a , l a t 57, W o l a Węgierska.
Mężczyzna, l a t 75, Łańcut.
K o b i e t a , l a t 44, Sieniawa.
Fotograf, l a t 60, Łańcut.