http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1790.pdf
Media
Part of Kilka uwag o pewnej brytyjskiej recepcji dzieła Lévi-Straussa / LUD 1987 t.71
- extracted text
-
Lud, t. 71, 1987
MICHAŁ
BUCHOWSKI
UAM Poznań
KILKA UWAG O PEWNEJ BRYTYJSKIEJ RECEPCJI
DZIEŁA LEVI-STRAUSSA
Zarówno Claude Levi-Strauss, jak i Edmund Ronald Leach - a ci
właśnie uczeni będą przedmiotem niniejszych uwag - należą do najbardziej znanych postaci współczesnej antropologii światowej. I tak
np., według danych zaczerpniętych z Social Sciences Citation Index,
w okresie od stycznia do sierpnia 1981 roku spośród antropologów na
Levi-Straussa powoływano się najczęściej, bo 234 razy; drugie miejsce
na tej liście zajął Gregory Bateson (168), zaś trzecie Leach (133). Dość
wyraźnie dystansowali oni pozostałych reprezentantów
swej dyscypliny 1. W sposób pośredni świadczy to o wpływie, jaki badacze ci wywierają na potoczne myślenie antropologiczne - zapewne nie tylko obecnej dekady. Fakt, że poza nimi w czołówce cytowanych osób znajduje
się szereg badaczy kwalifikowa,nych do grona strukturalistów
(np. Mary Douglas, Victor W. Turner, Rodney Needham) staje się jednocześnie wyrazem rozpowszechnionego raczej sądu o przemożnym wpływie
tego kierunku na oblicze etnologii II połowy XX stulecia 2.
Opinia, że wymienieni powyżej Brytyjczycy (choć Turner i Dougla.s znaczną część swych karier naukowych spędzili w Stanach Zjednoczonych), by odwołać się do nazwisk najbardziej znanych, są strukturalistami, byłaby \wielkim uproszczeniem. kh zastosowania strukturalizmu są nie tylko dalece zróżnicowane, ale i krytyczne. Rzeczą zrozumiałą wydaje się, że na stanowiska metodologiczne tych badaczy wpływ
wywarła szkoła funkcjonalna i to w obydwu jej wariantach podstawowych - Bronisława Malinowskiego i Alfreda R. Radcliffe-Browna. Każdy z grona tych "strukturalistów"
akcentował ponadto inny aspekt te1 A.
Kuper, Anthropology
and anthropologists.
The moden!
British
scho'Jl,
London 1983, s. 186.
2 Batesona
trudno uznać za strukturalistę;
ponadto związalI1Y jest on bardziej
z nauką amerykańską.
Niemniej jego pierwsza Naven (1936), odegrała ważną rolG
w przełamaniu funkcjonalistycznego
opisu i wyjaŚil1iiania faktów kulturowych i była w pewnym sensie prekursorska
dla orientacji strukturo-funkcjonalizmu,
a przede wszystkim istotna w kontekście sporu o charakter relacji między empirią a abstrakcją. który pojawi się w dalszej części tekstu.
"
"Lud"
-
t. 'J1
98
Michal
Buchawski
go typu spojrzenia na kulturę: Needham podkreślał dualizm kodów
kulturowych, Douglas kładła nacisk na anomalię i tabu, Turner natomiast na emotywną funkcję działań symbolicznych i strukturę rytuału 3.
Przedstawienie wpływu, jaki LENi-Strauss wywarł na antropologię społeczną w Zjednoczonym Królestwie, byłoby przedsięwzięciem tyleż ponętnym i interesującym, co i ambitnym, znacznie przekraczającym możliwości penetracyjne tego szkicu. Stawiam sobie przeto zadanie o wiele
bardziej powściągliwe, a przy tym właściwie w większej mierze wykazujące oryginalność programu antropologicznego Leacha. Poprzez zrelacjonowanie cech najwaimiejszych jego prac, ze szczególnym uwzględnieniem zasadniczych punktów zbieżnych i rozdźwięków zachodzących
między wizjami badawczymi obydwu uczonych, przedstawić chciałbym
wybrane kwestie recepcji hipotez francuskiego etnologa nu gruncie brytyjskim. Przy okazji przekonać się będzie można, jak bez krępującego
naśladownictwa, można próbować wypracować własne tezy korzysbjąc z bogatych zasobów czyichś myśli.
Dorobek Levi-Straussa jest na polskim gruncie stosunkowo dobrze
znany, czego częściowym wyrazem są chociażby artykuły prezentowane w tym tomie. Znacznie gorzej przedstawia się jednak sytuacja jeśli
chodzi o znajomość osiągnięć współczesnej brytyjskiej antropologii społecznej, w szczególności zaś jej orientacji strukturalizującej 4. Ten właśnie motyw sprawia, że w przedstawieniu związków Leacha z paryską
ortodoksją strukturalizmu
odwoływał się będę przede wszystkim do
prac autora biografii naukowej Levi-Strauss. Ta "metoda nie wprost",
jakby to można określić, służąca ukazaniu wielkości dzieła prekursora
antropologii strukturalnej,
ponieważ ujawnia ona moc oddziaływania
jego idei na empiryczny bastion funkcjonalizmu, ma zatem swój cel
uboczny - przybliżenie czytelnikowi pojskiemu
fragmentu osiągnięć
tej mało znanej (w stosunku do osiągnięć) gałęzi antropologii rodem
z Wysp Brytyjskich. Jeśli tylko uda mi się zrealizować te skromne zamierzenia (które dla specjalistów w tej problematyce wydać się mogą
momentami aż nazbyt oczywiste), to przesłanie tego szkicu uznać będzie
można za wypełnione.
3
Przykłady
takich prac:
R. Needham
(ed.), Right
and lejt:
essays in dual
sym-
bolic classijication,
Chicago 1973; M. Douglas, Purity and danger. An analysis oj
the concepts oj pollution
and taboo, LO'l"l'don1966; V. Turll1er, The 'ritual process.
and anti-structure,
Chicago 1969.
Wykładnią tego są tłumaczenJia {a właściwie ich brak) prac reprezentantów
tej dyscypliny na język polski. Tak naprawdę
ostatnią pozycją okazuje się szkic
autorstwa E. Leacha Levi-Strauss,
Warszawa 1973 (oryginał <lll1gielskiiz roku 1970~).
Wskazując na tą kilkuniastoletnią
lukę mam oczywiście na myśli bardziej wspólczeSll1Ydorobek antropologów brytyjskich.
Structure
4
KILKA
UWAG •..
99
Rozważania nasze rozpocząć wypada od kwestii wyjątkowo złożonej
ale i chyba najbardziej znanej - stosunku do e m p i r i i. C.. G. Seligman wyraził się ponoć, iż: "Badania terenowe w antropologii są tym,
czym krew męczeruników dla Kościoła"". Pogląd ten jest powszechnie
akceptowany i na ogół respektowany, natomiast badania terenowe uznaje się za swego rodzaju rytuał inicjacyjny prawdziwego antropologa.
Rosemary Firth posługuje się w tym względzie metaforą
obrzędu
przejścia; adept ant.ropologii przygotowuje się wpierw do porzucenia
swego statusu laika, następnie udaje się do badanej społeczności (faza
liminalna), by w k~ńcu wrócić do środowiska akademickiego i - po
napisaniu pracy - być uznanym za prawdziwego antropologa 6.
Podobny pogląd, przynajmniej na płaszczyznie zasady ogólnej, podziela Levi-Strauss. Jego wywody w tym względzie w sposób jednoZJnaczny świadczą o randze jaką przywiązuje on do pracy w terenie dla
formułowania hipotez badawczych; badania takie są też jedną z "cech
dystynktywnych"
etnografii wśród innych nauk. Myślę, że odpowiednie
cytaty najlepiej zdadzą z tego faktu sprawę. W swej polemice z Gurvitchcm 7 L(~vi-Strauss pisał np.: "Zaden z nas (antropologów - M. B.)
nie usiłował nigdy zastąpić przez zastygły typ czy strukturę tej drgającej rzeczywistości. Poszukiwanie struktur występuje w drugiej fazie,
gdy - po przeprowadzeniu obserwacji tego, co iSltnieje - usiłujemy
z tego wydobyć te jedyne elementy stałe i zawsze cząstkowe, które pozwalają porównywać i porządkować" (s. 421). Zaś kilka stron dalej zwierza się: "Spędziłem najpiękniejsze
lata mojego życia badając pewne
«zbiorowe jednostki makrosocjologiczne». Ale gdy je wspominam, nie
potrzebuje; barbarzyriskiego zwrotu, który obraża uszy i człowieczeństwo; wspomnienie moje określa je bowiem imionami: Kaduweo, Bo1'01'0,
Nambikwara, Munde, Tupi-Kawahib, Mogh i Kuki a każde
przypomina mi jakieś miejsce na ziemi, jakiś wycinek moich dziejów
i dziejów świata (... ). Oto moi świadkowie, wystarczający, by pokazać
związek moich poglądów teoretycznych z rzeczywistością (... )" (s. 427- B). I choć wielu egzegetów autora Smutku tropików lekceważy fakt jego bytności wśród społeczeństw pierwotnych, to przecież nie sposób
uznać go za "badacza gabinetowego".
Prawdą pozostaje jednak, iż terenowe doświadczenia Levi-Straussa
znacznie odbiegają od tych, które stały się udziałem wielu antropolo5 Department
of Anthropology
1972- 73, London School of Economics 1972, s. ·1,
za: L M. LeWlis, Religion in context. Cults and charoisma, Cambridge 1986, s. 1.
6 R. Firth. From
wife to anthropologist,
w: S. T. Kimball, J. B. Watson (eds.)·,.
Crossin(J cultural
boundaries, San Francisco 1972, s. 10 - 32.
7 C.
Levi-Strauss,
Antropologia
strukturalna,
Warszawa 1970, r. XV.
,.
100
Michal Buchowski
gów brytyjskich.
Czyż można zasadnie porównywać jego kontakty
z południowoamerykańskimi Indianami z dogłębnością studiów przeprowadzonych przez - powiedzmy - Turnera wśród Ndembu w Afryce?
Generalnie rzecz biorąc, etnolodzy francuscy reprezentowali raczej typ
wielokrotnych, ale krótkotrwałych wizyt w terenie, podczas gdy Brytyjczycy preferowali jednorazowe, lecz długie pobyty 8. Była to przypuszczalnie jedna z przyczyn ukształtowania się różnych typów antropologii. Analogicznie niejako sądzi się zresztą, że społeczeństwa badane
przez poszczególnych uczonych wywierały swe piętno na prezentowanych przez nich teoriach. Ian M. Lewis uważa więc, że na strukturalistyczne tezy Levi-Straussa wpłynęła m. in. sytuacja społeczeństw jakie badał: przez stulecia dziesiątkowanych i wypieranych, poddanych
wpływom innych kultur, zachowujących w swych umysłach pewne res~~
myślowe, wykorzystujących, jak ów bricoleur, wszelkie znajdowane elementy do tworzenia całości kulturowych 9.
Już na tym wstępnym poziomie Leach wysuwa w sLosunku do autora Myśli nieoswojonej
swe zastrzeżenie. Ponownie zilustrujmy to może
wypowiedziami osobistymi, wziętymi zresztą z pracy przełożonej na język polski 10. ,,( ... ) Russowscy «szlachetni dzicy», którzy pojawiają się
na kartach prac Levi-Straussa, zamieszkują świat bardzo oddalony od
brudu i smrodu, stanowiących przecież normalne warunki pracy antropologa prowadzącego badania w terenie. (... ) Levi-Strauss
podczas
wszystkich swoich podróży po Brazylii nigdy nie pozostawał w jednym
miejscu dłużej niż kilka tygodni, nigdy też nie był w stanie przeprowadzić z żadnym z tubylczych informatorów swobodnej rozmowy w ich
własnym języku" (s. 18 - 19). Pobieżny kontakt może prowadzić do zbudowania modelu, ale po dłuższym pobycie okazuje się, iż był on niewiele
wart i rzeczy są o wiele bardziej skomplikowane, niż to na początku
wydawało. "Levi-Strauss nigdy nie miał okazji przeżyć tego demoralizującego doświadczenia, wobec czego nigdy też nie porusza związanych
z nim zagadnień" (s. 19). W konsekwencji tworzone przezeń modele nie
są adekwatne w stosunku do rzeczywistości. ,,(... ) Levi-Strauss znowu
ulega do tego stopnia fascynacji logiczną perfekcją opisywanych «systemów», że traci z pola widzenia fakty empiryczne" (s. 113). "Logiczne dowody ilustrowane
są przez odpowiednie dane etnograficzne, ale
nie zwraca się zupełnie uwagi na przypadki negatywne (... )" (s. 118).
Przykłady te w sposób wystarczający chyba ujawniają stosunek Leacha,
8 A. Richards,
African
systems
2, no. 2, 1967, s. 286 - 98.
G 1. M. Lewis, op. dt., s. 9.
10 E. Leach, op. cit.
of thought:
an Anglo-French
dialogue,
"Man"
KILKA
UWAG
..•
101
Jego brytYJskich kolegów, do statusu empirii w koncepcji Levi-Straussa.
Jednakże tak poważna kwestia nie mogła się sprowadzać jedynie
do pytania o charakter i intensywność prowadZ'OlIlych badań. Podłoże
tego "konfliktu" posiada swe o wiele bardziej głębokie przesłanki. JUl
w pisanym w latach wojny artykule Jinghpaw Kinship Terminology
Leach zwraca uwagę, iż należy wyraźnie oddzielać przynajmniej trzy
poziomy uzyskiwanych danych: fak1tyczne zachowania, statystyczną średnią tych zachowań i model tubylczy 11. Podkreśla on tym samym, jak
rćżnych poziemów dotyczyć mogą teorie konstruowane przez badacza,
jak łatwo - bez wnikliwych obserwacji - można je mylić, a przez to,
jak dalece modele badawcze odbiegać mogą od trafnych rekonstrukcji
rzeczywistości. W swej pracy Political systems of Highland Burma 12
ujawnił, jak różne są postulowane wzorce od bieżących wyborów oraz jak
symbole, wyrażone najczęściej w rytuałach, służą jednostkom jako układ
odniesienia sankcjonujący podejmowane działania, poprzez które realizują one swe dążenia polityczne.
Ta ostatnia praca okazała się też formą dialogu z tezami Levi.-Straussa oraz jego traktowaniem danych empirycznych. Część' fundamentalnego dzieła antropołoga francuskiego Les structures elementaires
de la Parente 13 (zwłaszcza r. 15 i 16) dotyczyła społeczności Kachin
w Birmie, na pograniczu z Assamem i Junanem. Właśnie tam, w latach
1939 - 43 (z przerwami), prowadził swe badania Leach; w etnografii tego
terenu czuł się zatem dostatecznie
kompetentny.
Tymczasem Levi-Strauss operował jedynie danymi zapośredniczonymi (głównie: W. J. S
Carrapiett, C. Gilhodes, O. Hanson, H. J. Wehrli). Konkluzje do jakich
dochodził badacz francuski nie zgadzały się z obserwacjami angielskiepo terenowca. "Z bezpośredniego doświadczenia - pisze on - wiedział~!1', że znaczna część e'tnografii, na której opierał się Levi-Strauss,
była całkowicie błędna, ale z tego samego bezpośredniego doświadczelIlia wied7iałem też, iż liczne jego odkrycia dotyczące tego społeczeństwa były niezwykle wnikliwe" 14.
Przypomnijmy może z grubsza przedmiot tego sporu. Levi-Strauss
użył społeczności Kachin jako przykładu echange generalise. Struktura
tego społeczeństwa reprezentuje unilinearny, a konkretnie patrylinearny typ pochodzenia rodowego z matrylateralnym,
asymetyrcznym syl
E. Leach, Jinghpaw k'nship terminology,
w: E. Leach, R.ethinking anthropo1961, s. 30. Jest to przedruk z J. R. A. L z roku 1945, który ukazał
się dopiero w roku 1950.
12 E. Leach, Political
systems of Highland
Burma, London 1954.
13 C. Levi-Strauss,
Les structures
elementaires
de la Parente, Paris 1949.
l4 E. Leach, Social anthropology,
Fontana: Glasgow 11982,s. 44.
li
logy, London
102
Michal
Buchowski
sternem
małżeństwa
kuzynów
przeciwległych.
System
taki powoduje,
że dwie grupy lokalne pozostają
ze sobą w ciągłej relacji
"dawców
żon" i "biorców żon", a zatem jedna z grup uiszcza stale opłat<: malżeń.ską drugiej z nich. Levi-Strauss
dochodzi m. in. do wniosku, iż: kolo
włączonych
w to grup musi się zamykać, dobra materialne
krqżą VI jednym kierunku,
zaś kobiety w drugim; sugeruje ponadto, że w systcinic
wartości
społecznych
kobiety cenione są wyżej od d':lbr m:tLClialnych
i a randze społecznej
decyduje posiadana ich ilość; poligamia prowad.ći
do destabilizacji
egalitarnego
systemu
i ksztsłtow:mi:,
pocbLlW indYJskiego systemu
kastowego
(reprezentowanego
przez pj~ć zu.sadniczych
klanów).
Do innych konkluzji
dochodzi Leach. W rzeczywistości
system złożony jest z wodzów, arystokracji
i gminu tworzących
lokalne jednostki krewniaczo-polityczne
uwikłane
w sieć wzajemnych
relacji. Uleg:l
on również cyklicznym
przekształceniom
od bardziej
demokratycznego
gwnlao,
po hierarchiczne
gumsa. Ranga społeczna
zależy cd nJg;omadzonych dóbr, a nie kobiet; oznacza to, że grupy "dawców żon" posiadają wyższy status od "biorców żon". Opłata małżonka (bydło) jest natychmiast niemal konsum1owana przez producentów
na wydawanych
przez
wodzów uroczystościach;
od częstotliwości
ich wystawiania,
nie zaś ilości posiadanych
sztuk bydła, zależy status społeczny. Systemowi jdw takiemu nie grozi samodestrukcja
a immanentne
sprzeczności,
nie dające
się wyjaśnić przy pomocy teorii wymiany
uogólnionej,
rozwikłać można
bez wykraczania
poza sam system. To pewne oderwanie od empirii prowadziła Levi-Straussa
do spekulacji
na temat ewolucyjnych
przekształceń odległych
przestrzennie
systemów
pokrewieństwa.
Jeśli więc jego
analizy wniosły do dyskutowanego
zagadnienia
bardzo wiele cennych
ustaleń, to jednak nie uniknął on błędów, które zdaniem Leaeha wynikały
z traktowania
systemu pokrewieństwa
w oderwaniu
od systemów ekonomicznego,
terytorialnego
i politycznego 15.
Późniejsze
wydania ich dzieł oraz inne prace świadczą
o tym, żr:
w kwestii tej nie ustąpił właściwie
żaden z nich 16. Levi-Strauss
kon-
15
For. E. Leach,
plications
oj
Political
materilateral
systems ... , op. cit.;
cross-cousin
E. Leach, 'The structurai
imw: E. Leach, Heihinkinu
anthroartykułu z roku 1951). Oczywiście, s~1
marriage,
op. cit., s. 54 - 104 (jest to przedruk
to jedynie wybrane momenty ich polemiki.
lu Swiadczy
o tym choaiażby fakt że w przypadku
~Htykulu wymienioncgo
w przyp. 15 Leach nie wprowadził żadnych poprawek, czy też jego wypowiedź
z roku 1982 (przyp. 14). Ze swej strony Levi-Strauss
starał sil; odeprzc(- szereg
zarzutów Leacha w poprawianej wersji Elementarnych
strlLktHr
z roku lD67. Tłumaczenie angielskie: The elementary
structures
oj kinship,
Boshm lD(i9, zwłaszcza
strony 234 - 245. W argumentacji swojej Levi-Strauss wkazuje przede wszystkim :1a
pology,
KILKA
UWAG ...
103
sekwentnie
zainteresowany
był bardziej w ideach, a nie w empirii i sądził, że to Leach musiał się pomylić w swych badaniach.
Ten ostatni zaś,
jako badacz wychowany
w tradycji
Malinowskiego,
uznał, że w tym
względzie i w tym sensie jest tak samo empiryczny,
jak inni badacze
z Wysp Brytyjskich.
Siłą rzeczy powracamy
tutaj do problemu
już sygnalizowcHlego -- relacji modelu (tak tubylczego, jak i badacza) do rzeczywistości. Leach odróżnia wyraźnie
idee od faktów i z pełną świadomością potrafi uwzgl(:;dniać obydwa te aspekty.
"Obserwujący
musi .-zaznacza on rozróżniać
między tym, co ludzie rzeczywiście
robią,
,J. tym, co ludzie mówią, że robią; tzn. między indywidualnie
interpretowanym normalnym
zwyczajem
z jednej strony, a normatywną
zasadą
z drugiej" li. Hzeczone skoncentrowanie
się przez Levi-Straussa
na ideach znajduje swój wyraz w jego poglądzie nakazującym
traktować
rzeczywistość jako niedoskonałe
odbicie strukturalnych
wzorów. Wygląda to
czasami tak, jakby ten pierwszy na podstawie badań empirycznych
budował modele wyjaśniające,
natomiast
drugi - odwrotnie -dla abstrakcyjnych
modeli (strukturalnych
wzorców) poszukiwał
wspierających
je
danych.
Wykorzystując
tutaj
niezwykle
trafną
analogię
zaczerpniętą
z muzyki, tak chętnie stosowaną
przez Levi-Straussa,
a tak przystępnie
objaśnioną przez Leacha w jego Culture and Communication (r. 9), powiedzieć można, że etnolog francuski
rekonstruuje
(ustanawia,
komponuje - jak bricoleur, ze znajdowanych
elementów!?)
partytury
dzieł muzycznych i niezbyt obchodzą go wykonania
poszczególnych
orkiestr, poszczególne koncerty;
antropolog
brytyjski
zaś poprzez analizy jednostkowych wykonań muzycznych
i towarzyszących
im okoliczności pragnie odtworzyć partyturę,
którą jej odtwórcy w rzeczywistości
się kierują. Spostrzeżenie to dotyczy nie tylko zagadnienia
systemu
Kachin, lecz całokształtu twórczości obydwu badaczy. W praktyce
badawczej
granica ta
bywa delikatna i zawiła, lecz jej konsekwencje
epistemologiczne
są oczywiste.
Problem powyższy pociąga za sobą, lub raczej zawiera w sobie, kwestię następną - k o n t e k s t o w ość zjawisk kulturowych.
W koncepcji strukturalistycznej
założona jest ona z góry. Każdy element struktury
określa się przez jego położenie w obrębie jej całości i w powiązaniu
z innymi jej elementami.
Wyraźmy
to może słowami Leacha, który nawiązując do wprowadzonej
przez siebie terminologii
pisze: "W systemie
to. że szereg wywodów Leaeha jest ehybionyeh, że przypisuje on mu rzeczy, któ·:'ych on sam nie napisał i że nie podważa on wcale ogólnej trafności rekOinstrukej:i
systemu Kachin. tym bardziej zaś wymiany uogólnionej. Por. też Levi-Strauss,
Antropologia
stTltkt!lralna,
op. cit., s. 415 (przyp. 24); C. Levi-Strauss, Structural
vol. II, New York 1978,s. 83 oraz 111 - 112 (przypis 1).
17 E. Leach, Social anthropology,
op. cit., s. 130.
104
Michal
Buchowski
komunikacji pozawerbalnej ozna1ki, ,podobnie jak cząsteczki dźwiękowe
w języku mówionym, nie mają znaczenia jeśli występują w izolacji, lecz
tylko wówczas, gdy stanowią elementy układów. Znak lub symbol nabiera znaczenia tylko wtedy, gdy odróżniony jest od jakiegoś innego przeciwstawnego znaku lub symbolu" 18. Współczesne podejście do badań jest
zdaniem tego badacza - funkcjonalistyczne. "Obecnie każdy szczegół
zwyczaju postrzega się jako część całości; uznaje się, że detale rozpatrywane w izolacji pozbawione są znaczenia tak samo, jak odosobnione litery alfabetu" 19. Choć jednak pojęcie kontekstowości występuje w obydwu
teoriach, to znacznie się ono różni. Znajduje to swe odzwierciedlenie
w postawie omawianych tu antropologów. Dla Levi-Straussa
kontekst
oznacza raczej miejsce określonego elementu w szeregu permutacji tego
samego typu. Leach kontekst ujmuje w duchu funkcjonalistycznym, co
pociąga za sobą rozpatrywanie każdego wzoru strukturalnego w obrębie
całokształtu zjawisk kulturowych. "Dla mnie - podkreśla on - «kultura» jest pojęciem istniejącym wyłącznie jednostkowo Permutacje i transformacje uwzorowanych struktur, które uznaje za interesujące, nie są
tym, co ujawnia się, gdy porównujemy skrajnie odmienne systemy SpDłeczne, ale tym, co znajdowane jest w pojedynczym systemie ::połecznym, zarówno synchronicznie, w danej określonej fazie jego historii, jak
i diachronicznie, w trakcie jego historycznego rozwoju" 2il.
Przywołany uprzednio przykład systemu pokrewieństwa u Kachinów
może znowu być ilustracją tej rozbieżności ~aryski uczony bez specjalnych skrupułów odwołuje się do form pokrewieństwa innych społeczeństw
azjatyckich i indoeuropejskich, by tylko móc wesprzeć swoje generalne
tezy, traktując system Kachin jako jedną z permutacyjnych możliwości
systemu społecznego. Antropolog z Cambridge (choć Political Systems pisał pracując jeszcze na LSE) stara się wyjaśniać zasady funkcjonowania
struktury Kachin poprzez uwzględnienie partykularnego kontekstu całości zjawiska z jego uwikłaniami w zagadnienia polityczno-ekonomiczpe
i światopoglądowe; nie wyizolowuje - jak twierdzi - systemu zawierania małżeństw, wymiany kobiet na inne dobra. Przyjęcie tych odmiennych zasad postępowania badawczego oraz założeń wyjściowych pozwala
Levi-Straussowi na nie1ograniczone wędrówki po kontynentach, co tak
krytykuje Leach, zaś temu drugiemu nakazuje pozostawanie w jednorodnym kontekście (co bynajmniej nie wyklucza metody porównawczej).
18
-E. Leach, Cultlire
and communictation.
The logic by which
symbols
are con-
nected, Cambridge 1976, s. 49.
19 Ibidem,
s. 1.
20
E. Leach, Introduction,
w: E. Leach, D. A. Aycock, Structuralist
myth, Cambridge 1983, s. 1.
tions of biblical
interpreta-
KILKA
105
UWAG •.•
Dlatego też autor Mythologiques może deklarować poszukiwanie struktur uniwersalnych i globalnych, a Leach jedynie struktur właściwych
określonym społecznościom z możliwością wskazania pewnych ogólnych
zasad budowania modeli świata i społeczeństwa.
Dotychczasowe wywody mogą właściwie prowadzić do negacji osądu,
iż Edmund Leach jest kontynuatorem idei Levi-Straussa po drugiej stronie kanału La Manche. Ukazują one bowiem różnice w podejściu analitycznym obydwu badaczy. Spróbujmy zatem pokazać te elementy koncepcji strukturalistycznej, które znajdują swe odzwierciedlenie i zastoS:::lwanie w praktyce antropologicznej autora Kultury i komunikowania. Istnieją bowiem niechybnie jakieś przesłanki pozwalające na określanie zespołu propozycji teoretycznych szeregu antropologów społecznych, wśród
nich Leacha, mianem neostrukturalizmu brytyjskiego. Leach zresztą wielokrotnie przyznaje się do długu wdzięczności zaciągniętego wobec swego
francuskiego mistrza. "Levi-Strimss potrafił często dostarczyć mi pomysłów nawet wtedy, gdy w rzeczywistości nie wiedziałem co mówi" 21:
"Najpierw antropologii nauczyli mnie Malinowski i Firth. Oznacza to, że
na początku byłem «czystym», empirycznym funkcjonalistą. Znacznie później wpłynął na mnie przemożnie wielce nieempiryczny strukturalizm
Levi-Straussa" 22. To ostatnie stwierdzenie zdaje się zresztą po części odzwierciedlać sytuację natury ogólniejszej. "Antropologia brytyjska pisze Kuper - zawsze czerpała swe fakty z Imperium, lecz jej teorie
tradycyjnie pochodziły z Francji" 23. Tak np. było z Radcliffe-Brownowską
interpretacją Durkheima; podobnie być może stało się też z Leachowską
recepcją Levi-Straussa.
Jednej z głównych poszukiwanych przez nas zbieżności upatrywać należy chyba w pojęciu s t r u k t u r y. W ujęciu strukturo-funkcjonalizmu, głównie oksfordzkich kontynuatorów Radcliffe-Browna, stosowano
ten termin w rozumieniu zbliżonym do biologicz.nego. Użycie autora Dróg
masek odwołuje się do tradycji wypracowanej przez lingwistów i folklorystów; nawiązuje
ono do matematycznego
pojmowania struktury 24.
"Moje osobiste użycie pojęcia «struktura» w antropologii społecznej pisze Leach - jest (... ) różne zarówno od użycia rozwiniętego przez
Radcliffe-Browna i Fortesa (... ), jak i Levi-Straussowskiego zastosowania transformacyjnego zapożyczonego z Jakobsonowskiej fonologii, choć
mój inżynieryjny punkt widzenia zbliżony jest bardziej do tego drugie21
E. Leach, Introduction,
w: E. Leach (ed.), The
structural
study
of myth
and
totemism, London 1967, s. XVII.
E. Leach, Social anthropology,
A. Kuper, op. cit., s. 168.
24 Par.
E. Leach, Introduction,
s. XVI.
22
op. cit., s. 4~.
23
w: E. Leach
(ed.), The
structural,
op.
cit.,
106
Michal
Buchowski
go, niż pierwszego" 2f>.To poszukiwanie struktur "rządzących" danym
systemem, choć o tak zróżnicowanym zasięgu - uniwersalnym w przypadku Levi-Straussa, partykularnym w przypadku Leacha - łączy obydwu uczonych.
U podłoża tego typu postawy leży wspólny dla całego strukturalizmu
pogląd określany przez Ernesta Gellnera "emancyjnym" 26. Powierzchnia
zjawisk jest tylko zewnętrznym przejawem ukrytych praw i struktur,
które są właściwym przedmiotem poszukiwań; ich odkrycie i opisanie
pozwala na wyjaśnienie wszelkich fenomenó\v. Krytykując tradycj~ oksfordzką napisał Leach, że: "Funkcjonalizm w sensie matematycznym nie
interesuje się powiązaniami między częściami całości, lecz zasadami dzii'llania systemów częścio"vych" 27. Po latach pracy deklaruje zaś co następuje: "To, co interesuje mnie jako antropologa społecznego, to nie tylk:>
fakt, że istoty ludzkie zachowują się na wiele nieoczekiwanych sposobów,
ale to, że uwzorowanie tych różnic w zachowaniu także się różni; to
właśnie ciągłość i zmienność w tych leżących u podstaw wzorach jest
w centrum mojego zainteresowania. To raczej uwzorowanie, a nie powierzchowna forma zachowania społecznego jest tym, co przenosi znaczenie" 28. I chociaż także w ujęciu "struktury" rysują się wskazane rozbieżności, to niewątpliwie jest to pojęcie wiążące obydwa stanowiska 29.
W kontekście tego, co odnotowaliśmy dotychczas, zrozumiałym chyba
wyda się fakt, że zasadniczym zapożyczeniem (bądż zbieżnością, gdyż
Leach podkreśla często, iż do wielu ustaleń dochodził niezależnie, co wynikać mogło z jego znajomości idei transformacji i algebry binarnej ze
studiów inżynieryjno-matematycznych;
niemniej - jak już podkreślono
E. Leach, Glimpses of the unmentionable
in the history of British
social an"Annual Revliew of Anthropology", vol. 13: 1984, s. 10.
26 E. Gellner,
What is structuralisme?,
w: Theory and explanation in archeology, London 1982, s. 99 - 100.
27 E. Leach, Rethinking
anthropology,
op. cit., S, 6.
28 E. Leach, Social anthropology,
op. cit., s. 176 - 7.
29 Levi-Strauss
uważa, że pojęaie struktury,
choć tak różnic rozumiane przez
poszczególne orientacje antropologiczne, okazało się niezbędne dla dalszego rozwoju tej dyscypliny. Dlatego w okresie wojny wielu badaczy, jak np. on i Fortes,
doszli do niego niezależmie (por. LeV'i-Strauss, Antropologia
'strukturalna,
op. cit,
s. 424). Dodajmy, że w oryginalnej wersji rozdZJiału XV zamieszczonego w Ant1'opologii strukturalnej,
który ukazał się w: A. L. Kroeber (cd.), Anthropology
to-dali,
Chicago 1953, s. 524 - 533, na str. 525, po zdaniu "W żadnym przypadku nie może
ona zatem być sprowadzana
(struktura
społecz,na M. B.) do całokształtu stosunków społecZJnych w danym społeczeństwie" {s. 367 tłum. polskiego) następownł
przypis, który głosił, że "Ta sama lidea okazuje się przenikać godne uwagi studium E. R. Leacha «Jinghpaw kinship terminology>,".
Zapewne świadczy on o pokrewieństwie pojmowania struktury społecz,nej jakie Levi-Strauss dostrzegał w pracy Leacha. W Antropologii
strukturalnej
przypis ten nie został zamieszczony.
25
thropology,
KlLKA
uwAG
...
J07
- nie umniejsza on przy tym roli Levi-Straussa
w formowaniu się jego
stanowiska teoretycznego) zaczerpniętym z dorobku Levi-Straussa, jakie
pojawia się w koncepcji Leacha, okazuje się metoda - m e t o d a
s t r uk t u r a l n a. Kolejnym przedsądem o charakterze filozoficzno-światopoglądowym leżącym u podłoża tej metody jest pr:wkonanie, że kultura stanowi system kOli1Unikowania, iż jej wytwory dadzą sic; interpretować jako akty k () ill U n i k o wan i a, ciągła wymianu komunikatów. To
fundamentalne z~)ło'LenieLćvi-Straussa Leachakceptuje
jako jedna z mQżliwOści in1t.:rprebcji zjawi~k społec~no-symboVcznych. Część jego prac
pisana jest właśnie w takim "komunikacyjnym" duchu 3Q.
rvletoda powyższa, wsparta owym założeniem, że kultura stanowi
w pewien sposób uporządkowaną całość, pozwala na dekodowanie występuj<lcych \v nicj relacji strukturalnych.
WzbO\"acenie jej o umiejętnie
wkon~ponowa:1c w całość analizy kategorie obrzędów przejścia Arnolda
van Gennepa oraz communitas Victora Turnera zezwala Leachowi na formułowanie rozwii)zań starych problemów antropologicznych.
Za takie
uznać można chociażby błyskotliwe propozycje interpretacyjne
totemizmu, kazirodztwa czy składania ofiary zawarte w CuUure and Communication.
Posta',va polegająca - generalnie - na wykorzystaniu metody strukturalnej, przy jednoczesnym zaniechaniu wielu elementów "filozofii'
tego kierunku wyraża się dobitnie w Leachowskim traktowaniu Biblii
jako mitu. Pismo Święte, jego zd3Jniem, przedstawia te same cechy strukturalne, co opowieści mityczne społeczeństw pierwotnych; są to np. zasady kontradykcji, transformacji metaforycznych i metonimicznych grup
wątków tematycznych. Przyjęcie metody strukturalnej
umożliwia mu
zatem rzucenie nowego światła na problemy biblioznawstwa. Spojrzenie
na Biblię jako na tekst mityczny różni go jednak ponownie od Levi-Straussa. Przyjęcie metody nie oznacza automatycznie akceptacji całości
wizji kultury i społeczeństwa. Momentem wyjściowym jest tu choćby
odmienne definiowanie mitu. Leach, w nawiązaniu do Malinowskiego,
uznaje mit za sposób waloryzacji
światopoglądowej
podejmowanych
działail, opowieść z przeszłości prawdziwą dla wyznawców danej kosmologii; to samo dotyczy Starego i Nowego Testamentu: "Traktuję tekst
bibli:iny jako mitologię a nie historię" 31. Levi-Strauss przyjmuje natomiast, iż mit jest pewn~ Lmtastyczną opowieścią. Samo zajęcie się przez
Leacha tekstem 8iblii jest konsekwencją odrzucenia podziału społeczeństw
30 Czego wyraz
daje choCIiażby w Culture and comm1tnication,
op. cit. Patrz
szczególnic r. 1: ,.f<:mpiryśc; a racjonaliści:
transakcje
ekonomiczne i akty komunikowania", s. :1- 7.
3\ E. Leach, Why
did Moses have a sister?, w: E. Leach, D. A. Aycock, Structuralist ... , OJ). cit., s. 39.
108
Michal
Buchowski
na "zimne" i "gorące", preliterackie i literackie, zygce poza historią i w
historię uwikłane. Przynależność Biblii do tradycji społeczeństw literackich wyklucza niejako stosowalność metod antropologicznych w odniesieniu do wytworu będącego w pewnym sensie "zapisem społeczeństwa
gorącego". Tymczasem odrzucenie przez Leacha sztucznego - w jego
opinii - podziału społeczeństw i ich wytworów kulturowych, czyni możliwym podjęcie takich studiów. Przyznać trzeba, że rezultaty tego potrafią być fascynujące. W biblijnych przypowieściach, tak jak w innych
przypadkach, "Analizujący (... ) musi znaleźć sposób odkrycia sensu za
nonsensem" 32.
Na koniec tych rudymentarnych
uwag spróbujmy je zreasumować.
Nie ulega zatem wątpliwości, iż (1) strukturalizm Levi-Straussa wywarł
wpływ na koncepcję antropologii społecznej uprawianej przez Leacha,
co ten ostatni przyznaje. Wpływ ten dotyczy tak (2) pewnych przesądzeń ogólnofilozoficznych, jak np. "emancyjnego" poglądu na zjawiska
społeczne, "komunikacyjnej"
wizji kultury, (3) rozumienia niektórych
pojęć analitycznych, np. struktury, jak i (4) stosowania metod analitycznych służących wyjaśnianiu zagadnień antropologicznych.
Zachodzące
różnice, które korzeniami swoimi sięgają tradycji funkcjonalizmu, polegają głównie na: (1) odrzuceniu generalnej "filozofii" strukturalizmu,
zwłaszcza zaś poglądów na temat uniwersaLności struktur myślowych; (2)
partykularnym
zasięgu rekonstruowanych
struktur; (3) rozpatrywaniu
zjawisk kulutrowych i społecznych w ich jednorodnym i kompleksowym
kontekście, zarówno diachronicznym, jak i synchronicznym; zdecydowanym nacisku kładzionym na związek abstrakcyjnych teorii ze zja\viskami
empirycznymi i - co jest konsekwencją tego punktu - (5) silnym podkreślaniu statusu badań terenowych w całokształcie procedury poznania
an tropologicznego.
Akceptacja tak heterogennych założeń zezwala Leachowi na deklarację, iż ". " jeśli mój rodzaj antropologii społecznej może być uważany
tak samo za «strukturalistyczny»,
jak i «funkcjonalistyczny», to dzieje
się talk, gdyż czuję, że strukturalizm Levi-Straussa, który zwraca baczną
uwagę na semantyczne uwzorowanie pojęć operujących jako idee normatywne, daje nam nowy wgląd do (... ) tradycyjnych problemów" 33. Cytat ten, podobnie jak przedłożone w tym szkicu uwagi, wskazuje też na
możliwość "zaślubin" funkcjonalizmu brytyjskiegog z francuskim strukturalizmem. Jest on też, tak jak cała postawa badacza Leacha, którą
usiłowano zaledwie zarysować, przykładem próby twórczej reinterpretacji
dzieła stworzonego przez bohatera tego tomu - Levi-Straussa.
approaches to the study of the Bible during
D. A. Aycock, Stru:tural'st.,
op. cit., s. 25.
33 E. Leach, Social anthropology,
op. cit., s. 130 - 131.
32
E. Leach,
twentieth
Anthropological
century,
w: E. Leach,
the
KILKA
MICHAŁ
109
UWAG ...
BUCHOWSKI
A FEW REMARKS
ABOUT
THE BRITISH RECEPTION
LENI-STRAUSS
OF THE
WORK
OF
(summary)
In the paper the author traces the main spheres of influence of Levi-Strauss
hypotheses on social anthropology which is practised by Edmund Leach. He shows
that this influence concerns: l) some views of a general-philosophical
nature, e.g.,
the "emanative" view (in the understanding
of E. Gellner) on social phenomena,
the possibility to accept the point of view of culture as a set of "communictative
acts"; 2) the understanding of some analitical notions, e.g., of the notion of structure; 3) selective application of the structural
method for the examination
of
ethnographic materials (including the Bible).
There have also been presented some differences which, in many cases, are
the result of the influence of the tration of British functionalism
on Leach's
attitude towards research. There should be included among the main divergencies:
l) renunciation of the general "philosophy" of structuralism,
particularly
outlooks
on the universality of structures of thinking; ,2') declaration for a local range of
reconstructed structures; 3) investigation of social and cultural phenomena in their
homogeneous context (both diachronic and synchronic); 4) a decided emphasis made
on the relationship
between theory and practice, and 5) an emphasis on the
importance of field work within the whole research procedure of a social anthropologist.
The entire text of Leach, on the one hand, conveys the attractiveness of Levi-Strauss structural anthropology, and on the other hand, points to the originality
and consistency of Leach's anthropology. He has succeed in formulating a research
program which refers to functional and structural traditions that are apparently
contradictory.