Cyfrowa Etnografia

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1497.pdf

Media

Part of Amerykańska antropologia kulturowa i jej współczesne problemy / LUD 1977 t.61

extracted text

I.

s

T

u

D

I

A,

R

o

z

p

R

A
Lud,

w

y

t. 61, 1977

ALEKSANDER POSERN-ZIELINSKI

AMERYKAŃSKA ANTROPOLOGIA KULTUROWA
I .JEJ WSPOŁCZESNE PROBLEMY
Antropologia kulturowa w Stanach Zjednoczonych stanowi jedną z najbardziej rozwiniętych dyscyplin amerykańskich nauk społecznych 1. Jednocześnie tworzy ona w światowym środowisku antropologicznym silny
i \'"pływowy blok, \v dużym stopniu określający również współczesny
kształt etnologii europejskiej 2. Już te dwa fakty nakładają na nas niejako obowiązek pilnego śledzenia rozwoju, przewodnich tendencji i toku
dyskusji toczących siG po drugiej stronip Atlantyku. Znajomość współczesnej antropologii amerykańskiej pozwala bowiem z jednej strony na
adaptację tych osiągnięć, które uznane być mogą za bezsporne i przydatne, z drugiej zaś umożliwiają zastąpienie bezrefleksyjnego i niejednokrotnie nieświadomego przejmowania wszelkich "nowości" selektywnym
pndejściem krytycznym. W tym celu niezbędna jest jednak nie tylko
znajomość klas:'!cznych już dziś osiągnięć amerykańskiej
antropologii
kulturO\vej ery L. H. Morgana, F. Boasa, A. L. Kroebera, M. Mead
R Benedict~, ale przede wszystkim ocena aktualnych tendencji i prą1 Pierwsza
wersj .•( mmeJszego
artykułu
przedstawiona
została
na zebraniu
n:wkoviym
Komisji Etnograficznej
Poznańskiego
Towarzystwa
Przyjaciół
Nauk
w dniu 9 lutego 1976 r.
2 Wydaje
sil;, iż oddziaływanie
to jest przez wielu badaczy
niezauważane.
Przykład cm takiej postawy może być np. praca A. Waligórskiego,
Antropologiczna
koncepcja człowieka,
Warszawa 1973, w której tylko kilka stron poświęcono antrop',Jogii amerykańskiej.
3 Na temat
tych osiągnięć pisali u na,;: B. Moliński, Historia
osobowość s:· 11 b'. ]jefleksje
nad antropologią
kultury,
Warszawa 1966; A. Kłoskowska, Róźnorocinr;;;ć w,:()rrJW kult.ury i funkcje
antropologii
kulturalnej,
[w:] R. Benedict, Wzory
k !I/tL i:{,
War,;zawa
1966. s. 7-52;
tejże, Psychologiczna
orientacja
współczesnej
e!nowcjo/()gii
omeF)lkoilskiej.
"Przegląd
Nauk Historycznych
i Społecznych
1950,
t. 1; tejże, KoncepcJe' typu osobowości
we współczesnej
antropologii
kulturalnej
.
..t\r(,1,i\vum Historii Filozofii i Myśli Społecznej"
1959, t. 5 (przedruk
w pracy:
Z histor.;i i socjologii
kultury,
Warszawa
1969); tejże, Człowiek
i kultura.
Wstęp
d; pJi'kiego
wydania,
Iw:] L. W. Simmons
(ed.), Wódz Słońca. Autobiografia
l;
C. Tnla)lcsvy,
Indianina
z plemieni.a
Hopi, Warszawa
1964, s. 9-18;
J, Lu-

16

ALEKSANDER

POSERN-ZIELIŃSKI

dów, wyrastających wprawdzie z tradycyjnych orientacji teoretycznych
i metodologicznych, lecz zyskujących sobie obecnie niezależnyr status.
Niestety, ten właśnie aspekt zainteresowań nie odzwierciedlił się dotychczas wyraźnie w polskim piśmiennictwie etnograficznym i socjologicznym4•
Stąd też niniejszy artykuł wychodzi niejako naprzeciw istniejącemu
zapotrzebowaniu, ale nie może on jednak wypełnić luki, jaka mimo zainteresowań rozwojem antropologii amerykańskiej powstała w krajo\,vej literaturze fachowej. Będzie on więc jedynie swoistym przewodnikiem po
meandrach współczesnej antropologii kulturowej prezentując tylko niektóre wybrane problemy, z których każdy nadaje się na odrębne, obszerne krytyczno-analityczne
opracowanie. Zatem zamiast systematycznego
wykładu o przedmiocie badań, teoriach kultury i sposobach interpretacji
materiału zdecydowano się na przedstawienie subiektywnego 'J,yboru
niektórych zagadnień, kierując się głównie osobistymi zainteresowaniami
oraz charakterem refleksji na temat stanu amerykmlskiej antropologii
zrodzonej w toku bezpośrednich studiów w USA:l, jak i licznych towarzyszących im lektur.
Rozpocznijmy nasze uwagi od kilku stwierdzeń o charakterze statystycznym. Najbardziej rzucającym się w oczy zewnętrznym przejawem
rozwoju antropologii kulturowej w USA jest szybko zwiększająca się
liczba departamentów uniwersyteckich wyspecjalizowanych w tej dziedzinie nauk społecznych. Zjawisku temu towarzyszy oczywiście niebywały wzrost kadry oraz absolwentów różnych stopni. Dla ilustracji przytoczmy dane statystyczne, które informują nas, iż tylko \V 1973 r. najniższy
stopień uniwersytecki (B.A.) z zakresu antropologii uzyskało ok. 5 tys .
.studentów, tytuł natomiast doktora (Ph. D.), otwierający drogę do kariery
uniwersyteckiej
i naukowej, zdobyło w roku akademickim 197111912
tY11ski, Ewolucjonizm
w etnologii
(szczególnie rozdz. 9); J. Szacki,

a etnografia
radziecka.
Łódź 1956
do wydania polskiego, [w:] R. Linton,
Kulturowe
podstawy
osobowości,
Warszawa,
1975, s. VII-XLIII;
P. Sztompk"l.
Wstęp do wydania
polskiego, [w:] A. L. Kroeber, Istota kultury,
War..-zawa 1973.
s. VI-XXXIX;
K. Małkowska,
Problem
akulturacji
tv efnologii
amerykańskiej.
"Etnografia Polska" 1966, t. 10, s. 61-72.
~ Zob. np. J. Topolski, Przedmowa,
[w:] P. Bagby, Kul/ura
i historia.
Prolegomena do porównawczego
badania cywilizacji,
Warszawa 1975, s. 5-21; A. Posem-Zieliński,
Odrodzenie
ewolucjonizmu.
Podstawowe
problem'll
i założenia teoretyczne
anglosaskiego
neoewolucjonizmu.
"Etnografia
Polska" 1971. t. 15, z. 2.
s. 103-136; J. Nowaczyk, Leslie A. White teoretyk
amerykańskiego
neoewolucjonizmu.
"Euhemer. Przegląd Religioznawczy"
1964, t. 8, z. 6, s. 23-39.
5 Autor
przebywał w r. akademickim
1974/1975 na Uniwersytecie
Minnesoty
w Minneapolis
dzięki stypendium
Fundacji
Kościuszkowskiej
z Nowego Jorku,
które umożliwiło
mu również odwiedzenie
innych naukowych
ośrodków akademickich.
anglosaskiej
Wstęp

Amerykmiska

antropologia

kulturowa

...

17

w dziedzinie nas interesującej aż 300 osób. Jednocześnie trwa dobra passa
dla popularności podstawowych kursów z antropologii, które zapoznają
studentów innych kierunków humanistycznych, jak i nauk ścisłych oraz
technicznych z głównymi zasadami nauki o kulturze, ucząc także relatywizmu kulturowego i zrozumienia dla odmienności zachowań i wartości,
przydatnych w stosunkach ze światem zewnętrznym. W takich wstępnych wykładach uczestniczyło przeciętnie rocznie w latach 1962-1966
ok 75 tys. osób 6, a liczba ta w ostatnim dziesięcioleciu wydatnie się
zwiększyła.
W tak rozwiniętym programie nauczania, wynikającym z ogromnego
zapotrzebowania społecznego na antropologów, tkwi przyczyna dominacji
amerykańskich specjalistów na forum międzynarodowym, co uwidacznia
się zarówno w trakcie kongresów, jak i na łamach czasopism. Przykładem
służyć może choćby międzynarodowy organ "Current Anthropology", będący faktycznie pismem północnoamerykańskiej
elity antropologicznej.
Wśród tej dużej liczby absolwentów amerykańskich uczelni znajduje się
sporo reprezentantów krajów Trzeciego Świata oraz Europy, co z kolei
sprzyja transplantacji doświadczeń i dorobku antropologii kulturOWe} na
nowy grunt. Z roku na rok zwiększa się także zainteresowanie amerykańskich antropologów badaniami na terenie krajów europejskich} co
także ułatwia wzajemne oddziaływania.
Te wszystkie zjawiska nie są wszakże jedynym powodem usprawiedliwiającym nasze zachęty do głębszego poznania współczesnych realiów
w zakresie antropologii w Stanach Zjednoczonych. Obok ilościowego
wzrostu badaczy i prac, spotykamy się tam bowiem z interesującymi z;awiskami jakościowymi. Należą do nich: zaawansowanie w rozwoju technik badawczych, zarówno terenowych jak i interpretacyjno-analitycznych, metodologiczna otwartość wynikająca z interdyscyplinarnego współdziałania i tradycji pluralizmu postaw badawczych, próby zmiany oric:·ntacji zarówno teoretycznej, jak i przedmiotowej, wreszcie refleksja etyczna związana z dyskusją na temat skutków praktycznego zastosOl'i;.mia
rezultatów badań w życiu społeczno-politycznym. Tym próbom modernizacji antropologii kulturowej towarzyszą ostre dyskusje i spory na temat
perspektyw rozwojowych owej dyscypliny, które jako żywo przypoDnnają
nam okres rodzimych rozważań nad kryzysową sytuacją i rozdrożami
polskiej etnografii 7. Na niektóre z tych dyskusyjnych problemów chci,,;łbym przede wszystkim zwrócić uwagę.
6 H.
Russel Bernard,
Th;e Human
Way. Readings
in Anthropology.
New
York - London 1975, s. IX.
7 Zob. np. J. Burszta,
Czy kryzys w etnografii.
"Studia Metodologiczne"
t\\65,
t. l, s. 91-104;
J. Heyman, Etnografia
na rozdrożu.
"Współczesność"
1970, ;l(' 7;
A. Posem-Zieliński,
Optymistyczna
wizja etnografii,
"Współczesność"
1970. :1r t3.

2 -

Lud. lorn LXI

18

ALEKSANDER

POSERN-ZIELIŃSKI

Zagadnienia te zostały tu zgrupowane w trzy zespoły problemów.
W pierwszym zwrócono uwagę na społeczne uwarunkowania badań oraz
na stosunek antropologów do otaczającego ich świata współczesnego.
W drugiej grupie przedstawiono wysiłki zmierzające do stworzenia nowego modelu antropologii w oparciu o krytyczną ocenę tradycji i stanu
dotychczasowego. Wreszcie na koniec naszkicowano zarys najważniejszych kierunków i orientacji metodologiczno-teoretycznych
będących
\'17 ciużej mierze rezultatem
nowego stosunku antropologii kulturowej do
dY5{~~·plinpokrewnych.

DYLEMATY ANTROPOLOGII

WSPÓŁCZESNOSCI

',Vspółczesna amerykańska antropologia kulturowa stanowi rezultat
trój-2topniowej ewolucji tej dziedziny wiedzy 8. Jej narodziny i pierwszy
okn:s rozwoju przypadł na lata triumfu kapitalizmu i trwał od zakończenia Wojny Domowej aż do lat gO-tych XIX w. Obowiązującym wówCZCi5
paradygmatem był społeczny darwinizm, a na gruncie antropologicznym panowała jego ewolucjonistyczna interpretacja w morganowskim w.vdaniu. Drugi etap rozwoju antropologii przypadł na lata liberalnych rdorm (1890-1945) i charakteryzował się powodzeniem historycznego empiryzmu ukształtowanego przez F. Boasa i jego uczniów, oraz
wzrostem zainteresowania podejściem relatywistycznym uwzględniającym
koncepcję kulturowego pluralizmu i zwracającym uwagę na związek cech
OSClbD\\'ości
z typem kultury.
COf3Z
wyraźniejszy staje się twórczy wpływ etnologii europejskiej,
prc.viokujący do podjęcia studiówetnopsychologicznych
(culture and personality approach), dyfuzjonistycznych
(age-and-area theory), a przy
koócu tego okresu także funkcjonalno-strukturalnych,
przeszczepionych
pod 'xpływem A. R. Radcliff-Browna i B. Malinowskiego. Jednocześnie
powoli krystalizuje się typowe dziś dla amerykańskiej antropologii podejście komparatystyczne
typu "cross-cultural studies". Nadal jednak
w centrum zainteresowań znajduje się kultura konkretnej grupy etnicznej rozpatrywana pod kątem jej etosu, organizujących ją wzorów i konfiguracji oraz obowiązujących wartości i norm, co jest w dużej mierze
rezultatem reakcji antyewolucjonistycznej.
W pierwszej fazie tego, rzec można, kluczowego okresu rozwoju antropologii, który uczynił ją potęgą naukową, zainteresowanie badaczy
8 Wykorzystuję
tu nieco
zmodyfikowany
schemat,
zaproponowany
przez
E. R. WoHa, American Anthropologists
and American
Society, [w:] A. Tylcr (ed.l,
Concepts and Assumptions
in Contemporary
Anthropology,
"Proceedings
of the
Southern Anthropological
Society" 1969, nr 3, s. 3-11.

Amerykmiska

antropologia

I!)

kulturowa",

skupiło sil' przede wszystkim na rodzimej egzotyce tkwiącej w indiańskich rezenvatach. Gorączkowe, acz systematyczne zbieranie informacji
o odchodzących w przeszłość kulturach wydawało się wówczas nakazem
chwili. Z biegiem lat zorientowano się jednak, iż równie pilne jest śledzenie bieżącego procesu zmian społeczno-kulturowych.
Dla realizacji
tego celu stworzono teorię akulturacji, którą - co ciekawe - uważano
\': latach 3D-tych za nieantropologiczną,
bowiem przedmiotem swych
zainteresowań czyniła ona nie społeczność i kulturę tradycyjną, lecz form," przejściowe. Ta zmiana orientacji badawczej sprzyjała narodzinom
antropologii stosowanej, której osiągnięcia służyły jednakowoż nie tyle
Indianom, co modernizacji programów szkolnych dostosowanych do pot rzeb dzieci ze środowisk imigracy jnych.
Trzeci, współczesny nam okres, otwiera umownie rok 1945, sytuujący
Stan\ Zjednoczone w rzędzie światowych potęg politycznych, militarnych,
ekonomicznych i naukowych. Rozpoczyna się ekspansja antropologii kultUfl>\Vej.
jej dorobku, doświadczeń i orientacji, skutecznie teraz dystansującej brytyjską antropologię społeczną· Ulegają udoskonaleniu wypracowane Vi poprzednim okresie teorie, na powrót zostaje zwrócona uwaga
na ewolucjonizm, rodzi się także potrzeba szerszego niż dotychczas uwzględni~:1ia perspektywy historycznej. W zakresie metod następuje dalszy
postęp związany z przejmowaniem technik statystycznych i testów psychologicznych.
Wraz ze zmianą otaczającego antropologów świata zmienia się także
i przedmiot ich zainteresowań
badawczych. Naukowa ekspansja USA
oraz procesy dekolonizacyjne skłaniają badaczy do żywszego zainteresowania się krajami Trzeciego Swiata, w których szuka się zarówno egzotyki w "tradycyjnym" etnograficznym wydaniu, jak i problemów współczesnych przeobrażeń społeczno-kulturowych.
Jednocześnie staje się poWGli widoczna tendencja do przechodzenia od studiów nad społecznościami pierwotnymi, prostymi czy plemiennymi, do badań społeczności chłopskich, co z jednej strony zbliża antropologię do socjologii, z drugiej zaś
ułatwia dialog z kontynentalną etnologią europejską.
Przełomem, który zamyka pierwszą fazę tego okresu, jest odejście
tzw. "wielkiej antropologicznej generacji" uczonych, co następuje na
przełomie lat 50-tych i 50-tych 9. Zamiast spodziewanej ery nowych wybitnych indywidualności następują teraz lata krytyki, dyskusji, obrachunków z przeszłością, co w dużym stopniu wiąże się z ogólną atmosferą
radykalizacji poglądów amerykańskich kręgów uniwersyteckich w dobie

9

A. Hultkranz.

h'escni
Trends and
196~. V(;l. 1. S. 93.

The

Study

Future

of

Tasks.

North

American

"Temenos.

Indian

Studies

Religion:

in Comparative

Retrospect,

Religion"

20

ALEKSANDER

POSERN-ZIELIŃSKI

wojny w Wietnamie, upadku mitu "welfare state" i aktywizacji społeczno-politycznej studentów. W ślad za ogromnym ilościowym wzrostem
placówek antropologicznych na uniwersytetach i "college'ach" następuje
wzrastająca dyferencjacja szkół, metod i kierunków, a wraz z krytyką
dawnych orientacji dokonuje się powolny zwrot ku radykalizmowi w podejściu do zastanych dokonań.
Postuluje się nie tylko potrzebę opracowania wielkich syntez, których
bazą byłyby tysiące dotychczasowych studiów empirycznych, ale ró"vnież zwraca się uwagę na konieczność dalszego zacieśnienia i zbliżenia
antropologii do współczesności i do uczynienia z niej nauki potrafiącej
również analizować własne pluralistyczne społeczeństwo przemysłowo-miejskie. W ten sposób dokonany został istotny zwrot od prymatu rodzimych studiów indianistycznych
ku zainteresowaniom "egzotycznym"
i odległym Trzecim Swiatem, i w dalszym ciągu od dominacji badarl
społeczeństw postkolonialnych i endokolonialnych do ""zrastającego udziału analiz społeczeństwa amerykańskiego, jego problemó\v etnicznych i sposobów życia (way of life). Niemniej badania rozwijają się we wszystkich
trzech zasygnalizowanych wyżej kierunkach, świadcząc a rosnącej polaryzacji zainteresowań antropologów amerykańskich. Jeqynie proporcje
udziału tych specjalizacji ulegają wyraźnym zmianom, przekształcają si"
także warunki badań w ramach tych specjalizacji, określone obecnie ncwym układem relacji łączących przedmiot studiów, tj. analizovvane społeczności z ich podmiotem - zbiorowością antropologó"v.
Na niektóre z tych zagadnień zwrócimy teraz nieco większą uwagI:.
rozpoczynając od studiów indianistycznych. Kryzysowa sytuacja w te.i
dziedzinie jest najbardziej wyraźna, co wiąże się prz'.'de wszystkim ze
stopniową radykalizacją środowisk indiańskich postępującą od pał. lat
60-tych. Utworzenie "American Indian Movement", rosnąca popularnośf:
haseł "Red Power", spektakularne akcje protestacyjne w Washingtonlc.
Alcatraz i Wounded Knee, wzrost świadomości społeczno-politycznej
i historycznej Indian 10, to wszystko czynniki niezbyt sprzyjające "spo·
kojnym" badaniom nad tradycją i procesami akulturacji. Amerykańska
antropologia, która od 100 lat oscylowała między uniwersyteckimi "campusami" a indiańskimi rezerwatami stała się w oczach tubylców jedn'l
z głównych agend znienawidzonego "establishmentu". eitwierdzającą zacofanie Indian i ich status najuboższej grupy społecznej w USA. UświC1-

New York 1968: A. M. Je:iephy . .Jr..
Freedom, Nev,' York 1972; w polskiej
literaturze:
E. Nowicka, Indianie
nie z westernu,
[w:] Obrazy świata bialycil.
Warszawa
1973, s. 170-229; B. Kohutnicki,
Nowe
form;;
spoleczneoo
protest1ó
Indian okupacja
Alcatraz.
"Etnografia Polska" 1972, t. 16. z. 2. s. 199-204.
10

Zob. np. S. Steiner,

Red Power.

The American

The

New

Indians'

Indian,

Fight

for

Amery1cmiska antropologia

21

k!llturcwa ...

dcmienie sobie tego faktu zaowocowało falą niechęci do poddawania się
badaniom antropologicznym.
Podkreślano przy tym, iż tubylcy nie zamierzają być nadal "prywatnym zoo dla antropologów", którzy na swe studia oderwane od rzeczywistości przeznaczają znacznie większe fundusze, aniżeli cała pomoc
rządowa udzielana Indianom. Najdosadniej myśl tę wyraził jeden z czołowych intelektualistów indiańskich, Vine Deloria Jr., który stwierdził,
iż "nie powinniśmy być obiektem obserwacji dla tych, którzy w niczym
nam nie pomagają" 11. Ten poważny zarzut znajduje uzasadnienie przede
\\'szystkim w scientyźmie antropologicznych ujęć, przysłaniającym niejednokrotnie istotne problemy współczesnego życia. Obserwacje naukowe,
produkcja publikacji, uczone dyskusje, terenowa weryfikacja teorii, a na\vet tzw. badania stosowane (applied researches) zamiast rzeczywiście
służyć Indianom, przysparzają jedynie prestiżu amerykańskiej antropologii. Na dodatek wiele ustaleń naukowych spotyka się obecnie z gwałtowną krytyką działaczy indiańskich zarzucających "białym" specjalistom
fałszowanie obrazu przeszłości indiańskiej kultury i jej deprecjonowanie.
Ten ostatni zarzut odnosi się przede wszystkim do religioznawczych analiz indiańskich wierzeń i mitów.
Gwałtowność tych ataków i ostrość zarzutów raz uzasadnionych, często jednak krzywdzących wielu zasłużonych dla sprawy indiańskiej antropologów, usprawiedliwia atmosfera obecnej walki politycznej Indian
i budzenie się wśród nich nowej panindiańskiej świadomości etnicznej.
'W rezultacie antropologowie wycofują się ze swych indianistycznych zainteresowań, gdyż trudno jest im przełamać rosnącą barierę nieufności.
Peza tym fundacje, które niegdyś nie szczędziły środków na popieranie
tego typu studiów, obecnie wycofują się powoli z finansowania badań
uznanych w kołach "sponsorów" za niepopularne ze względu na ich ewentL:alne reperkusje społeczno-polityczne. W rezultacie powstaje niepokojąca próżnia, której nie są w stanie wypełnić nawet historycy, cieszący się
znacznie większym uznaniem wśród Indian. Ich bowiem ekspertyzy i opinie S8, obecnie często przywoływane jako argumenty w licznych procesach
o prawa własności Indian do określonych terytoriów i sposobów ich
u7ytkowania.
Jednak obok prowadzenia pożytecznych studiówetnohistorycznych
wzrasU.l potrzeba zajęcia się społecznościami indiańskimi osiadłymi
w wielkich miastach. Ten ruch migracyjny nasila się z roku na rok,
a indiańskie dzielnice powiększają liczbę swych mieszkańców, stwarzając
\Ą;'ładzommiejskim nowe nieoczekiwane społeczne problemy; tymczasem
zaś antropologowie wyraźnie zaniedbują problematykę badawczą zwią11

1870,

V. Deloria, Jr.. Custer
. 9B-99.

Died

for

Your

Sins:

An Indian

Manifesto,

New York

22

ALEKSANDER

POSERN··ZIELIŃSKI

zaną z życiem miejskim Indian 12. Przezwyciężenie tego impasu b~dzie
naj prawdopodobniej możliwe poprzez zmianę stosunku antropologów do
Indian i odbudowę wśród nich utraconego autorytetu oraz dzięki studiom
podejmowanym przez rosnącą liczbę badaczy indiańskiego pochodzenin.
nie obciążonych stygmatem "białej", endokolonialnej antropologii.
Zanik tradycyjnej kultury indiańskiej spowodował wzrost zainterc:sowań amerykańskich antropologów bardziej "egzotycznymi" terenami Początkowo były to wyspy Pacyfiku, ościenny Meksyk, czy zależne od CSA
rejony antylskie. Natomiast po II wojnie światowej, wraz ze WZri;'item
wpływów amerykańskich w Azji, Ameryce Łacińskiej i Afryce. amtól"\kańska antropologia rozpoczęł'a swą "trzecioświatową" karierę. Właśnie
ten wyraźny związek ekspansji naukowej z ekspansją polityczno-ek;!1omiczną stał się w ostatnich latach obiektem szczególnie ostrej kr'/tyh
Podkreślano z całym naciskiem fakt, iż amerykańska antropologia prz,,;jda
w pełni tradycje związanej z kolonializmem etnologii zachodnioei..lrop~.;skiej, utwierdzając w ten sposób swe powiązania z "establishment.';'!1·'.
wyrażane w znanym sloganie głoszącym, iż antropologia jest "dzieck.em
zachodniego imperializmu" 13.
Jednocześnie wskazywano, że dotychczasowe badania w krajach L'Zl'cich miały charakter "na,ukowego kolonializmu" i "intelektualnej eksploatacji" H, będącej uzupełnieniem dominacji politycznej i ekonomicznej.
Istota tego zjawiska - jak twierdzono - polega na tym, iż centrum
obróbki danych naukowych znajduje się w odległej metropolii, do l,tórej
wY"v'ozisię materiały źródłowe w podobny sposób jak naturalne suro\\·ce.
Nie to jest jednak najważniejsze, lecz fakt, iż rezultaty tych studiÓVl sbżą rozwojowi nauki ojczyzny badacza, zamiast wspierać postęp kra:jó\v
i narodów badanych. Wskazuje się, iż ta sytuacja jest przyczyną rosnącej
nieufności krajów Trzeciego Świata do tego rodzaju badań antropologicznych, co znajduje swój realny wyraz w coraz częstszych barierach wznuszonych przed ekipami naukowców pragnących prowadzić tam tcrew:\y,j
eksplorację.
Spotykamy się tu więc z podobnymi trudnościami, jakie towarzY'szą
studiom indianistycznym, z tą jedynie różnicą, iż problem ten dotycz~;
kwestii międzynarodowych i często jest uwarunkowany sprawami natury
12 Przykładem
może być obszar tzw. Twin City (Minneapolis i Sto Pau!), który
jest jednym z większych w USA skupisk miejskich Indian. Mimo to nie prowadzi się tam (dane dat. r. 1975/76) żadnych poważniejszych
badań naukowych. Na
temat sytuacji tej kategorii Indian zob. J. O. WaddeI and O. M. Watson, The
American
Indian in Urban Society, Boston 1971.
13 K.
Gough, Anthropology:
Child
of Imperialism.
"Monthly
Review"
1968,
vol. 19, nr 11, s. 12-27.
14 V. Deloria,
Jr., op. cit., s. 97-100.

J\meryka1iska

antropologia

ku~tltro'U:Ja...

czysto politycznej. Nie wdając się w tym miejscu w analizę zasadności
i prz:vczyn tej totalnej krytyki dotychczasowych osiągnięć, stwierdzić
jedynie można, iż jest ona wyrazem intelektualnej frustracji tych kręgów
naukowych, które w porę dostrzegły niebezpieczeństwo grożące antropologii, związane z ewentualnością utraty szerszych możliwości bada\vczych
na skutek jej izolacji od palących problemów współczesności i amerykocentryzmu.
Aby przezwyciężyć ten kolejny dylemat, proponuje się pro\vadzt2nie
tego rodzaju badań, które byłyby przydatne nie tylko dla rozwoju teorii
zmiany kulturowej, ale służyłyby również społecznej praxis. Stąd głosy
postulujące organizowanie mieszanych ekspedycji z udziałem miejsco\vych specjalistów, szkolenie tubylczej kadry naukowej, a nawet publikowanie rezultatów analiz w języku badanego kraju. Za ważne zadani!.:
uznaje się takie studia, które pomagałyby swymi wynikami ludom postkolonialnym w odnalezieniu w istniejącej jeszcze tradycji swej zagubionej
kulturowej osobowości oraz umożliwiłyby ochronę tubylczych kultur
przed tego rodzaju unifikującym postępem cywilizacyjnym, który w S\wj
istocie jest tylko zamaskowaną formą kulturowego etnobójstwa (ethnocide).
Największe zainteresowanie skupia się jednak na tzw. antropologii
rozwoju (anthropology of development) 1\ której przedmiotem studiów'
są procesy modernizacji tradycyjnych społeczności chłopskich i plemiennych. Trudno tu nie wspomnieć o pionierskich pracach E. Wolin nad
chłopstwem Ameryki Łacińskiej i ruchami ludowymi 16, oraz C. Gecrtza
nad wzajemnymi uwarunkowaniami kultury, religii, sytuacji politycznej
i ekologicznej indonezyjskiej wsi 17.
Dużą popularnością cieszą się także badania nad społeczno-kulturowym pluralizmem krajów postkolonialnych o strukturze polietnicznej.
Problemy te analizuje się zazwyczaj w ten sposób, by ukazać procesy
przenikania się i nakładania podziałów kulturowych, rasowych, etnicznych, politycznych i klasowych. Wśród zagadnień najczęściej opracowywanych znajdują się problemy granic etnicznych i interetnicznych związków, kształtowania się świadomości etnicznej, społecznego znaczenia
etnocentryzmu i stereotypów, roli migracji w procesie formowania się
nowych grup mniejszościowych, adaptacji tradycyjnych społeczności do
J. W. Benett and G. Thaiss, Survey
Research
in Anthropological
Field
[w:] R. NaroU and R. Cohen (ed.), A Handbook
of Method' in Cultural
Anthropology,
New York - London 1973, s. 325.
If, E. R. Wolf, Peasant
Wars of the Twentieth
Century,
New York-Evanston.San Francisco-London
1973; tenże, Sons of the Shaking Earth, Chicago 1959.
17 C. Geertz,
Agricultural
Involution:
The Process of Ecological
Change in
Indonesia, Berkeley 1963; tenże, The Religion
of Java, Glencoe 1960.
15

Work,

24

ALEKSANDER

POSERN-ZIELI.ŃSKI

zurbanizowanego trybu życia, wreszcie dyferencjacji i unifikacji etnicznej lA. Lista tych zagadnień wskazuje na rosnącą popularność kulturowej antropologii etnicznej, która charakterem stawianych sobie pytań
oraz metodami badawczymi zbliża się do socjologii, ekonomij i nauk
politologicznych.
Szczególne zainteresowanie procesami etnicznymi i społeczeństwami
pluralistycznymi znajduje również swe uzasadnienie w nowym podejściu
do multikuIturowej
rzeczywistości amerykańskiej i jej wewnętrznych
interetnicznych procesów narodotwórczych. Ten blok problemów określa się w USA jako tzw. "studia etniczne" (ethnic studies). Udział antropologii w rozwiązywaniu tych zagadnień nie jest jeszcze zbyt duży, choć
wzrasta on z każdym rokiem. Popularność i żywe zainteresowania studiami etnicznymi wiążą się przede wszystkim z ruchem odrodzenia sen tymedów etnicznych, z poszukiwaniami własnego dziedzictwa kulturowego
wśród postimigranckich grup i upadkiem doktryny "tygla" (melting pot),
głoszącej bezkonfliktowe stapianie się różnych zbiorowości etnicznych
i reprezentO\'\'anych przez nie tradycji kulturalnych w nową jedną ogólncamerykańską cywilizację 19.
Najważniejszym działem "studiów etnicznych" są badania nad AfroAmerykanami. rozpoczęte już przez M. Herskovitsa w latach 30 i 40-tych
naszego stulecia 20. Ich znaczenie wzrosło niepomiernie w dobie gwałtownej walki Murzynów o swe polityczne, społeczne i ekonomiczne prawa
oraz własną kulturową osobowość. Ruch "Black Power" stał się u progu
lat 70-tych katalizatorem procesu narodzin nowej świadomości etnicznej
wśród licznych grup i zbiorowości imigrantów, a także i ich potomków.
Zjawisko to określane jako "odrodzenie etniczności" (revival of ethnicity)
zwróciło na siebie szczególną uwagę nauk społecznych, głównie zaś socjologów i historyków. którzy bezzwłocznie przystąpili do intensywnych
studiów nad ludnością meksykańską (Chicano studies), żydowską, azjatycką (Oriental studies) oraz nad tzw. "Białymi etnikami" (White ethnics),
czyli po prostu Amerykanami pochodzącymi z nieanglosaskich krajów
Europy, a więc głównie wschodniej, południowej i północnej. W ostatnim
okresie do akcji tej włączyli się także antropologowie, zwracający uwagq
na. rolę tzw. "małej tradycji" w utrzymaniu się odrębności kulturov'iej
18

Zob. L. Despres,

Anthropological

Complex

Societies.

"Current

Theory,

Anthropology"

Cultural

Pluralism

1968. vol.

9, nr

and

the Study

tenże
(ed.), Ethnicity
and Resource Competition
in Plural
Societies, The Hague 1975.
19 Zob.
na ten temat H. Kubiak, Rodowód narodu. amerykańskiego,
Kraków

of

1, s.

1-26;

1975.
20

tu przede wszystkim o pracy: The Myth of the Neguj Past, Boston
badaniach
zob. u N. E. Whitten and J. F. Szwed (ed.), AfroAnthropology,
New York 1970.

Myślę

1941. O bieżących
American

.1merykańska

ant,·opologi.a kultuTowa ...

25

poszczególnych grup, na procesy akulturacji i asymilacji, oraz na kulturowo uwarunkowane odmienności charakterów etnicznych 21.
Ta wyraźna zmiana orientacji zainteresowań przedmiotowych antropologii spowodowała w okresie ostatnich 15 lat wyraźny zwrot w kierunku zacieśniania wiE~Zówz socjologią i folklorystyką. Obie wymienione
dyscypliny legitymowały się już uprzednio sporym dorobkiem w zakresie
badań nad współczesnym społeczeństwem amerykańskim. Obecnie z dośvv:adczenia tego zamierza skorzystać antropologia, wnosząc jednak na
to pole badawcze swe własne metody i sposoby analizy, wypracowane
\\. toku studiów nad społecznościami prostymi, względnie homogenicznymi Klamrą spinającą te dwi.e orientacje (socjologiczną i folklorystyczną)
są wymienione już studia etniczne, raz koncentrujące się na ludowej
t\\'órczości i jej współczesnych przemianach, to znów zajmujące się adaptacją imigrantów do "American way of life", rozpatrywaną z perspektyW) etnicznego getta.
Ten ostatni problem wiąże się z prężną specjalizacją zwaną antropologią miejską (urban anthropology), która w warunkach amerykańskich
gigantycznych metropolii posiada szczególne znaczenie. Wypada tu nadmienić, iż choć specjalizacja ta na dobre rozwinęła się dopiero w 1972 r. 22,
to jednak czerpie ona swe soki z tradycji tzw. "community studies", rozpoczętych w latach 30 i 40-tych przez W. L. Warnera i H. M. i R. S. Lyndów, którzy dostarczyli nam opracowania słynnego już Yankee City
i Middletown 2'1. Obecnie centrum zainteresowań przesunęło się z małego
miasteczka na metropolię, w której analizuje się procesy urbanizacji
społecznej, tj. adaptacji do miejskich warunków życia, oraz zjawisko
tzw, urbanizmu, a więc kształtowania się form miejskiego sposobu życia 24.
Obok postulatu przeorientowania antropologii na badanie społeczeństwa miejskiego, wyraźna jest także tendencja do objęcia studiami tych

21 Przeglądem
tej problematyki
może być lektura
nowego pisma "Ethnicity.
,\n Interdisciplinary
Journal of the Study of Ethnic Relations", którego pierwszy
zeszyt ukazał się w 1974 r.
2~ W tym
roku ukazało się pismo "Urban Anthropology"
i biuletyn "Urban
Anthropology New,letter", a dwa lata później praca G. M. Foster and R. V. Kempel" (cd.). .:1 nthropologist
in Cities, Boston 1974.
23 R. S. Lynd and H. Lynd,
Middletown:
A Study in Contemporary
American
Culturc,
New York 1929; tenże. Middletown
in Transition:
A Study in CulturaL
Cr;T?·flicts, New York 1937; W. L. Warner
and P. S. Lunt. The Social Life
a Modern Community,
New Haven 1941. Zob. także A. L. Bertrand i Z. T. Wierzbicki. Socjologia
wsi 'UJ Stanach
Zjednoczonych.
Stan
i. tendencje
rozwojowe,
W:-ocław-Warszawa-Kraków
1970, s. 121-225.
24 E. M. Eddy (cd.) Urban
Anthropology.
Research Perspectives
and Strategies .
..!°l'occedings of the Southern Anthropological
Society" 1968, nr 2.
(lf

26

ALEKSANDER

POSERN-ZIELIŃSKI

zjawisk i instytucji współczesnej Ameryki, które określają codzienne
warunki życia zarówno w mikro- jak i makroskali. Hasłem \vywoławczym jest tu idea "studying up" połączona z dążeniem do utrzymania
holistycznego podejścia 25. Zgodnie z tą dyrektywą podejmuje się pierwsze próby antropologicznej analizy takich instytucji, jak banki, towarz~;stwa ubezpieczeniowe, wojsko, przemysł rozrywkowy, svstem komunikacji itp., słowem tej całej superstruktury, która decyduje o kształcie amerykańskiego społeczeństwa. Na ocenę wyników tych badań jest jeszcze
za wcześnie, choć już obecnie widać wyrażnie, iż grozi im zagubienit:
antropologicznej specyfiki i pogrążenie się w próbach pseudoor~;ginalnego
powielania prac pokrewnych dyscyplin społecznych.
Mimo, że antropologię kulturową wiążą z folklorystyką niepodważalne
związki, to jednak sytuacja na tym polu w dużym stopniu przypomina
rodzimy separatyzm obu tych specjalności. Dopiero w ostatnich latach
niewidzialne, acz istotne przedziały powoli ulegają likwidacji głównie
pod wpływem rosnącego znaczenia orientacji historyczno-antropologicznej w folklorystyce oraz studiów etnicznych i ludoznawczych w antropologii. Pierwsza orientacja, reprezentowana współcześnie przede wszystkim przez ośrodek R. Dorsona w Bloomington, Indiana, oddaliła się Gc!
strukturalistycznych analiz i etno psychologicznych dociekań, koncentrując
się na społecznym kontekście treści folklorystycznych, rozpatrywanych
jako efekt specyfiki historycznej konkretnych kręgó\v środowiskowych
i regionalnych USA. Preferuje się przy tym podejście antypozytywistyczne, krytykując jednocześnie dotychczasowe ujęcia atomizujące twórczość
ludową i nieuwzględniające jej dynamiki rozwojo\vej 26.
W drugim nurcie mieszczą się inspirowane przez dorobek etnolog li
europejskiej studia ludoznawcze (folk-life studies), mające wypełnić
dotkliwie odczuwaną lukę w pracach nad zaniedbywaną amerykańska
kulturą ludową i popularną 27. Ten nurt badań antropologicznych obejmuje także swym zainteresowaniem pozaamerykańskie obszary, przede
wszystkim społeczności chłopskie Europy (Bałkanów, Hiszpanii, Włoch,
Austrii, Norwegii), gdzie prowadzi się coraz bardziej zaawansowane badania terenowe próbujące łączyć teoretyczny dorobek amerykańskiej an-

2~ L. Nader,
Up the Anthropologist
Perspectives
Gained from Studying
Ur.
(w:] D. Hynes (ed.) Reinventing
Anthropology,
New York 1974, s. 284-311.
26 Organem
tej orientacji jest "Journal
of the Folklore Institute",
któreg(,
pierwszy numer ukazał się w 1964 r. jako pismo Instytutu Folkloru Uniwersytetu
Indiana. Zob. także artykuły publikowane w: Toward New Perspectives in Folklorc,
Austin 1972.
27 Zob. F. Lee
Utley, A Role for Folk Life Studies in Th.e United Stateo .
.,Ethnologia Europaea" 1971 (1970), vol. 4, s. 150-154.

Amerykańska

antropologia

.)-

....1

kulturowa ...

tropologii kulturowej z ujęciami etnologii europejskiej 28. Spotykamy się
tu zatem z typowym sprzężeniem zwrotnym ułatwiającym przenikanie
idei i doświadczeń poprzez Atlantyk oraz łamiącym tradycje izolacjonizmu i partykularyzmu narodowych "szkół" etnologicznych 29.
Wracając jednakże na grunt rzeczywistości amerykańskiej z\vróćmy
uwagę na główne kierunki badań antropologicznej folklorystyki i ludoznawstwa. Tradycyjne zainteresowania indiańskimi mitami i folklorem
Zachodu zostały uzupełnione studiami nad regionalnym zróżnico\vaniem
amerykańskiej kultury ludowej pochodzenia anglosaskiego. Rozwinęły
się także studia nad folklorem i tradycją Murzynów, Chicanos oraz szeregu białych grup etnicznych, takich jak np. Ukraińcy, Grecy, Rumuni,
przy czym coraz częściej w centrum zainteresowania badaczy znajduje
się hvórczość nowego typu, a więc ta, która powstała już na amerykańskim gruncie, zanika zaś dawny typ studiów zajmujących się głównie
kulturowym bagażem imigrantów. Wreszcie coraz więcej uwagi z\vraca
się na związek folkloru ze współczesną kulturą masową, wykorzystując
w tym celu niektóre teoretyczne ustalenia M. Macluhana. Naj\viększą
popularnością cieszą się w tym zakresie studia nad kontrkulturą młodzieżową związaną z ruchem kontestacyjnym i anarchistycznym, mistycyzmem i nilrkomanią 30.

NURTY MODERNIZACJI

Rejestr problemów badawczych rozpatrywanych przez amerykańską
antropologię stanowi wyraźne świadectwo intelektualnego fermentu, jaki
ogarnął interesujące nas kręgi naukowe w Stanach Zjednoczonych. Coraz
28

Zob. P. Leser,
,.Ethnologia

America.

Eu.Tupeon

Ethnology

(1970), vol. 4, s. 5-8:

The

Academic

Europaea"
and

American

L Portis

Position

1967, vol.

of

1, nr

Anthropology.

European

Ethnology

4, s. 320-322;
"Ethnolo;;ia

in

NO"rth

Ch. H. Lange,
EUl"opaea" Hill

Winner, Studia nad spoleczno.0ciami
chlopskimi.
w antropologii
amerykańskiej.
"Etnografia
Polska" 1974, t. 18, z. 2, s. 129-144.
29 Nie można jednak
przeceniać wpływu europejskiej myśli etnologicznej i folklorystycznej, gdyż nadal słaba znajomość osiągnięć etnologii krajów Europy jest
często szokująca. Niektórzy przyrównują stopień tej wiedzy do znajomości osiągnięć
humanistyki
arabskiej
czy chińskiej, gdzie bariera językowa jest nieporównanie
większa. Zob. R. Cohen, R. Naroll, Method in Cultural
Anthropology,
[w:] R. Cohen
and R. Naroll (ed.), A Handbook ..., op. cit., s. 6. Sytuację tę zrnieniają nie tylko
rosnące kontakty i coraz liczniejsze publikacje europejskich
etnologów w języku
angielskim,
ale i działalność
naukowa
europejskich
etnologów
i folklorystów
osiadłych na stałe w USA.
3D Ogólnej,
choć w wielu miejscach uproszczonej charakterystyki
współczesnej
amerykańskiej
folklorystyki
dokonała ostatnio L. M. Zemljanova,
Sovriemiennaja
amierikanskaja
fol'kloristika.
Teoreticeskije
napravlenija
i tendencii, Moskva 1975.

28

ALEKSANDER

POSERN-ZIELIŃSKI

'vyraźniej odczuwana jest potrzeba szybkiej modernizacji nauki o człowieku i jego kulturze. Wyraża się ona w poszukiwaniach nowego modelu
antropologii, takiego modelu, który w znacznie większym stopniu odpo,viadałby rzeczywistym potrzebom praktycznym i teoretycznym. Chodzi
przy tym głównie o to, aby antropologia z jej metodami, przedmiotem
badań, celami poszukiwań i praktycznymi osiągnięciami odzwierciedlała
sytuację współczesnego świata. Jest bowiem nie do przyjęcia odgrodzenie
się od niego nie\vidzialną barierą czystego scientyzmu. Cel ten antropologowie amerykańscy zamierzają osiągnąć zasadniczo trzema sposobami:
1) poprzez sygnalizowane już wyżej przeorientowanie tradycyjnych zainteresowań; 2) poprzez zastosowanie nowego podejścia, nowego sposobu
oglądu rzeczywistości; 3) poprzez poszukiwania nowych form łączenia
teorii z praktyką. Na niektóre aspekty tych trzech podstawowych dróg
modernizacji antropologii, mających uratować ją przed skostnieniem,
zwrócimy obecnie nieco uwagi.
Od dłuższego już czasu toczy się spór na temat przedmiotu badań
antropologii kulturowej i jej specyfiki mającej decydować o istocie odrębności owej dyscypliny. Nie należy sądzić, aby szybko przyniósł on konkretne vstalenia. Wiadomo jedynie, iż w centrum antropologicznych zainteresowań znajduje się różnorodnie definiowana kultura, którą poddaje
się analizie z punktu widzenia jej powiązań z całokształtem procesów
społecznych, uwarunkowań środowiskowych, przebiegu jej historycznych
przekształceń oraz ram psychicznych określających zachowania się jednostek i grup. Takie szerokie ujęcie nie ogranicza w niczym kompetencji
antropologii kulturowej, powodując jej przybliżenie się do szeregu dyscyplin pokrewnych.
Jednocześnie mnęła tradycyjna bariera odgradzająca antropologię, zorientowaną dotychczas na badania społeczeństw prostych, od socjologii
i pokrewnych nauk społecznych służących analizie społeczeństw złożonych (complex societies). W tej sytuacji wyznaczenie "typowego" dla
antropologii pola badawczego jest już obecnie niemożliwe. Potwierdzają
to również w pełni bibliografie antropologiczne, w których znaleźć można
prace na wszystkie możliwe tematy. W takim układzie akceptowanym
powszechnie hasłem-programem stało się powiedzenie: "let anthropology
be what anthropologist do" (pozwólcie antropologii być tym, co czyni
antropolog) 31, jako oddającym najpełniej obecny pluralizm zainteresowań.
W ten sposób do grona dyscyplin ściśle związanych od dawna z antropologią, takich jak psychologia, ekologia, lingwistyka i prahistoria, dołączyła i socjologia.
~l D. Hymes, The Use of Anthropology:
mes (ed.), R.einventing ..., op. cit., s. 7.

Critical,

Political,

Personal,

[w:] D. Hy-

Amerykmisku

untropologta

kulturowa ...

29

Wielu badaczy uważa nawet, iż integracja obu tych dyscyplin pod
względem koncepcji jest niechybna, gdyż teoretyczne podstawy obu nauk
muszą być tożsame. Inni podkreślają, iż zbliżenie to nie oznacza całkowitej fuzji, a jedynie zapowiada nową formę interdyscyplinarnej kooperacji.,
w toku której następować będzie antropologizacja pewnych działów socjologii i socjologizacja niektórych ujęć antropologicznych. Wskazuje się
przy tym - nie bez racji - na rosnące znaczenie inspiracji i wpływu
antropologii na socjologię amerykańską, która w humanistycznym, holistycznym i jakościowym podejściu antropologów do badanych społeczeństw dostrzegła obecnie szansę wzbogacenia swych własnych analiz 32.
Zbliżeniu do socjologii towarzyszy również zjawisko prężnego rozwoju
antropologicznych specjalizacji pogranicznych, takich jak antropolog.ia
ekonomiczna, polityczna i prawna. Ten nurt wyraźnie nawiązuje do brytyjskich doświadczeń funkcjonalistów, choć w miarę zaawansowania badań uwidaczniają się w nim cechy typowo amerykańskiego eklektyzmu,
polegające na zmiennym operowaniu metodami interpretacji w zależności
od specyfiki rozwiązywanych problemów i charakteru stawianych sobie
pytań.
Wśród prób dążących do wypracowania nowego podejścia antropologii do badanej rzeczywistości społeczno-kulturalnej i vvłasnej dyscypliny
wyróżnić można trzy - jak się zdaje - główne orientacje. Pierwsza
z nich koncentruje się na sprawach warsztatowych, uwypuklając znaczenie wypracowania i doboru właściwych metod zbierania i obróbki danych, druga cechuje się antyscientystycznym zaangażowaniem humanistycznym na nowo "odkrywając" dla antropologii człowieka i jego istotne
problemy egzystencjalne, wreszcie trzecia orientacja podkreśla przede
wszystkim swe zaangażowanie społeczno-polityczne i z tej racji określana
jest często jako "antropologia radykalna". Przyjrzyjmy się teraz pokrótce
owym orientacjom, pamiętając jednak o tym, iż są one jedynie sweg,)
rodzaju konstrukcjami idealnymi, nie występującymi prawie \'1 stanie
"czystym" w amerykańskiej rzeczywistości naukowej. Z reguły bowiem
mamy do czynienia ze splotem poglądów reprezentatywnych dla wszystkich tych trzech nurtów, a jedynie ich wzajemne proporcje i rozkład
akcentów świadczyć mogą o rzeczywistych preferencjach.
Pierwsza orientacja, którą określa się czasami jako "scientific approach" (podejście czysto naukowe) w doskonaleniu teoretycznych rozważań, metodologii, technik analizy i metod pracy terenowej, szuka swoistego remedium, mającego nobilitować antropologię do rangi "prawdziwej" nauki, ustalającej twierdzenia typu nomologicznego. Zwraca się
32 Tendencję
tę zauważył również P. Sztompka, analizujący
sytuację
czesnej socjologii amerykańskiej.
Zob. P. Sztompka, Dylemaiy
socjologii
kańskiej.
"Studia Socjologiczne" 1974, nr 2(53), s. 161-162.

współamery-

;'\0

ALEKSANDER

POSERN-ZIELrNSKI

więc coraz większą uwagę na problemy konstrukcji teorii i sposoby ich
konfirmacji oraz falsyfikacji, a także na metody dochodzenia do generalizacji antropologicznych. Podkreśla się programową otwartość metodologiczną, która wyraża się w skłonności do łatwego przyswajania interpretacyjnych ujęć pokrewnych dyscyplin wykorzystywanych następnie
w toku analiz materiału antropologicznego. Dyskutuje się na temat krytyki źródeł i różnych modeli analizy. Modernizuje się również w szybkim tempie asortyment technik analitycznych, wzbogacany coraz częściej
a dorob~~kstatystyki matematycznej, skomplikowane testy psychologiczn(:', ujęcia
strukturalne, taksonomiczne i semantyczne.
Jednocześnie przykłada się wielką wagę do udoskonalenia pracy tereTIO\vej:zauważono bowiem słusznie, że im doskonalsze stają się techniki
analiz:--, tym wyraziściej ukazują się podstawowe niedoskonałości materiału empirycznego. Stąd też bierze się przypisywanie coraz większego
zl13czenia takim problemom, jak: opis atmosfery psychicznego kontaktu
ekipy badawczej z badaną społecznością, uniformizacja kwestionariuszy
w celu uzyskania większej porównywalności danych, rola międzykulturowej przekładalności pojęć wyrażanych w odmiennych językach, odpowiedni dobór metody obserwacji uczestniczącej, wreszcie możliwości
v-prowadzania do badań terenowych eksperymentów i sposoby weryfikacji błędó\v zarówno respondentów, jak i antropologów. Jednym z najlepszych przeglądów- wszystkich tu wymienionych problemów i wielu jeszcze
innych zagadnień jest bez wątpienia ogromna i wielce pożyteczna praca
A Handbook
of Method in Cultural
Anthropology,
na którą złożył się
trud blisko 50 uczonych, w części związanych z wysoko cenionym Northwe~tern University z Evanstone, Illinois 33.
Doskonalenie warsztatu antropologicznej
analizy, wzbogacanie go
o metody standaryzowane i sporą dozę statystyki matematycznej, coraz
liczniej~ze próby budowania formalnych modeli zjawisk i procesów, wywołały poważną krytykę części antropologów orientujących się na odmienny typ badań. Ten antyscientystyczny kierunek określa swe podejście do studiów nad kulturą jako tzw. "humanistic approach" (humanistyczne podejście), nawiązując w ten sposób wyraźnie do szerszego nurtu
odnowy amerykańskich nauk społecznych, zwanego "nowym humanizmem" 34. Wyrósł on na gruncie surowej krytyki dotychczasowych osiąg33 Tom ten, publikowany
pierwszy raz w 1970 r., zawiera prawie tysiąc stron
dwuszpaltowego
druku. Został wydany przez Ronalda Cohena i Raoula Narolla,
którzy zebrali w nim artykuły na temat epistemologicznych
aspektów antropologii,
krytyki źródeł, budowy teorii, metodyki pracy terenowej, modeli analizy etnograficznej, problemów
kategoryzacji
i komparatystyki
w antropologii.
34 L. H. Warshay.
The Current State of Sociological
Theory: Diversity,
Polarity,.
Empiricism
and
Social
Theories.
"The Sociological
Quarterly"
1971, vol. 12,.
nr 1, s. 39.

.\mery/w1iska

antropologia

kuituro1JJa ..

31

niet. Dyskusje
na ten temat przybrały
jednak na sile dopiero od r. 1970,
kiedy to nowojorska
,.New School for Social Research"
powołała
do życia pismo pod znamiennym
tytułem
"Critical
Anthropology".
Na jego
łamach. a także i w innych periodykach,
takich jak np. "Current
Anthropology", czy "Nevvsletter
of American
Anthropological
Association",
zwracano U\\'ng~, iż scientyzm
i superspecjalizacja
spowodowała
rosnące
oddalaniE' się nntropologii
od człowieka
i jego problemów
życiowych.
Podk,'eślan0
przy tym, iż dalsza kontynuacja
pozytywistycznego
podejścia
uczyni z antropologii
dyscyplinę
dostarczającą
"lifeless
description
of
human life" (pozbawionych
życia opisów ludzkiego
życia) ~5.
Nabzetn
chwili jest jednak nie tylko przezwyciężenie
tego sterylnego i'cient:-'zmu, ale także powstrzymanie
rosnącej
dyferencjacji
antropologii rozpadającej
si(~ na wąskie,
wzajemnie
izolowane
subdyscypliny,
tracące z pola widzenia
całokształt
problematyki
i dostarczające
coraz
\vi<:kszt:j ilości publikacji
na tematy o coraz mniejszej
wadze 36. W zakresie propozycji
metodologicznych
humanistyczna
orientacja
antropologiczna proponuje
rozwijanie
metod jakościowych,
takich
jak introspekcja,
obserwacja
uczestnicząca,
metoda
biograficzna,
a więc umożliwiających
takie :.pogłębianie·'
studiów,
których
celem byłoby dotarcie
do warstwy
norm. \"'artości,
idei i celów ludzkich
działań,
bez jednoczesnej
utraty
bezpośredniego
kontaktu
z badaną społecznością.
Badacze reprezentujący
to stano\visko,
odcinając
się od tradycji
behawioryzmu
proponują,
aby
nO'Na wersja antropologii
kulturowej
przybrała
nazwę "nowej
etnografii" (m·\\· ethnography)
:n. Propozycja
ta wraz z renesansem
popularności
nazwy
..etnologia",
którego
przejawem
jest choćby
powołanie
takich
czasopim:.. jak "Ethnology"
i ostatnio
"American
Ethnologist"
(1974 r.),
jest również symbolicznym
odwrotem
od poddawanej
krytyce
tradycyjnej antropologii
kulturowej.
]';ow" etnografia
rna być "krytyczną",
"dialektyczną"
i "refleksyjną"
\VErsją dawnej
antropologii
kulturowej
~8. Pierwszy
przymiotnik
akcentować ma ideę wyzwolenia
się spod wpływów
obowiązujących
paradygmatów antropologiczn\"Ch
i pozytywistycznych
ideologii
"value-free-scie-

j,; BC':'eman
G. D., Anemic and Emetic Analyses
in Social
Anthropology.
"American Anthropologist"
1966, vol. 68, s. 350.
~fi M.
Harris, T/w Rise of Anthropological
Theory. A History
of Theories of
CuUure. New York 1970, s. 3.
87 Jako
jeden z pierwszych propozycję takiej nazwy przedstawił W. Sturtevant,
Studies in Ethnoscience ("American Anthropologist"
1964, vol. 66, cz. 2, s. 99-131),
który jednakże reprezentował
odmienny
nurt odnowy antropologii,
poszukujący
w lingwistyce
impiracji
dla dalszych studiów.
S8 Zob. B. Scholte.
Toward a Reflexive
and Critical
Anthropology,
[w:] D. Hymes (cd.), Reinventing
Anthropology ..., op. cit., s. 430-457.

32

ALEKSANDER

POSERN-ZIELl'

SKI

nce" (nauki wolnej od wartościowań). Z kolei "dialektyczny" aspekt nOwej etnografii tkwi w postulatach łączenia teorii z praktyką i społecznej
odpowiedzialności badacza za skutki swych zawodowych poczynań. Antropolog winien bowiem nie tylko zaspokajać swe ambicje nauko\VE
i wzbogacać teorię kultury, ale również działać tak, by rezultaty jego
studiów były także przydatne dla członków badanej społeczności. Wreszcie przymiotnik - "refleksyjny" - oZnacza takie podejście, które świadczyłoby o rzeczywistym humanistycznym zaangażowaniu, istotnym przede wszystkim przy wyborze przedmiotu naukowych dociekań. Selekcja
problemów badawczych winna bowiem wynikać z koncepcji odnowionej
antropologii, której naczelnym zadaniem jest służenie rCi.1lizacjiludzkiej
wolności. To zaangażowanie ma się przejawiać m. in. w takim doborze
problematyki, który byłby uzasadniony przez aktualną sytuację społeczno-kulturową konkretnych środowisk zagrożonych np. zagładą lub utratą
własnej osobowości kulturowej, czy też objętych nurtem gwałtownych
przemian. Byłaby więc to antropologia reagująca bez opóźnień na bieżć1ce, najbardziej palące problemy współczesności. Nic zatem dziwnego, iż
orientacji tej nadaje się często nazwę "urgent anthropology" (pilna, nagląca antropologia).
Refleksyjny stosunek do wyboru konkretnej tematyki winien odpowiadać także refleksyjnej akceptacji określonej metody ć.lllalizy.Ta ostatnia powinna być zawsze dobierana do problematyki badawczej, nigdy
zaś odwrotnie, a więc tak jak czyni się to jeszcze często obecnie tylko
w celu zademonstrowania warsztatowej wirtuozerii. Nie trudno zauwa7;."::ć,
iż podejście proponowane przez zwolenników "urgent anthropology" Jest
o tyle słuszne, o ile będzie ono uzupełnieniem innych badań ważnych
dla rozwoju teorii kultury, a nie posiadających często bezpośredniego
związku z praktyką społeczną. \V przeciwnym wypadku grozi antropologii, podobnie jak i socjologii amerykańskiej, co trafnie zamvażył :iuz
P. Sztompka, rezygnacja "z naukowych, uogólniających ambicji ..." ~':
i przyjęcie pozycji naiwnego w gruncie rzeczy pragmatyzmu.
Trzeci nurt odnowy antropologii powstał w istocie z "lewego" skrzydła orientacji humanistycznej, wiążąc swą bezkompromisową i totalną
krytykę tradycyjnych kierunków z hasłami polityczno-rewoluc.yjnymi.
Przedstawiciele "radykalnej antropologii' atakują kolonialne i imperialistyczne korzenie nauki o człowieku i jego kulturze, zdecydowanie odrzucają wszelkie związki współczesnej antropologii z "establishmentem"
i przeciwstawiają się przerostowi znaczenia technik badawczych spychających na dalszy plan same problemy. W swej krytyce, pozbawionej
częstokroć konstruktywnych rozwiązań, posuwają się oni tak dalece, iż
89

P. Sztompka,

op, cit., s. 173.

ALEKSANDER

POSER""-ZIELINSKI

określają dotychczasową antropologię jako wyrafinowaną ludyczną pseudonaukową specjalizację "białeg,o człowieka", która - poprzez swe funkcje rozrywkowe -- umożliwia sfrustrowanym klasom średnim iluzoryczną
ucieczkę od monotonii kapitalistycznej codzienności w świat fascynującej
egzotyki. Interpretowane w tym samym duchu badania terenowe przedstawia się z kolei jako wyszukaną formę intelektualnej turystyki 40.
W poglądach zwolenników tej orientacji dostrzec można silne wpływy
anarchistycznego neomarksizmu i trockizmu tzw. nowej lewicy. Czerpie się
również obficie z teoretycznego dorobku rewolucyjnych ideologów Trzeciego Świata (F. Fanon, E. Guevara, Mao-Tse-Tung, Kim-Ir-Sen), Podstawowym celem radykalnej antropologii winno być bezpośrednie zaangażowanie badaczy w działalność polityczną względnie rewolucyjną wszędzie
tam, gdzie istnieją ku temu odpowiednie warunki, aby wiedzą teoretyczną i znajomością mechanizmów społeczno-kulturowych zmian służyć szybszym transformacjom anachronicznych struktur społeczno-politycznych.
Stanowisko to, cieszące się pewną popularnością w niektórych koła,;:h
młodych adeptów antropologii w dobie wojny w Wietnamie, obecnie traci
zwolenników. Złożyło się na to wiele przyczyn, wśród których takie, jak
utopijność haseł, brak możliwości ich realizacji, dogmatyzm polityczny
i uproszczenia w interpretacji rzeczywistości społecznej należą z pewnością do ważniejszych. Ferment wniesiony przez radykalnych antropologów
nie poszedł jednak na marne, sprzyjał on bowiem kształtowaniu się krytycznej autorefleksji szerokich kręgów antropologicznych, uzmysławiał
badaczom ich własne społeczne uwikłania, wskazał na pewne nowego
typu możliwości badań procesu rewolucyjnego, wresz'Cie przyczynił się
do wzrostu zainteresowań amerykańskich antropologów teoretycznym
dorobkiem marksizmu 41.
Nie można tu pominąć także ich zasług: w dziele ożywienia dyskusji
na temat etyki badań antropologów i ich odpowiedzialności za wykorzystanie efektów studiów terenowych. Na te aktualne problemy wskazywali
zresztą prawie wszyscy przedstawiciele orientacji humanistycznej. Punktem zwrotnym owej dyskusji stało się ujawnienie współudziału antropologów w anty partyzanckich projektach opracowanych przez Pentagon
S, Willis, Skeletons
in the Anthropological
Closet, [w:] Hymes
(ed.),
s. 141-142.
H Zob. M. D. Caulfied,
Culture
and Imperialism.
Proposing
a New Dialectic,
[w:] Hymes (ed.), op. cit., s. 182-212. Innym przykładem
może być koncepcj,1
tzw. "kulturowego materializmu" - będąca połączeniem materializmu historycznego
i kulturowej ekologii neoewolucjonistów.
Zob. M. Harris, op. cit., s. 654-687. Warto odnotować także wzrost zainteresowań
twórczością K. Marksa, w czym największe zasługi położył L. Krader, The Ethnological
Notebooks
of Karl
Marx,
Assen, Holland 1974; tenże, The ilsiatic
Mode of Production,
Assen 1975.
40

W.

O)).

cit.,

3 -

Lud, tom LXI

Amerykariska

ant.ropol()gi.a kulturowa ...

do walki z ruchami lewicowymi w Ameryce łacińskiej i Tajlandzie 42.
Afera ta spowodowała szybkie uformowanie (1970 r.) Komitetu do Spraw
Etyki (Commitee on Ethics) przy "American Anthropological Association" który zaatakował jawną i bezpośrednią, czy nieświadomą i pośrednią kooperację antropologów z agend.ami rządowymi w badaniach
maj,ących na cel!l - nie tyle dobro badanej społeczności, co interes racji
stanu. Dotyczyło to w szczególności studiów nad Indianami i Murzynami
OI'az badań prowadzonych w krajach trzecich. Jednym z podstawowych
pryncypiów nowej etyki zawodowej staje się powoli zasada, w myśl
której antropolog nie może działać wbrew interesom badanej przez siebie wspólnoty i w żadnym razie nie może uchylać się od odpowiedzialn:;ści za praktyczne skutki swych analiz 43.
Ta nowa postawa spowodowała konieczność zreformowania dotychczasowych zasad obowiązujących w antropologii stosowanej (applied anthrop8logy), w myśl których rzeczą antropologa było dostarczanie ekspertyz,
a sprawą polityka czy działacza społecznego podejmowanie decyzji. Taki
podział ról poddaje się obecnie surowej krytyce, wskazując na konieczność~ uczestnictwa badacza we wszystkich fazach procesu kierowanej
zmia:1Y społeczno-kulturowej. Jedną z ciekawszych prób odejścia od tradycji antropologii stosowanej jest program tzw. badań oddziaływujących,
wysuwany przez tzw. "action anthropology" 44. Preferuje on takie dziabnie antropologa, które umożliwia mu nie tylko integrację z badaną
wspólnotą, ale i subtelne oddziaływanie na przebieg zmian, zwykle przez
nit go prowokowanych. W tym układzie badacz pełni jednocześnie rolę
tem:etyka, agenta zmiany i ukrytego przywódcy wspólnoty. Nieliczne dotąd próby realizacji takiego programu spotkały się jednak z ostrą kryt,\"};:'1' która zarzuca "oddziaływującej
antropologii" utopijność założeń
(jednostkowe działania w izolowanych społecznościach nie mogą przynieść
więk,zych efektów w makroskali), brak kontroli nad takimi eksperymentami społecznymi i arbitralność rozwiązań, wreszcie wąski praktycyzm od'.vracający się od badań empirycznych o ambicjach teoretycznych 45.

4~

J. L. Horowitz

ReLationship

between

(ed.), The Rise and Fall
Social

Science

of Project

and Practical

E. Wolf and J. Jorgensen,
Anthropologists
Review of Books" 1970, nr 19, s. 26-35.

on

Camelot:

Studies

in

the

Cambridge, Mass. 1967;
Warpath.
"The New York

Politics,
the

43 Totcard
on Ethics for Anthropologists.
"Current Anthropology"
1971. vol. 12.
3 (wypowiedzi J. G. Jorgensena, R. N. Adamsa i D. J, Jone,:a), s. 321-356.
41 R. Piddington,
A.ction Anthropology,
[w:] Applied Anthropolugy,
J. M. Clifton
(e d,), Boston 1970, s. 127-143,
45 J. F'risch,
"Action"
Anthropology,
"Scientific"
llnihro]Ju!u[ju
and 11merican
Indians.
,.New Unive,sity Thought" 1971, vol. 7, s. 12-15. K. H. ~;chlesier, flc;ioT<

11,

ALEKSANDER

PLURALIZM

POSERN-ZIELIŃSKI

KIERUNKOW

35

I ORIENTACJI

Pluralizmowi przedmiotowych zainteresowań amerykańskiej antropologii kulturowej i różnorodnym koncepcjom przyszłościowego modelu
antropologii odpowiada obecnie również pluralizm postaw badawczych.
Wynika on przede wszystkim z akceptacji różnorodnych koncepcji kultury, określających przecież perspektywę oglądu przedmiotu badań, rodzaj i charakter stawianych sobie pytań i uzyskiwanych na nie odpowiedzi, dobór metod analizy i zasad interdyscyplinarnej
współpracy. Nie
bez znaczenia jest również ciążenie tradycji, czyli spuścizny dominujących niegdyś szkół i kierunków, których zmodernizowane kontynuacje
odgrywają również współcześnie poważną rolę. Towarzyszą im jednak
postawy nowe, wyrosłe na fali krytyki i opozycji względem poprzednich
orientacji. W rezultacie w tej prawdziwej amerykańskiej mozaice antropologicznej wyróżnić można co najmniej pięć najważniejszych orientacji,
a mianowicie: psychologiczną, lingwistyczną, statystyczną, ekologiczną
i historyczną. Podana tu kolejność, której będziemy się trzymali w naszym skrótowym przeglądzie., odpowiada również z grubsza popularności
pcszczególnych postaw antropologicznych w Stanach Zjednoczonych.
Współczesna orientacja psychologiczna jest w prostej linii spadkobierczynią tzw. "culture-and-personality
approach", zwanej również niekiedy
studiami nad osobowością w kulturze (personality-in-culture
studies).
Z tej też racji kontynuuje ona tradycje zainteresowań nauk behawioralDych, choć \V znacznie większym zakresie uwzględnia ona splot uwarunkowań społeczno-ekonomicznych i kulturowo-historycznych.
Jeden z czołowych jej reprezentantów, A. F. C. Wallace, określił nawet tę orientację jako "the new culture-and-personality
approach" 46, inni natomiast
skłonni są używać jeszcze starszych określeń w rodzaju etnopsychologii
lub psychologicznej antropologii.
Nie jest to bynajmniej orientacja jednolita, rozpada się ona bowiem
na kilka kierunków, wśród których co najmniej trzy zasługują na
wzmiankG· Pienvszy z nich tworzą tzw. międzykulturowe
studia osobowościowe (personality cross-culturally studies), koncentrujące się na
badaniach poróvvnawczych osobowości kulturowych,
ze szczególnym
uwzględnieniem dociekań nad działaniem mechanizmu tzw. orientacji
poznawczej, czyli obrazu społeczno-kulturowej
rzeczywistości kształtowanego przez doświadczenie jednostki 47. Dużym powodzeniem cieszy
\

the Southern Cheyenne. "Current Anthropology"
1974, vol. 15,
m 3. s. 277-283 i komentarze:
s. 289-303.
45 A. F. C. Wallace,
The New-Culture-and-PersonaLity,
[w:] T. Gladwin and
W. Sturtevanl
(cd.), Anthropology
and Human
Behavior,
Washington
1962.
41 R. B. Edgerton,
Method in Psychological
Anthropology,
[w:] R. Naroll and
R. Cr,!,('n (cd.l. A Handbook ..., op. cit., s. 338-352.
r1nthro!Jol.o(J!I and

3G

A?nerukariska

antroJJolo'Jia

kulturo1.cn .. ,

się także specjalizacja zwana "etnopsychiatrią" i to głównie ze v/zględu
na jej związek z praktyką społeczną oraz programami szeregu agend
służby zdrowia. Studia te obejmują zjawiska patologii i ich kulturowe
uwarunkowania,
zajmują się także związkami zachodzqcymi między
zmianami kulturowymi a stanem zdrowia psychicznego. co w dobie intensywnych procesów modernizacji, asymilacji i akulturacji \vielu społeczności ma kapitalne znaczenie 48. Trzeci kierunek tej orientacji można
by nazwać etnopsychohistorycznym,
a to z tego wzglc;clu, iż próbuje
on stosować interpretację etnopsychologiczną do faktó\v historycznych,
nawiązując w ten sposób do modnej obecnie psychohistorycznej interpretacji procesu dziejowego. Ulubionym przedmiotem badań są zwykle
zmiany społeczne, ruchy religijne, kontakty interetniczne, konfrontacje
ideologii, funkcje różnych form religii itp. A. F. C. Wallace, W. La
Barre i D. F. Aberle to jedni z czołowych przedstawicieli tego nurtu MI.
Ogólnie rzecz biorąc, w zakresie metod analizy orientacja psychologiczna
wykorzystuje najnowsze osiągnięcia psychologii, w mniejszej mierze
czerpiąc z technik typowo antropologicznych. Dało to m. in. powód dD
krytyki wskazującej, iż psychologiczna antropologia staje się powoli po
prostu między-kulturową wersją zwykłej psychologii.
Jednym z pomostów łączących orientację psychologiczną z lingwistyczną jest bez wątpienia relatywistyczny kierunek "poróvmawczych
badań nad podmiotowo ujmowaną kulturą" (cross-national research
into subjective culture). Nawiązuje on otwarcie do psycholingv"ist\'cznej
szkoły E. Sapira i B. Whorfa 50, postulując badanie komparatystyczne
wartości, stereotypów, postaw, odczuć, znaczeń, z uwzgl(,'c1nieniem pełnej
lokalnej specyfiki wynikającej z odmienności kultur i Jf,'zykó\v. Naczelnym celem tego kierunku jest zrozumienie ludzi obcej kultury możliwe
jedynie poprzez interpretację
posługującą się pojęciami ich 'własnego
systemu semantycznego. Aby cel ten osiągnąć, reprezentanci tego kierunku zwracają szczególną uwagę zarówno na elementy uniwersalne,
jak i na specyficzne, które decydują o unikalności poszczególnych systemów kulturowych. Systemy te określają przecież odmienność narodowych zachowań. Zadaniem badacza jest natomiast wy jaśnienie przyczyn
·18 B. C. Maday,
The Ethnologist
and Mental
Health.
"Ethnologia Europaea"
1970, 'lal. 4, nr 4, s. 33-37.
49 Zob. np. R. J. Lifton
and E. Olson (ed.), Explorations
in PSlIchohistory.
The
Welljeet
Papers, New York 1974; A. F. C. Wallace, Religion:
/łn Anthropological
View, New York 1966; W. LaBarre,
The Ghost Dance. The OriQins oj Religion.
New York 1972; D. F. Aberle, The Peyote Religion among the NavałlO. "Viking
Fund Publications
in Anthropology"
(New York) 1966, nr 42.
50 Charakterystykę
tej orientacji daje A. Schaff, Język a po::.:nanie, Warszawa
1964, w rozdziale "Etnolingwistyka:
Hipoteza Sapira- Whorfa", s. 79-130.

Amerykańska

antropologia

kultu1·ou:a ...

37

i mechanizmów tego zróżnicowania 51. A zatem mamy tu do czynienia
z no,-""ąwersj<l badań nad charakterem narodowym, które - co warto
przypomnieć - roz,,:,ijały się w latach ostatniej wojny, głównie w celu
,głębszego poznania przeciwników i sojuszników Stanów Zjednoczonych.
Obok tradyC\jnie już rozwijanych zainteresowań związkami kultury
i języka wzrasta również znaczenie studiów nad niejęzykowymi sposobami IWfl1UnikO\vania.Najmodniejszym jednak działem antropologii lingwistycznej jest kierunek określany jako "etnonauka" (ethnoscience),
etncsemantyka czy ludowa taksonomia (folk taxonomy). Jest on nową
wersją dawnych badań nad wiedzą ludową. Kierunek ten koncentruje
się na badaniach systemu znaczeń, poprzez które ludzie różnych kultur
\vidzą świat jako uporządkowaną całość, zajmuje się rolą tych znaczeń
\v systemie poznawczym, wreszcie interesuje się ustrukturyzowaniem
ludzkiej wiedzy. W myśl tych wytycznych powstają zatem studia na
temat np. etnobotaniki, etnozoologii, etnoanatomii itp. konkretnych społeczności, rekonstruujące wiedzę tych grup o fragmentach otaczającej
ich rzeczywistości. Stają się one podstawą do międzykulturowych studiów
epistemologicznych, mających za zadanie nie tylko odkrywać reguły
myślenia i uniwersalne prawa rządzące wiedzą, ale i dotrzeć do istoty
badanej kultur)' niejako od środka poprzez analizę poznawczej zawartości wyrażeń j~zykowych. W ten sposób specjaliści od "ethnoscience"
usiłują znaleźl' odpowiedź na pytanie: jak przedstawiciele konkretnej
kultury postrzegają otaczający ich świat i jak specyfika tego postrzegania, odzwierciedlona w języku, złączona jest z lokalnym systemem kulturowym 52.
Specjalizacja ta ukształtowała się w latach 60-tych. Łączono z nią
wówczas duże nadzieje, sądząc, iż zrewolucjonizuje tradycyjną antropologię i przybliży ją człowiekowi. Stąd też. określano niejednokrotnie
"ethnoscience" jako jedną z ważniejszych gałęzi "nowej etnografii" 53.
Obecnie wydaje się jednak, iż kierunek ten znalazł się również w awangardzie nurtu scjentystycznego, oddalając się systematycznie od tzw.
humanistycznego podejścia. Wyrazem tego są przede wszystkim metody
analizy. wykorzystujące obficie dorobek najnowszy strukturalnego językoznawstwa, statystyki i teorii mnogości.
Ch. E. O~gcod. On the Strategy of Cross-National
Research into Subjective
Iw:] The Social Sciences. Problems
and Orientations
Selected
Studies .
..Studic!> in the Behavioral Sciences" vol. 4, The Hague-Paris-La
Haye 1968,
s. 475~507.
52 O. Werner
and J. Fenton, Method and Theory in Ethnoscience OT Ethnoepistemuloal!, [w:J R. Naroll and R. Cohen (ed.), A Handbook ..., op. cit., s. 537-578
i tam dalsza bibliografia. Zob. także krytykę tej orientacji
u M. Harrisa, The
Rise of Anthropological
Theory,
op. cit., s. 568-604.
53 Zob. przypis
37.
;.1

Culture,

38

ALEKSANDER

POSERN-ZIELlNSKI

Ze statystycznym
podejściem
łączą się w amerykańskiej
antropologtl
przede wszystkim
tzw. "cross-cultural
researches"
(badania
międzykulturowe).
Są one jednocześnie
metodą
analizy
faktó~
kulturowych,
kierunkiem
interpretacji
zróżnicowań
społeczno-kulturowych,
który dąży do
ustanowienia
globalnych
generalizacji.
Stanowią
również
system klasyfikacyjno-informacyjny
o poszczególnych
kulturach
i ich treściach
Nurt
ten czerpie
inspiracje
z antropologicznej
teorii
areałó,,'
kulturowych,
nawiązuje
do tradycji
socjologicznej
szkoły
Yale, od\vołuje
się także
często do niektórych
prekursorskich
idei samego E. B. Tv lora, 'wreszcie
rozwija
pomysły
wypracowane
w europejskich
ośrodkD::h
etnograficznych badań atlasowych.
Jest on także bez wątpienia
prób,! zapanowania
nad wzrastającymi
nieustannie
zasobami
etnograficznych
danych,
wykorzystującą
najnowsze
techniki
i metody
ich kodowunia
i nast~imie
przetwarzania.
Może być on również
traktowany
jako kolejne
dążenie
do odejścia
od analiz
mikrostrukturalnych
na rzecz m,łkrostrukturiJlnych lub wręcz globalnych.
Bada się więc porównawczo
zasięgi poszczególnych
instytucji,
artefaktów,
typów
zachowań,
wzorów
kulturowych,
głównie w celu wykrycia
znaczących
regularności
i korelacji.
Dla maksymalnego
zmniejszenia
negatywnych
skutków
atomizującej
kulturową
rzeczywistość
statystyki,
stosuje
się w analizach
szeroki
asortvment
technik
właściwego
doboru
prób (sampling
technique).
co ma umożliwić uzasadnione
porównywanie
zbiorów
treści kulturowych,
reprezentatywnych
dla poszczególnych
jednostek
etnicznych
i uwzględniających
unikalność
ich kul tury 54.
W ramach
tej orientacji
wyodrębnić
można dwie podstawowe
,.szkcły". Pierwsza
z nich, łącząca się z nazwiskiem
H. E. Drivera,
zorientowana jest na badanie
Indian Ameryki
Północnej.
Interesując
się korelacjami różnorodnych
elementów
kulturowych,
ukazuje
je \\'szakż,::, w ich
historycznej
i geograficznej
zmienności
55.
Druga
"szkoła",
zWlązuna
przede wszystkim
z nazwiskiem
G. P. Murdocka,
porzuciła
europejską
koncepcję
kartogramu
etnograficznego
na rzecz wyszu:·;anej
kwantytatywnej
analizy
zakodowanych
informacji,
wymaganej
przez
technikę
elektronicznego
przetwarzania
danych 56.

F. W. Moore, Current
Trends in Cross-Cultural
Researcr'" ~W:] Tile SociaL
op. cit., s. 469-474.
55 H. E. Driver
and W. M. C. Massey, Comparative
Studies oj North rll'<cricun
Indians.
"Transactions
of the American
Philosophical
Socic!y"
1957, '101. 47,
s. 165-456; H. E. Driver, Introduction
to statistics for Compa.ra.tive Research, rw:]
F. W. Moore (ed.), Readings in Cross-Cultural
Methodolcgy,
New Haven 1961.
56 G. P. Murdock,
Outline
of World Cultures, New Haven 196.3; tenże, Outline
of Cultural Materials, New Haven 1965; tenże Cross-Cultural
Sampling.
"Ethnology"
1966, vol. 5, s. 97-114.
54

Sciences,

Amerykańska

antrapalauia

kultuJ'ou:a ...

39

Dorobkiem tej szkoły jest przede wszystkim "Human Relations Area
File", placówka jednocząca funkcje archiwum, etnograficznego centrum
informacji i instytutu badań porównawczych, zorganizowana przy Yale
University w New Haven. Wprawdzie początki tej instytucji sięgają rGku 1937, to jednak naukowa działalność nabrała impetu pod koniec lat
50-tych, a zaczęła wywierać szerszy wpływ dopiero w ostatnich 20 latach. Archiwum to kompletuje dane etnograficzne odnoszące się do kilkuset etnosów, dzieląc je wg. standardowego systemu klasyfikacji na
ogromną ilość zagadnień. W ten sposób stanowi ono największe w swiecie źródło do studiów porównawczych o ambicjach nomotetycznych ;;'.
Powodzenie tej placówki włączonej w system międzyuczelnianej i międzynarodowej wymiany informacji sprzyjało rozwojowi podobnych inicjatyw. Najważniejszą z nich było założenie w r. 1966 kolejnego "banku
informacji" pod nazwą "Societal Research Archives System", którego
centrala zainstalowana została w "Cross-Cultural Cumulative Coding
Center" przy University of Pittsburgh 58. Na podstawie danych z obu
tych archiwów wspomniany już Murdock podjął się trudu opracowania
nowatorskiego etnograficznego "atlasu" świata, uwzględniającego w tabelach ponad 800 społeczności, przy czym w myśl założeń projektodawcy
inicjatywa ta ma być pierwszym krokiem w kierunku kodowego, a więc
porównywalnego, systemu opisu kultury każdego społeczeństwa .;9
Czy próba ta się powiodła - na to niesposób jeszcze obecnie w pełni
odpowiedzieć. W każdym bądź razie te prace, które już wyszły z kręgu
Murdocka, spotkały się z dość ostrą krytyką. Wskazywano przy tym na
brak weryfikacji wykorzystanych źródeł, na niekonsekwencje w przyjętej
taksonomii etnicznej, na niereprezentatywność informacji znajdujących
się w archiwach. Słowem poddano krytyce wstępne fazy obróbki materiałów, decydujące o końcowym efekcie niezależnie od precyzji zastosowanych później technik. Nie ulega także wątpliwości, iż niektóre ze
studiów wykorzystujące technikę statystyczno-porównawczą
przynoszą
w rezultacie dość banalne wnioski, które można byłoby uzyskać znaczn:e
szybciej i przy mniejszym nakładzie środków metodami tradycyjnym:.
Niemniej wyznaczony kierunek poszukiwań wydaje się być interesujący.
57 F. W. Moore, The Human
Relations
Area Files, [w:] R. Naroll and R. Cohen
(ed.), 2'1 lIandbook ..., op. cit., s. 640-648; zob. także omówienie polskie: B. Ja\'.-onka,
Human Relations
Area File (HRAF),
"Lud" 1974, t. 58, s. 270-274.
58 D. R. White,
Societal Research Archives
System: Retrieval,
Quality,
Control
and Analysis
oj Comparative
Data, [w:] R. NaroU and R. Cohen, (ed.), A H'J.ndbook ..., op. cit., s. 676-685.
59 G. P. Murdock,
Ethnographic
Atlas. "Ethnology"
vol. 1-6 (1962-1967j; zob.
także omówienie: M. Posem-Zielińska
(ree.), Ethnology
1967, t. 6, z. 1-4. [w:l
"Lud" 1969, t. 53, s. 411-414.

·10

ALEKSANDER

POSERN-ZIELIŃSKI

pOmijając bowiem krytykowane
sposoby wykorzystania
zasobów HRAF
i SRAS oraz łączone z nimi, być może, zbytnie nadzieje, należy stwierdzić, że do bezsprzecznych
osiągnięć tej orientacji zaliczyć trzeba stworzenie międzynarodowego
centrum
informacji
etnograficznej.
Do najbardziej
klasycznych
tradycji
antropologii,
a mianowicie
do
idei ewolucjonistycznych,
nawiązuje
wyraźnie
orientacja
"kulturowo-ekologiczna",
będąca jednocześnie
pomostem między dorobkiem marksistowskiej
teorii rozwoju społecznego a osiągnięciami
nauki amerykańskiej. Nurt ten wywieść należy z unilinearnego
neoewolucjonizmu
L. A.
\Vl;ite'a 60 i multilinearnego
neoewolucjonizmu
J. H. Stewarda 61 oraz
z ich syntetycznego
dopełnienia
w postaci koncepcji ewolucji konkretnej
(specific) i ogólnej (general), jakie wypracowali
antropologowie
z kręgu
lhiversity
of Michigan w Ann Arbor w latach 60-tych 62. Obecnie zainteresowanie
procesem ewolucji i jego prawami rozpatrywanymi
w skali
gIcbalnej spadło wyraźnie na rzecz studiów nad przebiegiem
procesów
mikroewolucyjnych,
tj. na śledzeniu historycznego
rozwoju konkretnej
kultUI'~·, rozwoju stanowiącego
wariant
jednej z wielu alternatywnych
możliwości ogólnoludzkiego
postępu. Szczególną uwagę zwraca się przy
tym na relacje zachodzące
między człowiekiem
jako twórcą kultury,
a otaczającym
go środowiskiem
(analiza ekosystemowa).
To ekologiczne
podejście
zostało
wyraźnie
zapożyczone
z archeologii,
która
zresztą
w ujęciu reprezentantów
tej szkoły jest dyscypliną
ściśle kooperującą
z antropologią
kulturową.
Związek ten jest zresztą dwustronny.
Kulturowi ekologowie włączają i wykorzystują
ustalenia archeologii w swych
opracO\vaniach
syntetycznych,
a archeolodzy
wykorzystują
teoretyczny
dorobek neoewolucjonistycznej
szkoły ekologicznej w interpretacjach
pradziejO\vych.
Podstawowe
założenia tego kierunku posiadają bez wątpienia charakter materialistyczny,
co odzwierciedliło
się zresztą w nazwie nadawanej
również
temu
kierunkowi:
"kulturowy
materializm"
6:J.
Centralnym

fil: L. A. White,
The Science of Culture.
A Study of Man and Civilization,
New
York-London
1949; tenże, The Evolution
of Culture.
The Development
of Civilizahem to the Fall of Rome, New York-Landon-Toronto
1959.
6J .J. H. Steward,
Theory of Cultural
Change. The Methodology
of Multilinear
Evolution,
Urbana 1958.
6~ M. D. Sahlins
and E. R. Service (ed.), Evolution
and Culture,
Ann Arbor
19t)]; zob. także fragment
tej pracy w polskim przekładzie [w:] Elementy
teorii
SfJcjol.ogicznych. Materiały
do dziejów współczesnej
socjologii
zachodniej,
Warszawa
1975, ". 350-373; E. R. Service, Cultural
Evolutionism.
Theory in Practice,
New
York 1971.
63 M. Harris,
op. cit., s. 654-687.

Amerykańslw

an'tropologia

41

l~ulturowa".

punktem zainteresowań studiów tego typu jest adaptacja człowieka do
środowiska rozpatrywana z perspektywy zmiennych technologiczno-ekologicznych i technologiczno-ekonomicznych.
Społeczna zaś organizacja
i ideologia grup.',- w ostatniej instancji traktowane są jako zmienne zależne od determinant podstawowych procesu zmian. Kierunek ten, choć
początkowo najbardziej związany z badaniami względnie ilozowanych
społeczności, ostatnio coraz częściej podejmuje problemy znacznie bardziej złożone, jak analizy: kolonialnej i endokolonialnej sytuacji chłopstwa, modernizacji rolnictwa i jej społecznych konsekwencji, ekonomicznych uwarunkowań politycznych i religijnych konfliktów państw
Trzeciego Świata itp. Ambicje poznawcze tego nurtu są jednak w istocie
znacznie szersze, Ostateczny cel badań stanowią bowiem poszukiwania
ogólnych praw historii kultury, określających przebieg procesów ewolucyjnych. rewolucyjnych i inwolucyjnych, tj. kumulatywnych zmian adaptacyjnych. "Kulturowy materializm" jest zatem jedyną orientacją w antropologii amerykańskiej zainteresowaną teorią rozwoju społecznego i dlatego też jej dorobek, problemy i dalsze losy nie powinny być dla nas
obojętne.
Rozwój zainteresowań historią regionalną USA, rosnące trudności
w prO\vadzeniu antropologicznych badań terenowych w indiańskich rezerv,.'atach, szybki zanik tradycyjnej kultury tubylczej, wreszcie powolny
powrót historvcznego podejścia w amerykańskich naukach społecznychte wszystko czynniki sprzyjające narodzinom tzw. etnohistorii. Orientacja la, związana z badawczymi i teoretycznymi inicjatywami W. N. Fentona 64, jest genct.ycznie związana z historycznym empiryzmem F. Boasa
i dyfuzjonizmem C. Wisslera. Nawiązuje także do tradycji diachronicznych studiów nad kulturowym kontaktem i akultacją 6;';. Ten historyczny
kierunek, któreg'J reprezentanci publikują swe studia na łamach pisma
"Ethnohistory", ześrodkowany jest obecnie wokół amerykańskiej problematyki etniczne.; i kulturowej historii poszczególnych grup indiańskich
zamieszkujących USA. Nacisk kładzie się przy tym na możliwie pełną
rekonstrukcję przebiegu historii konkretnej grupy tubylców i to od czasów najdawniejsz)'Ch. Postulat ten wiąże oczywiście mocno ethnohistorię
z archeologią. Jednocześnie duże znaczenie przywiązuje się do analizy
kolonialnych dziejów Indian, opierając się w tym przypadku na materiałach archiwalnych, by w końcowym etapie studiów skupić się na ukazaniu dziejów najnowszych, odtwarzanych na podstawie oficjalnych doku-

64

1962, vol. 9

65

W. N. FcntC:1. Ethnohistory
and its Problems.
"Ethnohistory"
A. Hultkranz, Historical
Approaches
in American
Ethnology.
Survey .. ,Ethnoloo:la Europaea"
1967, vol. l, nr 2, s. 112-116.

A

Research

ALEKSANDER

POSERN-ZTELI'

SKI

mentów, a także i tradycji ustnej 66. W ten sposób obraz kultury Indian
po raz pierwszy zyskał tak pełny wymiar historyczny, który w dawnych
pracach antropologicznych był przecież całkowicie zaniedbywany.
Ważnym dorobkiem metodologicznym tej orientacji S<l przede wszystkim propozycje etnologicznej eksploracji zasobów archiv.:alnych i ukazanie, w jaki sposób z materiałów pisanych wydobyć można treści niezbędne dla rekonstrukcji procesów kulturowych. Dla etn'Jloga europejskiego postulat ten nie jest zbyt odkrywczy. Jednakże dor;iosłość wkładu
etnohistorii do współczesnej antropologii amerykańskiej
należy doceniać, pamiętając o tym, iż za Atlantykiem przez dziesif:'c~olecia panował
ant y- względnie ahistoryzm, likwidujący skutecznie wszelkie próbv analiz diachronicznych.
Podsumowując ten pobieżny przegląd głównych orientacji i kierunków współczesnej amerykańskiej antropologii kulturowej zwróćmy )lWagę, iż niezależnie od różnorodnych perspektyw oglądu kultury, \vynikających z odmienności teoretycznych założeń, tylko trzy postawy badawcze, wyróżnione już zresztą trafnie przez Cohena, posiadają istotne znaczenie 67. Pierwsza z nich, to postawa strukturalna,
forsowana przede
wszystkim przez "ethnoscience", a wyrażająca się poszul<iwaniem związków między całościami i poszczególnymi częściami badanej rzeCZVWlstości. Celem studiów jest więc ustalenie formalnych praw i regu~ rządzących kulturą, a zatem takich zasad, które potrafią nawet WI-' jaśnić
statystyczne regularności w zjawiskach stochastycznych. Druga postawa
reprezentowana jest przez podejście holistyczne, wyrażane w postulacie,
iż badanie konkretnej kultury winno uwzględniać wszy5'tLie jej aspekty
istotne, takie jak np. historyczny, ekonomiczny, psychologiczny itp. Natomiast analiza każdego z fragmentów niepodzielnej kultury musi uwzględniać - zgodnie z zasadami holizmu - ich różnorodne kont~ksty,
bez których nie może być mowy o jakimkolwiek naukowym wyjaśnianiu
zjawiska. Tę dyrektywę badawczą starają się realizować takie kierunki,
jak np. etnohistoryczny
czy kulturowo-materialistyczn:.:
(ekologiczny).
Bezsprzecznie hegemonistyczną pozycję zajmuje postawa porównawcza, którą najlepiej charakteryzują
założenia tzw. "cross-cultural studies". Przyjmuje się tu explicite lub implicite, iż międzykuJturowa k;)rnparatystyka stanowi istotę samej antropologii, której ostat('cznym ':elem
winno być przecież wykrywanie uniwersalnych praw kulturowych i zasad działania mechanizmów społecznych. O popularności tej pf;stawy
66

J. Vansina;

Oral

Tradition.

A study

in historical

Methoclo1oU1/, Chicag,) 1~65:

of Ftah, S·.11~ Lalce
City b.r. W., tam także dalsza bibliografia.
67 R. Cohen, Preface,
[w:] R. NaroU and R. Cohen (ed.), A Handbook .... ,p. cit.,
s. VII-IX.
Ethnic

Oral

History

at the

American

West

Center,

University

Anlcrykaliskn

antropologia,

kulturcl.cQ.,.

-13

świadczy fakt, że aż 910f0 publikacji amerykańskich z r. 1967 o ambicjach nomotetycznych należało do tej właśnie kategorii studiów 68. Przeniknęła ona bez reszty wszystkie orientacje i kierunki, od psychologicznych do historycznych, zaszczepiając wszędzie dyrektywę komparatystycznych studiów międzykulturowych. Porównuje się więc zarówno postawy, wzory, jak i typy kulturowej osobowości, systemy taksonomiczne
i procesy adaptacji do środowiska, całe jednostki etniczno-kulturowe.
jak i ich poszczególne części, artefakty, idee i zachowania, prahistoryczne
cywilizacje i współczesne polietniczne narody. A więc antropologia kulturowa w tym ujęciu stała się "antropologią między-kulturową",
która
poszukuje synchronicznych i diachronicznych uniwersaliów oraz analizuje cechy specyficzne poszczególnych kultur w celu znalezienia dla nich
wspólnych kulturowych mianowników.
UPADEK

CZY ODRODZENIE?

Na zakończenie warto podkreślić, iż amerykańska antropologia., I)d~hodząc od studiów nad tubylczą kulturą "tradycyjną" i jej akultura":
cyjnymi przemianami, rozwija się w dwóch tylko pozornie przeciwstawnych kierunkach. Jednym z nich jest antropologia współczesności,
zbliżająca badaczy do socjologów, drugim zaś antropologia historyczna.
pokrewna studiom prowadzonym przez historyków. W rezultacie miejsce
antropologii w oficjalnej strukturze
nauk uniwersyteckich,
wiążącej
zwykle w jeden departament archeologię, lingwistykę, antropologię fizyczną i kulturową (etnologię), nie odpowiada w pełni bieżącym potrzebom i nie stanowi odzwierciedlenia rzeczywistych pierwszoplanowych
powiązań interdyscyplinarnych.
Jednocześnie nastąpiła szczególnego rodzaju "zewnętrzna" i "wewnętrzna" ekspansja antropologii likwidująca
kontynentalny izolacjonizm, rozszerzająca granice zainteresowań i \v)'znaczająca nowe perspektywy. Przejawiała się ona z jednej strony w objęciu studiami ludów Trzeciego Świata i krajów europejskich, z drugiej
natomiast w porzuceniu Ameryki Indiańskiej jako głównego doświadczalnego poletka antropologii, na rzecz wielostronnego poznania współczesnej Ameryki w jej całokształcie etniczno-kulturowych
zróżnico\yań.
Mimo wielu w gruncie rzeczy pozytywnych tendencji, szereg ważkich
dylematów absorbuje uwagę amerykańskich antropologów, martwiących
się a przyszłość swej dyscypliny. Większość tych problemów nie jest
jednak typowa wyłącznie dla antropologii, dotyczy bowiem równie dobrze socjologii, jak i innych pokrewnych nauk społecznych. Posta"'.:y po68

C. J. Erasmus and W. R. Smith, Cultural Anthropology
in the United Srak'
Analysis.
,,80thwestern Journal of Anthropology" 1967.

since 1900: A Quantitative
vol. 23, nr 2, s. lll-HO.

Q

ALEKSANDER

POSERN-ZIELIŃSKI

zytywistyczne
ścierają
się z humanistycznymi,
kognitywizm
i konceptwilizm przeciwstawia
się wąsko pojętemu
empiryzmowi
i aktywizmowi,
a technikocentryzm
przy wyborze problemu badawczego
stoi w opozycji
9dc, skrajnego
praktycyzmu.
O tych sprawach,
w kontekście
sytuacji soc.jo1ogii amerykańskiej,
pisał już szerzej P. Sztompka,
do którego art yJwlu wypada mi odesłać czytelnika 69. Właśnie te dylematy
sprawiają,
iż
kr:dyczni
sceptycy, głoszący koniec dawnej antropologii,
nawołują
teraz
do jej gruntownej
przebudowy,
by mogła ona przetrwać,
a raczej odrodzić: się w nowej postaci.
W:'idaje się jednak, iż opinie te, jak większość skrajnych
poglądów,
należą do przesadzonych.
Kadrowe
i materiałowe
zaplecze antropologii
w USA, jej bogate tradycje
i dorobek są tak duże, iż stać ją na luksus
p:Jralizmu
metod, przedmiotów
i problematyki
badań oraz na polaryzację
postaw określających
stosunek do studiów teoretycznych
i praktycznych.
Ta różnorodność
gwarantuje
z kolei wysoką temperaturę
dyskusji, pro\,:adzi do wzrostu
samoświadomości
i autorefleksji
badaczy,
wreszcie
kształtuje
atmosferę naukowej
konkurencji
sprzyjającą
postępowi badań
j ~topniowej
eliminacji poglądów sprzecznych
z duchem epoki. To wszys-kc nie zapowiada
w gruncie rzeczy sytuacji
prawdziwie
kryzysowej,
" jest jedynie przejawem
zdrowego fermentu
wywołanego
pilną koniecznością przeorientowania
zastygłych
schematów.
Ostrość i gwałtowność
niektórych
wypowiedzi
jest w dużym stopniu efektem relatywnej
deprywacji amerykańskiego
środowiska
antropologicznego,
które wychowane
na wielkich tradycjach
przeszłości rozczarowało
się pozbawioną
supt.'rwy bitnych
indywidualności
codzienną
przeciętnością
antropologii
i utratą jej dawnego autorytetu
zarówno w kraju, jak i poza granicami
Stanów Zjednoczonych.
Jedną z prób odbudowy podupadłego
prestiżu stanowią wysiłki zmierZ8jące do zastąpienia
dawnej koncepcji hegemonistycznego
miejsca anlropologii
amerykańskiej
w nauce światowej
ideą równorzędnego
partnerst\va.
W tym właśnie duchu przebiega
dialog rozpoczęty
na dobre
\\i T. 1974 w Chicago
na IX Międzynarodowym
Kongresie
Nauk Antropologicznych
i Etnologicznych.
O tym zaś, iż będzie on z pewnością
kontynuowany,
świadczyć może inicjatywa
wydania monumentalnej
serii
publikacji
z udziałem autorów z całego świata pt. World Antropology,
której pierwszy tom ukazał się w r. 197510. Zamiast więc mówić o fataop. cit.
seria, projektowana
na ok. 100 woluminów, wydawana jest.
pc:: red. Sol Taxa. Zawierać
ma ok. 1800 rozpraw antropologów
amerykańskich
i innych, prezentujących
najnowsze osiągnięcia wszystkich dziedzin i specjalności
DC.uk antropologicznych.
Wydawcą jest zasłużona dla nauk społecznych oficyna
hcJenderska "Mouton".
69

P. Sztompka,

7" Ta wielotomowa

Anlerukań.ska

ant.ropul'Jyia

kulturuu:a

...

listycznym obrazie "kryzysu" i o apokaliptycznej wizji "końca antropologii", należałoby raczej pisać o rozterkach i twórczych poszukiwaniach
nowych rozwiązań czy nowych dróg, które mogą doprowadzić do kolejnego wielkiego "odrodzenia" antropologii kulturowej. Czy jednak rzeczywiście w tym właśnie kierunku wiodą propozycje tzw. "antropologii
ponownie wynalezionej" (reinventing anthropology) lub "na nowo obmyślonej" (rethinking anthropology) pokaże z pewnością przyszłość.

ALEKSANDER

AMERICAN

POSERN-ZIELIŃSKI

CULTURAL

ANTHROPOLOGY

AND

ITS

CURRENT

PROBLEMS

(S u m m a r y)

Attempts to modernize the American cultural anthropology
in the last decade
were examined in the artide. In his discussion the author included: the development of new research
techniques
both in field work and in analytical
and
interpretative
studies, the methodological £lesibility resulting from interdisciplinary
collaboration and the tradition of pluralism
in research approadics, attempts
to
change the theoretical basis and areas of investigation,
and the ethical consideration.
These problems were discussed in three sections. In the first attention
was
directed to the socIal settings for studies and to the relationship
of anthropologbts
to the contemporary
world. Next, efforts designed to create a new model for
anthropology based on a critical evaluation
of tradition
and the existing state
of the science was presented. Finally, the characteristics
of the most important
trends as well as the methodological
and theoretical
orientations
were outlined.
The author traced the evolution of American anthropology from American Indian ~tudies to interest in the Third World and on to analyses of American
society, its ethnic problems and ways of life. Against this background
it wa',
shown how anthropology
is converging with sodology and folklore studies and
with certain trends in European ethnology.
Among the many attempts to modernize anthropology
three basic approaches
were distinguished.
The first and strongest
is the scientistic
approach
which
concentrates
on methodological
problems of a formal nature
and stresses the
necessity of elaborating
and selecting the pr<Jper methods
of collecting
and
processing scienlific data. The second approach, the humanistic, which is gaining
exists which stresses above all socia-political
commitment.
All these approaches
are rather ideal construction, here selected only for analytical reas'cn. They exist
in American anthropology
as intermingled
components of particular
trends and
orientations in which the real preferences can be seen only after an examination
of their mutual proportions.

4(i

ALEKSANDER

POSERN-ZIELINSKI

The pluralism of research methods resulting from the acceptance of various
concepts of culture also corresponds to the pluralism in research areas and to the
various concepts of a future model for anthropology. Among the most important
approaches
are the psychological, the linguistic, the comparative
and statistical,
the ecological and the historical. At the same time the author states that the
American anthropology that begins with studies of "live" native cultures and their
acculturative
changes is developing in two directions: toward an anthropology
of contemporary
times, hence in the direction of sociology, and toward historical
anthropology,
hence in the direction of history.
In conclusion the author states that the self-criticism
of American anthropologists is exaggerated because it is not an indication of the certain decline of the
discipline but only a sign of a healthy ferment, the growth of self-awareness
and introspection
on the part of researchers.
The sharpness of this self-criticism
is to a large extent the effect of the relative deprivation of American anthropological community which was reared in the great traditions of the past and is now
disappointed has any super-outstanding
personalities with everyday reality locking
and becausse it has lost its former authority both at home and outside of thE'
United States.