-
extracted text
-
„Etnografia Polska", t. X X V I I , z. 1
ISSN 0071-1861
MIROSŁAWA DROZD-PIASECKA
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J .
S Z T U K A L U D O W A W ŻYCIU SPOŁECZEŃSTWA
I I RZECZYPOSPOLITEJ *
Proces kształtowania się nowoczesnego n a r o d u polskiego przebiegał
w naszym k r a j u w okresie b r a k u własnej państwowości. Wówczas to
czołowi humaniści, artyści, społecznicy i badacze dążyli do znalezienia
wspólnej zasady integrującej cały naród. Ponieważ j e d n a k względy n a
t u r y p o l i t y c z n e j n i e pozwalały n a jawne propagowanie i d e i państwa
i w y z w o l e n i a narodowego podstawą myślową masowego działania t y c h
g r u p społecznych stały się koncepcje ideologiczne uwypuklające i n d y
widualność n a r o d u i rodzime p i e r w i a s t k i jego k u l t u r y . Budowano je
głównie na bazie k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j , uznanej za jądro tożsamości
narodowej. Wartości tkwiące w k u l t u r z e i sztuce l u d o w e j były więc
źródłem i n t e l i g e n c k i c h poglądów i haseł narodowowyzwoleńczych, spo
łeczno-politycznych, ekonomicznych oraz a r t y s t y c z n y c h w ciągu długich
dziesięcioleci n i e w o l i . P r z y t y m w różnych okresach nacisk n a ekspono
w a n i e poszczególnych wartości k u l t u r y l u d o w e j i i c h znaczenia dla k u l
t u r y ogólnonarodowej był zmienny. N p . inteligenccy ideolodzy R o m a n
t y z m u k o n c e n t r o w a l i się głównie na szeroko r o z u m i a n y m folklorze, po
zytywiści na ekonomicznych w a l o r a c h rzemiosła i przemysłu ludowego,
n e o r o m a n t y c y n a m a t e r i a l n e j i plastycznej twórczości l u d u .
W n o w e j s y t u a c j i politycznej po odzyskaniu niepodległości i n t e l i
genckie koncepcje ideologiczne (z okresu rozbiorów) doszukujące się
indywidualności n a r o d u i r o d z i m y c h pierwiastków jego k u l t u r y w k u l
turze i sztuce l u d o w e j nie były już wystarczające. Wskrzeszenie sa
modzielnego b y t u państwowego po blisko 150-letniej n i e w o l i w y m a g a
ło znalezienia naczelnej zasady konsolidującej i integrującej zróżnico
w a n i e społecznie i narodowościowo państwo polskie. T y m bardziej że
od początku borykało się ono z l i c z n y m i p r o b l e m a m i społecznymi i eko
n o m i c z n y m i , a w narodowej e u f o r i i krzyżowały się i zderzały różne
* Niniejszy tekst jest kontynuacją tematu podjętego w poprzednim zeszycie
"Etnografii Polskiej".
1
i
I
|
MIROSŁAWA
52
j
DROZD-PIASECKA
siły oraz dążności społeczno-polityczne, gospodarcze i k u l t u r a l n e . I s t n i e
jąca racja stanu zadecydowała o t y m , że główna uwaga ówczesnych
działaczy państwowych i społecznych (w t y m kół i organizacji społeczno¬
- p o l i t y c z n y c h i ekonomicznych) skupiała się przede w s z y s t k i m na kształ
t o w a n i u ogólnonarodowej d o k t r y n y społeczno-politycznej godzącej i n
teresy całego zróżnicowanego narodu * oraz w y p r a c o w a n i u ekonomicz
nego m o d e l u gospodarki. Równocześnie liczne organizacje chłopskie i r o
botnicze starały się stworzyć a t r a k c y j n e z p u n k t u widzenia i c h człon
ków i sympatyków własne p r o g r a m y społeczno-polityczne i ekonomiczne.
W cieniu t y c h podstawowych dążeń, niejako na i c h marginesie dojrze
wają również poglądy k u l t u r a l n e na temat konieczności stworzenia
r e p r e z e n t a t y w n e j dla całego młodego państwa s z t u k i
narodowej
(którym szczególnie patronowały c z y n n i k i rządowe) oraz k u l t u r y l u d o
w e j i k u l t u r y ogólnonarodowej, a wśród n i c h n a sztukę ludową i s z t u
kę ogólnonarodową.
W I I Rzeczypospolitej na p o l u k u l t u r a l n y m obserwujemy zarówno
żywotność odziedziczonych t r a d y c j i , a nawet rozwój i n t e l i g e n c k i c h idei
a r t y s t y c z n y c h i społecznych genezą sięgających okresu zaborów, j a k
i współczesnych prądów europejskich w sztuce p r z y równoczesnych n a
rodzinach idei n o w y c h i n i c j o w a n y c h już n i e t y l k o w m i e j s k i c h kręgach
h u m a n i s t y c z n y c h i twórców profesjonalnych, ale i w środowisku w i e j
s k i m głównie przez inteligencję pochodzenia chłopskiego, a w t y m dzia
łaczy r u c h u ludowego
i tworzące się właśnie związki młodzieży
wiejskiej .
Dotychczas w i e l k a liczebnie w a r s t w a chłopska dążyła do zajęcia n a
leżytego j e j miejsca w ramach s t r u k t u r y społeczeństwa narodowego.
S e k u n d o w a l i t e j idei czołowi humaniści epoki zaborów. L a t a między
wojenne przynoszą formalne zrównanie p r a w chłopów z i n n y m i w a r s t w a
m i i klasami społecznymi, ale w dalszym ciągu są o n i zmuszeni do w a l
k i o swoje rzeczywiste u p r a w n i e n i a . Jedną z w i e l u płaszczyzn, na któ
r y c h toczyła się ta w a l k a , była sprawa miejsca k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j
w życiu narodu. Inteligencja chłopska zaczynając uczestniczyć w kształ
t o w a n i u poglądów na kulturę ludową, sztukę ludową i wartości przez
nie reprezentowane widziała w n i c h już nie t y l k o zachowane elementy
rodzimości, ale również w y r a z odrębności k u l t u r o w e j w a r s t w y chłop
skiej. Świadomość odrębności k u l t u r o w e j uzasadniała p r a w o do udzia
łu we współtworzeniu k u l t u r y i s z t u k i narodowej.
2
3
Szczególnie istotne dla naszych rozważań są z jednej s t r o n y dążenia
1
P o r . np. A . M i c e w s k i ,
Kraków
kracji,
2
1964; J . T e r e j , Idee,
Z
geografii
mity,
politycznej
realia.
Szkice
I I Rzeczypospolitej.
do dziejów
Szkice,
Narodowej
Demo
W a r s z a w a 1971.
W
latach
1918-1939
obserwujemy
charakterystyczne
zjawisko
powstawania
i r o z w o j u ideologii oraz działalności r u c h u ludowego i kół młodowiejskich.
3
P o r . D. G a ł a j , Chłopski
ruch
polityczny
w Polsce,
Warszawa
1969, s. 27.
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I
53
LUDOWEJ
działaczy r u c h u ludowego i związków młodowiejskich do zaznaczenia
odrębności k u l t u r y w a r s t w y chłopskiej przez sięganie do wartości k u l t u
r y i s z t u k i l u d o w e j , z drugiej poczynania młodego państwa zmierzające
do nadania sztuce polskiej c h a r a k t e r u narodowego m . i n . przez w p r o
wadzanie do n i e j pierwiastków s z t u k i l u d o w e j . Na p o l u s z t u k i l u d o w e j
m a m y do czynienia z jeszcze j e d n y m zjawiskiem, którym zainteresowa
ne były w równej mierze państwo, organizacje społeczne i r u c h l u d o w y .
M a m y t u na myśli próby w y k o r z y s t a n i a walorów k o m e r c y j n y c h s z t u k i
ludowej j a k o jednego ze środków zabezpieczających b y t m a t e r i a l n y
mieszkańców w s i .
Poglądy w a r s t w y chłopskiej na temat odrębności własnego dzie
dzictwa k u l t u r o w e g o oraz s z t u k i l u d o w e j formułowane były głównie na
bazie — ówczesnych prądów społeczno-politycznych i k u l t u r a l n y c h —
regionalizmu i a g r a r y z m u .
R e g i o n a l i z m był żywym n u r t e m społecznym s t e r o w a n y m przez
inteligencję, który zakresem swego oddziaływania objął cały k r a j . R u c h
ten już wkrótce przyjęty został za określony p r o g r a m p o l i t y k i k u l t u
ralnej państwa oraz praktykę działania, a specjalne okólniki propago
wały jego popieranie. W krótkim czasie "stawał się urzędową ideologią
administracji, która mobilizowała ekonomistów, geografów, etnografów,
geologów, rolników w celu skupienia i c h prac na danej z i e m i " . Re
gionalizm wywodzący się bezpośrednio z i n n y c h (dawniejszych) tego
t y p u t e o r i i europejskich (szczególnie francuskich) miał już bogaty do
robek z okresu zaborów. Jego nową formę na gruncie p o l s k i m zainicjo
wał A. P a t k o w s k i , autor Regionalizmu
w Europie
(Warszawa 1924),
który w założeniach p r o g r a m o w y c h k i e r u n k u — nawiązujących do idei
neoromantycznych — kładł specjalny nacisk na u w y p u k l e n i e wartości
k u l t u r y l u d o w e j i j e j znaczenia dla k u l t u r y narodowej. Prąd t e n p r a k
tycznie r o z u m i a n y jako "uczenie się świata na najbliższej maleńkiej
ojczyźnie, r e g i o n i e " , miał zapełnić życie "twórczą i realną treścią" ,
a z określenia p r o w i n c j a wyeliminować nudę. Opierał się n a "nauce
ojczystej p r z y r o d y , geografii, h i s t o r i i , kładł nacisk na w y t w o r y etno
graficzne i folklorystyczne jako wartości regionalne, a zarazem ogólno
n a r o d o w e " . Istniejące l u b r e a k t y w o w a n e t o w a r z y s t w a społeczno-kul¬
t u r a l n e czy ogólnonarodowe zajęły się efektywną działalnością w zakre
sie zakładania archiwów i muzeów regionalnych oraz l o k a l n y c h zbiorów
pamiątek historycznych. P r z y t y m n i e ograniczano się wyłącznie do prac
4
5
6
7
8
J . O r y n ż y n a , O sztukę
s Późniejszy r e d a k t o r Ruchu
4
6
O r y n ż y n a , op. cit., s. 63.
7
I b i d e m , s. 63.
ludową. Pamiętnik
regionalistycznego
pracy, W a r s z a w a
1956, s. 63.
w Europie,
W a r s z a w a 1934.
J . B u r s z t a , Kultura
chłopska — ludowa
a narodowa,
[w:] Etnografia
Pol
ski. Przemiany
kultury
ludowej,
oprać, zbiór, pod r e d . M . B i e r n a c k i e j i in., t. I I ,
W r o c ł a w 1981, s. 403.
8
54
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
badawczych n a d poszczególnymi elementami k u l t u r y l u d o w e j różnych
regionów i i c h ochrony, ale równocześnie starano się je odpowiednio
pokazywać. M . i n . na licznych uroczystościach państwowych, r e l i g i j
n y c h i l o k a l n y c h prezentowały się zespoły w i e j s k i e w s t r o j a c h l u d o w y c h ,
p r z y akompaniamencie kapel i instrumentów l u d o w y c h z wieloma
r e k w i z y t a m i t r a d y c y j n e j k u l t u r y chłopskiej; odtwarzano w plenerze
sceny obrzędowe, n p . dożynki, wesela. W r a m a c h r e g i o n a l i z m u zwróco
no ponadto uwagę n a artystyczną wytwórczość wiejską. Urządzano więc
w y s t a w y wyrobów ceramicznych, dywanów, a d a p t o w a n y c h haftów i k i
limów o p a r t y c h na wzorach l u d o w y c h . Przede w s z y s t k i m j e d n a k podję
to szereg działań w zakresie opieki n a d nią oraz s k i e r o w a n y c h na zor
ganizowanie masowej
p r o d u k c j i rzemieślniczo-chałupniczej bazującej
na wzorach l u d o w y c h , czym zajmowało się szczególnie T o w a r z y s t w o
Popierania Przemysłu Ludowego.
Regionalizm miał bardzo w i e l u zwolenników i propagatorów rów
nież wśród działaczy l u d o w y c h , których myśli A . Patkowskiego wzbo
gacali praktyką społeczną. Rozwinął się w odrębną teorię i samodzielny
r u c h społeczny, w którym poważny udział wzięły powstające w t y m cza
sie związki młodowiejskie. P o s t u l a t y popierania badań i i n n y c h prac
dla regionu — usankcjonowane s p e c j a l n y m okólnikiem s k i e r o w a n y m do
wojewodów — rozbudzały w świadomości społecznej chłopów znaczenie
wartości i c h k u l t u r y artystycznej, której liczne elementy zostały za
równo poddane badaniom, j a k ochronie i p o p u l a r y z a c j i .
Inteligencja chłopska, działacze r u c h u ludowego i związków mło
dzieży w i e j s k i e j od początku istnienia I I Rzeczypospolitej w i d z i e l i j e d
nak konieczność w y p r a c o w a n i a samodzielnej chłopskiej ideologii s t a
nowiącej wspólną płaszczyznę ideową, na której m o g l i b y się skupić
i zjednoczyć wszyscy chłopi w walce o n o w y ład społeczny • i własne
miejsce w s t r u k t u r z e narodu. Wychodząc z założenia, że w a r s t w a chłop
ska — najstarsza, najliczniejsza i najbardziej wartościowa m o r a l n i e —
jest wyjątkowo predestynowana do odegrania głównej r o l i w kształto
w a n i u w s z e l k i c h stosunków p o l i t y c z n y c h , gospodarczych i społecznok u l t u r a l n y c h w k r a j u , ponieważ żadna inna w a r s t w a czy klasa spo
łeczna t a k i c h cech i wartości nie p o s i a d a , zbudowano teorię zwaną
a g r a r y z m e m , która począwszy od l a t 20-tych X X w . stała się d o k
tryną o ambicjach przekształcenia się w ideologię całego r u c h u l u d o
wego » .
10
9 Por. J . D u s z a ,
Agraryzm
zwycięża,
„Młoda
Myśl
Ludowa",
nr
3-4: 1937,
s. 13.
1 0
w
P o r . D. G a ł a j ,
walce
Przedmowa,
o postęp i sprawiedliwość
[w:]
Związek
Młodzieży
społeczną. Wybór
Wiejskiej
dokumentów
RP
zbiór, pod r e d . E . Gołębiowskiego i S . J a r e c k i e j - K i l i m o w s k i e j , W a r s z a w a
»
Por. D u s z a ,
ustroju
społecznego,
op. cit.; S . M i ł k o w s k i ,
Kraków
J . A . K r ó l , Drogowskazy
Agraryzm
1934; t e n ż e . Walka
na manowcach
kultury
jako
„Wici"
1928-1948, oprać
forma
o nową
Polskę,
ludowej,
Warszawa
1978, s. 15.
przebudowy
W a r s z a w a 1935;
1947, s. 18'9 n!
I
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I
55
LUDOWEJ
Według zwolenników tego k i e r u n k u chłopi b y l i j e d y n y m i żywicie
l a m i i obrońcami narodu ("żywią i bronią"). Z tego względu odrodzenie
n a r o d u mogło opierać się wyłącznie na tej w a r s t w i e jako najbardziej
u p r a w n i o n e j do spełniania r o l i ostoi b y t u narodowego, którego p o d
stawą — w myśl założeń a g r a r y z m u — było r o l n i c t w o , a chłopi twór
cami i nosicielami najwyższych wartości zarówno społecznych, j a k k u l
t u r a l n y c h i d u c h o w y c h . Odwołując się do wyjątkowej r o l i w s i i chłopów
w życiu społeczno-kulturalnym k r a j u a g r a r y z m miał wiele cech wspól
n y c h z regionalizmem. Dlatego też w gronie ludowców zazwyczaj r e
gionaliści b y l i równocześnie z w o l e n n i k a m i a g r a r y z m u .
Zasady a g r a r y z m u były rozmaicie i n t e r p r e t o w a n e w różnych częściach
k r a j u , ale jego podstawowe założenia od początku akceptowały wszystkie
związki młodowiejskie i działacze r u c h u l u d o w e g o . Dodać należy, że
a g r a r y z m n i e był k i e r u n k i e m rdzennie p o l s k i m . Już wcześniej objął i n
ne kraje E u r o p y , m . i n . Szwajcarię, Danię i Czechosłowację, ale na
naszym gruncie uzyskał specyficzne znaczenie i zasięg. Jego zasady —
jako ideologii całego r u c h u ludowego — sformułowane zostały w gro
nie " w i c i a r z y " , gdzie S. Miłkowski nakreślił p r o g r a m ekonomiczny, n a
tomiast J . Niecko i I . Solarz podjęli próbę zredagowania d y r e k t y w f i lozoficzno-społecznych.
12
O znaczeniu i popularności a g r a r y z m u świadczy f a k t , iż w d e k l a r a
c j i ideowej Z M W R P " W i c i " , uchwalonej na W a l n y m Zjeździe Delega
tów w 1931 r. sformułowano dyrektywę futurologiczną stwierdzającą:
"Zmierzając
stawiamy
oraz
do P o l s k i L u d o w e j
sprawę
podniesienie
wypływających
kształtowania
na naczelnym miejscu wszystkich prac
i podnoszenia
p o c z u c i a godności
i wiary
z głębokiego przywiązania
wewnętrznych
k u l t u r y ludowej,
jącą całość państwową i narodową"
,8
będącej
swoich
człowieka
w e własne siły. Kształtowanie
chłopa do z i e m i i p r z y r o d y ,
współpracuje w t w o r z e n i u c h l e b a , uważamy za najważniejszy
n i u źródeł r o d z i m e j
wartości
uczuć
z którymi
czynnik w
rozbudze
istotną i t r w a ł ą wartością
cementu
.
Bilansując k i l k u l e t n i dorobek r u c h u ludowego w zakresie b u d o w a
n i a własnej ideologii w 1937 r. J . Dusza bez w a h a n i a pisze: "...możemy
stwierdzić bez przesady, że a g r a r y z m m a w c h w i l i obecnej najwięcej
szans k u t e m u , aby stać się n i e t y l k o wyłącznie ideologią całej w a r s t w y
chłopskiej, ale również ideologią Polski, która i d z i e " . W gronie w i
ciarzy uważano, że " a g r a r y z m j a k o rdzennie chłopski, opierający się
n a ziemi, człowieku i pracy k o n k r e t n e j rzeczywistości polskiej k i e r u n e k
1 4
»
skich
P o r . A . L e c h , Tradycyjna
związków
ludowa
w programach
młodzieży
wiejskiej
kultura
w
okresie
II
"Wici"
powstanie
i
działalność
i działalności
Rzeczypospolitej,
pol
Łódź 1978,
s. 52-53.
"
J. Kowal,
1939, W a r s z a w a
1 4
1964, s. 280-281.
D u s z a , op. cit„ s. 15.
społeczno-wychowawcza
1927¬
1
:
MIROSŁAWA
56
DROZD-PIASECKA
i
\
!
;
przebudowy — wyszedł zwycięsko zarówno od s t r o n y n a u k i , j a k i p r a k t y k i życiowej"
SZTUKA
LUDOWA
i
W
IDEOLOGII I DZIAŁALNOŚCI
I ZWIĄZKÓW MŁODZIEŻY
j
|
|
!
!
i
|
i
]
|
i
|
|
j
}
i
|
\
I
I
RUCHU
LUDOWEGO
WIEJSKIEJ
Działacze l u d o w i i kół młodzieży w i e j s k i e j (szczególnie w i c i o w y c h )
dążąc do społecznej i politycznej emancypacji chłopów s k i e r o w a l i swoje
wysiłki również na nadanie k u l t u r z e chłopskiej wartości autonomicz
n y c h i ogólnonarodowych. Z d a w a l i sobie doskonale sprawę z f a k t u , iż
w przekonaniu ludności w i e j s k i e j I I Rzeczypospolitej k u l t u r a n a r o d u
dzieliła się nadal na dwie k u l t u r y : "pańską" i "chłopską". Rozwijając
więc idee r e g i o n a l i z m u i a g r a r y z m u poświęcili w i e l e u w a g i zagadnieniu
t r a d y c y j n e j k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j , a w t y m j e j szczególnych w y t w o
rów, t a k i c h j a k stroje, pieśń, obyczaj, gwara. Realizacji t y c h zamie
rzeń sprzyjała ogólna sytuacja społeczno-gospodarcza tego okresu, po
budzająca wzrost klasowej, politycznej i narodowej świadomości l u d
ności w i e j s k i e j , która coraz ostrzej dostrzegała swoje upośledzenie w sto¬
s u n k u do i n n y c h klas i w a r s t w społecznych oraz b r a k p e r s p e k t y w sa¬
modzielności zawodowej młodzieży chłopskiej .
Nas interesować będzie głównie, w j a k i m s t o p n i u działacze r u c h u
ludowego i związki młodzieży w i e j s k i e j uwzględniały w swej ideologii
i praktyce działania p r o b l e m y artystycznej twórczości i zajmowały się
f o r m a m i j e j popularyzacji oraz j a k i m celom działania te były podporządkowane.
Jeszcze przed odzyskaniem niepodległości postępowi działacze chłopscy (m. i n . M . M a l i n o w s k i , T. Nocznicki, I . Kosmowska) s k u p i e n i wokół
pisma " Z a r a n i e " wydawanego w Warszawie (1907-1915) nawiązywal i do neoromantycznej
koncepcji ludowości. " Z a r a n i a r z e " , zrywając
z pozytywistyczną ideologią pracy " d l a l u d u " , s t a r a l i się utrwalić w i a rę w twórcze wartości l u d u bazując na n i m s a m y m . Jako podstawę
ilustrującą wartość jego k u l t u r y w y k o r z y s t y w a l i w znacznej mierze
twórczość młodopolską (m. i n . W . O r k a n a , W. Reymonta, S. Wyspiańskiego, L. Rydla), która stała się główną inspiracją dla tworzenia teor e t y c z n y c h programów związków młodzieży w i e j s k i e j . Już wówczas
nawiązywano do wątków l u d o w y c h m . i n . w pracy t e a t r a l n e j kół młodzieżowych.
Jeszcze przed 1918 r. czołowa reprezentantka " z a r a n i a r z y " , J . D z i u bińska, opierając się na ideach neoromantycznych precyzowała założenią teoretyczne pracy organizowanych ówcześnie kursów gospodarczych dla włościan (czyli szkół rolniczych). Równocześnie jednak f o r 16
«
Ibidem,
1 8
Por.
s. 14.
J. C h a Jasiński,
\
-j
\
\
1
1
f
Rewolucjo
młodości,
Warszawa
1969, s.
10.
j
1
-T
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J
57
mułowała wiele myśli n o w y c h , k o n s t r u k t y w n y c h dla r o z w o j u l u d o w e j
p r a k t y k i społecznej, zwracając szczególną uwagę na ludową twórczość
artystyczną. Dają się one zauważyć przede w s z y s t k i m w w y t y c z n y c h
do p r a k t y c z n e j działalności samorządu szkoły w Pszczelinie (która m i a
ła być w z o r e m dla i n n y c h placówek tego t y p u ) , gdzie powierzyła sekcji
estetycznej troskę o s t y l o w e zdobnictwo zabudowań i wnętrz szkoły;
organizowanie teatrów a m a t o r s k i c h oraz zapoznawanie uczniów ze s z t u
ką, muzyką, śpiewem, a także uczenie dostrzegania piękna w przyrodzie.
W następnych placówkach tego t y p u (szczególnie dla dziewcząt) do
p r o g r a m u zajęć wprowadzano liczne p i e r w i a s t k i z zakresu rzemiosła
i s z t u k i l u d o w e j , a co więcej podjęto szeroko rozumianą naukę t k a c t w a
ludowego, łącznie z obróbką warsztatową płótna i e l e m e n t a m i dekoracji
jego g o t o w y c h wyrobów, t a k i c h j a k haft. N a d stroną merytoryczną t e j
n a u k i czuwało T o w a r z y s t w o Popierania Przemysłu Ludowego z K . B e n i n i m n a czele. Dbano również o to, aby szkoły rolnicze wyróżniały się
l u d o w y m w y s t r o j e m wnętrz, co p r a k t y c z n i e sprowadzało się jednak do
wyposażania i c h w " s t y l o w e zakopiańskie meble", zdobienie ścian w y
c i n a n k a m i oraz przebieranie słuchaczek w ludowe wełniaki. Równocześ
nie wprowadzano i pieczołowicie k u l t y w o w a n o różne f o r m y obyczajowe,
zwyczajowe i obrzędowe, związane z uroczystościami d o r o c z n y m i i r o
d z i n n y m i ludności w i e j s k i e j , którym nadawano szczególne treści spo
łeczne. M . i n . w czasie uroczystej w i g i l i i organizowanej na zakończenie
k u r s u od każdej z uczestniczek odbierano przysięgę, iż będzie pracowała
nad postępem w s i .
1 7
Ruch " z a r a n i a r s k i " był więc i n i c j a t o r e m podejmowania p r o b l e m a
t y k i k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j w działalności związków młodzieży w i e j
skiej. Ideę propagowania s z t u k i l u d o w e j i wzbogacania t r a d y c y j n y c h
zwyczajów w i e j s k i c h i s t o t n y m podtekstem społecznym przejął z czasem
cały r u c h młodowiejski. Tego t y p u system szkolenia młodzieży chłop
skiej rozwijał poczucie wartości własnej k u l t u r y , a w k i l k a l a t później
(w 1916 r.) zaowocował w postaci jasno sformułowanego poglądu na t e
mat znaczenia k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j dla k u l t u r y całego narodu, za
wartego w apelu I . K o s m o w s k i e j , skierowanego do młodego pokolenia
w s i " . Eksponując w n i m znaczenie k u l t u r y chłopskiej dla życia n a r o
du (przeciwstawiając ją k u l t u r z e szlacheckiej) a u t o r k a podkreśla, iż
w a r s t w a chłopska przechowała w prostej archaicznej f o r m i e "bezcenny
s k a r b odrębności narodowej, z a w a r t y w sztuce zdobniczej, w podaniach
i pieśniach" , teraz zaś dopiero k u l t u r a ta zaczyna budzić się, aby
sprostać w y m o g o m współczesności. Kosmowska podaje również liczne
i n f o r m a c j e p r a k t y c z n e dotyczące k u l t y w o w a n i a chłopskich zajęć ręko19
» P o r . M . M a k ó w n a, Początki ludowego
szkolnictwa
rolniczego
Polskim,
"Spółdzielczy Przegląd N a u k o w y " , n r 8: 1933, s. 10 n,
« P o r . I . K o s m o w s k a , Do naszej
i» Ibidem, s. 1.
młodzieży,
W a r s z a w a 1916.
w
Królestwie
58
: I
j
j
j
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
dzielniczych, które biorąc pod uwagę sytuację ekonomiczną w s i uważa
za korzystne dla rozpowszechniania, ponieważ dostarczają d o d a t k o w y za
robek, wypełniając w o l n y czas w porze zimowej. Wskazówki te zosta
ły później wyeksponowane w pracy związków młodzieżowych, szczegól
n i e w okresie wielkiego k r y z y s u ekonomicznego.
Założone w Królestwie P o l s k i m w r o k u 1912 pierwsze pismo mło
dzieży w i e j s k i e j "Drużyna" w odezwie p r o g r a m o w e j skierowanej do
młodych odbiorców postuluje m . i n . ocalenie pierwiastków piękna i do
bra z a w a r t y c h w rodzimej k u l t u r z e l u d o w e j , a następnie włączenie i c h
do skarbca k u l t u r y ogólnonarodowej, wzbogacając ją i społeczeństwo
n o w y m i treściami — l u d o w y m i . Zadanie to powierzono właśnie młodzie¬
ży chłopskiej, która najlepiej znała kulturę, potrzeby i pragnienia swe¬
go środowiska, przez co była niejako predestynowana do formułowania
właściwych f o r m i sposobów oddziaływania w myśl zasady " s a m i so
b i e " . Ten niezinstytucjonalizowany jeszcze p r o g r a m działań młodzie
ży w i e j s k i e j w swoich ogólnych r a m a c h pozostał wiodący w pracach ca
łego r u c h u młodowiejskiego w czasie I I Rzeczypospolitej » .
Na ziemiach zaboru austriackiego r u c h l u d o w y i młodowiejski starał
się wykorzystać od początku osiągnięcia lokalnego oddziału T o w a r z y s t w a
Popierania Przemysłu Ludowego w dziedzinie r o z w o j u przemysłu d o
mowego oraz lwowskiego Związku Teatrów i Chórów Włościańskich
(założonego w 1907 r.) w zakresie f o l k l o r u teatralnego. Często więc
p u n k t e m wyjścia do podejmowania prac na rzecz propagowania s z t u k i
l u d o w e j i f o l k l o r u w latach międzywojennych był t u już istniejący
dorobek związków i zrzeszeń chłopskich.
Ziemie zaboru pruskiego były w t e j dziedzinie w odmiennej s y t u
acji polityczno-społecznej i k u l t u r a l n e j . Nieustająca, silna p o l i t y k a germanizacyjna wywoływała kontrreakcję społeczeństwa polskiego przeja
wiającą się głównie w walce o u t r z y m a n i e polskości. Toczyła się ona
przede w s z y s t k i m na p o l u rozbudzenia świadomości narodowej, szacunku
dla języka i obyczaju, a patronowało j e j w dużej mierze duchowieństwo.
Te specyficzne okoliczności spowodowały, iż w p i e r w o t n e j działalności
tutejszych kół i związków młodzieżowych nie eksponowano odrębności
k u l t u r y l u d o w e j i j e j wartości . Dopiero w okresie późniejszym na b a
zie wzorów zaczerpniętych z Królestwa Polskiego i G a l i c j i przejęte zos
tały idee pielęgnowania t r a d y c j i chłopskiej (szczególnie w Wielkopolsce),
które następnie rozwinięto na k a n w i e artystycznie bogatych r o d z i m y c h
elementów.
Założenia ideologiczne odnoszące się do miejsca i r o l i k u l t u r y i s z t u k i
l u d o w e j w życiu w a r s t w y chłopskiej oraz narodu formułowane b y 21
» Por. J . N i e c k o ,
W a r s z a w a 1933.
Dwudziestolecie
ruchu
młodzieży
wiejskiej
Zresztą p o w s t a w a n i e s a m o d z i e l n y c h związków młodzieży
przesunięte w czasie w s t o s u n k u do z i e m i n n y c h zaborów.
8 1
(1912-1932),
wiejskiej
jest tu
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I
59
LUDOWEJ
ły w I I Rzeczypospolitej głównie na podstawie ówczesnych k r a j o
w y c h prądów społeczno-kulturalnych, szczególnie regionalizmu i agrar y z m u oraz poglądów czołowych autorytetów — reprezentantów t y c h
kierunków — rekrutujących się nie t y l k o z grona działaczy r u c h u l u
dowego. F a k t e m bezspornym pozostaje jednak, że szersze spojrzenie
na te zagadnienia, zwłaszcza w sferze oddziaływania na środowisko w i e j
skie przez pielęgnowanie r o d z i m y c h zwyczajów, obchodów l u d o w y c h ,
m u z e a l n i c t w a regionalnego czy s z t u k i l u d o w e j , wniosły doświadczenia
i pomysły zaczerpnięte m . i n . z duńskiego r u c h u uniwersytetów l u d o
w y c h (z którymi I . Solarz i J . Dziubińska zapoznali się przez autopsję)
oraz p r o g r a m y Związku Republikańskiej Młodzieży W s i Czechosłowac
k i e j . Budując ideologię na miarę aspiracji i potrzeb w a r s t w y chłopskiej
korzystano również z wcześniejszego d o r o b k u polskiej myśli h u m a n i s
tycznej i artystycznej, w t y m szczególnie neoromantycznej.
M y ograniczamy się jedynie do uwzględnienia t y c h stanowisk, które
zwracały uwagę na artystyczną twórczość ludności w i e j s k i e j , a które
stały się integralną częścią założeń ideologicznych i działań p r a k t y c z n y c h
środowiska wiejskiego. Z tego względu największą wartość mają dla
nas poglądy i w y p o w i e d z i : W. Orkana, J . Deca, I . Solarza, J . N i e c k i ,
J . C i e r n i a k a , S. Gierata, W . Skuzy, K . Maja.
Ideę włączenia najbardziej wartościowych elementów k u l t u r y w a r
s t w y chłopskiej — w t y m f o l k l o r u i s z t u k i l u d o w e j — do k u l t u r y n a r o
dowej formułuje już W. O r k a n . Wyraża ją najpełniej w słynnych w s k a
zówkach s k i e r o w a n y c h do i n t e l i g e n c j i pochodzenia chłopskiego, gdzie
w f o r m i e i m p e r a t y w u głosi:
"Tradycja
jest
chłopski. D b a j
k u l t u r y . Dąż
poszła
w
twoją
godnością,
o zachowanie
do tego, a b y T w o j a
górą,
rozkwitnęła
poczesne m i e j s c e w d o r o b k u
Twoją
spuścizny
w
wielkiej
kultury
szlachectwem
rodzimej
sztuki,
obcych k u l t u r a
narodowej,
synu
rodzimej
ludowa
godnej
zająć
w s z e c h l u d z k i m . J a k śpiewki chłopskie k u j a w s k i e
S z o p e n , t a k oto dąż: by T w o j e
wy
ojczyste
j e s z c z e n u t y wyznaczyły sią w o r k i e s t r z e świata, b y z k o z i k o -
wych
ojców robót, z n a i w n y c h figur
mej
wystrzelił, b y T w a n a d b u d o w a n a
sławą T w o j e j
Twoim
ojców,
o c z y s z c z o n a z nalotów
kwiat
niósł n a w i e r c h m u z y k i wszechświatowej
pieśni, niezobaczone
dumą,
Twych
p r z y drodze,
posąg s k r z y d l a t y rzeźby
już l i t e r a t u r a wzmogła
sią wyżej,
rodzi
poniosła
o j c z y z n y d a l e j , stała sią wszechną, całemu czytelną światu, b y w r e s z
cie ostatecznie — w tej c z y w tej dziedzinie — geniusz r a s y T w o j e j
zabłysnął" .
22
Myślą przewodnią prac p u b l i c y s t y c z n y c h , społecznych i l i t e r a c k i c h
W . O r k a n a (autora m . i n . powieści z życia w s i podkarpackiej
Komornicy
i W Roztokach),
była w i z j a przyszłości k r a j u opartego n a siłach tkwią
c y c h w s a m y m ludzie. Stąd jego troska, b y chłopi zachowując swoją
kulturę i sztukę równocześnie a k t y w n i e uczestniczyli w poznawaniu
nowoczesnej wiedzy, t y l k o b o w i e m wówczas będą zdolni do stworze
n i a k u l t u r y , która stanie się wartością całego narodu, a dalej d o r o b k i e m
2 2
C y t . za K . M a j ,
Warszawa
1936, s. 90-91.
Ruch
młodzieży
wiejskiej
jako
postępowy
ruch
chłopski,
60
j
;
i
'
\
'
I
!
|
!
i
|
j
j
i
j
'
|
j
l
\
\ I
| i
j !
•
I
|
|
j
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
wszechludzkim. Szczególnym źródłem i n s p i r a c j i społecznych i w i e d z y
o k u l t u r z e rodzimej były etnograficzne u w a g i O r k a n a na temat różnor o d n y c h przejawów k u l t u r y l u d o w e j . Zaowocowały one w pracach
związków młodzieży w i e j s k i e j w postaci k u l t y w o w a n i a t r a d y c j i w s z t u ce, zwyczaju i obyczaju oraz w zakładaniu muzeów r e g i o n a l n y c h i r e j e s t r o w a n i u t y c h wytworów t r a d y c y j n e j k u l t u r y , które m i m o procesów
u n i f i k a c y j n y c h zdołały przetrwać .
W. O r k a n , t y p o w y przedstawiciel regionalizmu, był uważany przez
wszystkie związki młodowiejskie za i c h ideowego patrona i najwyższy
autorytet. T y m bardziej że sam wywodząc się ze środowiska wiejskie¬
go, dzięki pracy cwórczej akceptowanej przez szeroki ogół społeczeństwa,
udowodnił realność podnoszenia "tego co l u d o w e " do godności ogólnonarodowej.
Z tego samego względu znaczny wpływ na młodzież chłopską miał
J . Kasprowicz, również z pochodzenia chłop. Jego przesycona l u d o
wością poezja stanowiła przykład czystej k u l t u r y w i e j s k i e j . E g z e m p l i fikowała ona ponadto zjawisko wprowadzania k u l t u r y l u d o w e j do ogólnonarodowej oraz nadawanie t e j ostatniej znamion ludowości.
Waga zagadnienia k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j w kształtowaniu społeczno-politycznej i k u l t u r a l n e j świadomości oraz p r a k t y k i działania
w a r s t w y chłopskiej została jednak najpełniej uwzględniona przez działączy Z M W " W i c i " . Organizacja t a o charakterze w y c h o w a w c z y m , k u l t u r a l n y m i oświatowym powstała w 1928 r., opierała się w dużym stop¬
n i u na założeniach agraryzmu.
W miarę r o z w o j u ideologicznego r u c h w i c i o w y "dążył coraz u s i l n i e j
do tego, aby wieś, przyswajając sobie dorobek k u l t u r y l u d o w e j i ogólno
narodowej, jednocześnie wnosiła do tego d o r o b k u swoje własne w a r tości, rozwijając samodzielną twórczość kulturalną" , a nie ograniczała
się do naśladowania miasta.
23
24
"Czołowi działacze Z M W R P ... przywiązywali coraz większą uwagę do tego,
a b y wieś, a w szczególności młodzież w i c i o w a , nauczyła się cenić pozostałości d a w
nej k u l t u r y l u d o w e j , j a k i e zachowały się w pieśniach, sztuce, z w y c z a j a c h i obrzę
d a c h l u d o w y c h . W k u l t u r z e ludowej w i d z i e l i oni przede w s z y s t k i m n i e p r z e b r a n e
źródło wartości społecznych, m o r a l n y c h i w y c h o w a w c z y c h , które miały i m pomóc
w r o z b u d z e n i u aktywności c h ł o p ó w " .
25
|
;
Na te zadania w s k a z y w a l i oni n i e j e d n o k r o t n i e w swoich
wystąpieniach i artykułach.
W 1930 r. J . Dec formułował:
"Pod
I
nazwą k u l t u r y r o z u m i e m y
nie t y l k o twórczość n a r o d u ,
przez
n a j w y b i t n i e j s z y c h jego p r z e d s t a w i c i e l i w
narodu
to także to w s z y s t k o , co się odbija
2 8
2 4
«
L e c h , op. cit., s. 55-57.
K o w a l , op. cit, s. 164.
Ibidem,
s. 165.
w
dziedzinie n a u k i
zwyczajach
jaka
pracach,
się wyraża
i sztuki.
codziennego
Kultura
życia, d a -
61
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J
lej to, co t w o r z y n a s z c h a r a k t e r n a r o d o w y ,
słowem, co j e s t o b r a z e m naszego
duchowego... L u d w i e j s k i jest t w o r z y w e m ,
z którego w y r a s t a
r o d u , j a k to było i j e s t dotąd w dziedzinie l i t e r a t u r y , m a l a r s t w a
w
Polsce
lud wiejski przejawia
tyle r o d z i m y c h , własnych
j e s t zresztą taką siłą społeczną, że w y p a d n i e
w y c h jednostek
ra
z własnej
zwana,
duszy.
n i e będzie
K u l t u r a rodzima,
u
nas tylko
przez
własnością
muzyki.
Ponadto
wartości k u l t u r a l n y c h ,
m u spełnić za pośrednictwem
posłannictwo m i s t r z a , który t w o r z y
życia
wyższa k u l t u r a n a
czoło
dzieła piękna, mądrości i d o b
lud tworzona,
w s i . lecz
kulturą
dobrem
ludową
stąd
powszechnym,
dla
w s z y s t k i c h d r o g i m " «.
2
J . Dec formułuje swoje poglądy dość ogólnikowo i właściwie k o n
centruje się na całokształcie zjawisk k u l t u r o w y c h , ale z jego w y p o w i e
dzi w y n i k a , że bierze on pod uwagę również zjawiska związane z f o l
k l o r e m i szeroko rozumianą działalnością artystyczną ludności w i e j s k i e j .
A m b i t n y m więc celem — w którym bez t r u d u odnajdujemy elemen
t y szlacheckich dążeń i poglądów r o m a n t y c z n y c h oraz neoromantyczn y c h — j a k i s t a w i a l i sobie działacze l u d o w i na p o l u k u l t u r a l n y m , było
k r e o w a n i e k u l t u r y l u d o w e j na źródło odradzającej się k u l t u r y całego n a
rodu. Jego realizacji miało sprzyjać stałe wzbogacanie k u l t u r y l u d o w e j
o nowe treści również w dziedzinie artystycznej. Gorącymi rzecznikami
t e j idei b y l i m . i n . J . Niecko i I . Solarz.
I . Solarz w 1929 r. formułował te zadania w sposób następujący:
"Trza
w
P o l s k i duszę
wnieść. Kulturę
ducha
wejść, p o w i e t r z e m
tworzyć n i e siebie
w s i świeżej
do n o w y c h
owionąć, n o w y
obyczaj
s u k n i pozować, ale one do
r o s t u d u s z y przykładać. Objąć t r z a d z i e d z i n y szersze, myśl polską uczoną w i e j s k i
m i kiełkami, ożywić, d o m P o l s k i prostotą piękna ozdobić, osobny
cie wycisnąć, osobę świeżą zrobić. W
k u l t u r z e górnej
trwałe, n a n i c h oprzeć władzę z n i c h wywieść p r a w o "
jej styl w
gospodarzyć, dobra
świe
tworzyć
2 7
W dziedzinie s z t u k i ludowej I . Solarz reprezentował poglądy z b l i
żone do S. W i t k i e w i c z a i neoromantyków. Zwracał uwagę na szczegól
ną wartość b u d o w n i c t w a wiejskiego, idealnie wkomponowanego w p e j
zaż różnych regionów. Zaproponował nawet szerokie uwzględnienie za
gadnień s t y l u ludowego w programach wyższych szkół o p r o f i l u a r c h i
t e k t o n i c z n y m oraz n i e j e d n o k r o t n i e podkreślał znaczenie bogatego zdob
n i c t w a ludowego jako t w o r z y w a , z którego w i n n a czerpać inspiracje
sztuka polska. Szeroko rozumiana sztuka l u d o w a była jego zdaniem
jedną z podstawowych dziedzin sprzyjających u t r w a l e n i u w młodzieży
w i e j s k i e j przeświadczenia pochodzenia
ze środowiska posiadającego
własne odrębne wartości k u l t u r o w e .
28
2 6
J . D e c , Ruch
Wizje
społeczne
1939
(Wici,
Warszawa
młodej
i zmagania
Znicz,
Społem,
wsi, Łuck
wiciarzy
Młoda
1930, s. 47-48; por. też J . B o r k o w s k i ,
w świetle
Myśl
młodzieżowej
Ludowa,
1966; szczególnie dużo w y p o w i e d z i
Chłopskie
prasy
ludowej
Zycie
n a temat k u l t u r y l u d o w e j
1928¬
Gospodarcze),
drukowano
n a łamach „Znicza" w y d a w a n e g o w K r a k o w i e w l a t a c h 1930-1939.
2 7
I . S o l a r z, Szyce
2 8
Na
t y m celu
op. cit., s. 64-66.
w ruchu
ludowym,
koncentrowała
się
" W i c i " , 19 V 1929.
jego główna
działalność;
por. też L e c h,
62
i
1
!
!
S
;
i
\
'i
I
j
I
j
I
!
.
: |
i; |
' ;
i |
!' |
j *
!
I
j
{
S
,
M
I
I ]
I j
i |
I
1
I
I
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
Poglądy zbliżone do I . Solarza cechowały J . Nieckę, chociaż p r o b l e m a t y k a s z t u k i w a r s t w y chłopskiej nie interesowała go szczegółowo, jed¬
n a k można ją odczytać pośrednio w postulatach zwrócenia u w a g i n a
pewne f o r m y t r a d y c y j n e j obrzędowości (sobótki, dożynki, w i g i l i a B. Na¬
rodzenia) oraz śpiew. Z a w a r t e w n i c h wartości miały dostarczać młodzieży wiele radości w akcie współuczestniczenia w i c h r e a l i z o w a n i u ,
obchodach i inscenizacjach oraz posiadać w a l o r artystycznej twórczości
p r z y równoczesnym podkreślaniu najistotniejszych momentów w życiu
w s i związanych z przyrodą i pracą na r o l i .
Za k u l t y w o w a n i e m r o d z i m y c h t r a d y c j i k u l t u r a l n y c h w kołach młodzieży w i e j s k i e j w y p o w i a d a l i się i i n n i działacze r u c h u młodowiejskiego (np. A. M . K u b i c k i , K. Banach, A. Hermaszewski), którzy zarówno
w pracach, j a k i działalności i n s t r u k t o r s k i e j w terenie p o p u l a r y z o w a l i
wiedzę o l i t e r a t u r z e l u d o w e j , t r u d n i l i się p r z y g o t o w y w a n i e m t r a d y c y j n y c h w i d o w i s k obrzędowych, r o z m a i t y c h f o r m t e a t r u ludowego czy
obrzędowego, a także pieśni. Z w o l e n n i k a g r a r y z m u , h i s t o r y k prof.
S. K o t , powierza organizacjom młodzieży w i e j s k i e j szczególne zadanie:
wybór, rejestrację i upowszechnianie t y c h treści t r a d y c y j n e j k u l t u r y l u ¬
dowej, które są wartościowe i cenne oraz mogłyby wzbogacić całe społeczeństwo. Te wartościowe treści zawarte są przede w s z y s t k i m w sztuce,
zwyczajach, obyczajach l u d o w y c h *>.
Na znaczenie d o r o b k u w s i w zakresie f o l k l o r u i twórczości a r t y s t y c z nej zwracał uwagę również J . Cierniak. Jego zdaniem wśród l i c z n y c h
elementów k u l t u r y ludowej na najwyższe uznanie zasługuje j e j s z t u
ka (muzyka, taniec, pieśń, l i t e r a t u r a i obrzędy), doskonale w k o m p o n o wane w życie społeczne środowiska wiejskiego. Dlatego też chłopi po¬
w i n n i skoncentrować się na w p r o w a d z e n i u do k u l t u r y narodowej s w o i c h bogatych osiągnięć twórczych w y p r a c o w y w a n y c h przez w i e k i i pieczołowicie p r z e c h o w y w a n y c h . J . Cierniak jest a u t o r e m specyficznej i d e i
t e a t r u ludowego. Teatr t e n bazując na najwartościowszych treściach
k u l t u r y l u d o w e j miał spełniać funkcję samowychowawczą środowiska
wiejskiego. Koncepcja ta była konsekwentnie p r a k t y c z n i e realizowan a w postaci t e a t r u obrzędowego, w którym obok g w a r y doniosłą rolę
pełnił strój l u d o w y . Teatr l u d o w y istniejący w każdym nieomal kole
młodzieży miał wyzwolić możliwości twórcze młodego pokolenia chłopów oraz dostarczyć n o w y c h przeżyć a r t y s t y c z n y c h i wzruszeń całemu
środowisku w i e j s k i e m u , o p a r t y c h na treściach rodzimej k u l t u r y , a nie
zapożyczonych. Dążeniem Cierniaka było, aby wszystko to co wartościowe, rodzime i żywe, chociażby p r y m i t y w n e w f o r m i e , weszło do k u l ¬
t u r y ogólnonarodowej bądź jako wartość sama w sobie, bądź j a k o t w o ¬
r z y w o l u b źródło w twórczości narodowej.
» P o r . S . K o t , Udział młodzieży wiejskiej
" M ł o d a Myśl L u d o w a " , n r 7-8: 1932, s. 8 n.
w
tworzeniu
kultury
ludowej,
"i
t'
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J
f
I
I
.
*
I
>
i
P u n k t e m wyjścia dla jego idei t e a t r u były przede w s z y s t k i m giną
ce już, lecz jeszcze liczne obrzędy związane ze zwyczajami l u d u w i e j s k i e go i miejskiego (takie j a k : turoń, sobótka, l a j k o n i k zwierzyniecki), zachowane w pamięci stare pieśni, baśnie, gawędy, t e k s t y szopek n o w o rocznych oraz o g r o m n y materiał f o l k l o r y s t y c z n y zgromadzony przez m u ¬
zea i ludoznawców. A k t o r z y wyrażać m i e l i sami siebie, pełniąc u s t a l o ną zwyczajem odpowiednią rolę w zespołowym teatrze obrzędowym.
Uważał b o w i e m , że dawne obrzędy ludowe były w istocie swego rodzaj u teatrum.
"Doskonalone
!
przez
pokolenia
pieśń, t a n i e c , a także strój
*
63
d e m zawierają
w
sobie
słowa,
ludowy
cenne
gesty,
zwyczajowe
i dekoracja
zwązana
czynności,
muzyka,
z każdym t a k i m obrzę-
pierwiastki zorganizowanego
piękna.
Tego
teatru
n i e t r z e b a się uczyć w zwykłym tego słowa z n a c z e n i u , t a k i t e a t r n o s i się w e k r w i ,
m u s i się więc
być w
n i m sobą
i' t y l k o sobą.
Uszlachetnić
go
poprzez
odrzuce
nie naleciałości, rozwinąć własnym twórczym wysiłkiem danego środowiska
zgod
nie z jego d u c h e m , s t a r e treści a r t y s t y c z n e wzbogacić i d e a m i swego c z a s u , a w y
n i k i będą i m p o n u j ą c e " .
30
i
|
!
j
!
i
Repertuar należy czerpać ze skarbca staroświeckiego piękna w s i
polskiej (dziś zanikającego), zawartego w t z w . materiale etnograficz
n y m . T u b o w i e m został u t r w a l o n y głęboki sens, dusza l u d u polskiego,
jego uczucia, n u t a i gest, związek z przyrodą, wierzenia r e l i g i j n e , "ciepło
ogniska rodzinnego i radość gromadnego w s p ó ł ż y c i a " F o l k l o r pol¬
s k i — mieszczące się w n i m rozmaite zwyczaje, obrzędy i p r a k t y k i związane z p o r a m i r o k u , kalendarzem kościelnym, życiem r o d z i n n y m i gro¬
m a d z k i m , zajęciami n a r o l i i t p . — jest doskonałym t w o r z y w e m do w y ¬
powiedzi w f o r m i e t e a t r a l n o - w i d o w i s k o w e j . Ponadto wszystkie te uro¬
czystości emanują ładunkiem d r a m a t y c z n y m . Materiał t e n może być
z n a k o m i t y m źródłem samorodnych pomysłów do b u d o w a n i a w i d o w i s k
teatralnych.
3 2
P r a k t y c z n i e w teatrze Cierniaka inscenizowano wszystko to, co w y rażało treści ideowe, które przetwarzano na k o n k r e t n e działania. Z d a
n i e m A. O l c h y w y d o b y w a n o w n i m szlachetny stosunek człowieka do
człowieka, najgłębsze wartości obyczaju, a nie j e d y n i e zewnętrzną
barwność regionalnego s t r o j u . Podjęcie treści b l i s k i c h l u d o w i — j a k t o
przewidywał S. Żeromski — wzbudzało powszechne
zainteresowanie
sztuką w ogóle. C i e r n i a k nie uważał f o l k l o r u za nienaruszone " t a b u " .
Widział w n i m bogaty i cenny materiał, ze s k a r b n i c y którego w i n n i
czerpać samorodni twórcy t e a t r u ludowego .
33
8 0
niaka,
A. O l c h a ,
Jędrzej
Źródła i nurty
Cierniak
polskiego
'i J . C i e r n i a k ,
Źródła
teatru
i
W a r s z a w a 1963, s. 50.
»2 Ibidem,
8 8
s. 87.
O l c h a , op. cit., s. 66, 119.
i jego
dzieło.
łudowego,
nurty
Wstęp
do pracy
Jędrzeja
Cier
W a r s z a w a 1963, s. 14-15.
polskiego
teatru
ludowego.
Wybór
pism,
64
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
Rodzajem ogólnopolskiego wielkiego t e a t r u ludowego był obmyślony
przez J . Cierniaka obchód dożynkowy w Spale przed prezydentem
Rzeczypospolitej I . Mościckim w 1927 r. Wzięły w n i m udział wszystkie
czołowe zespoły regionalne k r a j u . Dożynki te miały być symbolem
"gospodarskiego poczucia chłopów polskich i w ogóle l u d u pracującego
jako o b y w a t e l i wolnego i niepodległego p a ń s t w a " , posiadać przede
w s z y s t k i m w a l o r y teatralne i wychowawcze. Stanowiły one głównie
okazję do zbiorowych przeżyć na temat radości i n i e d o l i pracy r o l n i k a .
Natomiast zastosowane p i e r w i a s t k i t e a t r a l n o - w i d o w i s k o w e służyły j e
dynie podniesieniu t y c h przeżyć na wyższy poziom. Na t e n temat J . Ciern i a k pisał, iż "podejmując inicjatywę organizacji ogólnopolskich doży
nek w Spale pragnęliśmy odrodzić piękny i głębokiej treści społecznej
obyczaj w i e j s k i i jednocześnie podnieść go do poziomu zdarzeń w a r
tości ogólnopaństwowej" .
Samodzielne stanowisko na temat twórczości l u d o w e j reprezentowa
ła z kolei znana działaczka młodowiejska Z. Solarzowa, która je k o n
sekwentnie realizowała w p r a k t y c e podczas zajęć t e a t r a l n y c h i n a u k i
zdobnictwa w u n i w e r s y t e t a c h l u d o w y c h . Opozycjonistka wobec bezre
fleksyjnego powielania t r a d y c y j n y c h wzorów k u l t u r y l u d o w e j ( w imię
i c h wiernego zachowania) uważała, iż "ludowość... nie polega na t e m a
tyce, która jest i p o w i n n a być rozmaita, ale na z b i o r o w y m t w o r z e n i u
i przekazywaniu treści utworów sobie w z a j e m i w i d o w n i zawsze w a t
mosferze jedności i współtworzenia" .
A u t o r e m futurologicznej, szerokiej w i z j i w k o m p o n o w a n i a s z t u k i l u
dowej w kulturę i życie codzienne w a r s t w y chłopskiej jest S. Gierat.
Uważając wieś za źródło k u l t u r y społecznej , zalecał czynne podejście
do j e j różnych f o r m . Podobnie j a k J . Cierniak stał na s t a n o w i s k u , że
t y l k o zbiorowe przeżycie najsilniej i n t e g r u j e gromadę wiejską. M a ono
miejsce szczególnie w trakcie obchodów l u d o w y c h , obrzędów i przedsta
wień t e a t r a l n y c h . Rozbudzane są wówczas najpełniej: honor, ambicja
tworzenia oraz umiłowanie swojszczyzny. Równocześnie jego zdaniem
r u c h młodowiejski p o w i n i e n dążyć do zmiany obrazu starej w s i i nada
n i u j e j pięknego wyglądu i z tego względu przywiązywać szczególną
wagę do k u l t u r y materialnej i dorobku cywilizacyjnego ludzkości. S z t u
k a l u d o w a według S. Gierata, "której p i e r w i a s t k i drzemią głęboko w d u
szy l u d u wiejskiego, jest najgłębszym źródłem i podstawą r o z w o j u
wspanialej k u l t u r y polskiej. Przecież właśnie sztuka l u d u wiejskiego,
acz nierozwinięta, w pierwowzorach nieledwie, bo nie było a n i czasu,
34
35
36
37
84 Ibidem,
s. 18.
ss Ibidem,
s. 19.
3 6
Z. S o l a r z o w a ,
S. G i e r a t ,
56: 1936, s 2.
3 7
Sami
Wieś
tworzymy
źródłem
teatr,
kultury
Warszawa
społecznej,
1960, s. 6.
"Przewodnik
Wiejski",
nr
F
65
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J
ani możliwości popracować n a d nią, zdumiewa i w p r o w a d z a w podziw
świat cały" . Kreśląc obraz j e j świetlanej przyszłości pisze:
38
"Rozbudowując
we, .pogłębiając
kę,
jej
wartości,
zdobywając
budownictwo,
utrwaleniem
będzie
głębi
wówczas,
domowe
formującego
gdy
rodzinny
zabudowania
styl.
wygląd
budowniczowie
Obejście
w s i pod względem
muszą
się wziąć
i m z a p i s a n i e białej
polach i drogach
dowania
szy.
karty —
dziełami
uzyskają
przed
gospodarcze
Musimy
a
sprzęty
z dużym
poczu
o k n a m i domów w i e j s k i c h n i e c h a j
i tworzyć
malarze
arcydzieła
rzeźbiarze c z y
Witów
d u s z y iskrę Bożą, która
Stwoszów,
umożliwiłaby
Na
d l a o k a i miły
dla d u
harmonii
by nad domami
duchowe
wyraz
przyjemny
i zabu
w s i i m i a s t e c z k a , a b y miały piękny, pełen
ogniskujące
przeorania
wyraz,
stanąć rzeźby w i e j s k i c h k a m i e n i a r z y , a d o m y
zewnętrzny,
do
wyrazem
zrealizowany
być
budynki
zabrać
sztu
odpoczyn
wsi. Mieszkania nasze powiny
wygląd
się
rozwojo
wielką
a r t y s t y c z n e j z d z i e d z i n y rzeźby i m a l a r s t w a .
muszą przybrać
tak budować
"swoisty
zewnętrznym. N a s i
za bary
C e l ten
m u s i być urządzone
s z t u k i użytkowej
twórczości
powinny
wiejskiego'*".
wiejskie
chłopskie
Chełmońskich, Wittigów, wykrzesać ze s w e j
wypełnione
możliwości
n a s z e życie codzienne, które byłoby
się r u c h u
c i e m piękna i s m a k u . Ogródki k w i a t o w e
upiększają
nowe
rzeźbę, które otaczając n a s n i e u s t a n n i e p r z y p r a c y i
k u umilałyby i wzbogacały d u c h o w o
i
d l a niej
ją p o d każdym względem, będziemy tworzyć swoją
czy zabudowaniami
życie w s i : d o m y
odłogującego
ugoru,
wśród
z i e l e n i górowały
ludowe,
szkoły i kościoły.
by
n i m mogło
na
wzejść
Trzeba
złote
z i a r n o pełnej, w s z y s t k o obejmującej k u l t u r y " .
40
O r y g i n a l n y zespół poglądów — imperatywów ideologicznych — w za
kresie s z t u k i l u d o w e j zaprezentował W. Skuza, poeta, współredaktor
krakowskiego " Z n i c z a " . M i m o że egzemplifikuje je zazwyczaj przykła
d a m i z dziedziny l i t e r a t u r y i poezji, to jednak treść jego w y p o w i e d z i
odnosi się również do artystycznej działalności plastycznej w a r s t w y
chłopskiej. Jego zdaniem sztuka, będąca jedną z dziedzin duchowego
życia człowieka, wpływała i wpływa na kształtowanie myśli, dążeń
oraz sposobów i c h realizacji. Z tego względu przypada j e j szczególna
rola do odegrania w życiu w s i , ale j e j spełnienie możliwe jest jedynie
pod w a r u n k i e m zawarcia w sobie całej wewnętrznej treści życia spo
łecznego. Sztuka chłopska osiągnie t e n cel dzięki zrośnięciu "z życiem
człowieka rolnego z ziemią, słońcem, ogniem i wodą. Poprzez to u n i k n i e
na pewno bezsensów, do j a k i c h doszła, choćby dzisiejsza Sztuka miesz
czańska" . Hasłem przyświecającym twórcom S z t u k i Chłopskiej w i n n o
być Piękno, które sztuka sama w sobie m u s i znaleźć, aby na miano s z t u k i
zasłużyć. Z d a n i e m S k u z y piękno — " t o nie to, co się komuś podoba,
l u b to, co k r y t y c y uważają za takie — ale to, co p o t r a f i zawładnąć ca
łym człowiekiem i przykuć go do siebie i to w s z e l k i m i d r o g a m i i możli
w y m i śftjdkami"
O t a k i e Piękno p o w i n n i walczyć Twórcy S z t u k i
41
4 2
S . G i e r a t , Podstawy
» Ibidem, s. 89.
Ibidem, s. 90.
8 8
ruchu
młodowiejskiego,
Warszawa
1935, s. 89.
8
48
4 1
«
5
W. S k u z a , O sztukę chłopską,
I b i d e m , s. 19.
Etnografia Polska XXVII/1
" M ł o d a Myśl L u d o w a " , n r 5: 1932, s . 18.
MIROSŁAWA
66
DROZD-PIASECKA
Chłopskiej. W a r u n k i e m j e j jest tworzenie przez artystów z urodzenia.
Natomiast jego zdaniem "dzisiaj t a k i c h twórców Sztuka... nie ma —
toteż społeczeństwo odwraca od n i e j głowę" « . W t o k u dalszego w y w o
d u swoich poglądów W. Skuza stawia tezę, że " s z t u k i l u d o w e j chłop
skiej w Polsce dotąd nie b y ł o " « . A r g u m e n t u j e ją w t e n sposób:
"Sztuka
tej
grupy
pewnej
grupy
społecznej
jest to świadomie, a o r y g i n a l n i e , w
c h a r a k t e r y s t y c z n y , uzewnętrzniony
w
pewnej
harmonii wyraz
wnętrznego życia... S z t u k a n a s z a —
to s z t u k a Z a c h o d u ,
wyrosła
nistyczno-materialistycznej...
twierdzenie,
część
tkwi w
I
stąd
że
ta
sposób
jej
z kultury
która
we
urba-
większością
społeczeństwie i która w i n n a nadać społeczeństwu swój c h a r a k t e r — n i e
tworzyła
dotąd
S z t u k i swojej...
posiadamy
(mówię
wów, t a k w rzeźbie, j a k w o b r a z a c h (dekoracje
o
wsi)
całą
masę
prymity
l u d o w e ) , śpiewach i opowieściach.
A l e p r y m i t y w — to j e s z c z e n i e S z t u k a świadomie t w o r z o n a —
to d o p i e r o
składo
w a k u l t u r y . . . W t w o r z e n i u S z t u k i w P o l s c e wyręczała chłopów s z l a c h t a l u b w s z y s c y
ci, co w m n i e j s z y m l u b większym żyjąc d o b r o b y c i e
potrzebowali
od c z a s u do c z a
su
kolorem.
powstała
odetchnąć
świeżym
powietrzem
i
oczy
ubawić
Stąd
ona
poezja »o ludzie«, o w e o b r a z k i m a l o w a n e p s t r o k a t o p r z e z l u d z i m i a s t o w y c h , a p r z e d
stawiające
»śliczne gęsiarki«, c u d o w n e
»Hanki«
i pastuchów.
Bawienie
się
ludo
wością żyło i żyje w P o l s c e po dzień dzisiejszy..." «
Obecnie sztuka mieszczańska zwyrodniała i skarlała, zamiera, a chło
pi zaczynają żyć samodzielnie po latach n i e w o l i i zależności od miasta.
Nadchodzi więc n i e z w y k l e sprzyjający czas d l a S z t u k i Chłopskiej, któ
ra z " z i e m i się rodzić będzie..., t z n . że cechy ona nosić będzie w sobie
takie, jakie j e j może dać zżycie człowieka z przyrodą"
Argumentem
p o d s t a w o w y m dla W. Skuzy, że jest na słusznej drodze r o z u m o w a n i a ,
była rozmowa, jaką przeprowadził na temat s z t u k i l u d o w e j z prof. F. B u
j a k i e m , w czasie której " — z zapałem w i e l k i m ów Chłop P r a w d z i w y
wyrwał m i z serca, to, o c z y m nieraz dumałem: »Artystom w s i — p o
wiedział potrzeba, aby cierpieli ze wsią — a wówczas chłopską rozpocz
ną tworzyć Sztukę! « " . To, że chłopi muszą stworzyć swoją własną
sztukę, jest dla W. Skuzy koniecznością równie oczywistą, j a k to, iż
"muszą nadać swoją treść całej Polsce" . A b y j e d n a k t e n cel osiągnąć,
niezbędne jest zatarcie różnic między chłopem — i n t e l i g e n t e m a wsią,
tak żeby inteligencja była l u d e m , a l u d inteligencją. Co do t e j k w e s t i i
W . Skuza jest optymistą.
Wśród działaczy młodowiejskich p r z e c i w n y apoteozowaniu t r a d y c y j
nej k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j był K. M a j — dzałacz C Z M W " S i e w " . Z a
rzucał on t e m u r u c h o w i n i e r e a l n y literacko-etnograficzny stosunek do
k u l t u r y l u d o w e j , chociaż n i e zaprzeczał, że zawiera ona wiele elemen
tów i treści wartościowych i godnych rozpowszechnienia nie t y l k o na
4 7
48
" Ibidem, s. 20.
«< Ibidem,-s.
20.
« I b i d e m , s. 20-21.
*» Ibidem, s. 23.
"Ibidem;
s. 23.
« Ibidem, s. 24.
67
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J
w s i , lecz i w całym społeczeństwie. Zaliczał do n i c h m . i n . pieśni, t a
niec, muzykę, zbieractwo, niektóre f o r m y współżycia gromadzkiego, a r
chitekturę i literaturę « . Równocześnie zalecał stosunek a k t y w n y i twór
czy do t y c h elementów dziedzictwa k u l t u r y w i e j s k i e j . Postulował n i e
zadowalanie się k u l t y w o w a n i e m i c h w niezmienionej postaci, lecz w y
k o r z y s t y w a n i e j a k o źródła czy t w o r z y w a , które po dokonaniu odpowied
n i c h przeróbek i zabiegów zdolne będą reprezentować kulturę r o z w i j a
jącej się c y w i l i z a c y j n i e w s i . K u l t u r a ta p o w i n n a więc być nowa, cho
ciaż nawiązująca do t r a d y c j i , ale nie naśladująca s t a r y c h i przeżytych
już wzorów. Uważał, że w akcji wskrzeszania zabytków jest niewiele
pierwiastków twórczych. Działalność w t y m zakresie ogranicza się b o
w i e m do odtwarzania l u b r e a k t y w o w a n i a elementów starej k u l t u r y , nie
zawsze niezbędnych w imię tworzenia k u l t u r y n o w e j . Najwłaściwsze
stanowisko w t y m zakresie to postawa twórcza, a nie bezrefleksyjnie
odtwarzająca. Odnosić się ona p o w i n n a do w s z y s t k i c h dziedzin t r a d y c y j
nej k u l t u r y . Wychodząc z t a k i c h założeń K. M a j k r y t y c z n i e odnosił się
do powielania — zgodnie ze s t a r y m schematem — w i d o w i s k t e a t r a l
n y c h , których t e m a t e m są t r a d y c y j n e obrzędy ludowe, n p . dożynki, w e
sela, sobótki. Wartości artystyczne reprezentowały t y l k o te przedstawie
nia, które były twórcze. Nie zyskała jego aprobaty również propagowa
na w r u c h u młodzieży w i e j s k i e j idea r e a k t y w o w a n i a "staroświeckich"
ubiorów n a w s i . N a j s i l n i e j rozpowszechniana była ona przez l u d z i
prezentujących turystyczno-etnograficzny stosunek do chłopa oraz dzia
łaczy w i e j s k i c h niechłopskiego pochodzenia, czyli swoistych chłopmanów
uważających że " d u c h chłopski i chłopskość w ogóle wyraża się w u b i o
rach t r a d y c y j n y c h "
IMieli o n i swoich poprzedników w dobie neorom a n t y z m u , j a k n p . L . Rydel, który w z o r e m r o m a n t y c z n y m szukał "źró
deł odrodzenia l i t e r a t u r y i m a l a r s t w a biorąc t e m a t y ze w s i "
co wiecei
sam ożenił się z chłopką i założył strój chłopski w imię "zbliżenia się
do l u d u " . R y d e l był j e d n a k i n t e l i g e n t e m
chłopomanem, a jego dzia
łalność nieszkodliwa czego iuż nie można Dowiedzieć o tv'ch i n t e l i g e n
tach - chłopomanach którzy kierując się p o b u d k a m i mandatowo-posels k i m i przywdziewała ubiór chłopski bawiąc sie w wieśniaków Prooaean
da za w z n o w i e n i e m t r a d y c y j n y c h ubiorów dała niepełne i nie nailensze
r e z u l t a t y . Młodzież wiejska uczestnicząc w zjazdach i wycieczkach prze¬
bierała się w stare i zniszczone stroje ojców, dając szczególny pokaz
pstrokacizny i ubogiej szarzyzny. K. M a j stał
s t a n o w i s k u że t a k i e
podejście do t r a d y c y j n y c h ubiorów iest niesłuszne ponieważ zarówno
względy ekonomiczne, j a k k u l t u r a l n o - h i g i e n i c z n e oraz społeczne stają
5 1
52
*» K . M a j , Problemy
nowej
s. 13; t e n ż e , Ruch..., s. 15 n.
M a j , Ruch..., s. 16.
" i Ibidem,
s. 16.
« Ibidem,
s. 16.
5 0
kultury
wsi, " P r z e w o d n i k
Wiejski", nr
5-6: 1936,
MIROSŁAWA
68
DROZD-PIASECKA
w sprzeczności z n i m i . U b r a n i a współczesne są tańsze i higieniczniejsze
od d a w n y c h , a bardzo istotne względy społeczne świadczą o t y m , iż
na niektórych terenach strój l u d o w y był swoistą liberią, którą kazano
zakładać chłopom w okresie poddaństwa i pańszczyzny, przez co samo
nie może o n oddawać prawdziwego ducha chłopskiego «». Jednocześnie
jednak K . M a j przyznaje, że wznowienie i zachowanie s t r o j u ludowego
jest ważnym c z y n n i k i e m społecznym z tego względu, że " l u d z i e j e d n a
k o w o u b r a n i łatwiej nawiązują łączność ze s o b ą ' ' « ,
drugiej jednak
s t r o n y istnieją już liczne przykłady, że część chłopów zarzuciła swój
strój ze względu na "niewłaściwe odnoszenie się do n i c h i n t e l i g e n c j i
i l u d z i w m i a s t a c h " « . T e n c z y n n i k społeczny zdaniem K. Maja działa
i będzie działać. Uznaje o n rację "zachowania ubiorów t r a d y c y j n y c h na
w s i jako ubiorów odświętnych, w w y p a d k u g d y b y te u b r a n i a udało się
narzucić również i n t e l i g e n c j i , co przyczyniłoby się do j e j z d e m o k r a t y
z o w a n i a " ««, ale j a k sceptycznie dodaje, n i e w i d z i t a k i c h możliwości na
przyszłość.
Dotychczasowy stosunek do k u l t u r y w s i był t y p o w o przedmiotowy.
Chłop był t e m a t e m twórczości, szczególnie w dziedzinie k u l t u r a l n o - a r
tystycznej, poświęcano m u poezję, literaturę,
m a l a r s t w o . Czerpano
z jego k u l t u r y różne elementy, które stawały się s u r o w c e m dla twórców
i n t e l i g e n c k i c h . I dopiero w ostatnich latach n a s k u t e k przeobrażeń spo
łecznych i ekonomicznych rozwinął się proces " w y c h o d z e n i a chłopów
do k u l t u r y w charakterze p o d m i o t u ( t w ó r c y ) " " . P r z e m i a n y zachodzą
ce w życiu w s i wskazują, "że prężność społeczeństwa chłopskiego z n a j
duje się w s t o s u n k u w p r o s t p r o p o r c j o n a l n y m do procesu upowszechnia
nia k u l t u r y " «*. Liczne r e f o r m y społeczne przyczyniają się do tego, że:
z
"społeczeństwo
chłopskie
dochowuje
się
własnych
powieściopisarzy,
poetów,
m a l a r z y , rzeźbiarzy, muzyków, n a u c z y c i e l i , u c z o n y c h i t p . L i c z b a i c h będzie w z r a s
tać w
zależności
nego,
kulturalnego.
poprzez
od p r o c e s u
demokratyzację
"wchodzenia
powoduje
Wchodzenie
demokratyzowania
Społeczeństwo
gospodarczą,
chłopów podobnie,
pogłębienie
na
nowe
i
polityczną
i
do k u l t u r y jako
kulturalną" .
50
A
j a k i robotników, do k u l t u r y j a k o
poszerzenie
drogi
się życia gospodarczego,
chłopskie w e j d z i e
kultury
źródeł
w
kultury
naszym
i
jej
państwie
twórca
sam
proces
jej
i
robotniczego
podmiot
życia
publiczno-państwowego
się
Ibidem, s. 17-18.
"« Ibidem, s. 18.
« Ibidem, s. 19.
«« Ibidem,
s. 20.
w Ibidem, s. 24.
« Ibidem, s. 24.
» Ibidem,
s. 26.
•» I b i d e m , s. 27.
i kultury. Ruch
wsi"»».
podmiotu,
przewartościowanie...
odbywa
pod w p ł y w e m przeobrażeń społecznych, które czynią ze społeczeństwa
w i e j s k i e j . . . pamiętać m u s i o t y c h drogach r o z w o j u
politycz
jej
właśnie
chłopskiego
młodzieży
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J
G9
Starając się dać pełniejszy obraz życia psychicznego chłopa p o w i
n i e n o n zwrócić uwagę i na to, j a k mieszkaniec w s i odczuwa piękno,
które jest formą uczuciowo-estetyczną życia, a świadczy o n i m wnętrze
izby, zabawa, śpiew, kolorowe obrazy i rzeźby. Ostre i pstrokate b a r w y
podobają się ludności w i e j s k i e j . Dlatego też zakupuje ona n a odpustach
kolorowe obrazy o treści r e l i g i j n e j , oprawiane w złote r a m y , dewocjo
nalia i inne p r z e d m i o t y , j a k n p . landszafty i m a k a t y . N i e w i e l k i e znacze
nie ma dla t y c h nabywców f a k t , że są one tanie l u b przedstawiają t e
matykę religijną. N i e decyduje o zakupie wartość artystyczna p r z e d m i o
t u , lecz jego " p s t r o k a c i z n a " . Gros z t y c h wyrobów, j a k n p . różne świec
kie małomiasteczkowe landszafty, z a k u p y w a n y c h jest przez chłopów
t y l k o z u w a g i n a to, że posiadanie i c h uważają za dowód, iż są ludźmi
0 wyższej k u l t u r z e . N i e zdając sobie z tego s p r a w y , hołdują więc gustom
małomiasteczkowym. Podobnie dzieje się i w i n n y c h dziedzinach wytwór
czości a r t y s t y c z n e j . N p . m a s o w y m zjawiskiem współczesnym jest sprze
dawanie przez chłopów a r t y s t y c z n y c h wyrobów przemysłu ludowego
1 n a b y w a n i e w zamian artystycznie bezwartościowych przedmiotów
(m. i n . sprzedawane są ręcznie tkane k i l i m y , a zakupywane fabrycznie
w y p r o d u k o w a n e k a p y na łóżka). Z j a w i s k a tego nie można tłumaczyć
j e d y n i e względami e k o n o m i c z n y m i (sprzedając wyrób droższy, n a b y
wają tańszy), ale i psychospołecznymi. Fabryczna kapa jest dla n i c h
s y m b o l e m "pańskiego" n a k r y c i a na łóżko « .
K. M a j k r y t y c z n i e odnosił się również do sposobów obchodzenia u r o
czystości dożynkowych w s k a l i p o w i a t u i k r a j u , które jego zdaniem p r z y
czyniały się do zatracania przez chłopów godności l u d z k i e j , podczas g d y
właściwa droga prowadziła przez podniesienie i c h świadomości społecz
n e j . Poglądy K. Maja niestety n i e wywarły znaczniejszego wpływu n a
sposób podejścia do t r a d y c y j n e j k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j związków
młodowiejskich.
O d n o t o w a n i a w y m a g a również f a k t , iż w latach 3 0 - t y c h z kręgu
A k a d e m i c k i e j Młodzieży W i e j s k i e j , skupionej wokół miesięcznika p o
święconego s p r a w o m r u c h u ludowego — "Młoda Myśl L u d o w a " , w y
chodzą p o s t u l a t y skierowane na twórczą koegzystencję miasta ze wsią
w dziedzinie k u l t u r y i s z t u k i . Propozycje te idą w k i e r u n k u u t r z y m a n i a
i r o z w i j a n i a t y c h wyłącznie elementów ludowości, "które przedstawia
ją potencjalne zdolności do życia"
włączenia i c h " w e wszystkich dzie
dzinach do s k a r b u d o r o b k u o g ó l n e g o " . Natomiast należy zaniechać
sztucznego k u l t y w o w a n i a t y c h właściwości w s i , które "umrzeć muszą",
a w to miejsce wchłaniać rzeczy nowe i przyswajać j e tłumacząc na
6 2
63
• i Ibidem,
s. 73.
« J. Krzemień,
s. 16.
•> I b i d e m , s. 16.
Granica
dwóch
kultur,
"Młoda
Myśl L u d o w a " ,
n r 1: 1932,
MIROSŁAWA
70
DROZD-PIASECKA
"język w s i " . Dokonanie analizy wzajemnego k u l t u r a l n e g o oddziaływa
n i a miasta i w s i , sformułowanie t y c h zagadnień oraz wytyczenie dróg
zorganizowanego działania w i n n o być j e d n y m z naczelnych celów mło
d y c h ludowców. Wieś p o w i n n a stać się również l a b o r a t o r i u m naukowego
badania zarówno w zakresie przeszłości, j a k i p r z e m i a n obecnych. Cel
t a k i mógłby być realizowany w specjalnym i n s t y t u c i e
badawczym.
Wśród 5 podstawowych sekcji prowadzących działalność naukową t e j
placówki, jedna z n i c h zajmie się s p r a w a m i r e g i o n a l i z m u etnograficz
nego, f o l k l o r e m , sztuką ludową, tradycją, w i e r z e n i a m i l u d o w y m i za
równo od s t r o n y żywotności t y c h zjawisk, j a k też i c h zanikania i prze
kształcania pod wpływem m . i n . zachodzących procesów u r b a n i z a c y j
n y c h i obyczajowych. W c i e l e n i e m w życie i d e i tego i n s t y t u t u p o w i n n a
zająć się młodzież akademicka i młoda inteligencja pochodzenia chłop
skiego .
6i
Zamierzenia te w I I Rzeczypospolitej nie doczekały się jednak rea
l i z a c j i i pozostały jedynie w sferze p o s t u l a t ó w .
Pojawiających
się i niknących swoistych efemeryd.
Obok założeń teoretycznych poszczególnych działaczy r u c h u l u d o w e
go na polu k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j , zakres, k i e r u n e k zainteresowań
oraz stosunek do s z t u k i ludowej i n t e l i g e n c j i chłopskiej odzwierciedla
ją deklaracje ideowe, p r o g r a m y i s t a t u t y różnych s t r o n n i c t w i o r g a n i
zacji chłopskich. Są one s w o i s t y m i s y n t e t y c z n y m i ujęciami egzemplifi
kującymi główne idee, poglądy i oczekiwania związane z tą gałęzią a r
tystycznej twórczości w i e j s k i e j .
Do zakończenia I w o j n y światowej zawarte w n i c h sformułowania
kładły nacisk głównie na znaczenie ekonomiczne rękodzieła i przemysłu
ludowego (domowego). Zwrócenie u w a g i na sensu
stricto
artystyczną
twórczość ludową datuje się dopiero od l a t 20-tych bieżącego stulecia.
Po raz pierwszy s p o t y k a m y się z nią w Programie Polskiego S t r o n
n i c t w a Ludowego " W y z w o l e n i e " z 1925 r. P u n k t 82 tego d o k u m e n t u
stwierdza: "obowiązkiem państwa jest również popieranie twórczości
artystycznej, zwłaszcza twórczości l u d o w e j " . A r t y s t y c z n a twórczość
ludowa obejmuje w t y m p r z y p a d k u szeroki wachlarz gałęzi działalnoś
ci artystycznej l u d u wiejskiego, w którym mieści się zarówno szeroko
pojmowana plastyka, j a k rękodzieło i f o l k l o r . Ważny akcent w t y m
sformułowaniu s t a n o w i uznanie, że popieranie tej twórczości jest obo
wiązkiem państwa. Oprócz wyodrębnienia wartości artystycznej twór
czości l u d o w e j , podlegającej szczególnej opiece, w dalszych p u n k t a c h
(pt. 109 i 115) p r o g r a m u zwrócono uwagę na znaczenie gospodarcze
6 5
J. Krzemień,
n r 4: 1932, s. 10-13.
6 1
« Program
S. L a t o , W.
s. 236.
W sprawie
naukowego
badania
wsi, "Młoda
Myśl
Ludowa",
Polskiego
Stronnictwa
Ludowego
"Wyzwolenie"
z 16 III 1925, [w:]
S t a n k i e w i c z , Programy
Stronnictw
Ludowych,
W a r s z a w a 1969,
71
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J
wytwórczości rzemieślniczej oraz przemysłu l u d o w e g o . P u n k t 115 gło
si: iż: " o d w i e c z n y polski przemysł l u d o w y (tkactwo, przerób wełny, l n u
i k o n o p i , przemysł drzewny, koszykarski itp.) p o w i n i e n odegrać poważ
ną rolę z a t r u d n i e n i a i uprzemysłowienia ludności w s i nie zajętej przez
r o l n i c t w o l u b zajętej przez nie w s t o p n i u niedostatecznym" . D l a jego
właściwego f u n k c j o n o w a n i a niezbędne jest usprawnienie t e c h n i k i i j a
kości wytwórczości, które najlepiej mogą być przeprowadzone p r z y zor
ganizowaniu zasad spółdzielczych. Sprawą bardzo ważną jest, aby prze
mysł l u d o w y " n i e stawał się przemysłem chałupniczym, w y z y s k i w a n y m
i tracącym cechy etniczne i a r t y z m l u d u polskiego i żeby urastał do
wyżyn przemysłu najlepiej zaspokajającego potrzeby ludności z włas
n y c h surowców i przez miejscową ludność" . W sformułowaniach t y c h
obok ekonomicznych walorów, j a k i e posiada t r a d y c y j n y przemysł l u d o
w y przynoszący dodatkowe źródło zarobku ubogiej ludności w i e j s k i e j ,
w sposób pośredni zostały podkreślone i inne cechy, a mianowicie a r
t y z m twórczy l u d u polskiego oraz jego etniczny charakter.
66
67
68
Rozwinięcie zagadnień k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j przynosił P r o g r a m
Polskiego S t r o n n i c t w a Ludowego " P i a s t " , u c h w a l o n y na V Nadzwyczaj
n y m Ogólnopolskim Kongresie w K r a k o w i e w 1926 r. Już w części
wstępnej podkreślono wartości patriotyczne l u d u i jego k u l t u r y , a w a r t .
18 zawierającym treści programowe S t r o n n i c t w a , zadeklarowano zobo
wiązanie:
"PSL
badanie
Piast
otoczy
i rozwijanie
opieką
wszelkie
k u l t u r y ludowej,
organizacje
i i n s t y t u c j e , mające
a p r z e z to w z b o g a c a n i e
Obrzędy i z w y c z a j e l o k a l n e i ogólnonarodowe, stroje l u d o w e ,
nictwo,
słowem w s z y s t k o , co n a d a j e
prastarej
przeszłości
i twórczości
naszej
na
celu
kultury
narodowej.
zdobnictwo
i budow
w s i s w o i s t e c e c h y , co świadczy o j e j
kulturalnej
znajdzie
również
życzliwą
opiekę
P S L Piast" .
6 8
Działacze t e j organizacji nie t y l k o dostrzegli wartości t r a d y c y j n e j
k u l t u r y l u d o w e j oraz p i e r w i a s t k i patriotyczne w niej zawarte, lecz i za
d e k l a r o w a l i wysiłki zmierzające do j e j badania i r o z w i j a n i a w imię
wzbogacania k u l t u r y narodowej. Ponadto dość ściśle określili, jakiego
t y p u twórczość będzie p r z e d m i o t e m i c h opieki. Jest to pierwszy p r o
g r a m , który t a k jasno precyzuje miejsce k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j w k u l
t u r z e całego n a r o d u .
Ideę tę powtórzy w r o k później P r o g r a m S t r o n n i c t w a Chłopskiego,
lapidarnie formułując, iż " S t r o n n i c t w o Chłopskie otoczy szczególną opie
ką kulturę i sztukę opartą na p i e r w i a s t k a c h l u d o w y c h " ™. P e w n y m n o «• Ibidem,
s. 241.
»' Ibidem,
s. 241.
Ibidem,
s. 241.
88
«» I b i d e m , s. 198.
«
Lato,
Stronnictwo
Chłopskie,
program,
S t a n k i e w i c z , op. cit., . 285.
s
statut,
instrukcje,
Warszawa
1927,
[w:]
ir
;!i
MIROSŁAWA
72
DROZD-PIASECKA
v u m i rozszerzeniem w stosunku do poprzedniego d o k u m e n t u jest w t y m
p r z y p a d k u zobowiązanie do objęcia opieką nie wyłącznie różnorodnych
f o r m t r a d y c y j n e j k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j , lecz i twórczości opartej na
p i e r w i a s t k a c h l u d o w y c h . P o s t u l a t y P S L " P i a s t " odnoszące się do k u l t u
r y i s z t u k i ludowej zostały nieomal dokładnie powtórzone następnie
w sformułowaniach a r t . 12 P r o g r a m u S t r o n n i c t w a L u d o w e g o z 1931 r. « .
Również w deklaracji ideowo-programowej Ogólnopolskiego Związ
k u A k a d e m i c k i e j Młodzieży L u d o w e j z 1928 r. postulowano w pracy
społecznej t e j organizacji n a d r o z w o j e m m a t e r i a l n y m i d u c h o w y m w s i ,
oprzeć się na "...rodzimej k u l t u r z e l u d o w e j p r z y należytym uwzględnie
n i u j e j regionalnych odrębności" . W t y m e n i g m a t y c z n y m sformuło
w a n i u kryły się oczywiście i p i e r w i a s t k i s z t u k i l u d o w e j , ale zagadnie
nie to nie zostało szerzej rozwinięte.
B r a k stabilizacji gospodarczej w 20-leciu międzywojennym, liczne
k r y z y s y , niemożność zapewnienia dostatecznego r y n k u pracy dla l u d
ności zbędnej p r o d u k c y j n i e na w s i oraz szereg i n n y c h p r z y c z y n n a t u r y
ekonomiczno-społecznej w r a z z szerzącymi się zasadami a g r a r y z m u sto
ją u podłoża z a k t y w i z o w a n e j działalności ekonomicznej s t r o n n i c t w l u d o
w y c h i związków młodzieży w i e j s k i e j również na p o l u s z t u k i l u d o w e j .
W 1936 r. na posiedzeniu Zarządu Głównego Związku Młodzieży
W i e j s k i e j RP " W i c i " zatwierdzone zostały "zasady działalności gospo
darczej Związku, mające na celu zorganizowanie i n i c j a t y w y chłopskiej
na szerokim froncie gospodarczym mas w i e j s k i c h " . W punkcie 4 c-e,
tego d o k u m e n t y czytamy:
72
M
I
I.
7S
"GKG
li
rozpatrują
r u c h spółdzielczy
już
placówek
tów
przemysłu
koronkarstwo
bezpośrednie w i d o k i r e a l i z a c j i i n i c j a t y w y spółdzielczej, jeże
n a terenie
spółdzielczych
domowego
itd.);
gminy
n i e istnieje, l u b w z m o c n i e n i a
względnie
i
wspólnoty
zdobniczego
hafty,
... i n n y c h warsztatów przetwórczości
opartej
(wikliniarstwo,
c e r a m i k a , cegielnictwo,
uwadze,
że
tych
organizacja
sposób użyteczny
urzeczywistniając
obecnie
potężnym
... w
(zabawkarstwo,
kalnym
w
pracy
placówek
tysiące młodej
pożądane
klinem
i
kadry
ze w s z e c h
miar
obcoplemiennego
snycerstwo
warszta
tkaniny
ludowe,
n a materiale
itd.). Należy
ich wykorzystanie
intelektualnej
mieć
handlowe
i wiejskiej,
zbliżenie w s i i m i a s t a ,
elementu
istniejących
zakresie
lo
na
zajęłoby
i miejskiej,
rozdzielonych
eksploatacyjnego" .
74
D o k u m e n t ten jest dla naszych rozważań ważny przede w s z y s t k i m
dlatego, że kładzie nacisk głównie na w a l o r y ekonomiczne różnych dzie
dzin s z t u k i l u d o w e j , ujętej w t y m p r z y p a d k u w r a m y przemysłu domo
wego i zdobniczego oraz postuluje współpracę między m i a s t e m a wsią
7 1
L a t o , S t a n k i e w i c z , op. cit., . 302.
s
"
A r t . 6. D e k l a r a c j i i d e o w o - p r o g r a m o w e j Ogólnopolskiego Z w i ą z k u A k a d e m i c
k i e j Młodzieży L u d o w e j 1928 r., "Młoda Myśl L u d o w a " , n r 2: 1928, s. 16-18. c y t .
z a Akademicka
młodzież ludowa
w I I Rzeczypospolitej.
Relacje,
materiały,
doku
menty, oprać, zbiór, pod r e d . S . M a l a w s k i e g o , W a r s z a w a 1974, s. 44.
» Związek Młodzieży
Ibidem,
s. 132.
7
74
Wiejskiej
RP "Wici"
s. 131-132.
73
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J
na płaszczyźnie s z t u k i l u d o w e j . W p e w n y m sensie uzupełniała go U c h w a
ła Ogólnozwiązkowej K o n f e r e n c j i Koleżanek z 1939 r. Podkreślając zna
czenie piękna j a k o c z y n n i k a wychowawczego uchwała zalecała zwróce
nie u w a g i n a te wszystkie m o m e n t y , które "pozwolą poprzez p i e r w i a
stek piękna pogłębić i poszerzyć życie duchowe w s i " . P r a k t y c z n i e zaś
realizacja tego zamierzenia przebiegać miała poprzez czytelnictwo ksią
żek, organizowanie przedstawień t e a t r u ludowego, pielęgnowanie pieśni
oraz usuwanie ze w s i tandety w sprzętach i zdobnictwie mieszkań w dą
żeniu do stworzenia własnego s t y l u życia chłopskiego. Naturalną dzie
dziną p r z e j a w i a n i a się piękna za sprawą k o b i e t y jest ubiór i strój r e g i o
n a l n y , h a f t i k o r o n k a r s t w o oraz urządzenie d o m u wewnątrz i zew
nątrz" 76. S z t u k a l u d o w a zyskała w t y m sformułowaniu nową jakość —
wartość estetyczną, oraz stała się r e p r e z e n t a t y w n y m wykładnikiem s t y
l u życia w a r s t w y chłopskiej, odróżniającej ją spośród i n n y c h w a r s t w
i g r u p społecznych, a zatem zyskała rangę wyróżnika społecznego.
75
Podstawowe myśli i poglądy działaczy s t r o n n i c t w l u d o w y c h z o k r e
su I I Rzeczypospolitej w zakresie k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j były k o n t y
nuowane również w czasie o k u p a c j i n i e m i e c k i e j . Przygotowując się do
życia w w o l n e j ojczyźnie S t r o n n i c t w o L u d o w e " R o c h " w 1943 r. sfor
mułowało Deklarację Ideowo-Programową, której pt. 2. głosił, iż " R u c h
l u d o w y wyraża niezłomne przeświadczenie, że z r o d z i m y c h p i e r w i a s t
ków k u l t u r y l u d o w e j odrodzi się treść k u l t u r y narodowej oraz s t y l ży
cia p o l s k i e g o " " . Z a w a r t a jest w t y m s t w i e r d z e n i u k o n t y n u a c j a myśli
r o m a n t y c z n e j i późniejszej neoromantycznej, które odrodzenie k u l t u r y
n a r o d u widziały w k u l t u r z e w a r s t w y chłopskiej. K u l t u r a i sztuka l u d o
w a , a przede w s z y s t k i m zawarte w niej rodzime p i e r w i a s t k i , mają
w t y m p r z y p a d k u rangę odnowicielską — twórczą n i e t y l k o d l a k u l t u
r y l u d o w e j , ale szerzej k u l t u r y narodowej, są życiodajną siłą n a r o d u ,
na podstawie której odrodzi się on, a z n i m specyficzny s t y l życia p o l
skiego. Doceniając t e n społeczny aspekt narodowotwórczy s z t u k i l u d o
w e j również Ruch L u d o w y w d e k l a r a c j i ideowo-programowej z 1943 r.
futurologicznie określa, iż w przyszłej Polsce sztuka (wespół z nauką)
otoczona będzie troskliwą i pieczołowitą opieką oraz stworzone j e j zo
staną j a k najpomyślniejsze w a r u n k i r o z w o j u . W dokumencie n i e w p r o
wadzono rozróżnienia n a sztukę ludową i sztukę elitarną (profesjonal
ną). T e r m i n s z t u k a obejmuje w n i m całokształt artystycznej twórczości
narodu.
78
M i m o l i c z n y c h , cennych u w a g i twórczych pomysłów a n i działacze
r u c h u ludowego i młodowiejskiego, a n i inteligencja pochodzenia chłop«
Ibidem,
s. 167.
"
Ibidem,
s. 168.
"
L a t o , S t a n k i e w i c z , op. cit., s. 338.
™ Deklaracja
Programy
ideowo-programowa
Stronnictw
Ludowych
Ruchu
(1852-1959),
Ludowego
Warszawa
z 1943 r., [w:]
1962, ,s. 276.
S.
Lato,
MIROSŁAWA
74
DROZD-PIASECKA
skiego n i e m i e l i sprecyzowanego poglądu na temat artystycznej twór
czości plastycznej w a r s t w y chłopskiej. Koncentrując uwagę na t y c h zja
w i s k a c h k u l t u r y ludowej, które były zarówno wyróżnikami w a r s t w y
chłopskiej, j a k i wartościami g o d n y m i podniesienia do r a n g i narodo
w y c h w dziedzinie ludowej twórczości artystycznej dostrzegli głównie
obrzędy, u s t n y i muzyczny f o l k l o r w i e j s k i , strój regionalny, zdobnictwo
oraz przemysł domowy.
Również propaganda prasowa k i e r o w a n a do w s i poza nawoływaniem
do r e a k t y w o w a n i a ludowego przemysłu domowego w celach k o m e r c j a l
n y c h , ochrony "swojszczyzny" przed zupełnym z a n i k i e m i " k r z e p i e n i e m
serc" s t w i e r d z e n i a m i , że sztuka ludności w s i jest źródłem n a t c h n i e n i a
dla s z t u k i narodowej nie precyzowała właściwie żadnego k o n s t r u k t y w
nego stanowiska w odniesieniu do s z t u k i l u d o w e j . Prasa przeznaczona
d l a odbiorcy wiejskiego, mająca nieporównanie szerszy zakres oddziały
w a n i a niż i n t e l e k t u a l n a p u b l i c y s t y k a społeczno-kulturalna wykazywała
szczególną nieudolność i b r a k zainteresowania tą problematyką.
Poza propagowaniem l i c z n y c h dziedzin przemysłu domowego i cha
łupnictwa oraz i n f o r m o w a n i e m o n i c h , czasopisma kierowane do w s i
lansowały swoisty l i r y c z n y , chłopomański obraz "rodzenia się wszech
obecnej s z t u k i l u d o w e j , pod strzechą, w czas później jesiennej słoty...,
czarodziejskiej w s w y m p r y m i t y w n y m pięknie ... t w o r z o n e j duszą l u d u ,
duszą słońcem i sokami ziemi zapłodnioną... wiecznie żywą i niezwycię
żoną" ™. Uczulały wyobraźnię czytelników na nieuczonych grajków —
Janków muzykantów; strugających k o z i k i e m pastuszków, których s w o j
ska twórczość przenikała duszę, oraz wyrażały s m u t e k z powodu w y m i e
r a n i a s z t u k i l u d o w e j w ogóle. Ostrzegały, że sztuka l u d o w a " t a k a cał
k i e m swoja, odwieczna, prosta, odbiciem będąca swojej ziemi, swej p r z y r o
d y , swego nieba, która stała się chlebem żywym artystów" jest obecnie
zagrożona zarówno przez obce, fabryczne wzory, j a k i nawoływania do
u t r z y m a n i a dawnego c h a r a k t e r u , co powoduje hamowanie j e j swobod
nego rozwoju. Publicyści " f i l o z o f i c z n i e " m o t y w o w a l i , iż: " t a k i e jest prze
znaczenie każdego p r y m i t y w u . W miarę r o z w o j u k u l t u r y zamiera n i e uczony skowrończy śpiew duszy człowieka; ustępuje on miejsca róż
n y m s n o b i z m o m " , ale równocześnie dodając c z y t e l n i k o m o t u c h y do
w o d z i l i , że sztuka l u d o w a po e w o l u c j i i uproszczeniach powraca " w p o
k o r n y c h p r e l u d i a c h szopenowskich, b y wyśpiewać cichą tęskontę czło
w i e k a " . Kreśląc o p t y m i s t y c z n y w a r i a n t j e j r o z w o j u zaznaczali, iż
uprzednio ludzie wiejscy nie doceniali s w y c h prac a r t y s t y c z n y c h , ale
8 0
81
82
"
J. Kłosowski,
W
czas późnej
jesieni.,.,
45: 1929, s. 11. D o d a t e k do n r 307 " I l u s t r o w a n e g o
8 0
Z. K a ń s k a , Dorobek
kulturalny
8 1
Z. A n d r z e j e w s k i ,
Wartość
l : 1938, s. 22.
* Ibidem.
8
5 22.
"Kurier Naukowo-Literacki",
wsi polskiej,
sztuki
nr
K u r i e r a C o d z i e n n e g o " , z X I 1929 r.
ludowej,
" S i e w " , n r 14-15: 1934, s. 176.
„Młoda
Myśl
Ludowa",
nr
75
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J
"dziś już z r o z u m i e l i , j a k cenny skarb k u l t u r y narodowej jest powierzo
n y i c h pieczy, więc niechybnie go przed niebezpieczeństwem zatracenia
ochronią, coraz więcej wzbogacać go będą, a c i co ze w s i w zgiełk miast
poszli, n a u k i zasób powiększywszy i z s z t u k i rodzimej ciągnąc moc —
tworzyć będą rzeczy piękne, rzeczy nowe — k u l t u r y polskiej rozszerza
jąc zasięg, pomnażając j e j b o g a c t w o " . Czasopisma dla l u d u zachęcały
do pracy artystycznej w sferze szeroko pojmowanej s z t u k i l u d o w e j .
P r z y t y m powoływały się na j e j wyższość n a d sztuką miejską nie t y l
k o w dziedzinie rozwiązań f o r m a l n y c h , ale i walorów m o r a l n y c h :
83
"na
dze,
w s i n i k t nie wyładowuje
a l e po
to, a b y
wytwór
miejska
jest w y t w o r e m
sztuka
ludowa
swe
swego
z wyrachowania
motywy
t a l e n t u po
tego t a l e n t u
czerpie
to, a b y b r a ć
służył d l a g r o m a d y .
z a to
pienią
Natomiast
sztuka
n a z y s k i służy t y l k o l u d z i o m
bezpośrednio
z przyrody,
bogatym...
natomiast
sztuka
m i e j s k a ze s z t u k i ludowej... j a k b y się doskonaliła i przerabiała do g u s t u k l i j e n t a " .
84
Z t y c h względów sztuka ludowa, która jest uzewnętrznieniem t a l e n
tów chłopskich i służy całemu środowisku, w i n n a być przez ludność
wiejską szczególnie pielęgnowana, doskonalona i rozwijana.
W w y n i k u oddziaływania ideologii r u c h u ludowego, k o n k r e t n e j p r a
cy działaczy chłopskich oraz prasy przeznaczonej dla w s i zainteresowa
nie sztuką ludową w organizacjach l u d o w y c h i związkach młodzieży
w i e j s k i e j polegało głównie na pielęgnowaniu f o l k l o r u , pieśni, obrzędów
dorocznych i r o d z i n n y c h , zwyczajów oraz inscenizacjach t e a t r u l u d o w e
go czy obrzędowego.
Koła w i c i o w e urządzały przedstawienia teatralne, wieczornice po
łączone z tańcami i śpiewami. Zakładały chóry, kapele, t e a t r y a m a t or
skie, przygotowujące młodzież zawodowo k o n k u r s y rolnicze, dbały o w y
chowanie fizyczne i poziom przysposobienia wojskowego. W dziedzinie
s z t u k i l u d o w e j przywiązywały wagę do podnoszenia e s t e t y k i mieszkań
i zagród chłopskich przez dobór odpowiednich m e b l i i obrazów oraz za
kładanie ogródków k w i a t o w y c h p r z y domach. Wszystkie koła związków
młodochłopskich pielęgnowały strój l u d o w y (regionalny), głównie zaś
koła k r a k o w s k i e i łowickie, ale nie noszono go na codzień, lecz wyłącz
nie z okazji większych świąt, obchodów i t d . Świętem pozwalającym za
prezentować u b i o r y poszczególnych regionów k r a j u były przede wszy
s t k i m dożynki. Rekultywację s t r o j u na szerszą skalę uniemożliwiały n i e
p r z y c z y n y świadomościowe, ale ekonomiczne. Był on b o w i e m drogi. N a
t o m i a s t próby odnowienia zniszczonych ubrań przodków dawały opacz
ne r e z u l t a t y , n a temat których n e g a t y w n i e wypowiadał się K. M a j .
Z t y c h samych powodów (ekonomicznych) równie nie najlepsze efekty
przynosiły wysiłki szycia strojów r e g i o n a l n y c h dla potrzeb teatrów l u
d o w y c h . Względy ekonomiczne zadecydowały o t y m , że strój l u d o w y
odegrał również rolę czynnika dezintegrującego społeczność wiejską. N a
s
» K a ń s k a , op. cit., s. 176.
8 1
S . B a ń c z y k , O sztukę ludową, " W i c i " , n r 3: 1935, s. 4.
MIROSŁAWA
76
| \
DROZD-PIASECKA
jego zakup m o g l i sobie pozwolić jedynie najzamożniejsi gospodarze.
Sprzyjało to rozdźwiękom społecznym w obrębie w s i . Co więcej, stroje
ludowe zaczęli nosić i n t e l i g e n c i podszywający się pod chłopów. Z a i s t n i a
ła więc paradoksalna sytuacja, że właściwie głównie i c h cechował .
W pracach kół młodzieżowych począwszy od l a t 3 0 - t y c h coraz więk
szego znaczenia nabiera zdobnictwo ludowe. N p . sekcje żeńskie ze szcze
gólnym p i e t y z m e m zajmowały się hafciarstwem, co pozwalało i m n i e
t y l k o specyficznie zdobić wnętrza izb koła, ale sprzedawać i wytwarzać
dla siebie w y s z y w a n e obrusy, ręczniki czy bieliznę. Haftując k o r z y s t a
no zazwyczaj z wzorów t r a d y c y j n y c h , lecz nie ograniczano i n d y w i d u a l
nej i n w e n c j i artystycznej. P r z y t y m często zdarzało się, że n i e t r z y m a
no się ściśle wzorów regionalnych, ale dość swobodnie przenoszono m o
t y w y z jednego regionu na d r u g i (np. haft k u r p i o w s k i , wołyński i k a
szubski na teren Wielkopolski). Chętnie zajmowano się również k o r o n
k a r s t w e m (głównie w Małopolsce), w y e i n k a r s t w e m i n a l e p i a n k a m i (prze
de w s z y s t k i m w Łowickiem), które bardzo szybko przeniosły się poza
granice macierzystych regionów. W programach kursów żeńskich roz
w i j a n o — postulowany przez I . Solarza przedmiot " z d o b n i c t w o " — n a
bazie t r a d y c y j n y c h surowców i r o z w i j a n y c h twórczo elementach regio
n a l n y c h . Nauce i w y c h o w a n i u plastycznemu służyło również M u z e u m
Ludoznawcze Wielkopolskiego Z M W otwarte w 1936 r >
83
:
Z i n n y c h f o r m artystycznej działalności plastycznej
propagowano
t k a c t w o (szczególnie wyrób kilimów i dywanów). W y r o b y te zdobiły
świetlice i d o m y ludowe, a także były zbiorowo zbywane. Starano się
również, aby b u d y n e k i sprzęty w lokalach kół utrzymać w r e g i o n a l
n y m s t y l u . Dobrą reklamą s z t u k i l u d o w e j były w y s t a w y organizowane
przez młodzież zrzeszoną w kołach dla mieszkańców w s i , n a których
prezentowano swój dorobek w t y m zakresie.
K u l t u r a i sztuka l u d o w a w ideologii i działalności związków młodowiejskich służyć miały podkreśleniu specyficznych cech nie t y l k o sa
mej w a r s t w y chłopskiej, ale i całego n a r o d u . Ujawniać, że posiada ona
własną kulturę, cenną dla r o z w o j u k u l t u r y ogólnonarodowej. Nawią
zywały do wątków r o m a n t y c z n y c h , iż dzięki zachowaniu i r o z w i j a n i u
rodzimej twórczości, m i m o zabiegów wynaradawiających w okresie za
borów, naród zachował swą odrębność i j e j świadomość. Sztuka była
w t y m p r z y p a d k u poważnym a r g u m e n t e m . Doceniana przez gros i n
teligentów i w y b i t n y c h przedstawicieli n a r o d u znakomicie
egzempli
fikowała wartości k u l t u r y chłopskiej wobec i n n y c h w a r s t w społecznych.
K u l t u r a ludowa, a w t y m j e j dorobek a r t y s t y c z n y , miały być ponadto
źródłem konsolidacji społeczeństwa polskiego. Stąd szereg poczynań
związków młodowiejskich, mających n a celu zaprezentowanie j e j "poza
własnym środowiskiem (np. dożynki regionalne czy ogólnopolskie, p r z e d
stawienia teatralne w mieście). Sztuka l u d o w a pielęgnowana w środo8 5
L e c h , op. cit, s. 235.
••w
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J
77
wiskach e m i g r a c j i polskiej sprzyjała i n t e g r a c j i różnych g r u p wychodź
ców, pozwalała zaznaczyć odrębność w stosunku do i n n y c h narodowości,
a w konsekwencji umacniała poczucie przynależności narodowej.
Dzięki k u l t y w o w a n i u t r a d y c y j n e j k u l t u r y i s z t u k i l u d o w e j młodzież
wiejska zyskiwała okazję " d o wyrażania przeżyć i upodobań a r t y s t y c z
nych"
oraz sama uczestniczyła w akcie tworzenia j e j n o w y c h w a r
tości, przez co uwrażliwiała się na piękno (np. biorąc a k t y w n y , twórczy
udział w przedstawieniach t e a t r a l n y c h o p a r t y c h n a obrzędowości l u
dowej), pokonywała nieśmiałość. Wszystkie te c z y n n i k i powodowały
u g r u n t o w a n i e się przekonań o wyjątkowej r o l i i miejscu rodzimej k u l
t u r y i s z t u k i w k u l t u r z e narodu, a j e j pielęgnowanie stwarzało okazję
zaimponowania zarówno środowisku w i e j s k i e m u , j a k i m i e j s k i e m u . N p .
ogólna fascynacja p r z e d m i o t a m i rękodzieła ludowego sprzyjała rodze
n i u się w środowisku w i e j s k i m d u m y z jego s z t u k i , podziwianej w m i a
stach oraz uczuciowemu wiązaniu się z j e j wartościami. O d uzdolnień
a r t y s t y c z n y c h młodzieży w i e j s k i e j i potrzeb r u c h u młodochłopskiego za
leżała n a t o m i a s t selekcja treści i f o r m używanych j a k o t w o r z y w o do
dalszego a k t y w n e g o j e j rozwijania. Jednocześnie zaś radość tworzenia
wartości czysto k u l t u r a l n y c h stała się udziałem dużej liczby młodzieży
chłopskiej, umożliwiając j e j przeżywanie nowego rodzaju satysfakcji.
W ideologii i działalności organizacji l u d o w y c h i związków młodzie
ży w i e j s k i e j k u l t u r a i sztuka l u d o w a oraz kojarzone z n i m i wartości
podporządkowane były ideologicznym treściom społeczno-politycznym.
P r z y t y m sztuka l u d o w a pełniła szczególną funkcję "usługową" wzglę
dem szeroko pojmowanego f o l k l o r u . Była swoistą oprawą uświetniają
cą organizowane
i m p r e z y o charakterze obrzędowo-tradycyjnym. Jej
poszczególne dziedziny i elementy (jak n p . zdobnictwo i strój l u d o w y )
w y k o r z y s t y w a n e były również d l a podkreślenia z jednej s t r o n y odręb
ności w a r s t w y chłopskiej, z d r u g i e j tożsamości k u l t u r y
narodowej.
Zgodnie z d u c h e m regionalizmu i a g r a r y z m u otaczano j e opieką, c h r o
niono, r e a k t y w o w a n o ( m . i n . gromadzono różne j e j w y t w o r y w m u
zeach, pokazywano n a w y s t a w a c h itp.), a nierzadko szczegółowo opisy
w a n o oraz d o k u m e n t o w a n o , traktując j a k o niepodważalny dorobek w s i
i całego n a r o d u . W y d a j e się jednak, że zamierzenia działaczy l u d o w y c h
nadania sztuce l u d o w e j w a l o r u ogólnonarodowego n i e zostały w pełni
zrealizowane. P l a s t y k a l u d o w a pozostała bardziej
wyznacznikiem
k u l t u r y
w a r s t w y
c h ł o p s k i e j , niż świadectwem s z t u k i n a
rodowej.
Należy wspomnieć o jeszcze jednej f u n k c j i , jaką pełniła sztuka l u
dowa w środowisku w i e j s k i m , a mianowicie — ekonomicznej. Szczegól
n i e doniosłej n a terenach ubogich, o n i s k i m uprzemysłowieniu i u r b a
nizacji, gdzie pod określeniem przemysł d o m o w y ( l u d o w y , rękodzieło
86
«• Ibidem,
s . 236.
I
MIROSŁAWA
78
DROZD-PIASECKA
I
U
i
l u d o w e czy chałupnictwo) kryły się j e j potencjalne możliwości zapewnienia zarobku najbardziej potrzebującym.
|
IDEA S T Y L U NARODOWEGO
j
!'
!.
;
;:
'
; i
l I
ji
]
=:
]
)
] ,
j
I
1 :
|
] j
! '
• |
:
A SZTUKA
LUDOWA
H i s t o r y c z n y f a k t zjednoczenia n a r o d u w granicach własnego, n i e p o d ległego państwa zrewolucjonizował postawy twórcze artystów profesjo¬
n a l n y c h . Sztuka w s p a r t a a u t o r y t e t e m
i opieką
państwa
ożywiła i zintensyfikowała życie artystyczne. Zaistniały możliwości
stosunkowo nieskrępowanego j e j r o z w o j u oraz swobodnego p r z e n i k a n i a
awangardowych idei i kierunków z i n n y c h krajów. Powstały nowe uczel
nie artystyczne, rozbudowywano dawne. Tworzono nowe działy p l a s t y
k i (w zakresie w y s t a w i e n n i c t w a , g r a f i k i użytkowej, a zwłaszcza p l a k a
t u ) , poszukiwano n o w a t o r s k i c h rozwiązań f o r m a l n y c h i technicznych.
Starano sie sprostać ówczesnym potrzebom s z t u k i wnętrza w dziedzinie
t k a c t w a , c e r a m i k i , wyrobów z m e t a l u etc. Błyskawicznie dojrzewały t e
poglądy na sztukę którymi od l a t k i l k u n a s t u epatowały sie środowiska
twórcze E u r o p y ( F r a n c i i Włoch Niemiec B e l e i i H o l a n d i i czv R o s i i > «
W y r a z e m zewnętrznym teso buineeo życia artystycznego wielości k i e '
runków i o r i e n t a c j i była ilość stowarzyszeń i ugrupowań t w ó r c z y c h
Nastąpiła istna eksplozja sformułowań n o w y c h idei teoretycznych,
programów, manifestów i propozycji a r t y s t y c z n y c h , którym towarzyszy¬
ły k o n k r e t n e realizacje.
Równocześnie pewna grupa artystów programowo przeciwstawiała
się wpływom obcym, stawiając sobie za cel stworzenie s z t u k i polskiej
o odrębnym, n a r o d o w y m obliczu, zwłaszcza przez nawiązywanie do p o l skiej p l a s t y k i l u d o w e j . Zaznaczył się o n w twórczości niektórych for¬
mistów. Później reprezentowali go W. Skoczylas, Z. Stryjeńska, J . Szczep k o w s k i oraz artyści kontynuujący tradycje " P o l s k i e j S z t u k i Stosow a n e j " (W. Jastrzębowski, J . Czajkowski, K . Stryjeński). Gorącym
rzecznikiem t y c h dążeń był J . Warchałowski.
Środowisko twórców profesjonalnych rozdarte więc zostało d y l e m a tern polegającym z jednej s t r o n y na chęci "służenia
ideowym
i estetycznym
potrzebom odradzającego się p a ń s t w a " z d r u giej zaś "wzmożonemu
poczuciu
wolności
i wynikającemu
stąd d ą ż e n i u
d o a u t o n o m i z m u s z t u k i " *» Te zdawałoby się prze¬
ciwstawne k i e r u n k i myśli twórczej występowały j e d n a k łącznie, w e
w z a j e m n y m powiązaniu, uzupełniając się i wzbogacając, a n i e j e d n o k r o t n i e i wykształcając stanowiska pośrednie.
M . W a l l i s , Sztuka
W a r s z a w a 1956, s. 5.
8 7
»»J.
Starzyński,
1973, s. 43.
»• Ibidem,
s. 43.
polska
Polska
dwudziestolecia.
droga
do
Wybór
samodzielności
pism
z
lat
w
sztuce,
1921-1957,
Warszawa
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J
79
Podporządkowanie s z t u k i r y g o r o m "służby" narodowej było w P o l
sce ideą obowiązującą od dawna. Hołdowało j e j już Oświecenie (i s z t u
ka klasycyzmu), a dla R o m a n t y z m u stała się ona wręcz dyrektywą. W y
wodził się z niej cały ówczesny p r o g r a m m a l a r s t w a narodowego, łączą
cy specyficzne pojmowanie narodowego posłannictwa a r t y s t y . P o z y t y
w i z m wniósł do niej nowe elementy głosząc rodzaj społecznego u t y l i t a r y z m u s z t u k i (któremu usiłowali przeciwstawić się bracia Gierymscy,
S. W i t k i e w i c z , J . Sygietyński, opowiadając się bardziej po stronie a u t o
nomicznych dążeń r e a l i z m u i impresjonizmu). A l e równoczesny nawrót
idei r o m a n t y c z n y c h w postaci N e o r o m a n t y z m u k i e r u j e się znów n a
stworzenie s t y l u narodowego i jedności narodowej s z t u k i . Odwoływa
nie się do narodowego i n s t y n k t u artystów polskich miało więc swoje h i
storyczne i tradycjonalistyczne uzasadnienie
A l e nie wystarczyło już
ono a r t y s t o m najmłodszego pokolenia, ponieważ t y p a r t y s t y ideologa,
społecznika, działacza n i e mógł w pełni zaspokoić i c h aspiracji twór
czych.
M o m e n t odzyskania niepodległości państwowej oznaczał d l a większośści artystów polskich (w k r a j u i za granicą) przede w s z y s t k i m "przeła
manie niewolniczego »kompleksu« narodowej służebności i otwarcie n i
czym już n i e ograniczonych perspektyw u p r a w y s z t u k i »jako takiej«" « .
I c h tęsknota do szerokich internacjonalistycznych idei wywołała dąże
nie do dobrowolnej zamiany służby Polsce na pojętą w nowoczesnym
duchu służbę Sztuce.
Pionierzy s z t u k i nowoczesnej na gruncie p o l s k i m n i e w y z n a w a l i j e d
n o l i t e j o r i e n t a c j i estetycznej. Nowatorskie poszukiwania m . i n . k o n s t r u k t y w i s t y c z n e i abstrakcjonistyczne połączone z postawą radykalną w sen
sie społecznym podejmują artyści zorganizowani w grupie "ekspresjo
nistów p o l s k i c h " (1917-1918), którzy w 1922 r. przybierają nazwę " f o r
mistów" i poznańskiego " B u n t u " ; " B l o k " (w l a t a c h 1923-1926); " P r a e sens" (w latach 1926-1929); " A r t e s " (1929 r.); "Artyści R e w o l u c y j n i "
(1930 r.); " G r u p a K r a k o w s k a " (1933 r.); "Czapka F r y g i j s k a " (1934 r.).
Równolegle, j a k b y w odpowiedzi na artystyczne p r o g r a m y " a w a n g a r
d y młodych", rodzi się fala programowego t r a d y c j o n a l i z m u reprezento
wanego m . i n . przez "Wileńskie T o w a r z y s t w o
Artystów Plastyków"
(powstałe w 1920 r.) oraz skupioną wokół warszawskiej Zachęty grupę
" P r o A r t e " (1921 r.); T o w a r z y s t w o " S z t u k a " (założone jeszcze w 1897 r.);
grupę K P — " K o m i t e t P a r y s k i " (powstałą w 1924 r.) występującą z p r o
g r a m e m twórczej k o n t y n u a c j i postimpresjonizmu. K u t r a d y c j o n a l n y m
koncepcjom s z t u k i narodowej skłaniają się również kolejne u g r u p o w a
n i a byłych"wychowanków A k a d e m i i Warszawskiej, n p . " B r a c t w o św. Ł u
kasza" (1925 r.), "Szkoła Warszawsza" (1929 r.), "Loża W o l n o m u l a r s k a "
»• Ibidem,
s. 441
»'
s. 47.
Ibidem,
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
•80
(1932 r.), " G r u p a C z w a r t a " (1936 r.) i "koloryści" sympatyzujący
z " k a p i s t a m i " , m . i n . " Z w o r n i k " (1929 r.), " P r y z m a t " (1933 r.).
Kompromisowego j a k b y rozwiązania między zdobyczami s z t u k i no¬
woczesnej a narodową tradycją poszukują w 20-leciu międzywojennym
m . i n . " R y t m " ( u t w o r z o n y w 1922 r.); " B r a c t w o Św. Łukasza"; Cech A r
tystów Plastyków — "Jednoróg" (założony w 1925 r.); skupiający g r a fików " R y t " . Przesuwają one p u n k t ciężkości d y s k u s j i estetycznej z za-
i
1
:
1
92
!
i
i!
I
gadnień ideologicznych i p r o g r a m o w y c h na kwestię w a r s z t a t u i t z w . dob¬
rego rzemiosła. Rolę podobną spełniał w zakresie sztuk d e k o r a c y j n y c h
założony w 1926 r. " Ł a d " .
Po okresie z a n i k u Polski z m a p y E u r o p y zamanifestowanie odręb
ności narodowej było niewątpliwą koniecznością kulturalną i p o l i t y c z ną. Młode państwo potrzebowało sztuki, która b y podkreślała jego i n
dywidualność, odrębność i niezależność wobec i n n y c h . Zadaniem a r t y
stów było więc stworzenie s z t u k i ogólnonarodowej
reprezentującej
w sposób najbardziej godny dążenia i aspiracje Polaków nie t y l k o na
f o r u m k r a j o w y m , ale i zagranicznym. Inicjatywę tę od samego począt
k u popierało państwo nie t y l k o wspierając sztukę poczynaniami p r o g r a
m o w o - o r g a n i z a c y j n y m i , ale i kierując pod j e j adresem k o n k r e t n e za
mówienia o iakie zabiegały różne ówczesne u e r u o o w a n i a artystyczne
Jest rzeczą zrozumiała ze w t a k i e j s y t u a c j i ograniczenie się wyłącznie
do i n s p i r a c j i f o l k l o r e m i sztuka l u d o w a nie było iuż w stanie sprostać
n o w e m u zamówieniu społecznemu t v m bardziei że w Europie i świe
cie miały miejsce zupełnie odmienne t r e n d y w twórczości a r t y s t y c z n e j .
Sztuka ludowa
k t ó r a o d e b r a ł a wiodąca r o l e w hnrł7pnin ś w i a d o m n ś H n a
rodowei i w a l c e o s t y l n a r o d o w y n a przełomie X I X i XXZr m u s i - f e
siłą rzeczy pełnić f u n k c j e inne w życiu samodzielnego p a ń s t w ! "
f
|!
h
j
|I
j'
i I
h
j ;
S y m p t o m a t y c z n y jest f a k t , iż w y m o g i propagandy państwowej w dziedżinie prezentacji d o r o b k u k u l t u r a l n e g o n a r o d u poza g r a n i c a m i k r a j u
zbiegają się z a m b i c j a m i i i n t e n c j a m i samych rodaków. R e p r e z e n t a t y w ne jest w t y m p r z y p a d k u stanowisko J . Orynżyny piszącej o ekspozycji
polskiej przygotowanej na wystawę przemysłu artystycznego w M o n z y
k M e d i o l a n u (w 1923 r.), a pokazanej uprzednio w Warszawie" D z i s i a j . . . , k i e d y u s t a l o n e są już g r a n i c e R z e c z y p o s p o l i t e j , należy już i w t y m
j ;
swojskim
i :
grafią. G d y b y
rozgardiaszu
n a s z e ubogie k r a c i a s t e k i l i m y wileńskie
sztuki
dekoracyjnej
ustalić g r a n i c e między
| ,
reprezentować
miały p o l s k i przemysł
I i
ją go t y l k o w
Warszawie),
! '
l i z o w a n y m , że k u l t u r a p o l s k a n i e posunęła się od c z a s u , k i e d y aniołowie p i l i miód
artystyczny (upewniano
nasza propaganda
sztuką
c z y też h a f t y
wyrobiłaby
a etno-
Kola
Polek
n a s , że r e p r e z e n t u -
opinię w
świecie c y w i -
u P i a s t a Kołodzieja" •«.
•* Ibidem,
s. 48-49.
'* J . O r y n ż y n a ,
n r 5: 1923, s. 56.
Wystawa
przemysłu
artystycznego
w
Monzy,
„Południe",
81
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J
W obliczu mnogości prądów i kierunków a r t y s t y c z n y c h mecenat pań
s t w a n i e był od razu zdecydowany, co do tego, j a k i m siłom i t e n d e n
c j o m powierzyć swe zamówienie.
Młodzi i starsi tradycjonaliści głosili m . i n . poprzez deklarację S t o
warzyszenia M a l a r z y " P r o A r t e " (powstałego w 1921 r. p r z y warszaw
skiej Zachęcie), iż: " T w o r z y się stowarzyszenie artystów malarzy, m a
jące na celu rozwój m a l a r s t w a polskiego o p a r t y n a zgodnej z d u c h e m
n a r o d o w y m s z t u k i polskiej, przekazanym j e j przez największych m i
strzów" »*.
Stanowisko bardziej eklektyczne zajęło "Wileńskie
Towarzystwo
Artystów Plastyków" (kolebka późniejszej Szkoły Wileńskiej) pod p r z y
wództwem L . Slendzińskiego, głosząc postulat, " a b y na różnych d r o
gach osiągnięte zdobycze artystyczne stały się glebą plenną, z której
w y k w i t n i e sztuka ojczysta w renesansowej pełni i bogactwie. A g d y to
nastąpi, wówczas obwołamy S z t u k i Polskiej »Południe«" •«.
Równocześnie obchodzące w 1922 r. 25-letni jubileusz Towarzystwo
Artystów Polskich " S z t u k a " podsumowując dotychczasowy
dorobek
przypominało o swoich h i s t o r y c z n y c h u p r a w n i e n i a c h do "rządu dusz"
w odrodzonym państwie. P r o g r a m " S z t u k i " głosił zaniechanie p r a k t y k
n a r z u c o n y c h a r t y s t o m p o l s k i m przez najeźdźców: "zerwanie z podpo
rządkowaniem s z t u k i w y m o g o m c h w i l i i p o b u d k o m szlachetnym, lecz
artystycznie u b o c z n y m " * . Postulował natomiast skojarzenie wysiłków
artystów polskich w s z y s t k i c h zaborów w e wspólnej pracy n a usługach
s z t u k i czystej, " b y twórczość polska ze s w y m i wewnętrznymi narodo
w y m i cechami weszła jako odrębna całość w swoisty t o n , w harmonię
s z t u k i światowej" w. Przypominało, iż "praca ta była owocna. Hasła
głoszone przez »Sztukę« przeniknęły twórczość artystyczną okresu p o
przedzającego odrodzenie polityczne. Dziś uznają j e wszyscy, nawet c i
najmłodsi, wypierający się poprzedników, co t o r o w a l i i m drogę" *».
Członkowie " S z t u k i " — m i m o różnicy stanowisk a r t y s t y c z n y c h —
s t a n o w i l i w I I Rzeczypospolitej zwartą, solidarną i wpływową grupę,
która n i e rezygnowała ze swej reprezentatywnej r o l i , u g r u n t o w a n e j
m . i n . w y s t a w a m i zagranicznymi oraz ścisłym związkiem z grupą k i e
rowniczą A k a d e m i i K r a k o w s k i e j . I c h oddziaływanie rozciągało się rów
nież na działającą od 1854 r. instytucję społeczną T o w a r z y s t w o P r z y j a
ciół Sztuk Pięknych, zajmującą się organizowaniem w y s t a w a r t y s t y c z
n y c h w K r a k o w i e . N o w e i n i c j a t y w y "profesorskiego"
Towarzystwa
" S z t u k a " zmierzały do instytucjalnego i c h rozszerzenia i u g r u n t o w a n i a .
•« Stowarzyszenie
Powszechna
Wystawa
Artystów
Krajowa,
Malarzy
"Pro
8 5
"Południe", n r 1: 1921, s. 2 n a d l .
»
"Sztuka"
1897-1922, K r a k ó w 1922, s. 10.
»7 Ibidem,
a. 11.
»8 Ibidem,
s. 12.
6 — Etnografia Polska X X V I I / 1
Arte",
Poznań 1929, s. 58.
[w.]
Katalog
działu
sztuki.
MIROSŁAWA
82
i
H
il
'j
[j
<
;i
¡1
I
[|
ji
|i
i
'j
I
i
j
j
!
!
!
]
]
|
I
i
j
i
i
]
j
i
.
•
DROZD-PIASECKA
U k o r o n o w a n i e m t y c h zabiegów było u t w o r z e n i e w 1923 r. Polskiego I n ¬
s t y t u t u Sztuk Pięknych. Placówka ta nie t y l k o starała się przejąć p e w
ne f u n k c j e nieobjęte mecenatem państwa, ale usiłowała stworzyć A k a
demię zarówno w r o z u m i e n i u uczelni, j a k i najwyższego a u t o r y t e t u a r
tystycznego w k r a j u
Państwo szukając "złotego środka" między różnymi tendencjami a r
t y s t y c z n y m i , a kierujące się w y b o r e m d r o g i najbardziej r e p r e z e n t a t y w
nej dla kształtowania s z t u k i narodowej uwzględniającej zarówno p o s t u
l a t narodowej odrębności, tradycje własnego obszaru k u l t u r o w e g o , j a k
i współczesne dążenia artystyczne (będące c e n t r a l n y m p u n k t e m zainte¬
resowań międzynarodowych), skierowało swoja uwagę na zespół treści
reprezentowanych przez " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " i W. Jastrzębowskiego — i n s t y t u c j i reprezentującej tradycje ludowego rzemiosła a r t y s t y c z nego. Zrzeszeni w j e j ramach organizacyjnych twórcy, s k u p i e n i wokół
W. Jastrzębowskiego, najszybciej dostosowali się do ówczesnego zamów i e n i a społecznego. Zadecydował o t y m f a k t , iż obok uzdolnień a r t y stycznych u p r a w i a l i o n i różne d y s c y p l i n y s z t u k i (np. architekturę, m a larstwo, grafikę artystyczną i użytkową, rzeźbę, architekturę wnętrz,
meblarstwo, t k a c t w o , medalierstwo) oraz p o t r a f i l i stosunkowo łatwo
i szybko realizować wspólny p r o g r a m a r t y s t y c z n y * » .
" W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " powstały w 1913 r., wchłonąwszy uprzednio
grupę " A R M i R " ( A r c h i t e k t u r a , Rzeźba, M a l a r s t w o i Rzemiosło), zrzeszającą przedstawicieli t y c h gałęzi s z t u k i (m. i n . a r c h i t e k t a A . Szyszko-Bohusza, rzeźbiarzy H . K u n z e k a i W. Koniecznego, m a l a r z y : K. Młodzianowskiego, J . Blicharskiego, W. Jastrzębowskiego, J . Rembowskiego
oraz B. Lenarta) oraz i n n y c h artystów m a l a r z y , rzeźbiarzy, architektów
i wysoko k w a l i f i k o w a n y c h rzemieślników.
Po zakończeniu I w o j n y światowej p r o g r a m i d e o w o - f o r m a l n y W. Ja¬
strzębowskiego w y z n a w a l i również J . Szczepkowski (twórca rzeźby ka¬
meralnej i architektonicznej), W. Skoczylas (rzeźbiarz i g r a f i k ) , Z. S t r y jeńska (malarka i p r o j e k t a n t k a gobelinów), J . C z a j k o w s k i (architekt).
Twórczość t y c h artystów stała się z czasem s y n o n i m e m "pierwszego
s t y l u narodowego" w I I Rzeczypospolitej. Jego geneza wywodziła się
z wcześniejszych p o l i c h r o m i i J . M a t e j k i , m e b l i i g r a f i k i S. Wyspiańskie¬
go oraz n o r w i d o w s k i e j " c y r k u l a c j i idei piękna", których s t y l t e n był
rozwinięciem i kontynuacją. O programie swej pracy artystycznej
W . Jastrzębowski pisze:
"Pragnęliśmy
n i e muzealną,
realizować
sztukę,
j a k się
elitarną, lecz przenikającą
wówczas
życie w
mówiło
»dla
jego codziennej
wszystkich«,
rzeczywistości.
'» S t a r z y ń s k i , op. cit., s. 61-62.
1 0 0
form
)
Ogólna
aprobata
ukształtowanego
i
uznanie
stylu,
przyczyną
późniejszych
zajmowano
się szczegółowo.
kryły
trudności
ataków
w
sobie
ciągłego
awangardy,
niebezpieczeństwo
ich przetwarzania,
a l e n a początku
skostnienia
co
sprawami
stało
się
tymi nie
83
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J
Walka
z brzydotą
ówczesnej
pseudostylową, w y d a w a ł a
świadczenia
rzystwa
S.
Witkiewicza,
Polska
Sztuka
a r c h i t e k t u r y i m i e s z k a n i a , z przemysłową
tandetą
n a m się pilną koniecznością. Mieliśmy już z a . « o b ą
to
znaczy
Stosowana,
stylu
działalność
zakopiańskiego,
działalność
Wyspiańskiego^
Nie
do
Towa
odpowiadało
n a m to j e d n a k " " i .
Dlatego też kierując się w stronę koncepcji stworzenia polskiej s z t u
k i dekoracyjnej na bazie całej s z t u k i l u d o w e j (a nie, j a k chciał S. W i t
kiewicz, wyłącznie góralszczyzny), wnikają w istotę j e j treści. Pragną
dokładnie poznać proces twórczy łącznie z zagadnieniami t e c h n i c z n y m i ,
na których znajomość kładą duży nacisk; "chcą zrozumieć odrębności
regionalne, nie zaś przenosić sztucznie gotowe m o t y w y powstałe w ści
słym związku, ze zdobionym przedmiotem, na jakieś inne, obce m u f o r
m y plastyczne, j a k to propagował ostatecznie W i t k i e w i c z " .
Z tego p o w o d u bliższa i m była działalność T o w a r z y s t w a
"Polska
Sztuka Stosowana" (Kraków 1901 r.), "gdyż szukała ona w y r a z u odręb
ności narodowej w twórczości całej Polski, włączając w to i a r c h i t e k t u
rę dworów i dworków, kościołów m a l o w a n y c h , bóżnic, architekturę m a
łych miast i sprzętów" , chociaż sądzili, "że jest w t y m coś z chłopomaństwa i z b y t surowego stosowania motywów l u d o w y c h j a k o dekora
c j i powierzchniowej. Polska Sztuka Stosowana nie negowała znaczenia
rzemiosła i materiału w twórczości plastycznej, lecz... znaczenia tego
nie doceniała"
Jednak n r o e r a m Towarzystwa przygotował e r u n t twór¬
com pragnącym'czynnie tworzyć samodzielnie nowe wartości w t e j
sztuce .
" W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " podjęły, swą pracę kontynuując, a n a w e t
rozwijając myśl przewodnią poprzedników, choć w nieco zmienionej
formie. N i e stawiano w n i c h problemów a r c h i t e k t u r y czy rzeźby j a k o
oddzielnych dziedzin p l a s t y k i , lecz raczej starano się zagadnienia te roz
wiązywać w małych f o r m a c h , a w e w s z y s t k i c h w y t w a r z a n y c h p r z e d
m i o t a c h stosowano k r a j o w y surowiec. I s t o t n y wpływ na w y r a z i c h twór
czości wywierała strona techniczna pracy, którą artyści eksponowali.
P r z e d m i o t y powstające wówczas nosiły już pewne odrębne cechy n a r o
dowe. " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " prowadziły k i l k a działów, n p . pracownię
batikarską, l i t e r n i c t w a , i n t r o l i g a t o r s t w a . Dążeniem całej t e j g r u p y b y 102
103
1 0 4
10s
1 0 1
W.
Jastrzębowski,
tów Krakowskich"
1 0 2
styki
i "Ładu",
J . H u m u 1, Twórczość
polskiej
w latach
Geneza,
program
i wyniki
działalności
"Warszta
" P o l s k a S z t u k a L u d o w a " , n r 1: 1951, s. 14.
Wojciecha
1918-1939,
Jastrzębowskiego,
[w:] Z zagadnień
pla
oprać, zbiór, pod r e d . J . Starzyńskiego, W r o c ł a w
1963, s. 67-68.
"'Jastrzębowski,
iw Ibidem,
1 0 5
Z
powiązań
czej
op. cit., s. 14.
s. 14.
czasem Polska Sztuka Stosowana
wyłączyła ze s w e j
z przemysłem, a pod jej s z y l d e m r o z u m i a n o
b l i s k i e j t e m u , do czego
artystycznym.
działalności
określenie
dążyli młodzi twórcy n a r o d o w e j
sztuki
szkoły
sprawę
zdobni
w'rzemiośle
84
i;
\.
;;
i,
!;
ij
MIROSŁAWA
ło stworzenie nowoczesnej s z t u k i , która według n i c h n i e mogła n a r o dzić się z jakichś cech zewnętrznych o r n a m e n t u czy pewnej ogólnej
l i n i i — s y l w e t y , lecz była sprawą głębszą — odnoszącą się do narodzin
innego sposobu myślenia. P r z y t y m wszelkie poszukiwania nowoczesno¬
ści za wszelką cenę, j a k to robiła secesja, uważali wyłącznie za c h w i l o wą manierę i metodę, której s t a r a l i się przeciwstawiać.
|i
"»Warsztaty
Krakowskie«
H
artystów
Ij
warzystwem wzajemnej
i
DROZD-PIASECKA
—
j a k pisze
o identycznych zapatrywaniach
W.
Jastrzębowski
—
n i e były
n a sztukę, n i e byliśmy
a d o r a c j i . Były p r o w a d z o n e
Lecz
zasadnicza tendencja:
mienie
właściwości
Talent
i indywidualność
istotną fanaberią,
;
doskonała znajomość rzemiosła
materiału
—
tworzywa
osobista
twórczości n i e mówiło się w i e l e ,
serdecznie
związanymi
minionych«
H
projekty
M
łu
i
papierowe,
i nowinkarstwo
form«
i
tzw.
n i e oparte
nimi
zrozu
kształtowania
formy.
podstawą
według
n a s stawały się
O charakterze narodowym
Zwalczaliśmy
»motywów
na
tandetę,
ludowych«.
dostatecznej
naszej
dotychczasowych
naśladownictwo
Zwalczaliśmy
znajomości
t z w . »modernę«. Uważaliśmy,
zastąpienie
problemów.
i t e c h n i k i oraz
to w y p ł y w a ł o s a m o , byliśmy przecież
z Polską.
stosowanie
były
bez tej p o d s t a w y
bez możliwości r o z w o j u .
to¬
d y s k u s j e i p r z e c i w s t a w i a n e różne
poglądy. Szukaliśmy l o g i c z n y c h i właściwych rozważań narastających
1
grupą
bynajmniej
jest
nie¬
wy
Polakami
»stylów
artystyczne
techniki i
materia-
że chęć w y n a l e z i e n i a
»nowych
błędem
i
manierą
pozbawioną
;
wszelkiego z n a c z e n i a " ».
;':
J;
\\
j!
?i
ii
ni
];
|:
j!
j'
\[
!
Najpoważniejszym zamówieniem n a r o d u i rządu młodego państwa
pod adresem twórców profesjonalnych było zaprezentowanie z j a k n a j lepszej s t r o n y d o r o b k u k u l t u r y n a r o d u na f o r u m międzynarodowym,
Okazją taką była Międzynarodowa W y s t a w a S z t u k i Dekoracyjnej w Paryżu w 1925 r . Stanowiła ona dla Polaków pierwszą próbę prezentacji
d o r o b k u n a r o d u i własnej t r a d y c j i k u l t u r a l n e j po odzyskaniu samodziel
nego b y t u państwowego. Ten k o n k r e t n y p a t r i o t y c z n o - a r t y s t y c z n y obowiązek powierzono do realizacji właśnie twórcom s k u p i o n y m wokół
W. Jastrzębowskiego.
Organizacją całego przedsięwzięcia, na które państwo przeznaczyło
znaczne fundusze, zajął się J . Warchałowski (stojący od początku p r z y
T o w a r z y s t w i e "Polska Sztuka Stosowana", "Warsztatów K r a k o w s k i c h "
i późniejszego "Ładu") oraz grupa entuzjastów artystów wciągniętych
przez niego do współpracy (m. i n . Z. i K . Stryjeńscy, J . Czajkowski),
a związanych wspólną ideą estetyczną . A r t y s t y c z n a idea s z t u k i sto¬
sowanej, s z t u k i użytkowej znalazła w osobie J . Warchałowskiego n a j gorliwszego propagatora, k o n t y n u a t o r a filozoficzno-estetycznej
myśli
10
107
;
!
Jastrzębowski,
108
słuszne
tendencje
•
rzywem
warunkującej
¡j.
n i u uwagi
] j
od
kryły
op.
pewne
w
użytkowej
ext.,
s.
1"7. Dodać
niebezpieczeństwo
znacznym
stopniu
i artystycznej
należy,
konstrukcję
strony
że
polegające
i
przedmiotu,
te
na
zdawałoby
fascynacji
tym samym
co w
się
two-
oddale-
konsekwencji
prowadziło do w y p a c z e n i a p i e r w o t n i e słusznej idei.
!.-.
is,
I
1 0 7
P o r . szerzej
M. R o g o y s k a ,
1925, [w:J Z zagadnień..., s. 24 n .
Paryskie
zwycięstwo
sztuki
polskiej
w
roku
i
I
85
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J
C. K. N o r w i d a głoszącego hasła s z t u k i związanej z życiem w P r o m e t h i dionie, gdzie pisał:
"sztuka
stasowana,
tylko
wówczas
wejdzie
w
życie,
gdy
wszystkie
rzemiosła zgłębione będą p r z e z autorów, gdy m a s z y n i e zostanie oddane
niej
należy,
a rękodziełu
pozostawi
się to, co m u właściwe,
tajniki
to, co do
gdy przemysł
zro
z u m i e korzyści z j e d n o c z e n i a ze sztuką..., gdy w r e s z c i e społeczeństwo, bez oglądania
się n a modę i w z o r y
go p o k o l e n i a "
108
obce, u w i e r z y w siłę twórczą współczesnego m u a r t y s t y c z n e
.
W ekspozycji wzięły udział prace m . i n . J . Czajkowskiego (projek
t a n t a p a w i l o n u polskiego), W. Jastrzębowskiego (autora m a l a t u r na ścia
nach p a w i l o n u ) , H . K u n y (rzeźby) oraz malowidła Z. Stryjeńskiej czer
piącej natchnienie ze scen l u d o w y c h . Zestaw eksponatów obejmował
stylizowaną szopkę ludową, p r z e d m i o t y użytkowe, r y s u n k i a r c h i t e k t o
niczne, i l u s t r a c j e książek oraz p r z e d m i o t y s z t u k i l u d o w e j , k i l i m y , b a t i k i , ceramikę, zabawki, h a f t y , k o r o n k i etc; następnie kapliczkę J . Szczep
kowskiego, salę jadalną p r o j e k t u W. Jastrzębowskiego, gabinet p r o j e k
t o w a n y przez M . Kotarbińskiego, kiosk z a p r o j e k t o w a n y przez K . S t r y jeńskiego — j e d y n y k o m e r c j a l n y element s z t u k i — gdzie w y p o c z y w a
no i oglądano występy zespołu góralskiego B a r t k a Ob roc ht y. Ponadto
oddzielnie pokazano dorobek k r a j o w y c h uczelni przemysłowo-artystyczn y c h w zaznaczeniem i c h odrębności. Ogółem polska ekspozycja uzyska
ła 172 nagrody( w t y m 36 G r a n d P r i x ) , plasując się bezapelacyjnie na
• p i e r w s z y m miejscu nagrodzonych wystawców. Wśród artystów p o l s k i c h
największą ilość nagród (które przyznawano według eksponatów i dzia
łów) o t r z y m a l i : J . Czajkowski (w dziale a r c h i t e k t u r y , za w y r o b y z że
laza, m e t a l u , meble, zespół wnętrza, t k a n i n y ) , Z. Stryjeńska (za dekora
cję architektoniczną, t k a n i n y , ilustracje książek, afisze), W. Jstrząbows k i (za meble i zespół wnętrza, architekturę, m a l a r s t w o ścienne — sgra¬
f f i t o , szkło, zabawki); J . Szczepkowski (za meble w r a z z kapliczką, rzeź
bę w drewnie), K . Stryjeński (za architekturę, prace w d r e w n i e i skó
rze, t k a n i n y ) . Pod względem ilości p r z y z n a n y c h nagród artyści c i w y
wodzący się z T o w a r z y s t w a "Polska Sztuka Stosowana", jego p r o g r a
mów i sformułowań jeszcze wcześniejszych, b y l i niejako i n d y w i d u a l
n y m i zwycięzcami całej W y s t a w y P a r y s k i e j . Prace i c h uderzały swoją
odrębnością. Oprócz p i e r w i a s t k a narodowego dominowała w n i c h i n d y
widualność i pasja twórcza artystów, którzy odrzucając wszelkie n a l e
ciałości u d o w o d n i l i , że stać i c h n a samodzielne myślenie wynikające
z t r a d y c j i , a j e d n a k nowe.
T r i u m f polskiej s z t u k i dekoracyjnej na W y s t a w i e P a r y s k i e j był więc
sukcesem l i n i i i p r o g r a m u artystycznego nie istniejącego już od I p i e r w
szej w o j n y światowej T o w a r z y s t w a "Polska Sztuka Stosowana", prze-
1 0 8
C y t . za J . W a r c h a ł o w s k i ,
k ó w 1828, s. 18.
Polska
sztuka
dekoracyjna,
Warszawa-Kra-
MIROSŁAWA
86
DROZD-PIASECKA
jętych przez " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " (a później i " Ł a d " ) . F a k t ten
naszym zdaniem pobudza do r e f l e k s j i . Sprawą ważną jest odpowiedź na
pytanie, czy podobny efekt mógłby być uzyskany, g d y b y ekspozycję
p r z y g o t o w a l i twórcy o innej o r i e n t a c j i artystycznej reprezentujący bar
dziej " a w a n g a r d o w e " spojrzenie na sztukę? K r y j e się za n i m również
sugestia, czy wówczas oblicze tzw. s z t u k i narodowej przyjęłoby o d m i e n
n y w y r a z . Odpowiedź nie jest jednak prosta. Być może, t a k . N i e n a l e
ży jednak zapominać o t y m , że polska "awangarda a r t y s t y c z n a " dopie
ro się rodziła i reprezentowała mnóstwo kierunków, n i e zawsze jeszcze
w pełni w y k r y s t a l i z o w a n y c h i sprecyzowanych. Co więcej, odbiorca k r a
j o w y był nadal przywiązany do szeregu idei neoromantycznych, określa
jących w sposób zasadniczy stosunek do s z t u k i l u d o w e j i j e j r o l i w ży
ciu n a r o d u . Często to, co narodowe, kojarzyło m u się z t y m , co l u d o
w e l u b oparte na m o t y w a c h l u d o w y c h , i nie był jeszcze p r z y g o t o w a n y
do pozytywnego p r z y j m o w a n i a s z t u k i nowoczesnej. Przykładem może
być reakcja na wystawę "formistów" otwartą w 1922 r. w salonie C. G a r lińskiego w Warszawie. Spotkała się ona nie t y l k o z b o j k o t e m p u b l i c z
ności, ale śmiechem i d r w i n a m i k r y t y k i . Co więcej, biorący w n i e j
udział malarze przez k i l k a l a t nie b y l i dopuszczani do eksponowania
swoich prac w warszawskiej Zachęcie ™ .
Równocześnie nawoływania do tego, iż " w o l n a Polska m u s i mieć
swój odpowiednik, pewną reprezentację artystyczną, narodową d l a ce
lów p r o p a g a n d y " « « , opierały się na przeświadczeniu, że należy w p r o
wadzać w życie hasła przygotowane już o d l a t , c z y l i szeroko p o p u l a
ryzujące sztukę i przemysł l u d o w y . I c h w y s t a w y na r y n k a c h zagranicz
n y c h cieszyły się niebywałym powodzeniem i , j a k przypuszczano, " z n u
żona rozgardiaszem kubizmów i futuryzmów oraz
kalejdoskopicznym
ścieraniem się indywidualizmów Europa, po d a w n e m u tęskni do s t y
l u " " i . Z tego względu " w niemocy twórczej zanurza się w ożywczych
zdrojach p r y m i t y w u szukając l e k u i c u d u "
Sztuka l u d o w a jest więc
dla niej zbawieniem. Jej cechami głównymi są b o w i e m ciągłość t r a d y
c j i i twórczość zbiorowa. Właśnie one przyciągają indywidualistów za
granicą. W k r a j u natomiast najlepszą wyrazicielką t e j i d e i jest sztuka
stosowana, która właśnie z t e j p r z y c z y n y zasługuje na szczególną opie
kę, propagandę w Polsce i poza j e j granicami, a także masowe wdroże
nie do przemysłu i h a n d l u .
J . Warchałowski organizator i komisarz polskiej ekspozycji na W y
stawie P a r y s k i e j odwoływał się do największych osiągnięć s z t u k i p o l 9
i»» P o r . H .
sztuki Czesława
Garlińska-Zembrzuska,
Działalność
Garlińskiego, [w:] Z zagadnień..., s . 313-314.
» • J . J a n k o w s k a , Pawia
n i Ibidem,
s. 13.
i " Ibidem,
s. 13.
krasa,
wystawowa
"Południe", n r 2: 1922, s. 13.
salonu
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I
87
LUDOWEJ
s k i e j , które przed odzyskaniem niepodległości zaznaczyły się właśnie
w tzw. sztuce stosowanej, czerpiącej wiele ze s z t u k i l u d o w e j . Idee neoromantyczne były więc w p e w n y m s t o p n i u wspólną platformą porozu
mienia " p o k o l e n i a " , j a k i e reprezentował oraz twórców zaangażowanych
przez niego do realizacji ekspozycji w y s t a w o w e j i nie kolidowały z ocze
k i w a n i a m i większości społeczeństwa polskiego wychowanego na t r a
d y c j i neoromantycznej. Nie bez znaczenia pozostaje chyba również f a k t ,
że w y s t a w a miała miejsce w 1925 r., czyli przed p r z e w r o t e m m a j o w y m ,
k i e d y siły l e w i c y były jeszcze znaczne. Kręgi lewicowe reprezentowały
w dziedzinie s z t u k i poglądy zbliżone do określenia, że co ludowe, to
równocześnie narodowe. W y d a j e się więc wysoce prawdopodobne, że
w i n n y c h okolicznościach i p r z y oddaleniu W y s t a w y Paryskiej w cza
sie, obowiązujący w sztuce polskiej " s t y l n a r o d o w y " mógłby przybrać
nieco odmienne oblicze i przesunąć akcenty z ludowości bardziej w k i e
r u n k u nowoczesności. Za t a k i m r o z u m i e n i e m przemawia argument o d
chodzenia artystów profesjonalnych od s z t u k i l u d o w e j po zakończeniu
Wystawy.
M i m o ogromnego powodzenia ekspozycji polskiej na W y s t a w i e Pa
r y s k i e j głosy k r y t y c z n e podkreślały b r a k n a n i e j p l a s t y k i scenicznej
(m. i n . prac S. Wyspiańskiego, Frycza, braci Pronaszków, D r a b i k a , R u s z c z y c a ) , a endecka "Myśl Narodowa", stojąc na gruncie obrońców sztu
k i narodowej (skupionych głównie w Zachęcie) zarzucała pominięcie n a
szej s k r o m n e j , ale rodzimej s z t u k i "z d w o r e m o g a n k u w s p a r t y m na k o
l u m n a c h , z świetlicą o w i e l k i m k o m i n i e , z naszą chatą okrążoną p o d
cieniami, o s t r o p i a s t y m d a c h u " " . Dodając, że mogliśmy również p o
kazać polichromię " z motywów r o d z i m y c h , t a k piękną i artystyczną,
j a k ją kiedyś proponował Mehoffer do k a t e d r y płockiej"
Międzynarodowy t r i u m f artystyczny, chociaż nie pociągał za sobą
korzyści h a n d l o w y c h a n i propagandowych w k r a j u (np. w z o r e m i n n y c h
krajów nie przystąpiono do masowej p r o d u k c j i i powielania u n i k a l n y c h
eksponatów), wynikał — j a k się wydaje — z atrakcyjności naszej s z t u
k i , która potrafiła dostosować o r y g i n a l n y s t y l n a r o d o w y do wpływów
najbardziej nowoczesnych a r t y s t y c z n y c h tendencji europejskich z k u b i z m e m włącznie, n i e tracąc p r z y t y m n i c z narodowej s p e c y f i k i . N a
f a k t t e n zwracała uwagę szczególnie prasa francuska.
113
1
Polska p l a s t y k a dekoracyjna w t y m okresie pozostawała pod ży
w o t n y m wpływem s z t u k i l u d o w e j , j e j samorodnej s t y l i z a c j i oraz dążeń
»1« P o r . A . P o t o c k i , Wystawa
sztuki dekoracyjnej
w Paryżu, " S z t u k i Piękne",
15 1 X 1 9 2 5 , s. 566; A . H u s a r s k i , Triumf
Polski na wystawie
w Paryżu, " W i a d o
mości L i t e r a c k i e " , n r 115: 1925; [T. B.], Wystawa
sztuk dekoracyjnych
w Paryżu,
" T y g o d n i k I l u s t r o w a n y " , n r 23: 1925.
A . M o c z y 1 s k i,
1925, n r 1, s. 1'1.
»5 ibidem,
s. 11.
1 1 4
Melancholikom
dla
rozrywki,
"Myśl
Narodowa",
maj
88
«I
¡1
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
do stworzenia s t y l u narodowego n a bazie bogatych zasobów f o r m a l n y c h
s z t u k i l u d o w e j , czyli problemów a k t u a l n y c h od czasów S. W i t k i e w i c z a ,
i K . Matlakowskiego, i nie podejmowała ona jeszcze k u b i z m u j a k o o d
rębnego k i e r u n k u praktycznej działalności. A l e istniejąca od 1917 r.
w K r a k o w i e grupa "formistów" realizowała często swoje koncepcje
plastyczne bliskie ekspresjonizmowi na bazie k u b i s t y c z n e j s t y l i z a c j i .
Dlatego też w y d a j e się prawdopodobne, iż f o r m i z m wpłynął na n o w o
czesny retusz użytkowej s z t u k i polskiej eksponowanej n a W y s t a w i e .
Wpłynął lecz nie zdołał zatrzeć oddziaływania źródeł ówczesnej twór
czości rodzimej wywodzącej się z i n s p i r a c j i sztuką ludową i secesyjnej
stylizacji. Chociaż w odczuciu a u t o r k i sprawą otwartą jest kwestia, czy
formiści polscy u z y s k a l i ekspresję kubistyczną dzięki i n s p i r a c j i rozwią
zaniami f o r m a l n y m i stosowanymi przez sztukę ludową, czy też zasady
kubistyczne t r a n s p o n o w a l i na sztukę ludową.
Niestety m i m o sukcesu międzynarodowego polska s z t u k a d e k o r a c y j
na nie weszła na r y n e k f r a n c u s k i czy europejski, a n a w e t nie została
zaprezentowana w k r a j u . Była przygotowana — w b r e w założeniom s z t u
k i dekoracyjnej i użytkowej — j e d y n i e do jednorazowego pokazu.
Świetnie dobrane eksponaty n i e miały zabezpieczonych możliwości r e
p r o d u k c j i rękodzielniczej czy przemysłowej, co przekreśliło nadzieje n a
nasycenie r y n k u obcego p r z e d m i o t a m i polskiej s z t u k i użytkowej oraz
wywołało rozgoryczenie i frustrację zarówno organizatorów przedsię
wzięcia, j a k i artystów biorących w n i m udział.
Równocześnie rozwijała się k r y t y k a w y s t a w y zarówno francuska,
j a k i p o l s k a " . Podkreślała ona j e j nienowoczesność polegającą m . i n .
na bezradności w p o d e j m o w a n i u i zastosowaniu do celów s z t u k i ostatnich
zdobyczy t e c h n i k i . Równocześnie n i e b r a k u j e głosów broniących j e j
z p u n k t u widzenia kubistycznego n o w a t o r s t w a . K r y t y k a k r a j o w a i zagranicza ustosunkowuje się również do poszczególnych eksponatów p o l
skich. Jej opinie są jednak bardzo odmienne i sprzeczne. W poglądach
Francuzów przeważają oceny p o z y t y w n e a r c h i t e k t u r y . W. Jastrzębowskie
go, z k o l e i w k r a j o w y c h negatywne. Natomiast w odniesieniu do m a l a r
stwa Z. Stryjeńskiej głosy k r y t y c z n e są a k u r a t odwrotne. W opiniach p u
b l i c y s t y k i polskiej o dziełach poszczególnych artystów odbijają
się
różne orientacje i prądy artystyczne oraz ścierają się poglądy na
temat awangardy i t r a d y c j o n a l i z m u w sztuce. Sprowadzają się one
do uznania tego, co w sztuce polskiej jest nowatorskie, przeciwsta
wiając i m apoteozę tego, co polskie, często ludomańskie i liryczne. K o n
frontacja f r a n c u s k i c h i polskich w y p o w i e d z i n a t e m a t ekspozycji p o l
skiej na w y s t a w i e oraz dzieł poszczególnych artystów biorących w n i e j
udział wskazuje, iż Francuzom łatwiej było opiniować samą a r c h i t e k t u
rę p a w i l o n u i rzeźbę H . K u n y niż poszczególne dzieła, gdzie niezbędna
6
Ogólnie p u b l i c y s t y k a e u r o p e j s k a
uznała imprezę za z d e c y d o w a n i e
nieudaną.
89
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J
była znajomość polskiej t r a d y c j i artystycznej. Stopień znajomości u c z u
ciowego natężenia w y p o w i e d z i decydował o różnicy i rozbieżności t y c h
poglądów.
M i m o u w a g polemicznych sukces p a r y s k i naszej ekspozycji zadecy
dował o t y m , że prezentowaną t a m sztukę ośrodki zagraniczne zaczęły
traktować j a k o a d e k w a t n y obraz s z t u k i polskiej. P a w i l o n s z t u k i p o l
skiej uznano za o f i c j a l n y polski s t y l państwowy również w k r a j u , p o d
porządkowując m u całokształt działań a r t y s t y c z n y c h o charakterze r e
p r e z e n t a c y j n y m . Koncepcja " s t y l u narodowego" w w y d a n i u artystów
biorących udział w W y s t a w i e stała się od t e j c h w i l i dominującą na n a j
bliższe lata. Znalazła ona w y r a z w urządzaniu naszych placówek d y p l o
m a t y c z n y c h , nowo wznoszonych gmachów państwowych i p u b l i c z n y c h ,
w plakacie, książce, monecie, c z y l i w całokształcie przejawów s z t u k i ,
której patronowało państwo.
W y s t a w a P a r y s k a wniosła n o w e spojrzenie n a sztukę ludową (czy
samorodną). Ogólne wrażenia odbiorców pozwalały wnioskować o p r z e
sycie " r o d z i m y c h " tematów i " s w o j s k i c h " motywów nużących zwiedza
jących, którzy oczekiwali bardziej nowoczesnych rozwiązań w zakresie
dekoracji wnętrz i s z t u k i stosowanej. W konsekwencji ogromna więk
szość projektantów — platyków zaczęła oddalać się coraz bardziej o d
doświadczeń s z t u k i l u d o w e j . E f e k t e m tego było zjawisko, że zarówno
polskie rzemiosło, j a k i przemysł a r t y s t y c z n y skłaniały się coraz bardziej
k u u t y l i t a r y z m o w i i k o n s t r u k t y w i z m o w i hołdującemu w a r s z t a t o w i , p o d
porządkowanemu bez reszty materiałowi i narzędziom " .
K r y t y c z n y stosunek do s z t u k i l u d o w e j wpłynął od samego początku
również na p r o f i l n o w e j placówki artystycznej, a m i a n o w i c i e założonej
(przez grupę profesorów m . i n . J . Czajkowskiego i W. Jastrzębowskiego
oraz i c h uczniów Szkoły Sztuk Pięknych w Warszawie) w 1926 r.
w Warszawie Spółdzielni Artystów Plastyków " Ł a d " . Powstanie j e j
było swojego rodzaju reakcją na krytykę oraz nowe potrzeby w dzie
dzinie s z t u k i użytkowej.
Celem spółdzielni było propagowanie estetyki wnętrza mieszkalnego
przez p r o j e k t o w a n i e i wyrób przedmiotów przemysłu artystycznego
( m e t a l o p l a s t y k i , c e r a m i k i , meblarstwa, tkactwa) oraz całkowitych urzą
dzeń wnętrz. W swej działalności opierała się na osiągnięciach p r a c o w n i
doświadczalnych warszawskiej Szkoły Sztuk Pięknych, zamierzając j e
kontynuować. " Ł a d " n i e wysuwał haseł n o w y c h , lecz pragnął wcielać
w życie te, które r e a l i z o w a l i jego członkowie od w i e l u l a t . Jego naczelną
zasadą stała się dewiza: doskonałość f o r m y , surowca i w y k o n a n i a . P r o
d u k c j a spółdzielni miała charakter u n i k a t o w y i nie mogła wpłynąć na
ogólny poziom p r o d u k c j i k r a j o w e j , t y m bardziej że r y n e k nasz opano
w a n y był przez modę sięgania do wzorów zagranicznych w p r o d u k c j i
7
A . W o j c i e c h o w s k i , Elementy
sztuki ludowej
tystycznym
XIX i XX wieku, W r o c ł a w 1953, s. 87-08.
1 1 7
w polskim
przemyśle
ar
90
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
masowej
oraz dominowała w n i m niechęć do wprzęgania artystów
w c y k l p r o d u k c j i fabrycznej. " Ł a d " dzięki oparciu się na i n d y w i d u a l n e j
pracv a r t y s t y i wysoko k w a l i f i k o w a n e g o rzemieślnika zaczął jednak
skutecznie konkurować z d r o g i m i m e b l a m i pseudostylowymi, fabryczną
ceramiką i k i l i m i a r s t w e m . Co więcej, odegrał znaczną rolę w kształto
w a n i u gustów estetycznych mieszczaństwa. Utwierdzał on w przeko
n a n i u inteligencję miejską, iż jego w y r o b y mogą z powodzeniem zdo
bić wnętrza zamożnych domów, wyrażając w y s o k i smak a r t y s t y c z n y
i zasobność gospodarzy, nie ustępując przy t y m w z o r o m obcym, a p r z y
okazji wyrażać i c h patriotyczne uczucia. Inteligencja, d l a której sztuka
narodowa w w y d a n i u artystów zrzeszonych w "Ładzie", stała się syno
n i m e m s z t u k i polskiej, kreowała swoistą modę właśnie n a jego w y r o b y .
" Ł a d " , podobnie j a k " W a r s z t a t y K r a k o w s k i e " , posiadał różne p r a
cownie, n p . tkacką, batikarską, meblarską, k o w a l s t w a artystycznego, ce
r a m i k i i farbiarską, gdzie w y k o r z y s t y w a n o głównie surowiec k r a j o w y .
Do szczególnie znacznego r o z k w i t u doszło t u t k a c t w o dekoracyjne
i meblarstwo, które (gdyby n i e w y b u c h I I w o j n y światowej) miały
szansę stać się p o l s k i m i przemysłami a r t y s t y c z n y m i . S t y l " Ł a d u " opie
rał się n a dążeniu do integralnego p o j m o w a n i a s z t u k i j a k o całości p r z y
równoczesnej dążności do osiągnięcia najwyższego poziomu a r t y s t y c z n e
go warsztatu. Respektował wielość i różnorodność wymogów właści
w y c h poszczególnym d y s c y p l i n o m plastycznym. K a n o n e m ówczesnej m o
ralności twórczej była "świadoma i wielostronna u p r a w a a r t y s t y c z n e
go rzemiosła, w a l k a o fachowość, kompetencję i a u t o r y t e t należny p r a
c o w n i k o m s z t u k i " . N a j e j bazie środowisko artystyczne dążyło do
rozszerzenia horyzontów umysłowych, rozległej w i e d z y i p o d b u d o w y
teoretycznej wykraczającej poza r a m y bezpośrednio u p r a w i a n e j dyscy
p l i n y . E f e k t e m t y c h dążeń była w i e l o s t r o n n a działalność plastyczna, p i
sarska, a n i e k i e d y i filozoficzna formistów (T. Czyżewskiego, L . C h w i s t
ka, S. Witkacego, A . Zamoyskiego i braci Pronaszków) czy filozoficzno-społeczne podłoże koncepcji t e a t r a l n y c h J . O s t e r w y i L . Schillera oraz
działalność muzyczna K . Szymanowskiego. Podobna myśl przyświeca
ła również i n i c j a t o r o m utworzonego w 1930 r. I n s t y t u t u Propagandy
S z t u k i (W. Jastrzębowski, W. Skoczylas, K. Stryjeński).
Członkowie " Ł a d u " sięgali do t r a d y c j i s z t u k i l u d o w e j i d a w n y c h m e
t o d artystycznych, wykorzystując n i e o r n a m e n t y czy kształty przedmio
tów, lecz doświadczenie techniczne ( m . i n . zasady l o g i k i , szczerość i zro
zumienie rzemiosła artystycznego) oraz surowce k r a j o w e . Stosunek do
s z t u k i l u d o w e j artystów zrzeszonych w "Ładzie" sprowadzał się do zro
z u m i e n i a zasad l o g i k i , bezpośredniości, wartości t w o r z y w a i narzędzia
używanego przez twórcę ludowego. N i e w y k o r z y s t y w a l i o n i zupełnie
t z w . motywów l u d o w y c h , a całe podobieństwo t y c h dwóch s p o k r e w n i o 1 1 8
i
1;
i;
li
1 1 8
Starzyński,
op. cit., s. 63.
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J
91
n y c h rodzajów s z t u k i polegało na i c h wspólnej prostocie. Zaintereso
wanie twórczością ludową p r z e j a w i a l i natomiast w p o s z u k i w a n i u s t a
r y c h , zapomnianych już rodzajów twórczości. N i e j e d n o k r o t n i e p r o w a
dziło to do r e a k t y w o w a n i a i c h t r a d y c j i (co n p . miało miejsce w p r z y
p a d k u odrodzenia s t a r y c h obrzędowych dywanów sokolskich o d k r y t y c h
przez E. Plutyńską). Pozostając więc pod działaniem i n s p i r a c j i sztuką l u
dową t w o r z y l i sztukę dekoracyjną w ściśle określonych (przez W. J a
strzębowskiego i i n n y c h ) ramach, starając się uniknąć błędów S. W i t k i e
w i c z a propagującego i gloryfikującego wyłącznie sztukę góralską. Z cza
sem jednak " Ł a d " zaczął hołdować ogólnym tendencjom upraszczania
f o r m y , co niestety działo się nieraz kosztem i c h celowości. Poważny
cios zadali m u w latach 3 0 - t y c h a r c h i t e k c i traktujący wnętrze jako część
składową a r c h i t e k t u r y budynków, a t y m s a m y m uważający siebie za
j e d y n i e p r e d e s t y n o w a n y c h do k o m p o n o w a n i a całości. Dążenia i c h zde
cydowanie bardziej nowoczesne od propozycji "ładowskich" przynoszą
ostatecznie zwycięstwo a r c h i t e k t o m , t y m s a m y m zamykając początkowy
etap (obejmujący okres blisko ćwierć w i e k u ) t w o r z e n i a się n o w y c h p o
jęć w polskiej sztuce dekoracyjnej. W 1939 r. w w y w i a d z i e do "Expressu
Porannego", p t . Nasza sztuka dekoracyjna
jest naprawdę polska W. J a
strzębowski powie: " W sztuce l u d o w e j k r y j e się nasza wspaniała o d
rębność, jeśli znając ją i szanując zdobędziemy się na własny i szczery
wysiłek twórczy a r t y s t y , otrzymać możemy dopiero w t e d y dzieło nowe,
odrębne, a być może, że i p r a w d z i w i e p o l s k i e " " .
9
S t y l n a r o d o w y w sztuce, za którym opowiadał się mecenat i p o l i
t y k a k u l t u r a l n a państwa, nawiązywał stale do t r a d y c j i oraz d o r o b k u
ekspresjonistów i formistów. F o r m i z m w swoich ambicjach stworzenia
s t y l u narodowego w sztuce chętnie odwoływał się do s z t u k i l u d o w e j ,
ale najbardziej znaczący chyba jest udział p i e r w i a s t k a f o l k l o r y s t y c z n e
go w twórczości T. Czyżewskiego (zarówno m a l a r s k i e j , j a k i poetyckiej).
W jego najbardziej "kubizujących" kompozycjach pobrzmiewają zapew
ne echa góralskich świątków i malowideł na szkle, z i c h twardą, " k a n
ciastą" deformacją. I być może właśnie t u należy szukać klucza do i c h
ekspresji. N p . jego Pastorałki
przesycone są nutą l u d o w e j
poezji,
a w obrazach: "Zbójnik tatrzański" (1919 r.), " M a d o n n a " (1921 r.) peł
nię w y r a z u osiąga dzięki zastosowaniu wątków l u d o w y c h . W y d a j e się,
że T. Czyżewskiego — malarza i poetę — pociąga w folklorze (zwłaszcza
góralskim) szorstkość środków i oszczędność w y r a z u , niezależność od
ogólnie przyjętych wzorów piękna, najogólniej to wszystko, co można
nazwać antyestetyzmem. Ważnym elementem w jego twórczości była
więc "ludowość", "dziecinność", którą sami formiści n a z y w a l i " p r y m i
t y w i z m e m " . Pod t y m określeniem u k r y w a się właściwa istota jego
stylu °.
12
» » " E k s p r e s s P o r a n n y " , z d n . 9 V I I 1939 r.
12
« J.Pollakówna,
Tytus
Czyżewski
— formista,
[w:] Z zagadnień..., s . 264.
92
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
Na bazie t r a d y c j i ludowej W. Skoczylas stworzył nowoczesny p o l s k i
d r z e w o r y t . Poszukując t r a d y c j i narodowej zwrócił uwagę n a sztukę
i d r z e w o r y t l u d o w y głównie dlatego, że tradycje drzeworytnicze w P o l
sce, sięgające czasów średniowiecza, przetrwały w sztuce l u d o w e j do
I poł. X I X w . Zapożyczając z niej — przede w s z y s t k i m z twórczości gó
ralskiej — odwieczne prawidła kształtowania plastycznego, tematykę,
narracyjność, płaszczyznową kompozycję, rozwiązania dekoracyjne i p o
czucie r y t m u , stworzył odrębny s t y l d r z e w o r y t u o n o w y c h rozwiąza
niach f o r m a l n y c h . Przejął t y m s a m y m rolę odnowiciela t r a d y c j i s z t u k i
ludowej i twórcy nowoczesnego d r z e w o r y t u polskiego. Głosząc zasady
czystości i solidności w a r s z t a t u , poszanowanie specyficznych cech t w o
r z y w a i narzędzia oraz skierowując zainteresowanie uczniów do s z u k a
n i a i n s p i r a c j i u źródeł s z t u k i l u d o w e j wywarł o g r o m n y wpływ n a ów
czesną grafikę polską, stworzył szkołę nowego d r z e w o r y t u i uczynił
z Warszawy główny ośrodek t e j s z t u k i « 1 .
U W. Skoczylasa "zarówno deformacja kształtu, j a k stylizacja b a r w n a
opierają się na p r y m i t y w n y m podhalańskim m a l a r s t w i e n a szkle. Dzięki
t e m u połączone z egzotycznym u r o k i e m tematów posiadają one zabar
wienie odrębne p l e m i e n i o w o - n a r o d o w e " * . W jego a k w a r e l a c h z l a t
20-tych n p . "Tece zbójnickiej" (1920 r.) i w "Tece podhalańskiej" (1921 r.)
oraz w w i e l u r y c i n a c h oddzielnych stworzył o d p o w i e d n i k m a l a r s k i do
epopei K. Tetmajera Na skalnym Podhalu. Pozostają one pod wpływem
ogólnej neoromantycznej fascynacji Podhalem. Jednak p i e r w i a s t k a m i
najcenniejszymi, które Skoczylas
zawdzięcza sztuce l u d o w e j , n i e są
ani tematy, a n i m o t y w y s t r o j u i sprzętu, a n i n a w e t deformacje kształtu,
lecz zasady k o m p o z y c j i f i g u r a l n e j . Odkrył o n tajemnicę m o n u m e n t a l
ności s z t u k i l u d o w e j i zastosował ją w s w y c h r y c i n a c h . L u d o w e m a
l a r s t w o na szkle w y w o d z i się z dawnego m a l a r s t w a kościelnego. Jego r e
guły zaś opierały się na zasadach k o m p o z y c y j n y c h wielkiego m a l a r s t w a
dawnego, które w twórczości l u d o w e j przechowały się n a j w i e r n i e j . Z a
sady te to m . i n . zwarta, surowa płaszczyznowość, s y m e t r i a i r y t m n a
dające właśnie cechy monumentalności. F a k t , że Skoczylas przejął j e
nie z dawnego m a l a r s t w a , lecz ze s z t u k i podhalańskiej — przepuszczone
już przez f i l t r ludowości — nadają jego twórczości zabarwienie odrębne,
specyficznie polskie. Dzięki oparciu się na polskiej sztuce ludowej S k o
czylas potrafił nadać swej grafice charakter odrębny, odcinający ją ostro
od całej pozostałej g r a f i k i europejskiej, a w jego pracach, bodaj n a j
silniej dla współczesnej p l a s t y k i , przejawia się odrębność narodowa,
i to zarówno w treści, j a k i w f o r m i e .
22
123
j :
i
i " P o r . szerzej S . B o ł d o k ,
[w:] Z zagadnień..., s. 209 n.
Stowarzyszenie
" R e c . Sztuki
plastyczne.
Wystawy
z 25 X 1923 r.
W a 11 i s, op. cit., s. 90 n.
!
1 8 8
i•
i
polskich
od marca
artystów
grafików
1923 r., "Przegląd
"Ryt",
Warszawski",
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J
93
W ślady W. Skoczylasa poszło w i e l u młodszych twórców, dzięki któ
r y m g r a f i k a polska zajmowała przodujące miejsce w Europie. Wśród n i c h
n a szczególną uwagę zasługuje T. K u l i s i e w i c z , specjalizujący się n i e
t y l k o w drzeworycie, ale a k w a r e l i i r y s u n k u , który w 1930 r . w y s t a
w i ł w Warszawie swoje prace w
całości poświęcone życiu i l u d z i o m
w s i góralskiej Szlembark . Również w i e l k i e znaczenie dla wykształ
cenia s t y l u narodowego w sztuce miała działalność artystyczna E. B a r tłomiejczyka, który bardzo wcześnie stosował w grafice użytkowej ele
m e n t y ludowe przejawiające się w tendencjach do u j m o w a n i a w f o r m a c h
uproszczonych, aperspektywicznych, prymitywizujących oraz Z. S t r y jeńskiej. T a ostatnia czerpała t w o r z y w o do s w y c h a r t y s t y c z n y c h f a n
t a z j i przeważnie z polskiego s t r o j u ludowego i staroszlacheckiego. N i k t
przed nią n i e eksploatował na taką skalę skarbów zdobnictwa zawar
t y c h w s t r o j u i sprzęcie l u d o w y m (szczególnie k r a k o w s k i m i podhalań
s k i m ) . J a k pisze M . W a l l i s " t e same kapoty, chusty, spódnice, gorsety,
donice, dzbany, które u i n n y c h m a l a r z y są t y l k o ciekawostką etnogra
ficzną, m a r t w y m okazem m u z e a l n y m , w j e j u t w o r a c h nabierają jakiejś
nie znanej dotąd świetności, barwności ż y c i a " . A r t y s t k a n i g d y n i e
kopiowała w i e r n i e s t r o j u czy sprzętu ludowego, lecz jedynie brała z n i e
go pewne m o t y w y , które po s w o j e m u przerabiała i przetważała, w y
dobywając n a j a w i potęgując zawarte w n i c h w a l o r y artystyczne. P o
magała j e j w t y m niezwykła pomysłowość oraz nawiązanie do l u d o w y c h
legend i opowieści.
124
12S
NAUKOWE
ZAINTERESOWANIA
SZTUKĄ
LUDOWĄ
W IIRZECZYPOSPOLITEJ
Sztuka l u d o w a w r o z u m i e n i u działalności plastycznej — w przeci
wieństwie do okresu poprzedniego — stała się obiektem teoretycznych
rozważań n a u k o w y c h . W pierwszych latach niepodległości na j e j t e
m a t formułowali opinie głównie działacze n a p o l u u a k t y w n i a n i a s z t u
k i l u d o w e j , a w okresie późniejszym także i przedstawieciele profesjo
n a l n y c h środowisk akademickich. Często jednak zdarzało się, że n a u
k o w c y b y l i równocześnie rzecznikami o p i e k i artystycznej
twórczości
ludności w s i i .
Prawie każdy działacz n a p o l u r e a k t y w o w a n i a s z t u k i l u d o w e j r e
prezentuje w t y m zakresie o d m i e n n y pogląd. M i m o to główne założe2 6
[syn], Ludzie
szlembarscy,
1 2 4
Por. T . C i e ś l e w s k i
1 8 5
Wallis,
" Z i e m i a " , n r 9: 1930,s. 175.
1 2 8
N a t y m m i e j s c u n i e będziemy szczegółowo prezentować poszczególnych
op. cit., s. 189.
c z e s n y c h poglądów
n a sztukę ludową, j e j specyfikę, wartości
t e l n i k a do bogatej l i t e r a t u r y p r z e d m i o t u . Z a g a d n i e n i a
itd., odsyłając
t e zostały b o w i e m
ów
czy
omówione
zarówno w k o n k r e t n y c h p r a c a c h z tego o k r e s u , j a k i l i c z n y c h i n f o r m a c j a c h o s t a
n i e badań p i s a n y c h już po I I w o j n i e
światowej.
MIROSŁAWA
94
DROZD-PIASECKA
n i a teoretyczno-programowe
dają się sprowadzić do wspólnego m i a
n o w n i k a : szczególnie pojmowanej opieki nad sztuką ludową. Polegała
ona głównie na zdecydowanej niechęci do doszkalania artystów l u d o w y c h
w dziedzinie plastycznej czy technicznej oraz na dbałości o nieułatwianie i m pracy i poniekąd " z a k a z i e " stosowania i n n o w a c j i technicznych.
Np. H . Schrammówna w krótkiej rozprawie O wartości
artystycznej
samodziałów ludowych
na Wileńszczyźnie
( W i l n o 1927) na s. 9 pisze
wyraźnie: "Rozwijać i kształcić pod względem a r t y s t y c z n y m twórców
l u d o w y c h nie trzeba — ośrodki s z t u k i l u d o w e j podlegają własnym, n a
t u r a l n y m p r a w o m r o z w o j u i zmian, j a k i e potrzeby życia z sobą n i o
są — prostota nie umniejsza i c h wartości". Pogląd t e n wywodzący się
jeszcze z t e o r i i K. Homolacsa, stawiającej znak równości między sztuką
a p r y m i t y w e m , p r a k t y c z n i e wcielał w życie już A. Buszek, z a t r u d n i a
jący p r z y p r o j e k t o w a n i u i w y k o n y w a n i u batików nieprzyuczone dziew
częta, a następnie z n i e w i e l k i m i m o d y f i k a c j a m i K. Strojeński w zako
piańskiej Szkole Przemysłu Drzewnego. Stanowisko takie w 20-leciu
międzywojennym — częstokroć m o t y w o w a n e również o d m i e n n y m i d y s
pozycjami p s y c h i c z n y m i a r t y s t y ludowego i a r t y s t y wykształconego —
znaczyło praktycznie pozostawienie s z t u k i l u d o w e j j e j własnemu losowi,
specyficzną izolację, która prowadziła do tworzenia się j e j n i e t y k a l n y c h
rezerwatów
1 2 7
Od zasady t e j odbiegały jedynie nieliczne koła T o w a r z y s t w a Popie
rania Przemysłu Ludowego organizując k u r s y i szkoły dokształcające
(np. w Wiśniewie dla garncarzy l u d o w y c h , w K a m p i n i e Łowickiej dla
hafciarek, w Maciejowicach na potrzeby przędzalni wełny). T o w a r z y s t w o
Popierania Przmysłu Ludowego i Polskie T o w a r z y s t w o Krajoznawcze
patronowały również akcjom opieki n a d sztuką ludową w szkołach pod
s t a w o w y c h . Sprowadzały się one jednak do działalności
zbierackiej
przedmiotów s z t u k i l u d o w e j , zapoznawaniu z m o t y w a m i l u d o w y m i oraz
w p a j a n i u szacunku dla zabytków t e r e n o w y c h . (Szerzej na temat dzia
łalności T P P L piszemy dalej).
128
Prace teoretyczne osób związanych z przemysłem l u d o w y m i a r t y s
t y c z n y m koncentrują się na u w y p u k l a n i u znaczenia s z t u k i l u d o w e j dla
k u l t u r y artystycznej. Poszukują j e j źródeł, p e r s p e k t y w dalszego r o z w o
j u » , omawiają poszczególne dziedziny i drogę rozwojową ideologii p o
pierania s z t u k i l u d o w e j
Niezależnie od t y c h prac do l a t 30-tych bieżącego stulecia ukazują się
liczne p r z y c z y n k i i etnograficzne prace materiałowe dotyczące poszcze
gólnych wytworów s z t u k i ludowej (np. b u d o w n i c t w a , zabawek, krzyży
12
1 2 7
Por. W o j c i e c h o w s k i ,
i** Ibidem,
128
Np. H . S c h r a m m ó w n a ,
tystycznej,
1 3 0
op. cit, s. 88-89.
s. 90.
Sztuka
ludowa
i jej
znaczenie
dla kultury
W i l n o 1939.
Np. J . O r y n ż y n a , Przemysł
ludowy
w Polsce,
W a r s z a w a 1937.
ar
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J
95
i kapliczek, ozdób, w y c i n a n e k i pisanek), a w okresie późniejszym p i e r
wsze opracowania syntetyczne (np. E. Frankowskiego, K. Moszyńskie
go). Największą wartość reprezentują z tego okresu liczne prace T. Se
w e r y n a , S. U d z i e l i i M . Wawrzynieckiego oraz opracowanie w y c i n a n k i
E. Frankowskiego. Interesujące nas zagadnienia, zwłaszcza zwązane
z b u d o w n i c t w e m i s t r o j e m l u d o w y m , zawierają ponadto dzieła poświę
cone różnym dziedzinom k u l t u r y m a t e r i a l n e j n p . K . Moszyńskiego,
K . Dobrowolskiego, B. Stelmachowskiej. Ogólne szkice poświęcone p l a s
tyce l u d o w e j daje A. Fischer i J . S. Bystroń.
Po zakończeniu I w o j n y światowej istniało już w Polsce 5 k a t e d r
etnografii, ale pierwsze większe prace i c h adeptów z zakresu s z t u k i l u
dowej pojawiają się ok. 1928-1930 r. W t y c h latach obserwujemy też
zwrócenie u w a g i środowiska naukowego i artystycznego na ludową rzeź
bę, m a l a r s t w o i grafikę, czyli tzw. sztukę czystą. Jest to znaczne po
szerzenie spojrzenia n a działalność artystyczną ludności w i e j s k i e j , które
dotąd ograniczało się w zasadzie do t a k i c h dziedzin, j a k b u d o w n i c t w o ,
strój, szeroko pojmowane zdobnictwo (nierzadko noszące cechy u t y l i
tarne, m . i n . w y c i n a n k i , ryzowane czerpaki, malowane skrzynie, cera
m i k a , k o r o n k i czy h a f t y ) , czy t k a n i n y .
W 1928 r. T. S e w e r y n p u b l i k u j e Krakowskie
skrzynie
malowane,
rozpoczynając t y m s a m y m szereg w y d a w n i c t w M u z e u m Etnograficznego
w K r a k o w i e . J . S. Bystroń w 1929 r. wydaje jedyną swoją pracę z za
k r e s u p l a s t y k i Polskie
drzeworyty
ludowe. W. D y n o w s k i — w y c h o w a
n e k k a t e d r y wileńskiej — Barwne kufry z okolic Wileńszczyzny i Pole
sia (1934 r.), M . Gładysz, Góralskie
zdobnictwo
drzewne na Śląsku
(1935 r.) i Ludowe zdobnictwo
metalowe na Śląsku (1938). Najliczniejsze
prace pochodzą j e d n a k spod pióra T. Seweryna. Uczony t e n n i e m a l r o k
rocznie p u b l i k u j e większe dzieła, j a k Parzenice góralskie (1930 r.), Tech
nika malowania ludowych obrazów na szkle (1931 r.), Podłaźniki (1932 r.),
Krakowskie
klejnoty
ludowe
(1935 r.) i Polskie
malarstwo
ludowe
(1937 r.). N o t u j e m y również w t y m czasie popularne w p r o w a d z e n i e
w zagadnienia s z t u k i l u d o w e j E. Frankowskiego (1928 r.) oraz tegoż
autora Sztukę ludową w w y d a w n i c t w i e Wiedza o Polsce (1932 r.). R ó w
nież T. S e w e r y n p u b l i k u j e w K a l e n d a r z u I K C w 1938 r. p o p u l a r n y w y
kład o sztuce l u d o w e j . W 1939 r. ukazuje się I I cz. t . 2 dzieła K. M o
szyńskiego Kultura
ludowa Słowian, gdzie pisze on m . i n . o sztuce l u
dowej Słowian. Praca ta w n o s i stosunkowo niewiele materiału bezpo
średnio do zagadnienia polskiej s z t u k i l u d o w e j , daje natomiast n i e
z w y k l e ciekawy materiał porównawczy z i n n y c h krajów słowiańskich .
131
Na
1 8 1
pogłębienie etnograficznych
A . J a c k o w s k i , Z zagadnień
badań s z t u k i l u d o w e j
historii
i metodologii
niewątpliwy
badań nad sztuką
lu
dową, Materiały do Studiów i D y s k u s j i z Z a k r e s u T e o r i i i H i s t o r i i S z t u k i , K r y t y k i
Artystycznej
oraz Metodologii
Badań n a d Sztuką, R. 6: 1955, n r 3-4, s. 352-353.
96
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
wpływ miały dotacje z Funduszu K u l t u r y Narodowej, które umożliwi
ły d r u k zebranych materiałów w r a z z odpowiednią oprawą i l u s t r a c y j
ną. W latach 30-tych wzrasta zainteresowanie p r o b l e m a m i teoretyczny
m i związanymi ze sztuką ludową p o d e j m o w a n y m i przez etnografów
i historyków s z t u k i .
Przed I wojną światową h i s t o r y c y s z t u k i albo nie w y k a z y w a l i żadne
go zainteresowania sztuką ludową l u b zdecydowanie ją negowali. Rów
nocześnie jednak artyści plastycy " z m u s z e n i " b y l i p o t r z e b a m i p r a k t y c z n y m i (zarówno przemysłu ludowego, j a k i s z t u k i stosowanej) podejmować zagadnienia l u d o w e j a r c h i t e k t u r y , zdobnictwa, t k a n i n y , c e r a m i k i
i t p . , a w okresie 1917-1922 pod wpływem W. Skoczylasa poszerzyć j e
o dziedzinę d r z e w o r y t u ludowego, aby następnie "odkryć" dzięki f o r m i s t o m ludową rzeźbę i m a l a r s t w o. W t y m s a m y m czasie etnografow i e badając ludowe zwyczaje i obrzędy s t y k a l i się z t a k i m i z j a w i s k a m i
działalności artystycznej ludności w i e j s k i e j , j a k : p i s a n k i , szopki, w y
c i n a n k i i t p . W 1921 r. ukazuje się wartościowe opracowanie K. Steckiego, Ludowe
malarstwo
na szkle (przygotowane w 1914 r.) oraz t e k a
drzeworytów Łazarskiego i prace K. Piwockiego, T. Dobrowolskiego,
L . Lepszego. Te f a k t y inspirują również i historyków s z t u k i w z a k r e
sie zainteresowań ludową twórczością artystyczną. Koncentrują się o n i
głównie na zagadnieniach wpływów i zapożyczeń, starają się ustalić
stopień samodzielnego
opracowania t e m a t u przez twórców l u d o w y c h
rzeźbiarzy czy m a l a r z y (np. K. P i w o c k i ) , podejmują analizy f o r m a l n e .
W opracowaniu t y c h problemów opierają się n a wykształconej już m e
todzie badań dzieł s z t u k i , którą stosują do obiektów s z t u k i l u d o w e j .
Najistotniejsze w i c h pracach jest to, że w c e n t r u m zainteresowań zna
lazły się zagadnienia teoretyczne związane z kwestią twórczości l u d o
w e j , cechy charakterystyczne tej s z t u k i , a także zakres pojęcia s z t u k i
l u d o w e j . Mają o n i jednak głównie do czynienia z dziełami w y i z o l o w a n y m i z całokształtu k u l t u r y l u d o w e j , dlatego też ograniczają się w za
|
S
[j
||
I]
ii
j
,
i ;
!
! 1
ji
j
I
|
i'.
.i i
li I:
sadzie do analizy k o n k r e t n y c h obiektów bez uwzględniania i c h miejsca
i r o l i w życiu w s i , pomijając związki zachodzące między specyfiką s z t u k i l u d o w e j a kulturą ludową.
Etnografowie natomast stykają się p r a w i e wyłącznie z twórcami l u
d o w y m i i środowiskiem, w którym sztuka l u d o w a f u n k c j o n u j e , c z y l i
z j e j pełnym i właściwym sensem, starają się przede w s z y s t k i m określić
miejsce i rolę danego zjawiska w życiu społecznym w s i , o opis dzieła
i jego pełną dokumentację, wyznaczenie zasięgów występowania określ o n y c h f o r m . Nie dysponują oni j e d n a k wypracowaną metodą umożliwiającą podejście do zagadnienia ujmowanego w kategoriach sztuki,
J e d n y m i z n i e l i c z n y c h wyjątków są prace T. Seweryna, h i s t o r y k a s z t u k i i etnografa, który w y k o r z y s t u j e podstawy metodologiczne o b u d y s cyplin.
Dopiero w latach następnych etnografowie wykorzystując dorobek
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J
97
metodologiczny
historyków s z t u k i poszerzają swoje zainteresowania.
Podejmują ta kie p r o b l e m y , j a k cechy specyficzne dzieła artystycznego
czy k r y t e r i a jego oceny.
Równocześnie należy podkreślić, że działalność badawcza i s f o r m u
łowania teoretyczne na p o l u s z t u k i l u d o w e j nie pozostawały bierne w o
bec a k t u a l n y c h prądów i poglądów w n a u k a c h h u m a n i s t y c z n y c h tego
okresu. Stąd też niewątpliwy wpływ kierunków psychologicznych z w y k l e
połączonych z ujęciem socjologicznym (np. w pracach M . Gładysza),
czy historyczno-porównawczym (np. u E. Frankowskiego), ewolucjonizm u (w pracach K. Moszyńskiego i częściowo M . Gładysza) czy socjolo
gicznych (u T. Seweryna i K. Dobrowolskiego). Silnie zaciążył socjologizm na badaniach historyków s z t u k i (np. T . Dobrowolskiego), kierując
i c h zainteresowania na istotę procesu twórczego a r t y s t y ludowego czy
idealistyczne koncepcje s z t u k i l u d o w e j widzianej ponadczasowo w k a
tegoriach czysto f o r m a l n y c h .
Wszystkie n i e o m a l prace tego okresu wykazują jednak największy
wpływ t e o r i i o sztuce p r y m i t y w u , sztuce dziecka, dyspozycjach twór
czych u k r y t y c h w każdym osobniku n i e zepsutym przez cywilizację
(np. T. D o b r o w o l s k i , K . P i w o c k i ) « .
Główne p r o b l e m y teoretyczne, j a k i e były podejmowane w t y m o k r e
sie przez środowisko historyków s z t u k i i etnografów — badaczy s z t u k i ,
koncentrowały się n a t a k i c h zagadnieniach, j a k : k o n t r o w e r s y j n e w ó w
czas określenie l u d o w e j twórczości artystycznej (plastycznej) m i a n e m
s z t u k i (np. W. A n t o n i e w i c z , P. S m o l i k , W. L a m ) , sprowadzające się do
odpowiedzi na p y t a n i a , czym jest sztuka l u d o w a (K. P i w o c k i , T. D o b r o
w o l s k i ) , inaczej, co to jest sztuka ludowa, czy co określamy m i a n e m
s z t u k i l u d o w e j (S. Szuman, E. F r a n k o w s k i ) , jaką rolę odgrywają w n i e j
j e d n o s t k i twórcze ( M . Gładysz, T. Seweryn). Ponadto T. D o b r o w o l s k i ,
K . P i w o c k i , T. S e w e r y n , S. Szuman starają się ustalić cechy ludowego
procesu tworzenia, a J . G r a b o w s k i podkreślić różnice między sztuką l u
dową a miejską.
Przebieg p o l e m i k i prac badawczych na t e m a t kryteriów świadczą
cych o przynależności danego zjawiska do kręgu s z t u k i l u d o w e j na p l a n
pierwszy wysunął s t y l , j a k o b y świadczący najpełniej o t y m , czy dane
dzieło jest, czy n i e jest ludowe. Dalsze rozważania wyłoniły kwestię
następną, a m i a n o w i c i e sprawę d e f i n i c j i i zakresu pojęcia sztuka l u d o
w a , która do d n i a dzisiejszego jest sprawą otwartą. Najwięcej u w a g i
t e m u zagadnieniu poświęcił K . P i w o c k i .
Naufc©we badania r o l i s z t u k i l u d o w e j w r o z w o j u k u l t u r y poszczegól
n y c h narodów w i c h p r z e t r w a n i u jako samodzielnych bytów narodo
w y c h w p r z y p a d k u u t r a t y państwowości, a także j a k o głównego o g n i w a
ułatwiającego porozumienie międzynarodowe były doceniane nie t y l k o
2
i«
2
Por.
ibidem,
s. 351-356.
7 — Etnografia Polska X X V I I / !
MIROSŁAWA
98
DROZD-PIASECKA
w szerokich kręgach społeczeństwa polskiego, ale i w i n n y c h k r a j a c h
europejskich, w t y m szczególnie słowiańskich.
Zagadnienia te były żywo dyskutowane i szeroko propagowane w 2 0 leciu międzywojennym. I c h waga i znaczenie zdawały się nie budzić
wątpliwości w kręgach k u l t u r a l n y c h E u r o p y . D o w o d e m tego jest f a k t ,
iż w 1926 r. pracująca w Lidze Narodów Międzynarodowa K o m i s j a
Współpracy I n t e l e k t u a l n e j wysunęła propozycję ożywienia współpracy
międzynarodowej na drodze badań różnorodnych problemów związanych
ze sztuką ludową. Etapem wstępnym t e j działalności było zwołanie
I Międzynarodowego Kongresu S z t u k i L u d o w e j (pod p a t r o n a t e m L i g i
Narodów), która odbyła się w 1928 r. w Pradze. Na Kongres p r z y b y l i
przedstawiciele Europy, obu A m e r y k i E g i p t u . Polskę reprezentowała
7-osobowa delegacja z prof. A . Fischerem i prof. K . T i c h y m na czele.
Przekonanie, iż poznanie s z t u k i l u d o w e j danego n a r o d u pozwala l e
piej zrozumieć jego dążenia, kulturę, a także b u d z i i r o z w i j a w z a j e m n y
szacunek narodów towarzyszyło w s z y s t k i m r e f e r a t o m wygłoszonym n a
Kongresie. Referenci z krajów słowańskich (gdzie s z t u k a l u d o w a była
nadal żywa i wszechobecna w życiu "codziennym) podkreślali j e j w p ł y w
na charakter poszczególnych narodów, na twórców profesjonalnych,
a w s k r a j n y c h wypowiedziach zawdzięczali sztuce l u d o w e j wolność,
a n a w e t istnienie (przedstawiciel Jugosławii P. Ibrowac). Pogląd t e n
uzasadniano t y m , że dzięki sztuce l u d o w e j naród n i e ginie n a w e t w s y
t u a c j i u t r a t y własnej państwowości, ponieważ l u d zawsze tańczy, rzeźbi,
śpiewa, h a f t u j e , tworząc swoistą skarbnicę, z której czerpią artyści
z korzyścią dla k u l t u r y narodowej. N i e t r u d n o dostrzec w t y m p r z y p a d
k u żywotność i d e i r o m a n t y c z n y c h .
Sukcesem K o n g r e s u było podjęcie uchwały powołującej stałą mię
dzynarodową Komisję Badań S z t u k i L u d o w e j i F o l k l o r u (Commision
I n t e r n a t i o n a l e des A r t e s et T r a d i t i o n s Populaires), w skład której w e
szli przedstawiciele w s z y s t k i c h państw (z P o l s k i prof. A . Fischer). S t a
t u t t e j K o m i s j i precyzował, iż celem j e j jest praca d l a rozwinięcia w z a
jemnego zrozumienia ludów i dążeń człowieka, m i m o istniejących odrę
bności właściwych każdej c y w i l i z a c j i . Jego realizacja przebiegać miała
w płaszczyźnie organizowania k o l e k t y w n e j działalności i prac wspól
nie prowadzonych, ułatwiania badań porównawczych obyczajów i z w y
czajów ludów oraz międzynarodowej k o o r d y n a c j i badań podobieństw
i różnic istniejących między c y w i l i z a c j a m i » » .
I n n y m ważnym postanowieniem Kongresu była decyzja o urządze
n i u międzynarodowej w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j w Bernie w 1934 r. P r o
g r a m w y s t a w y przewidywał szerokie uwzględnienie zagadnień plastycz
n y c h , rzemieślniczych, m u z y k i , w i d o w i s k scenicznych. Niestety wobec
»
dowej
i,
M
P o r . L . H o l b a n , Statut
Międzynarodowej
i Folkloru,
" L u d " , t. 38: 1947, s . 610-613.
Komisji
dla Spraw
Sztuki
Lu
99
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J
piętrzących się trudności głównie n a t u r y politycznej do p r z y g o t o w y w a
nej w y s t a w y s z t u k i l u d o w e j m e doszło.
Niedługo po Kongresie, w t y m s a m y m r o k u odbyła się w R z y m i e
Międzynarodowa Konferencja S z t u k i L u d o w e j , na której powołano do
życia w każdym k r a j u Komisję S z t u k i L u d o w e j . W t e n sposób w P o l
sce powstała K o m i s j a S z t u k i L u d o w e j (Commission Nationale Polonaise
des A r t s Populaires).
W 1930 r. odbył się I I Międzynarodowy Kongres S z t u k i L u d o w e j
w B e l g i i (Bruksela, A n t w e r p i a , Leodium), w którym wzięli udział ze
s t r o n y polskiej prof. A. Fischer, prof. E. F r a n k o w s k i oraz J . Cierniak.
Jego t e m a t e m p r z e w o d n i m była " S z t u k a l u d o w a w w i d o w i s k a c h d a w
n y c h i współczesnych".
Podjęte n a dużą skalę prace w dziedzinie s z t u k i l u d o w e j E u r o p y
w latach 30-tych naszego stulecia zostały zahamowane narastającymi
trudnościami wynikającymi głównie z s y t u a c j i politycznej. Ostatecznie
przerwał je w y b u c h I I w o j n y światowej. Dopiero w 1947 r. odbyła się
w Paryżu I I I Konferencja Commission I n t e r n a t i o n a l e des A r t s et T r a
ditions Populaires. Postanowiono na n i e j zorganizować międzynarodową
wystawę o charakterze etnograficznym, n a r o d o w y m i międzynarodo
w y m . W projekcie ekspozycji polskiej uwzględniono poszczególne g r u p y
etnograficzne (np. Małopolska, Śląsk, Wielkopolska) w r a z z p o d g r u
pami 1 .
34
SZTUKA LUDOWA A SYTUACJA EKONOMICZNA
WSI
W całym o m a w i a n y m okresie w c e n t r u m zainteresowania pozostają
nadal ekonomiczne w a l o r y s z t u k i l u d o w e j . Koncentrują się one głównie
na t e j dziedzinie artystycznej twórczości w i e j s k i e j , którą nazywano prze
mysłem l u d o w y m czy d o m o w y m (a n i e k i e d y rzemiosłem i chałupnic
t w e m ) . W p u b l i k a c j a c h charakteryzujących sytuację w s i w okresie
I I Rzeczypospolitej n i e j e d n o k r o t n i e wskazywano na konieczność pomo
cy m a t e r i a l n e j ubogiej ludności chłopskiej oraz l i c z n y m rzeszom cha
łupników w i e j s k i c h . Liczba j e d n y c h i d r u g i c h nieustannie rosła równo
legle z, szerzącym się bezrobociem w miastach i w z r o s t e m p r o l e t a r i a
t u wiejskiego, który n i e mając możliwości odpływu do miast powiększał
szeregi chałupników w y k o r z y s t y w a n y c h przez nakładców.
C z y n n i k i rządowe szukając dróg wyjścia z t r u d n e j s y t u a c j i ekono
micznej polskiej w s i uznały, że j e d n y m ze skuteczniejszych środków za
radczych istniejącemu s t a n o w i rzeczy jest rozbudowa p r o d u k c j i i u m i e
l i P o r . A . F i s c h e r , Udział Słowian w I Międzynarodowym
Kongresie
Sztu
ki Ludowej
w Pradze
1928. Sprawozdanie,
" R u c h Słowiański", n r 2: 1928, s. 73-75;
J . G a j e k , W sprawie
C. I. A. P oraz wystawy
sztuki ludowej
w Bemie,
"Lud",
t. 38: 1947, s. 614-621.
100
;
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
i
jętne zorganizowanie z b y t u przedmiotów s z t u k i l u d o w e j
szczególnie
z zakresu t z w . przemysłu ludowego czy domowego. "Umiejętne zorganizowanie wytwórstwa ludowego i zapewnienie m u z b y t u może z u w a g i
na o g r o m n y zasięg tego wytwórstwa, stanowić o m a t e r i a l n e j sile w s i
p o l s k i e j " — pisze R. Woyczyński — chociaż równocześnie sceptycznie
zaznacza: " d a l e k i jestem od twierdzenia, że t y l k o przez »przemysł l u
d o w y « d o b r o b y t t e n osiągniemy" « 6 . Szeroki zasięg tego t y p u p r o d u k c j i
oraz samorzutne powracanie do przemysłu ludowego " 7 wyniszczonej
przez wojnę i nieurodzaje ludności w i e j s k i e j rokowały j e d n a k podrepe
rowanie budżetów.
Stawianie zagadnienia s z t u k i l u d o w e j w płaszczyźnie gospodarczej
nie było w Polsce ideą nową. Rodowód j e j wywodził się z f i z j o k r a t y c z n y c h poglądów Oświecenia, a hasła pozytywistyczne nadały j e j realną
treść i formę. Podobnie j a k w dobie P o z y t y w i z m u i N e o r o m a n t y z m u , t a k
i w I I Rzeczypospolitej możemy doszukać się w n i e j u k r y t e j t e n d e n c j i
politycznej polegającej na dążeniu do u t r z y m a n i a n a w s i istniejącego
status quo bez wprowadzania zasadniczych r e f o r m społeczno-ekonomicz¬
n y c h . Jednak w t y m okresie nie bez znaczenia pozostaje f a k t , iż g r u p a
rządząca zmuszona była n i e t y l k o ze względów gospodarczych, lecz
i propagandowych zająć się szczególnie warstwą chłopską,
D l a stworzenia pozorów r e a l n y c h posunięć n a t y m p o l u z n a k o m i cie nadawały się hasła i poczynania w zakresie s z t u k i l u d o w e j i opie
k i n a d nią. D o a k c j i t e j zwerbowano w i e l u działaczy k u l t u r a l n y c h , społeczników, artystów plastyków, etnografów, drobne w i e j s k i e w a r s z t a t y wytwórcze, a przede w s z y s t k i m T o w a r z y s t w o Popierania Przemysłu
Ludowego (założone w Królestwie P o l s k i m w 1907 r.) oraz związane
z n i m Bazary Przemysłu Ludowego.
P r z y M i n i s t e r s t w i e Przemysłu i H a n d l u zostaje u t w o r z o n y referat
Przemysłu Ludowego, który, aby zorientować się w stanie t e j gałęzi
wytwórczości, rozesłał a n k i e t y do proboszczów (1920 r.) i następnie w ó j -
i
j
!
'
'
\
i
'
J
3
Pogląd t e n podzielała n a w e t k o n s e r w a t y w n a część społeczeństwa, która p o d kreślając b r a k i w f u n k c j o n o w a n i u i o r g a n i z a c j i przemysłu l u d o w e g o obarczała od¬
powiedzialnością z a t e n s t a n r z e c z y głównie s y s t e m pośrednictwa pozostający z a ¬
z w y c z a j w rękach ludności żydowskiej, sprzyjając a n t y s e m i c k i m n a s t r o j o m . J a k o
środek z a r a d c z y w y s u w a n o p o s t u l a t y o p a r c i a z a o p a t r z e n i a w s u r o w c e i narzędzia
o r a z z b y t g o t o w y c h w y r o b ó w przemysłu domowego n a z a s a d a c h spółdzielczych,
P u n k t e m wyjścia d l a t y c h związków spółdzielczych mogły b y być już istniejące w
P o l s c e o r g a n i z a c j e i s t o w a r z y s z e n i a które w v k o r z v s t u i a c oomoe D o s ł ó w e w a r a n t o
w a ł y b y właściwą formę działalności t y c h i n s t y t u c j i . P o r . " Z o r z a " , n r 4 3 : 1919,
s . 588, O przemyśle l u d o w y m .
|
j
R. W o y c z y ń s k i ,
k ó w 1936, s. 102.
i
™ Na fakt "zmartwychwstania
z n i s z c z e n i a c h przemysłu f a b r y c z n e g o ,
|
*
żuje n a w i e l u autorów, por. n p . J . O r y n ż y n a, Wystawa
w Częstochowie, "Połudnuie", n r 1: 1921, s. 48.
1
I
J
ii
i '.
i
i
I
!
';
i
•
|
1 , 5
1 M
\
Siadami
rozwoju
przemysłu
ludowego
w
Polsce,
Kra¬
p r y m i t y w n e g o przemysłu l u d o w e g o " — po
j a k i e g o dokonała I w o j n a światowa — w s k a przemysłu
ludowego
101
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J
tów (1925 r.) oraz zainicjował objazdowe badania terenowe w k i l k u
powiatach, które — m i m o że przerwane z b r a k u funduszy — zaowoco
wały o b f i t y m materiałem z 16 powiatów, w y d a n i e m m o n o g r a f i i dają
cych obraz przemysłu ludowego trzech z n i c h (włodawskiego, prze
myskiego i ostrołęckiego); k o n t y n u o w a n e były później przez t o w a r z y s
t w a regionalne dla i c h potrzeb. U s t a w y sejmowe z 13 i 31 lipca 1924 r.,
odpowiednio prowadzona k a m p a n i a prasowa i wystawiennicza (szczegól
nie w y s t a w y organizowane przez Towarzystwo Popierania Przemysłu
L u d o w e g o w W a r s z a w i e ) przyczyniają się do tego, że podobne i n s t y
tucje powstają na terenie całego k r a j u , a i c h działy handlowe przekształ
cają się w bazary przemysłu ludowego.
Główna i c h działalność k o n c e n t r u j e się na pracach i n s t r u k c y j n o - p r o pagandowych i h a n d l o w y c h . Równocześnie w obrębie T o w a r z y s t w a n a
stępują z m i a n y organizacyjne, n p . w 1925 r. powstaje
Reprezentacja
T o w a r z y s t w Przemysłu L u d o w e g o z siedzibą w Warszawie, przekształ
cona następnie w Związek T o w a r z y s t w Popierania Przemysłu L u d o w e
go (1929 r.). Reprezentacja T o w a r z y s t w P R L wydaje w 1929 r. s k r y p t
opracowany przez J . Manugiewicza — Wskazówki do zbierania
przed
miotów z zakresu sztuki i przemysłu ludowego,
gdzie zwrócono uwagę
na to, że p r z y z b i e r a n i u przedmiotów s z t u k i l u d o w e j ' i przemysłu l u d o 138
II
»8 T o w a r z y s t w o
Popierania
Rzeczypospolitej
organizowało
w Warszawie,
manie
Przemysłu
Ludowego
liczne w y s t a w y
już
w
przemysłu
pierwszych
ludowego,
j a k też i i n n y c h m i a s t a c h P o l s k i . I c h głównym c e l e m było
i rozwój
w s z y s t k i c h działów tej gałązi wytwórczości
wiejskiej.
latach
zarówno
podtrzy
Szczególną
j e d n a k u w a g ę zwrócono n a e k s p o n o w a n i e t k a c t w a , g a r n c a r s t w a , k o s z y k a r s t w a , n o w
szej d z i e d z i n y — k i l i m i a r s t w a oraz szeroko pojętego z d o b n i c t w a . W y s t a w y
pu
przygotowywały
zabiegom
również i i n n e i n s t y t u c j e i o r g a n i z a c j e
i s t a r a n i o m o r g a n i z a c j i r o l n i c z y c h i społecznych n i e o m a l
odbyła się w s a l a c h T e a t r u W i e l k i e g o
część
poświęcono
miała
miejsce
s. 48; t e j ż e ,
s
.
ludowemu
r o k wcześniej
Wystawa
w
Liskowie
przemysłu
artystycznego
w Łucku,
Wystawa
włókienniczemu.
w Monzy,
pokazana
w
1926, n r 40; " W i e ś P o l s k a " , t. 1: 1925. W y s t a w y
skrzynie krakowskie
Włókiennicza, której
Podobna
ekspozycja
op. cit.,
"Południe", n r 5: 1923,
Warszawie;
Wystawa
tejże,
"Południe", n r 5: 1923, s. 57; " W i e ś P o l s k a " t. 2:
Towarzystwa Popierania
L u d o w e g o eksponowały głównie t z w . z d o b n i c t w o l u d o w e :
malowane
dzięki
z całego k r a j u
k. K a l i s z a . P o r . O r y n ż y n a ,
artystycznego
e k s p o z y c j a t a była u p r z e d n i o
56
przemysłu
w Warszawie
przemysłowi
tego t y
społeczne. N p .
Przemysłu
łyżniki, c z e r p a k i góralskie,
i sądeckie, ceramikę poleską l u b kaszubską,
weł-
n i a k i i k i l i m y łowickie i wileńskie, k o r o n k i , hafty, w y c i n a n k i . W
1937 r. z o r g a n i
zowano
w
będącą
swojego
rodzaju
novum.
n i e j wyłącznie t z w . sztukę czystą, c z y l i
ludowe
Instytucie Propagandy
Uwzględniono w
m a l a r s t w o , grafikę
Sztuki w
Warszawie,
wystawę
i rzeźbę pochodzącą z terenów p o l s k i c h , ukraińskich, białorus
k i c h i l i t e w s k i c h . J e j percepcję ułatwił wcześniejszy k o n t a k t z k u b i z m e m i e k s p r e s jonizmem.
W
przewodniku
t y l k o pierwszą w
przede
J . Grabowski
tej s k a l i prezentacją
w s z y s t k i m prezentacją
że
ekspozycja
i rzeźby l u d o w e j
ta
w
jest
ludowa
w Polsce.
nie
Polsce, a l e
n i e z n a n y c h l u b mało dotąd z n a n y c h wartości
t y s t y c z n y c h s z t u k i l u d o w e j . P o r . Sztuka
n r 39[725]: 1937, s. 390.
zaznaczał,
malarstwa
ar
"Wiadomości L i t e r a c k i e " ,
102
MIROSŁAWA D R O Z D - P I A S E C K A
wego należy gromadzić okazy o niezaprzeczalnych wartościach a r t y s
t y c z n y c h l u b etnograficznych oraz materiały i n f o r m a c y j n e o całokształ
cie żywotnych jeszcze gałęzi przemysłu ludowego. Związek z b r a k u
funduszy zakończył swoją działalność już w następnym r o k u i poszcze
gólne T o w a r z y s t w a rozpoczęły prace i n d y w i d u a l n e . Rola czołowa p r z y
padła najstarszej i najzamożniejszej z t y c h placówek: T o w a r z y s t w u Po
pierania Przemysłu Ludowego w Warszawie (na Tamce), w której po
d r . A. B e n i n i m był przez 12 l a t d y r e k t o r e m C. Młodzianowski.
T o w a r z y s t w o Popierania Przemysłu Ludowego w Warszawie szcze
gólną troską otaczało szkoły instruktorów: t k a c t w a , k i l i m i a r s t w a , f a r biarstwa i koszykarstwa, w których główny nacisk kładziono na t e c h
niczne doskonalenie p r o d u k c j i chłopskiej, zaniedbując jednak sprawę
z b y t u t y c h wyrobów, co było poważnym błędem. M . i n . w 1925 r. powsta
ła pod k i e r u n k i e m W. Schreiberówny Sekcja Doświadczalna C e r a m i k i L u
dowej w Wiśniewie pod Warszawą, która otoczyła opieką merytoryczną
i artystyczną lokalne ośrodki garncarskie. Sekcja dbała o zachowanie
regionalnego c h a r a k t e r u wytwórczości, urządzała pokazy regionalne i t p .
K r y z y s w latach 1929-1933 przyniósł upadek T o w a r z y s t w a Popierania
Przemysłu Ludowego w Warszawie, zmuszonego zlikwidować szkołę
instruktorów, Stację Doświadczalną C e r a m i k i , akcje badawcze w t e r e
nie, a zająć się organizacją s k u p u i następnie z b y t u wyrobów l u d o w y c h
na bazarach (np. bazar w Warszawie sprzedawał w y r o b y przemysłu l u
dowego z całej Polski) i w sklepach oraz zwiększonymi k o n t a k t a m i h a n
d l o w y m i z wytwórcami w i e j s k i m i .
W 1933 r. powstało Towarzystwo A r t y s t y c z n e Rękodzieło Wiejskie,
kierujące się zasadą u t r z y m a n i a wysokiego poziomu artystycznego
przedmiotów i autentyczności s z t u k i l u d o w e j . Prowadziło ono sklep
z w y r o b a m i l u d o w y m i w A l . Jerozolimskich. W 1935 r. A R W połą
czyło się z T o w a r z y s t w e m Popierania Przemysłu Ludowego na Tamce,
tworząc Towarzystwo O c h r o n y S z t u k i L u d o w e j i Przemysłu L u d o
wego .
Równocześnie wieś cierpiąca d o t k l i w i e n a b r a k pieniądza starała się
sama pozyskać miejskie r y n k i z b y t u i dostarczać na n i e w y r o b y z róż
n y c h gałęzi wytwórczości, w t y m przede w s z y s t k i m t k a n i n y i c e r a m i
kę. A l e n a t y m polu panowała duża k o n k u r e n c j a ze s t r o n y przemysłu
fabrycznego i n p . podaż l u d o w y c h t k a n i n przewyższała znacznie p o p y t
na nie. Usiłowano więc dostosować produkcję przemysłu wiejskiego do
wzorów m i e j s k i c h oraz stworzyć f o r m y nowe, zaspokajające gusty i po
trzeby ludności miast. Np. J . Orynżyna, znana orędowniczka na rzecz
popierania ludowego przemysłu artystycznego, namawiała w t e j s y t u a
c j i do w y t w a r z a n i a d r o b n y c h przedmiotów związanych ze zwyczajami
139
I
139
Z b y t e m l u d o w e j wytwórczości —
nież w a r s z a w s k i ,.Ład".
szczególnie t k a n i n —
zajmował
się
rów
103
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J
i obrzędowością, które zyskują największe powodzenie, chociaż w y k o
n y w a n e są z najprostszych, często bezwartościowych surowców:
"różne u r o c z e b a g a t e l k i ,
które sprzedać j e s t łatwiej niż spore s z t u k i
towaru.
P i s a n k i stały się p r z e d m i o t e m chętnie z a k u p y w a n y m w mieście. H u c u l i p r z e k o n a w
s z y się o t y m wędrują
k a n o c n y m . Początek
słu
Ludowego
w
i w
z n i m i , aż do stolicy, gdzie sprzedają
t y m k i e r u n k u zrobiło T o w a r z y s t w o
Warszawie,
które
sprzedawało
większe
zagraniczne... T o s a m o stało się z w y c i n a n k a m i , n a j p i e r w
najbliżej
stolicy, p o t e m
je w
okresie
Popierania
i c h ilości
na
wiel
Przemy
placówki
w Łowickim położonym
n a K u r p i a c h i Podlasiu... T r a d y c y j n a w
Wilnie
wytwór
czość p a l m
w i e l k a n o c n y c h ... stała się dziś już przemysłem n a eksport... dziś są
sprzedawane
w W i l n i e p r z e z cały r o k ; zawędrowały one również do stolicy, dokąd
B a z a r Przemysłu L u d o w e g o s p r o w a d z a j e w w i e l k i c h ilościach"
I 4 0
.
W miejscowościach górskich o rozwiniętej t u r y s t y c e górale i góral
k i zaczęli wyrabiać sukienne haftowane pantofle zdobiąc je parzenica
m i i szarotkami. Twórczość ta została j e d n a k n e g a t y w n i e oceniona przez
znawców s z t u k i . Inaczej miała się sprawa z garncarstwem. W przeci
wieństwie do i n n y c h dziedzin wytwórczości l u d o w e j , u p r a w i a n y c h prze
ważnie doraźnie, w c h w i l a c h w o l n y c h od zajęć, rzemiosło to było za
zwyczaj p o d s t a w o w y m źródłem u t r z y m a n i a garncarza i jego rodziny.
P r z y zmniejszającym się popycie na u t y l i t a r n e p r z e d m i o t y ceramiczne
zaczęło ono coraz bardziej nabierać c h a r a k t e r u s z t u k i l u d o w e j . Z tego
względu działacze i opiekunowie s z t u k i l u d o w e j u z n a l i za konieczne roz
toczenie n a d n i m specjalnej opieki. W 1929 r. Stacja Doświadczalna
C e r a m i k i urządziła wystawę prac środowiska ceramicznego Iłży, selek
cjonując równocześnie f o r m y pod kątem i c h przydatności dla m i e j s k i e
go odbiorcy. N i e o m a l wyłącznie dla miasta pracować zaczął garncarz
z B o l i m o w a — Konopczyński; słynny kaszubski garncarz
Necel
z Chmielna, próbując coraz to n o w y c h i wymyślniejszych wzorów (nie
zawsze a r t y s t y c z n i e t r a f n y c h ) oraz Łobanowicz z Konopczyc. T e n ostatni
s t a r a n i e m Stacji Doświadczalnej C e r a m i k i został wyposażony w n o w y
piec garncarski, ponieważ miał zostać k i e r o w n i k i e m wzorcowego w a r
sztatu dostarczającego do pobliskich u z d r o w i s k ceramikę regionalną, ale
wąski r y n e k z b y t u spowodował, że zaczął on wytwarzać dla miasta.
Wśród entuzjastów popierania przemysłu ludowego b y l i również z w o
l e n n i c y masowego eksportu jego wyrobów, które t a k bardzo podobały
się na r y n k a c h zagranicznych. P o s t u l o w a l i o n i stworzenie masowej p r o
d u k c j i przedmiotów s z t u k i l u d o w e j , a n a w e t zatrudnienie agentów h a n
d l o w y c h orientujących artystów w i e j s k i c h w m o d n y c h tendencjach na
r y n k a c h zagranicznych. M . i n . według t a k i c h założeń dobrano ekspona
t y na wystawę przemysłu " l u d o w e g o " w A m s t e r d a m i e , gdzie n i e z w y k
łym powodzeniem cieszyła się ceramika kaszubska, czy k i l i m y kosow
skie przystosowane do gustów holenderskiego odbiorcy. Ta f o r m a opie
k i n a d sztuką ludową była jednak zdaniem w i e l u fachowców chybiona.
""Orynżyna,
Przemyśl...,
s. 169-170.
104
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
Podkreślali o n i , że metody i skala k a m p a n i i eksportowej w krótkim cza
sie doprowadziłyby do całkowitego z a n i k u s z t u k i l u d o w e j w Polsce. T o
w a r z y s t w o Popierania Przemysłu Ludowego dostrzegając to niebezpie
czeństwo starało się m u przeciwstawiać. Jednak z a p a t r y w a n i a s a m y c h
działaczy T o w a r z y s t w a na istotę, cele i f o r m y o p i e k i n a d sztuką l u d o
wą były częstokroć bardzo odmienne « * . Niejednolite stanowisko na t e n
temat z a j m o w a l i również autorzy l i c z n y c h p u b l i k a c j i o sztuce l u d o w e j ,
a wśród n i c h nie t y l k o piszący prace popularne, ale h i s t o r y c y s z t u k i
i etnografowie. Główne poglądy sprowadzają się z reguły do: a) zainte
resowania społeczeństwa mało znaną dziedziną n a u k i , b) zachęcaniem
do zbierania materiałów ludoznawczych, c) p o s z u k i w a n i e m sposobów
ochrony s z t u k i l u d o w e j przed zniszczeniem i f o r m o p i e k i n a d nią w imię
jej szczególnej r o l i w życiu n a r o d u " .
Na ekonomiczne znaczenie artystycznej twórczości l u d o w e j zwrócili
również uwagę działacze r u c h u ludowego i związków młodzieży w i e j s k i e j .
Podniesienie poziomu gospodarczego w s i było b o w i e m j e d n y m z n a d
rzędnych celów, j a k i e stawiały sobie te organizacje już od zarania i c h
istnienia. I d e i t e j podporządkowane były zarówno i c h p r o g r a m y oświa
towe, j a k i z czasem ideologia poszczególnych ugrupowań. Szczgólnie d u
żo u w a g i poświęcano uczuleniu świadomości młodzieży na tę sprawę,
a w p o s z u k i w a n i u środków zaradczych zwrócono ją również na możli
wość w y k o r z y s t a n i a przemysłu ludowego do złagodzenia m a t e r i a l n e j
nędzy w s i . Z tego względu przede w s z y s t k i m związki młodzieżowe p r z y
wiązywały w i e l k i e znaczenie do upowszechniania przemysłu ludowego
(szczególnie w okresie wielkiego k r y z y s u ) . M i m o swej anachronicznej
samowystarczalności wyrób t r a d y c y j n y c h sprzętów i przedmiotów zgod
nie z ludową technologią pozwalał na pewną niezależność o d p r o d u k c j i
fabrycznej, a w p r z y p a d k u sprzedaży dostarczał niezbędnej w gospo
darstwie gotówki oraz środków na prowadzenie działalności organiza
cyjnej kół.
2
Na bazie t r a d y c y j n y c h właściwości rzemiosła i s z t u k i l u d o w e j p o
szczególnych regionów zalecano kołom rozwój w i k l i n i a r s t w a , garncar
stwa, stolarstwa, t k a c t w a , k o r o n k a r s t w a , w y c i n a n k a r s t w a , i t p . , zawsze
Świadczy o t y m chociażby fakt, iż połączone T o w a r z y s t w o P o p i e r a n i a P r z e
mysłu L u d o w e g o i A r t y s t y c z n e g o Rękodzieła W i e j s k i e g o w nową jednostkę o r g a
nizacyjną: T o w a r z y s t w o O c h r o n y S z t u k i L u d o w e j i P o p i e r a n i a Przemysłu L u d o
wego posiadało d w i e s e k c j e : a) naukowo-artystyczną, współpracującą z Katedrą
E t n o g r a f i i U W , b) przemysłowo-handlową, zaopatrującą s k l e p y i dbającą o a u t e n
tyczność s z t u k i l u d o w e j .
1 4 1
P o r . I . M a r i a ń s k a . - K a c z m a r e k , Znaczenie
i funkcje
konkursów
sztuki ludowej
w woj. łódzkim, "Łódzkie S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 12: 1970, s. 12-17;
Orynżyna,
Przemysł...
Schrammówna,
Sztuka
ludowa...;
tejże,
Sztuka
ludowa
a praca oświatowa na wsi, W i l n o 1934; t e j ż e , Uwagi
o sztuce
ludowej,
W i l n o 1936.
1 4 8
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J
105
z w y k o r z y s t a n i e m wyłącznie elementów l u d o w y c h . N a łamach p i s m
przeznaczonych d l a ludności w i e j s k i e j ukazywały się w z o r y haftów, k o
ronek, a zamieszczane u w a g i natrętnie agitowały dziewczęta do p o d e j
m o w a n i a się i c h w y k o n a n i a : "szczególnie zimą w w i e l u okolicach naszej
ziemi dziewczęta mogłyby podjąć tę miłą dla siebie pracę, zdobywając
t r u d n e w t y c h czasach źródło zarobków... w w i e l u okolicach już się t o
dzieje, a jeżeli chodzi o z b y t t y c h wyrobów, to na pewno będzie zapew
n i o n y , bo przemysł l u d o w y nie jest pozbawiony u nas swej organiza
c j i " . Upowszechnienie rzemiosła ludowego miało również wpłynąć
na likwidację u k r y t e g o bezrobocia na w s i . Dlatego też związki z a j m o wały się informacją o k u r s a c h rzemieślniczych l u b i c h współorganizow a n i e m oraz popularyzacją dostarczania gotowych wyrobów do Bazarów T o w a r z y s t w a Popierania Przemysłu Ludowego. Koła młodowiejskie drogą zachęcania młodzieży do podejmowania p r o d u k c j i p r z e d m i o tów rzemiosła domowego (ludowego) łączyły aspekt gospodarczy z n a r o d o w y m . T e n ostatni to m . i n . w a l k a z o b c y m kapitałem i pośredn i c t w e m h a n d l o w y m , dążenie do uniezależnienia się od kapitału i p o średnictwa niemieckiego i żydowskiego. Co więcej, tą drogą starano się
ocalić liczne wartości estetyczne zawarte w p o l s k i m przemyśle l u d o
w y m . Tej samej i d e i podporządkowane były starania do r e a k t y w o w a
nia ludowego m a l a r s t w a na szkle. Z k o l e i zachowanie
tradycyjnego
s t y l u w b u d o w n i c t w i e w miejscowościach l e t n i s k o w y c h (szczególnie
w K r a k o w s k i e m ) miało się przyczynić do i c h atrakcyjności t u r y s t y c z
n e j , przez co pośrednio również do podreperowania budżetów tutejszych
chłopów.
143
A k c j a na rzecz przemysłu ludowego obok podtekstów narodowościo
w y c h miała poważny wpływ na doraźną poprawę s y t u a c j i m a t e r i a l n e j
chłopów. Popierana przez c z y n n i k i rządowe (w r a m a c h koncepcji regio
n a l i z m u ) łagodziła podstawowe k o n f l i k t y społeczne na terenach zacofa
n y c h gospodarczo i p r z e l u d n i o n y c h . Ponadto była niejako dowodem, iż
rząd stara się o rozwiązanie gospodarczo-społecznych problemów w s i ,
co m a wyraźnie p o l i t y c z n y wydźwięk.
P r o d u k c j a rękodzielnicza oparta na m o t y w a c h l u d o w y c h dostarczała
również środków do prowadzenia działalności kół młodzieży w i e j s k i e j .
Bodźcem do j e j podejmowania były m . i n . k o n k u r s y . Organizacje b a
zując na k u l t u r z e l u d o w e j celem p o p r a w y e k o n o m i k i w s i wydobywały
te j e j elementy, które najbardziej odpowiadały c h a r a k t e r o w i etnogra
ficznemu danego środowiska.
Wzmożone zainteresowanie przemysłem l u d o w y m ( d o m o w y m i cha
łupnictwem) zarówno społeczeństwa, j a k i czynników rządowych obser
w u j e m y w ostatnich latach poprzedzających w y b u c h I I w o j n y świato
w e j . Jego bezpośrednią przyczyną było wzrastające przeludnienie i p a u 148
Przemyśl
ludowy
" Z o r z a " , n r 16: 1929, s . 1.
„
]
i
i
I
)
\
I
\
j
106
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
peryzacja w s i , zmuszające do szukania d o d a t k o w y c h zarobków dla l u d
ności w i e j s k i e j oraz rozszerzsnia sposobów j e j zatrudnienia. K r y z y s y
przemysłowe oraz wąski r y n e k pracy w miastach z jednej s t r o n y , z d r u
giej długoletnia propaganda r o z w i j a n i a przemysłu domowego sprawiły,
iż uznano jego rozwój za najskuteczniejszy w istniejącej s y t u a c j i śro
dek zaradczy,
umożliwiający
złagodzenie nędzy m a t e r i a l n e j w s i .
W izbach ustawodawczych wysunięto p o s t u l a t y powiększenia pomocy
finansowej dla tego p r z e m y s ł u
oraz nowelizacji niektórych rozpo
rządzeń dotyczących jego r o z w o j u ; które konsekwentnie realizowano
w latach późniejszych. D y s k u t o w a n o m e r y t o r y c z n e s p r a w y organizacyj
ne u z y s k i w a n i a d o d a t k o w y c h kapitałów o b r o t o w y c h i t o M i n i s t e r Prze¬
mysłu i H a n d l u powołał specjalna K o m i s i e Międzyministerialna do S p r a w
Przemysłu Ludowego i Domowego dążono do k o o r d y n a c j i prac wszy
s t k i c h i n s t y t u c j i pracuiacych w t y m zakresie starano sie korygować
zaistniałe błędy, reaktywować podupadłe ośrodki t e j wytwórczości.
144
Tę aktywną działalność, której w y n i k i ekonomiczne były bardzo za
dowalające, przerwał w y b u c h I I w o j n y światowej .
145
W sztuce polskiej I I Rzeczypospolitej istniało w i e l e o r i e n t a c j i i prą
dów a r t y s t y c z n y c h . N a p l a n pierwszy wysuwają się wśród n i c h d w a k i e
r u n k i . Pierwszy dążył do całkowitej samodzielności i niezależności po
szukiwań a r t y s t y c z n y c h w nawiązaniu do głównych prądów świato
w y c h . Jego przedstawiciele s t a l i na s t a n o w i s k u , że w s y t u a c j i odzyska
nia samodzielnego b y t u państwowego "służyć" n a r o d o w i można równie
dobrze tworząc dzieła ponadnarodowe o charakterze u n i w e r s a l n y m , zgod
nie z nowoczesnymi k a n o n a m i w sztuce międzynarodowej. D r u g i , za
którym opowiadał się mecenat i p o l i t y k a k u l t u r a l n a rządu, zmierzał do
wykształcenia s t y l u narodowego w sztuce p i e r w i a s t k i ludowe miały
w n i m niebagatelne znaczenie. Z k o l e i działacze r u c h u ludowego oraz
koła młodowieiskie k i e r u i a c swoie wysiłki na nadanie k u l t u r z e chłońs k i e i wartości autonomicznych i ogólnonarodowych sięgnęli do w a l o
rów s z t u k i l u d o w e j czerpiąc szczególnie inspiracje ź f o l k l o r u które
j a k się wydaje
zostały uwieńczone największym sukcesem w zakre-
i « Obejmującego
garncarstwo,
1 4 5
m.
in. takie
kuśnierstwo,
gałęzie
wytwórczości,
kilimiarstwo, kowalstwo,
P o r . szerzej n a t e n t e m a t następujące
artykuły:
" P o l s k a G o s p o d a r c z a " , z. 52: 1937, s. 1683-1684; J . O r y n ż y n a ,
Przemysł
ludowy.
Plan
mowego,
" P o l s k a Gospodarcza",
myślu
Ludowego,
dowy.
Rozmieszczenie
domowego
i
go
pracy
Pod
" P o l s k a G o s p o d a r c z a " , z. 27: 1937, s. 895-897; t e j ż e ,
Finansowy
"Polska
ludowego,
i sąd w życiu
chałupniczej,
ludowego,
przemysłu
Prawo
Określenie
przemysłu
cech
drzewny
koronkarstwo.
spodarczym.
znakiem
istotnych
j a k : przemysł
ślusarstwo,
Komisji
Gospodarcza",
przemysłu
do Spraw
Przemysłu
z. 25: 1938, s. 938-939; t e j ż e ,
ludowego
Ludowego
Kredyt
z. 26: 1938, s. 968; t e j ż e ,
w Polsce,
1938, s. 1090-1901; oraz książkę O r y n ż y n y , Przemysł
dla
Przemysł
"Polska Gospodarcza",
ludowy...
i
do
Prze
lu
z. 33:
SPOŁECZNE F U N K C J E S Z T U K I L U D O W E J
107
sie s z t u k i t e a t r a l n e j . Głoszone przez n i c h idee i k o n k r e t n e prace podej
m o w a n e n a p o l u s z t u k i l u d o w e j sprawiły, że stała się ona r z e c z y w i s t y m
wyróżnikiem k u l t u r y w a r s t w y chłopskiej, ale wysiłki nadania j e j cha
r a k t e r u ogólnonarodowego nie zostały ukoronowane pełnym powodze
niem.
W działalności T o w a r z y s t w a Popierania Przemysłu Ludowego oraz
związanych z n i m Bazarów Przemysłu Ludowego i w i e j s k i c h spółdzielni
wytwórczych w dziedzinie p l a s t y k i d o m i n u j e koncepcja
wyłącznego
opierania się n a twórczości l u d o w e j , p r z y równoczesnej s t y l i z a c j i t z w .
motywów swojskich, wywodząca się z neoromantycznego poglądu u z n a
jącego sztukę ludową za jedyną skarbnicę wzorów godnych naśladowa
n i a , a wywołana reakcją na szerzącą się tandetę miejską pretendującą
do miana s z t u k i l u d o w e j . A l e sama oferta wyjścia z impasu zapropono
w a n a przez T o w a r z y s t w o , koncentrująca się n a zakładaniu szkół prze
mysłu ludowego, o p i e k i n a d sztuką ludności w i e j s k i e j i r o z w i j a n i u f o r m
sprzedaży przedmiotów s z t u k i l u d o w e j , była daleko niewystarczająca
i mało doskonała. Ponadto b r a k jednolitego stanowiska członków T o
w a r z y s t w a n a zjawisko zwane sztuką ludową sprzyjał rezygnacji z prac
n a rzecz włączenia s z t u k i l u d o w e j do n u r t u s z t u k i ogólnonarodowej.
Równocześnie T o w a r z y s t w o swoją działalnością handlową utwierdzało
w p r z e k o n a n i u mieszkańców w s i , że sztuka l u d o w a to głównie prze
mysł domowy, rzemiosło czy chałupnictwo, czyli dziedziny spełniające
w " życiu w s i określoną funkcję utylitarną, których za sztukę ona nie
uważała.
Ogólnie można powiedzieć, że w pierwszych latach 20-lecia między
wojennego prace n a p o l u s z t u k i l u d o w e j koncentrowały się głównie
wokół j e j ochrony, czemu patronowało T o w a r z y s t w o Popierania P r z e m y
słu Ludowego i p o k r e w n e m u i n s t y t u c j e oraz w m n i e j s z y m s t o p n i u w y
k o r z y s t y w a n i u motywów s z t u k i l u d o w e j (często s t y l i z o w a n y c h i schem a t y z o w a n y c h ) w p r o j e k t o w a n i u i w y k o n y w a n i u przedmiotów związa
n y c h z rzemiosłem a r t y s t y c z n y m (szczególnie Warszawska Szkoła S z t u k
Pięknych, szkoły s z t u k zdobniczych i przemysłu artystycznego, " Ł a d " ) .
W latach późniejszych o b s e r w u j e m y rozwój teoretycznych i metodolo
gicznych prac n a d poszczególnymi dziedzinami l u d o w e j p l a s t y k i a r t y
stycznej p o d e j m o w a n y m i w środowisku n a u k o w y m , które przerwane
w y b u c h e m I I w o j n y k o n t y n u o w a n e są po j e j zakończeniu.
Sztuka l u d o w a w I I Rzeczypospolitej pełniła przede w s z y s t k i m f u n k
cje: a) wyróżniające narodową odrębność k u l t u r y polskiej, b) i n s p i r u
jące w t w o r z e n i u s z t u k i ogólnonarodowej, c) wyróżniające warstwę
chłopską, jako odrębną, a równocześnie w pełni równoprawną część spo
łeczeństwa polskiego, d) ekonomiczne, przysparzające z a r o b k u ubogiej
ludności w i e j s k i e j , e) u t y l i t a r n e , związane z zaspokajaniem potrzeb nie
t y l k o mieszkańców w s i , lecz i miast. Za n i m i kryło się oczywiście szereg
f u n k c j i pośrednich, które staraliśmy się naświetlić w trakcie w y w o d u .
i;
108
MIROSŁAWA
DROZD-PIASECKA
Rzeczywistość społeczno-polityczna i k u l t u r a l n a I I Rzeczypospolitej
sprawiła, że sztuka l u d o w a n i e była włączona w t a k i m s t o p n i u j a k
w okresach poprzednich w krąg szerokich koncepcji ideologicznych do
tyczących k u l t u r y i s z t u k i narodowej. Próby takie podejmowane są
w zasadzie głównie w gronie działaczy l u d o w y c h i związków młodowiejskich, usiłujących wykorzystać j e j w a l o r y i a t u t y do zapewnienia w a r
s t w i e chłopskiej należnego miejsca w s t r u k t u r z e całego n a r o d u . I c h p r o
pozycje w t y m zakresie ograniczają się przede w s z y s t k i m do powtórze
n i a i p r z y p o m n i e n i a poglądów znanych już przedtem; w y p o w i a d a n y c h
przez czołowych myślicieli humanistów społeczników i artystów epok
wcześniejszych ( R o m a n t y z m u P o z y t y w i z m u czy N e o r o m a n t y z m u ) oraz
rozbudowania idei regionalistycznych i agrarystycznych N i e m n i e i e d n a k wnoszą do n i c h n o w y akcent a mianowicie szeroka działalność p r a k
tyczna Widoczna iest ona szczególnie w pracach kół młodzieżowych na
w s i zarówno w zakresie k o n k r e t n e i wytwórczości przedmiotów a r t y
stycznych i a k spektaklach swoistego m i s t e r i u m t e a t r u obrzędowego
czy ochrony i k u l t y w o w a n i a powszechnie iuż uznanego d o r o b k u a r t y '
stycznego J a r s t w y chłopskiej (np s t r o j u , tańca, pieśni)
Nie buduje w i e l k i c h koncepcji k u l t u r a l n y c h na k a n w i e s z t u k i l u d o
w e j również inteligencja miejska i elita artystyczna. Twórcy profesjo
n a l n i , jeśli już mają coś wspólnego ze sztuką ludową, to głównie z j e j
rozwiązaniami w a r s z t a t o w o - f o r m a l n y m i l u b t e m a t y c z n y m i oraz z licz
n y m i adaptacjami motywów l u d o w y c h . Podejście i c h cechuje więc
swoisty u t y l i t a r y z m i i n s t r u m e n t a l n e t r a k t o w a n i e s z t u k i l u d o w e j . Z k o
l e i dla i n t e l i g e n c j i miejskiej i społeczników k o n t a k t ze sztuką ludową
ogranicza się do płaszczyzny j e j r e a k t y w o w a n i a , ochrony, popularyzacji
bez prób formułowania szerszych t e o r i i s z t u k i narodowej czy t y l k o w a r
s t w y chłopskiej.
W y p a d k o w a t y c h zachowań w s p a r t a r o z w o j e m badań n a u k o w y c h n a d
poszczególnymi dziedzinami plastycznej działalności ludności w s i p r z y
nosi jednak w konsekwencji zwrócenie u w a g i na wartości artystyczne
i estetyczne dotąd " z a p o m n i a n y c h " gałęzi s z t u k i l u d o w e j , t a k i c h j a k m a
l a r s t w o na szkle czy rzeźbę w drewnie. Inaczej mówiąc rodzi się t e n
dencja do dostrzegania wartości autotelicznych s z t u k i l u d o w e j , która
zostanie teoretycznie rozwinięta po zakończeniu I I w o j n y światowej.
i:
!
i.:
S P O Ł E C Z N E
MHpocJia a
F U N K C J E
S Z T U K I
L U D O W E J
109
flposfl-IlHceuKa
B
OBDUECTBEHHHE OyHKITHH HAPOAHOrO
HCKyCCTBA.
H A P O A H O E H C K Y C C T B O B 5KH3HH O E I I J E C T B A I I P E H H n O C n O J I H T O M
Peswine
H a c r o H i n a f l p a 6 o T a n p e A C T a B i w e T C O 6 O H npoAonaceHHe
B o n p o c a 06 o6m.ecTBeHHbix
<J>yHK-
UHflx HapoflHoro HCKyccTBa B n e p n o f l I I Pena nocnoJiHToił. B Heił p a c c M O T p e H H rjiaBHbiM o6pa3OM:
H
1) 3 H a i e H n e H a p o f l H o r o
COK)3OB
cenŁCKOH
MOJiofleaca
2) p o j i b 3JieMeHT0B H a p o f l H o r o
KyccTBa
H C R y c c r s a ana H f l e o j i o n m
(HainioHajibHoro
KaK
onpefleJiHTeJiH
H
fleaieJiŁHoc™
KyjibTypbi
n c i c y c c T B a n p H $opMHpoBaHHH
crajia);
3)
HHTepec
3THorpaiJ)OB H HCKyccTBOBeflOB K HapoflHOMy
HapoflHoro
KpecTbaHCKoń
flBHacemia
npocjiOHKH;
oÓJiHKa o6meHauHOHajn,Horo
npo<J)eccHOHajibHbix
Haymbrx
i
j
;
j
HC-
I
HccJieflOBaTenefi,
i
H C K y c c T s y ; 4) KOMMepiecKHe K a i e c T B a HapoflHoro
;
HCKyccTBa, o c o 6 e H H o Ba^CHBie fljifl 6 e A H o r o c e j i b C K o r o HaceJieHHH, 3 a H j r r o r o HapoflHMM n p o M b i -
I
C/IOM, peMeCJIOM HUK KyCTapHHTCCTBOM.
i
B p a 6 o T e BHfleJieHw I I O 3 H U H H H B3rJMAM Ha HCKyccTBo K p e c r t a H C K O H n p o c n o H K H KaK neaTeJieH
HaponHoro
T a K H npo4>eccHOHajn,Hbix xyao»CHHKOB H o6brrabix n o T p e 6 H T e j i e i i .
BH«eHHH,
FL
IIOA-
HCKyccTBa B n a p a s ę B 1925 r . H a H a n p a B J i e i m e
{
pa3BHTH» n o j i b C K o r o 6 b r r o B o r o HCKyccTBa H xyflo»cecTBeHHyio n p o r p a M M y K o o n e p a T H B a „ J l a A " .
•
06cy5KfleHH M . n p . fleHTejn>HOCTi> 0 6 m , e c r B a
;'
HepKHyro
BJIHHHHC
BbicTaBKH
o x p a H H HapoflHoro
fleKopaTHBHoro
n o noflAep>KKe H a p o f l H o r o
npoMbicJia KaK B cijiepe
HCKyccTBa, T a K H B o 6 j i a c T H noflaepascH e r o pa3BHTHfl H o 6 e c n e i e H H H P H H -
K O B c6biTa.
0 6 n t H e BbiBOAH, cneflyioiUHe H 3 npeflcraBJieHHoro MaTepnaJia, C B O A H T C * K TOMy, H T O H a p o a Hoe HCKyccTBo HcnoJiHHJio B MeiKjryBoeHHoe
flBafluaTHJieTHe
npeacfle B c e r o <J>yHKU.nH: a )
Bbmejw-
j o n r y i o H a i n i o H a j i i H y i o caMoóbrraocTb nojibCKOH KyjibTypbr, 6) BfloxHOBJifflonr/K> n p a co3flairnH
o6meHauHOHajn>Horo
H C K y c c T B a , B ) o T J i m a i o m y i o KpecTbsmcKyio n p o c J i o H K y K E K OTflejn>Hyio
H B i n e c r e c TeM p a B H o n p a B H y i o l a c r a , n o j i b C K o r o oómecTBa, r ) sKOHOMHiecKyio, npii6aB.rwioirryio
3apa6oTOK
6eflHOMy
HaceneHHio,
a)
yTHJnrrapHyjo, C B M a m r y i o
c yflOBJieTBopeimeM
HyjKfl He
TOJIbKO aCHTeJleft flepeBHH, HO H
ropOflOB.
3 a Ha3BaHHHMH CKpblBaJICH pafl KOCBeHHbIX fyywafnii,
OHH
B xoae
H3JK»KeHH«.
paccMaTpHBaioTCfl
aBTopoM
'
