-
extracted text
-
„Etnografia Polska", t.
I S S N 0071-1861
XXVII,
z. 1
WANDA P A P R O C K A
TRADYCJA LUDOWA
A ŚWIADOMOŚĆ SPOŁECZNA WARSTWY CHŁOPSKIEJ
W OKRESIE I I RZECZYPOSPOLITEJ
Powstanie I I Rzeczypospolitej nie tylko przywróciło niepodległy byt
narodowi polskiemu, ale było także aktem narodowej i społecznej kon
solidacji. Nowa sytuacja polityczna kraju dała podstawy do rozwoju no
wych kierunków działania w wielu dziedzinach życia społecznego, go
spodarczego i kulturalnego. Zrealizowanie leżącego u podstaw i określa
jącego charakter wielu działań, podstawowego celu, jakim było odzyska
nie niepodległości, uwalniało znaczny potencjał energii społecznej kie
rując go k u innym zadaniom.
Istniejąca dotąd stała potrzeba udowadniania prawa do samodziel
nego bytu narodowego i wysiłek, jaki był potrzebny dla spełnienia te
go zadania, mogły zostać wykorzystane w aktywnym i twórczym działa
niu zorientowanych już nie na badanie przeszłości, w której szukano
dowodu tożsamości narodu, ale na teraźniejszość i przyszłość. Dążenie
do integracji narodowej w okresie zaborów realizowane m. in. na bazie
wspólnego dziedzictwa kulturowego, którego korzenie odkrywano w k u l - ,
turze ludowej w jej rodzimym, słowiańskim źródle w nowych warun
kach niepodległego państwa polskiego, zastąpione zostało dążeniem do
i n t e g r a c j i s p o ł e c z n e j . Proces konsolidacji społeczeństwa pol
skiego wymagał określenia roli w nowo powstałym państwie każdej
z warstw i klas społecznych.
Jednym z elementów określających ich pozycję w nowo formującej
się strukturze społecznej państwa był rozmiar i charakter
dziedzic
twa
k u l t u r o w e g o wnoszonego niejako w posagu do narodowe
go skarbca. T y m wkładem warstwy chłopskiej do kultury narodowej
były m. in. tradycyjne treści i wartości zawarte w kulturze ludowej.
W tej określonej nowymi warunkami sytuacji tradycyjne treści k u l
tury ludowej stają się wyłącznie dziedzictwem kulturowym warstwy
chłopskiej i jej orężem w walce o prawo do udziału we współtworzeniu
kultury ogólnonarodowej.
Złożoność procesów, które kształtowały społeczno-polityczną i k u l t u -
30
WANDA
PAPROCKA
r a m ą rzeczywistość tego okresu, uniemożliwia objęcie wszystkich płasz
czyzn, na których rozpatrywać należałoby zagadnienia tradycji ludo
wej, stosunku do niej, treści które ona zawierała.
Przyjmując tak jak w poprzedniej części opracowania i nadrzęd
ność zagadnienia stosunku kultury ludowej do kultury narodowej skon
centrowano się na omówieniu poglądów na tradycję ludową ukazując,
do jakich elementów tradycji ludowej odwoływano się, pozytywnie lub
negatywnie je wartościując, jakie elementy świadomie lub nieświadomie
adaptowano. Jest to konsekwencją przyjętej p o d m i o t o w e j
ana
l i z y pojęcia tradycji, która akcentuje rolę jednostki lub grupy w akcie
wyboru i wartościowania, a nie rozpatruje elementów tradycji jako war
tości samych w sobie.
W okresie międzywojennym stosunek do tradycji ludowej formułowa
ny był przez różne kręgi społeczne. Stawał się on częścią programów
działania określonych grup formalnych i nieformalnych w różnych kon
cepcjach ideologicznych. Wspierany był autorytetem rozwijających się
badań naukowych nad kulturą ludową i folklorem.
W t y m okresie szczególnie wzrasta rola samego środowiska wiejskie
go w kształtowaniu poglądów na kulturę ludową i wartości przez nią
reprezentowane. Jest to częścią procesu "samookreślenia" się grup czy
warstw społecznych, który wymagał gromadzenia "wiedzy o sobie" czy
"wyobrażeń o sobie" i łączył się z próbą włączenia przeszłości do aktu
alnej świadomości społecznej . Dokonywało się to na różnych pozio
mach i w różny sposób, służąc jednak podstawowemu celowi, jakim było
ukazanie własnej odrębności kulturowej. Posiadanie jej uzasadniało
prawo warstwy chłopskiej do udziału w współtworzeniu kultury naro
dowej na zasadach partnerstwa.
Jak w każdych badaniach z zakresu świadomości społecznej odno
szących się do przeszłości, której nie możemy objąć badaniami bezpośred
nimi, musimy posługiwać się ź r ó d ł a m i p o ś r e d n i m i . Wniosku
jąc na podstawie analizy przedmiotowej określonych faktów i zjawisk
można podjąć próby odtworzenia tendencji społecznych, a nawet po
staw ludzkich, które te zjawiska kreowały. Tego typu źródłem jest
m. in. działalność organizacji wiejskich przede wszystkim młodzieżo
wych, uniwersytetów ludowych, teatrów ludowych. Nie zajmując się
politycznymi aspektami tych działań podjęto próbę zanalizowania ich
roli w procesie wartościowania i selekcjonowania dziedzictwa kulturo
wego wsi i wyborze treści, którym nadano rangę tradycji.
Wydaje się, że zarówno poglądy przedstawione w programach i rea
lizowane w działalności tych organizacji i instytucji, jak i formułowa2
1
Por. W . P a p r o c k a , Tradycja ludowa w myśli humanistycznej i idei na
rodu XIX w., "Etnografia Polska", t. 26: 1982, z. 2, s. 31 - 67.
Por. N. A s s o r o d o b r a j , Żywa historia. Świadomość
historyczna; sympto
my i propozycje badawcze, "Studia Socjologiczne", nr 2: 1963, s. 5-47.
!
T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ
31
SPOŁECZNA
ne na gruncie, rozwijającego się coraz silniej ruchu regionalnego, były
niejednokrotnie wspólne z poglądami środowiska naukowego etnogra
fów, o czym świadczyć może bezpośredni ich udział w tej działalności
oraz szereg wypowiedzi na łamach wydawnictw naukowych.
Szczególnie wyraźnie określane i artykułowane są zagadnienia doty
czące tradycji ludowej w działalności młodzieży wiejskiej. Jakkolwiek
przyjmuje się, że u podstaw silnie rozwijającego się w okresie między
wojennym ruchu młodzieżowego był m. in. konflikt międzypokoleniowy,
w treści swej będący opozycją wobec tradycyjnej społeczno-kulturowej
strukturze wsi, to jednak właśnie w środowisku młodzieży najsilniej w y
stępowało poczucie wartości kultury reprezentowanej przez wieś. Jak
stwierdza W. I . Thomas i F. Znaniecki "kiedy ... społeczność wchodzi
w kontakt z zewnętrznym światem to rzecz naturalna, że młodzież
pierwsza rozwija nowe postawy i przejmuje nowe wartości" .
W dyskusjach metodologicznych przeważa pogląd, który uznaje gru
py młodzieżowe za mniej lub bardziej samodzielny czynnik zmian spo
łecznych *. Nie można jednak traktować całej młodzieży wiejskiej jako
aktywnej społecznie w tym okresie. Stał temu na przeszkodzie m. i n .
niski stan oświaty i pewna istniejąca jeszcze izolacja kulturowa wsi.
Równocześnie jednak rozwijający się w tych warunkach ruch samo
kształceniowy, który posiadał tradycję sięgającą okresu zaborów, two
rzył podstawy do organizowania kręgów rówieśników, do tworzenia się
ruchu młodzieżowego. Jest swoistym paradoksem, że okres międzywo
jenny — nie sprzyjający ze względów ekonomicznych wczesnemu usa
modzielnianiu się gospodarczemu młodzieży (w kategorii przyjętego przez
środowisko pojęcia samodzielności jako pojęcia odnoszącego się do sta
nu posiadania lub współrządzenia gospodarstwem rolnym) — dla jej
aktywnej części był bodźcem do działania poza tradycyjną organizacją
życia zbiorowego i tradycyjną hierarchią stanowisk społecznych na wsi.
Proces konsolidacji młodej generacji wsi w ramach organizacji mło
dzieżowych dokonywał się poprzez budzenie w klasie chłopskiej s am o w i e d z y g r u p o w e j . Jej ważnym elementem była świadomość
posiadania odrębnej kultury, którą oceniano i wartościowanio już wie
lokrotnie poza środowiskiem wiejskim w różnych okresach historycz
nych i z różnych pozycji ideologicznych . Należy więc sądzić, że w pro
cesie uświadamiania sobie przez warstwę chłopską odrębności k u l t u
rowej znaczną rolę odegrały idee społeczno-narodowe
powstałe
w X I X w., określające rolę i znaczenie wsi w rozwoju kultury naro3
5
8
Cyt. za I. C h a ł a s i ń s k i , Rewolucjo młodości,
Warszawa 1969, s. 233.
A. L e c h , Tradycyjna kultura ludowa w programach i działalności
polskich
związków
młodzieży
wiejskiej w okresie U Rzeczypospołitej,
Zeszyty Naukowe
Uniwersytetu Łódzkiego, seria 1, nr 39, Łódź 1978.
P a p r o c k a , op. cit.
4
8
32
WANDA
PAPROCKA
dowej. Do nich nawiązywano i twórczo je rozwijano w ideologii ruchu
chłopskiego, w programach regionalizmu czy idei agraryzmu.
Jako jeden z pierwszych S. Czarnowski zwrócił uwagę na podejmo
wanie zagadnień tradycji ludowej w ruchu młodowiejskim. W Podłożu
ruchu chłopskiego pisze:
"W ciągu pierwszych kilkudziesięciu lat po zniesieniu pańszczyzny chłop zrzu
cił z siebie z dość lekkim sercem cały ten balast przeszłości skojarzony w jego
wyobrażeniu z poniżeniem stanu włościańskiego w porównaniu z mieszczańskim
i szlacheckim, a nawet z wolnym robotnikiem fabrycznym. Obecnie zwraca się
on — zwłaszcza pokolenie młodsze — ku całej tej tradycji, by z niej w y d o b y ć to,
co jest jeszcze przydatne, co da się zastosować do nowych warunków, a wzmocnić
może jednocześnie chłopską odrębność. Praca to olbrzymia — kto wie, czy nie
ponad siły jednego pokolenia. Praca sortowania, wartościowania, przetwarzania.
Co w i ę c e j , praca w postępie swoim rozwijająca się pod znakiem sprzeczności za
sadniczych. Z jednej bowiem strony wszyscy szermierze ruchu chłopskiego, kul
tury chłopskiej, zmuszeni są zwracać się twarzą ku przeszłości. Z przeszłości wy
krzesać się starają wskazania na przyszłość... Z drugiej strony ci sami szermierze
okazują się pionierami przyszłości, są tym właśnie w środowisku chłopskim, któ
rzy usiłują w e ń wprowadzić nowoczesne pojęcia, nowoczesną organizację życia
produkcyjnego i politycznego. Sprzeczność ta zaznacza się na wszystkich polach
i doprowadza zarówno do powstania przedsięwzięć pod hasłami przeciwstawnymi,
np. w dziedzinie literatury, jak również do tragicznych konfliktów, przypomina
jących te, które cechowały okres romantyzmu mieszczańskiego. W rzeczy samej
ruch ludowy w Polsce, zwłaszcza ruch młodzieży ludowej, przeżywa obecnie swój
okres romantyzmu, rozumianego oczywiście nie jako prąd wyłącznie literacki, ale
w ogóle duchowy" .
6
¡
\
i
:
|
i
!
I
I
Ruchy młodzieży wiejskiej nie były jednolite w swoich programach.,
Zarówno jednak silnie akcentujący swój charakter klasowy i reprezen
tujący kierunek radykalny Związek Młodzieży Rzeczypospolitej Polskiej
"Wici", jak i równie patriotyczny, ale bliższy tendencjom solidaryzmu
narodowego Centralny Związek Młodzieży Wiejskiej w programach
swoich równie silnie akcentowały sprawę ludowych tradycji kultural
nych.
Już w wydanym pierwszym piśmie dla młodzieży wiejskiej "Świt —
Młodzi Idą" (wychodzącym od 1911 r. w formie dodatku do "Zarania")
ujawnia się wpływ, jaki na kierunki zainteresowań ruchu młodzieżowego tradycją ludową wywarł okres Młodej Polski, a nawet Romantyzm.
W apelu do młodzieży wybitnego pedagoga i działacza ruchu ludowego I . Kosmowskiej, wydanym jeszcze przed odzyskaniem niepodległości w 1916 г., autorka oceniając wartość dla kultury ogólnonarodowej — kultury szlacheckiej i ludowej o tej ostatniej pisze, że przecho
w y w a ł a w całej swojej archaicznej prostocie bezcenny skarb odrębności
narodowej zawarty w sztuce zdobniczej, w podaniach i pieśniach, "a dziś
dopiero do szerszego nowożytnego życia budzić się zaczyna". W pro¬
pagowaniu form działania nawiązuje Kosmowska nawet bezpośrednio
'S. Czarnowski,
Podłoże
ruchu
chłopskiego,
Warszawa 1956, t. 2, s. 185.
T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ
SPOŁECZNA
33
do romantycznych działań filomatów, do opracowanego przez nich kwe
stionariusza Opis geograficzny ziem polskich uznając go za wytyczne
do dalszej pracy .
Ten romantyczny i neoromantyczny nurt w podejściu do kultury l u
dowej, mimo że spotykał się niejednokrotnie z krytyką
dominował
w rozumieniu pojęcia tradycji i w ocenie jej roli i udziału w tworzeniu
kultury ogólnonarodowej. Tradycja ludowa, w której widziano najstar
sze rodzime i słowiańskie pierwiastki kultury, była w tych koncepcjach
oomostem łączącym przeszłość, teraźniejszość i przyszłość*. Sformuło
wania, jakich używano dla wyrażenia tych poglądów, bliskie były ro
mantycznemu widzeniu rzeczywistości «. Możliwość powoływania się na
genealogie kulturowe sięgające głębiej w przeszłość niż oficjalna orga
nizacja państwowa, udowadniania ciągłości i niezmienności kulturowej
pozwalało warstwie chłopskiej ubiegać się o prawo do udziału w k u l t u 7
7
Por. R. К о с i o w a, Irena Kosmowska, Warszawa I960.
K . M a j , Ruch młodzieży
wiejskiej jako postępowy
ruch chłopski,
Warszawa
1936; F . B u j a k , Szlachecka czy chłopska kultura, "Wieś i Państwo", nr 7: 1939,
s. 481 - 490; J . A. K r ó l , Drogowskazy na manowcach kultury ludowej, Warszawa
1947.
M a z u r , Obowiązki
młodzieży
wiejskiej wobec zmienionej roli ludu w ży
ciu narodu, "Drużyna", nr 38: 1919; J . C z a r n e c k i , Bogactwo chłopskiej
duszy,
"Siew", nr 33: 192.7; W. K o j d e r , O duszę wsi, "Wici", nr 45: 1929; Siewiarze
a odrodzenie wsi, "Siew", nr 9: 1934; S. G i e r a t , Rola młodzieży
wiejskiej w du
chowej przemianie narodu, "Siew", nr 14-15: 1934; W. C a p i g a , Ku
ideałom
słowiańskim,
"Wici", nr 23 - 24: 1936; J . C i e r n i a k , Słowo
o kulturze
chłopa
polskiego, "Praca Oświatowa", nr 7: 1936.
Jeden z g ł ó w n y c h ideologów ruchu ludowego J . Niecko pisał: "chłop przez
cały d ł u g o w i e k o w y okres niewoli pańszczyźnianej, a później trójzaborczej zacho
w a ł swój w ł a s n y pion słowiański. Zachował język własny, własne zwyczaje, oby
czaje, wierzenia i wszystkie polańskie uczucia. Mimo iż rozwój tych sprawności
<kultury) został powstrzymany, a ściślej szlacheckim badylem po wierzchu za
rośnięty i przytłumiony — to jednak pod tym badylem — trwała nieśmiertelna
zaródź duszy prasłowiańskiej polskiej. Chłop obronił polskość i ziemię polską"
(s. 41). "Wiemy bowiem, że lud wiejski jest potomkiem najpierwszych Słowian —
Polan, którzy pracą ciężką i mozolną obronili to, co dzisiaj nazywamy naszą oj
czyzną" (s. 45). "Wiciowe gromady rozniecają i gruntują w życiu wsi w ł a s n ą inicja
t y w ę i twórczy rozmach w przyszłości w myśl hasła: odrodzenie życia wsi, siłami
samej wsi" (s. 65). Na wiciowych drogach, Warszawa 1937.
O roli młodzieży wiejskiej tak pisał S. Gierat prezes Centralnego Związku
Młodzieży Wiejskiej: " K o ł a ' M ł o d z i e ż y Wiejskiej zrzeszające dojrzałych charakte
rem wyzwolonych duchowo chłopów zapoczątkowały Ruch Miodowi ej ski, będący
dalszym ciągiem życia kmiecego z okresu osiedlania się naszych przodków na
ziemiach dorzecza Wisły i Łaby. Podstawy ideowe, przyświecające temu rucho
wi, posiadają cechy wiecznotrwałe. Umiłowanie ziemi karmicielki, praca nad wy
dobyciem z niej bogactwa przyrodzonego, współżycie gromadzkie plemion zamiesz
kujących p a ń s t w o Polskie, dla wydajniejszej pracy naszych praojców, trudniących
się życiem rolniczo-leśnym, które nam również przyświecają... W prastarych cza
sach klasa rolnicza i pszczelarzy była zupełnie odrębna, nawet od swoich współ
braci trudniących się rzemiosłem wojennym". Op. cit., s. 170.
8
8
1 0
3 — Etnografia Polska X X V I I / 1
34
WANDA
PAPROCKA
rze narodowej na równi z innymi klasami społecznymi. Należy sądzić, że
powoływanie się i akceptowanie poglądów na słowiańską genealogię
tradycyjnych treści kultury ludowej było wywołane potrzebą wypełnie
nia luki, jaką w świadomości chłopów był brak historii ich własnej
klasy.
Słowiańskie korzenie kultury ludowej pełniły więc inne, jak już
wspomniano na wstępie, funkcje niż w okresie niewoli. Nie służyły już
udowadnianiu prawa do samodzielności, niezależności i własnego naro
dowego bytu wszystkich Polaków, ale uzasadniały odrębność i wartości
społeczno-kulturowe warstwy chłopskiej wspierając w ten sposób jej
dążenia do zajęcia właściwego miejsca w strukturze społecznej państwa.
W okresie międzywojennym poglądy na tradycję ludową kształto
wały się pod wpływem dwóch podstawowych prądów:
regionaliz
mu
i agraryzmu".
Regionalizm posiadający swoich ideologów
i działaczy już na przełomie X I X i X X w. ™ stał się programem i prakty
ką działania związaną po odzyskaniu niepodległości z polityką państwa.
Agraryzm był doktryną przyjmowaną przez cały ruch ludowy niezależ
nie od pewnych specyfik i odcieni ideowych.
W. Orkan tworząc podstawy regionalizmu polskiego nadał realny
kształt pragnieniom rozbudzonym w społeczeństwie przez neoromantyczne koncepcje witkiewiczowskie dotyczące tworzenia stylu narodowego
na bazie kultury ludowej Podhala . Jako kontynuator poglądów
S. Witkiewicza na zagadnienie rasy góralskiej, destrukcyjną rolę k u l
tury miejskiej i genezę sztuki ludowej był przekazicielem idei roman
tycznych, powstałych w okresie niewoli, pokoleniom następnym, żyją
cym już w odrodzonym kraju.
Etyczne wartości regionalizmu, o których mówił w swoich przemó
wieniach już w 1913 г., mogły być — jego zdaniem — rozwijane tylko
przez właściwe poznanie tradycji historycznych swego własnego regio
nu. Do tych stwierdzeń nawiązywał na Zjeździe Podhalan w 1922 r.
określając zadania podhalańskiego regionalizmu wobec państwa. Zwra
cając się do młodzieży formułował to następująco:
13
"Odzywam s i ę do Ciebie synu Podhala, młodszy mój Bracie, T y idący i T y
który przyjdziesz. Poznaj — że przede wszystkim przeszłość Twej bliższej Ojczyz
ny — Podhala. I jej stosunek do przeszłości Rzeczypospolitej... Poznaj życie swych
dziadów — ich pragnienia, działania, ich bunty — stosunki ontoczesne zarówno
ekonomiczne, jak i polityczne — całą barwną bogatą, jakiej żadna z ziem polskich
niema, tradycję Podhala. Tradycja jest Twoją godnością, Twoją dumą, Twoim
" L e c h , op. cit., s. 31-33.
» P a p r o c k a , o } ) . cit.
W. O r k a n , Wskazania, Warszawa 1930, s. 87; J . Z b o r o w s k i ,
Regio
nalizm podhalański,
"Wierchy", R. 8: 1930, s. 204-209. P o d s t a w ą dla rozwiązań
teoretycznych Orkana zawartych m. in. we Wskazaniach było znakomite studium
Witkiewicza o góralszczyźnie zamieszczone jako przedmowa do drugiego wyda
nia Na przełęczy,
[w:] W kręgu Tatr, t. 1, Kraków.
1 8
lift
T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ
SPOŁECZNA
35
szlachectwem, synu chłopski. Dbaj o zachowanie spuścizny Twych ojców, rodzi
mej sztuki, rodzimej kultury. Dąż do tego, aby Twoja oczyszczona z nalotów obcych
kultura ludowa poszła w górę, rozwinięta w kwiat wielkiej kultury narodowej,
.godna zająć poczesne miejsce w dorobku wszechludzkim" 4
Głoszone przez Orkana idee konkretyzują się w przedstawionym
w 1926 r. Programie regionalizmu polskiego, jakkolwiek zakresu nakreś
lonych w nim działań nie uważa Orkan za wystarczający dla zreali
zowania tak wielkich celów.
W I V części programu zatytułowanego Zycie kulturalne sformuło
wane zostały następujące punkty dotyczące kultury ludowej i folklo
ru. Punkt piąty dotyczący regionalizmu w teatrze postuluje dążyć do
"wyzyskania, legend, podań, klechd historii, bajek, gadek, opowieści,
miejsc szczególnych mających w każdej okolicy swe dzieje własne ży
jące zawsze w ustach ludzf". Na tej podstawie tworzyć się będzie teatr
ludowy w Polsce, a przez teatr ludowy odrodzenie twórczości w ogóle
organizacji zaś kulturalnej w szczególności.
W punkcie szóstym w zakresie sztuk plastycznych i architektury re
gionalizm wskazuje bogactwo tematów oraz technik, jakimi operuje
miejscowa sztuka ludowa i wyrosła samodzielnie w danym środowisku
sztuka historyczna.
W punkcie siódmym postulowane jest otoczenie przez regionalizm
muzyczny szczególną troską etnografię muzyczną oraz jak najszersze
udostępnienie muzyki ludowej jako podstawy do umuzykalnienia spo
łeczeństwa w kierunku narodowym.
Program desygnowali m. in. tak wybitni uczeni jak: W. Antonie
wicz, S. Arnold, F. Bujak, W. Doroszewski, E. Frankowski, A. Janow
ski, K. Nitsch .
Tak sformułowane zadania, jak słusznie stwierdzał Orkan, nie da
wały możliwości zrealizowania wizjonerskiej idei witkiewiczowskiej —
nadania nowego kształtu kulturze polskiej, stworzenia stylu narodo
wego. Ograniczoność zawartych w programie celów wydaje się jeszcze
jednym dowodem zmian, jakie nastąpiły w sposobie widzenia zadań,
które miała do spełnienia tradycja ludowa w "służbie narodu". Roman
tyczna ocena wartości i twórczych sił zawartych w tradycji ludowej
zdolnych odrodzić kulturę narodową stała się w t y m okresie przede
wszystkim credem ideologicznym działającej na polu kulturalno-społecz
nym i politycznym inteligencji pochodzenia chłopskiego, niezależnie od
różnic w sposobach realizowania tego zadania przez poszczególne jej
grupy. Program regionalizmu natomiast opracowany i formułowany
przez przedstawicieli różnych kręgów społecznych w t y m znaczną liczbę
naukowców nie tylko w treści, ale i w sposobie formułowania myśli i j ę 15
1 4
W. O r k a n , Wskazania dla synów Podhala wygłoszone
na Zjeździe
Pod
halan 13 sierpnia 1922 r. w Czarnym Dunajcu, "Siew", nr 12-13: 1931,. s. 187.
« "Ziemia", nr 13-14: 1926, s. 211.
36
WANDA
PAPROCKA
zyka daleki był od emocjonalnego zaangażowania cechującego m. in.
wystąpienia Orkana. Konsekwentny jednak w realizowaniu swej idei
zwrócił się on ponownie na X jubileuszowym Zjeździe Podhalan
w 1926 r. z apelem do przedstawicieli innych ziem polskich. Apel ten
brzmiał następująco:
"My zebrani na Zjeździe dziesiątym naszym zorganizowani w Związek syno
wie chłopscy Podhala, zwracamy się z apelem do s y n ó w wszystkich Ziem na ob
szarze Polski, które jeszcze w niwelacyjnym procesie nie zgasły, aby wespół z na
mi jęli się odnowy i utrwalenia Rzeczypospolitej, budząc dumę odrębności swych
ziem i dźwigając je pracą ku górze..." «.
1
Wydaje się, że w t y m apelu zawarte są także pozytywistyczne idee
pracy organicznej, kierowane jednak już bezpośrednio do społeczności
wiejskiej. Traktowanie warstwy chłopskiej nie jako przedmiotu, ale
jako podmiotu działania uwolniło głoszone hasła od paternalistycznego
charakteru, jaki cechował poczynania ХГХ-wiecznych pozytywistów.
Regionalizm w koncepcji Orkana był niewątpliwie jedną z form
obrony rodzimości życia wiejskiego w jego tradycyjnej formie. Według
tych poglądów kultura" ludowa stając się świadoma siebie zwarta i bo
gata musi przeciwstawić się wpływom miasta, emigracji zarobkowej,
a nawet s z k o ł y " . Wywierane przez nie presje nie tylko niwelują tra
dycyjną kulturę ludową, ale i zacierają zróżnicowanie ziem polskich
wyrażające się w odmiennej dla każdej z nich "fizjonomii" kulturowej.
Z podstawowego założenia, że " i m większe owo zróżnicowanie, t y m bo
gatsze oblicze kulturalne narodu" zrodził się orkanowski
Memoriał
w sprawie utworzenia "Ogniska Ziem" złożony w 1929 r. do Minister
stwa Wyznań Religijnych i Oświaty
Wiara w wartość tradycji ludowej i jej rolę w procesie budowania
kultury narodowej, akceptowanie jej w niezmienionej odziedziczonej po
przodkach formie jest charakterystyczne dla ukształtowanych w okresie
niewoli postaw społecznych i narodowych. Tak pisał o t y m S. Pigoń:
"Przez całe lata wypiastował Orkan w duszy swej wymarzoną wizję
nowej Polski opartej jak najściślej na podstawie rodowej o lud, żeby
powiedzieć słowami Norwida »Polski odrodzonych kołodziejów^' *.
1
i ' W. O r k a n , O związkach
ziem. Rzecz wygłoszona
na X
jubileuszowym
Zjeździe
Podhalan w roku 1926 w Szaflarach, "Siew", nr 12-13: 1931. s. 185.
" Por. S. P i g o ń , Na drogach i manowcach kultury ludowej, L w ó w 1939.
J . Z b o r o w s k i pisząc o Memoriale krytykował nadmiar wiary "w zbaw
cze skutki podhalanizmu w zakresie uczuć etycznych, społecznych, patriotycznych"
i mimo że „dodhalanizm żywo przyczynił się do podniesienia patriotyzmu wśród
Podhalan, jednakże przypisywanie tylko temu jedynie ruchowi rozwoju narodo
wych, niepodległościowych aspiracji na góralszczyźnie jest przesadą. Podhalanizm
był tylko jednym z wielu czynników narodowego uświadomienia, chronologicznie
n a j m ł o d s z y m z tych czynników przed 1914 rokiem i działał dość krótko". Z b o
r o w s k i , op. cit.
" P i g o ń , op. cit, s. 131.
1 8
T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ
SPOŁECZNA
37
Bardzo ważną rolę w kształtowaniu świadomości chłopskiej odegrała
ideologia
agraryzmu.
Jakkolwiek zasady agraryzmu zosta
ły sformułowane dopiero w latach trzydziestych, i to głównie przez dzia
łaczy "Wici", wydaje się, że można uznać je za podstawę działania ca
łego ruchu ludowego. W 1934 r. ukazała się książka S. Miłkowskiego
Agraryzm jako forma przebudowy ustroju społecznego zawierająca pro
gram ideologiczny tego kierunku .
Ideologia, która wyrosła na gruncie ruchów społeczno-politycznych
innych krajów, zwłaszcza Danii, Szwajcarii i Czechosłowacji, w swoich
podstawowych założeniach opierała się na twierdzeniu, że ludność chłop
ska stanowi jednolitą warstwę społeczną i jako najsilniejsza w Polsce
powinna zajmować w politycznym i społecznym życiu narodu i państwa
pozycję odpowiadającą jej liczebności oraz wkładowi w produkcję dóbr
materialnych i duchowych państwa i narodu. Postulowana przez agrarystów konieczność oparcia struktury ekonomicznej wsi na
rodzin
n y m g o s p o d a r s t w i e chłopskim miała być nie tylko najwłaściw
szą drogą do realizacji celów gospodarczych, ale również spełniać zada
nia wychowawcze wobec młodego pokolenia. Rodzinne gospodarstwo
chłopskie stwarzało bowiem zdaniem agrarystów najlepsze warunki
do wychowania pełnowartościowych pod względem moralnym i fizycz
nym obywateli. Uznanie wysokiej rangi rodziny wiejskiej jako środo
wiska wychowawczego zawierało w sobie równocześnie akceptację treś
ci które były przekazywane w rodzinie w procesie transmisji kulturo¬
wej. Miało to bardzo ważne znaczenie dla oceny przez młodzież war
tości dziedzictwa kulturowego swej warstwy.
Wysokie uznanie dla wartości społeczno-moralnych warstwy chłop
skiej wynikało w myśl założeń filozoficznych agraryzmu ze związku
jednostki z ziemią w procesie produkcyjnym, ze współżycia z przyrodą
i tworzenia swą pracą najbardziej wartościowej pod względem społeczno-moralnym kultury "twórców chleba".
Właściwy rozwój stosunków społecznych według agrarystów mógł
dokonać się przez indywidualny rozwój jednostek ludzkich. Przezwycię
żenie w procesie samowychowania cech negatywnych człowieka, rozwi
janie szlachetnych uczuć stanowiło podstawowe punkty postulowanej
20
2 0
Zasady teoretyczne agraryzmu opierały się na trzech podstawowych zało
żeniach: 1) element grupy w tym przypadku rodzina "najniższa komórka gospodar
cza" wyznacza system społeczno-gospodarczy całej grupy; 2) nowy układ społecz
ny należy budować przy niezmienionej funkcji tego elementu stanowiącego rze
czywistość wiejską, co więcej należy oprzeć go na tej jego tradycyjnej funkcji;
3) cechy elementu powstałego w pewnym okresie historycznym powinny stanowić
podstawowy zespół wartości społecznych nowego ustroju. Wszystkie cechy zmierza
ły do uwypuklenia zasadniczej niezależności chłopa. Jak pisał I . Solarz "Jedną
z nieocenionych wartości duchowych, jakie dać może posiadanie własności chłop
skiego gospodarstwa jest poczucie i fakt niezależności osobistej czy wobec prze
mocy kapitału czy władzy politycznej".
38
i
i
.
i
>{
i
[
" '
; I
I
i J
I !
;
;
:
WANDA
PAPROCKA
przebudowy społeczeństwa. Było to nawiązanie w znacznym stopniu do
programu Polskiego Związku, Ludowego, który został sformułowany
w 1904 r. przez W. Abramowskiego głoszącego, że rewolucja społeczna
musi być poprzedzona rewolucją moralną społeczeństwa, w której znacz
n ą rolę odegra kultura i wartości społeczne chłopów. Odrodzenie się
narodu winno iść od ludzi związanych z pracą na roli, ludzi żyjących
w koegzystencji z przyrodą, z gromadzkich form współżycia społecz
nego.
Stąd program agrarystów znaczną wagę przypisywał
rozwojowi
oświaty powszechnej i różnych instytucji kultury. W programach w y
chowawczych dążono do rozwijania w młodzieży wiejskiej pracowitości,
gospodarności, miłości do przyrody, dumę z pochodzenia chłopskiego
oraz miłość do człowieka, wiarę w jego wartość i dobroć.
Największą rolę w procesie wychowawczym i ksztłtowaniu świato
poglądu młodzieży wiejskiej w t y m tak ważnego dla naszych rozważań
stosunku do własnej kultury i tradycji, odegrały
uniwersytety
l u d o w e . Niewątpliwie na profil ideologiczny programów uniwersy
teckich poza ogólnymi założeniami agraryzmu wpływ miała indywidu
alność ich twórców. Przykładem tego jest założyciel uniwersytetu
w Gaci i Szycach I . Solarz. Świadomie przyjmując wpływy Gandhiego
i jego "niesprzeciwianie się złu jako metodzie pomnażania dobra" rea
lizował nowy w warunkach polskich system wychowania. Przedstawił
go następująco:
"Naczelnym zadaniem wychowawczym naszym będzie obudzić we wsi już nie
poczucie sily liczbowej czy organizacyjno-politycznej dla zdobycia lepszych w a
runków życia, ale -poczucie szlachetnej honorności chłopskiej i ambicji wniesienia do nowej Ludowej Polski wszystkiego tego najlepszego, najpiękniejszego, co dusza chłopska serce i głowa posiada. Żeby to uczynić, musimy wzmocnić w sobie
samych grunt, musimy sami uwierzyć i ukochać to, co w nas najmądrzejsi lu¬
dzie w i d z ą " . "Honorność — pisał Solarz — idzie z nowości duszy, zindywidualności nie z wyszkolenia, ale z przyrodzonego jej wrośnięcia. Honorność wnieść win¬
na tak wieś do nowego gazdostwa Polski, jako nowy jej dziedzic... Chłop ma po¬
czuć w sobie kulturalne, duchowe w tradycji oparcie, winien odważyć się samo
dzielnie myśleć i sądzić, wyprowadzić sobie świadomość, wielkość i odpowiedzial
ność swej roli w narodzie, a potem troskliwą w tym honorność" .
S1
г2
j
Tym stwierdzeniem nawiązywał Solarz do upowszechnionych już
w społeczeństwie poglądów na wartości kulturowo-społeczne reprezentowane przez warstwę chłopską. Swój system wychowawczy pragnął
oprzeć na wydobytych ze wsi wartościach "czysto plemiennych, sło
wiańskich, które przekazywane dzisiejszym czasom przez najdawniejsze
dają możność przez chłopa narodowi — zasilenia go i odświeżenia k u l -
2 1
и
Z. S o l a r z o w a , Mój pamiętnik,
Warszawa 1973, s. 139-140.
I . S o l a r z , Szyce w ruchu ludowym, "Siew", nr 20: 1929, s. 3.
T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ
39
SPOŁECZNA
turalnego, pozwalają nam — jak pisał — dziś w kosmopolityzującej nas
atmosferze wnieść do ogólnej kultury świeże polskie oryginalne war
tości" » . Koncepcje te to zarówno kontynuacja i rozwijanie stale obec
nych w polskiej humanistyce poglądów o słowiańskiej rodzimości k u l
t u r y ludowej, jak i nawiązanie do założeń ruchu nordyckiego, na podło
żu którego rozwinął się uniwersytet ludowy w Danii, a który zmierzał
do oparcia całego życia narodów skandynawskich na elementach rodzi
mej tradycji. Podstawową rolę odegrało w kształtowaniu się tych po
glądów dzieło M . F. S. Grundtviga Mitologia północy wydane w 1832 г.,
w którym dokonał on rekonstrukcji mitów i wierzeń skandynawskich
i zawarł w n i m wiele rozważań wychowawczych. Wypowiadał się za
ideą powołania do życia zakładu naukowego o charakterze ogólnonordyckim, w którym w przeciwieństwie do obowiązującego w t y m okre
sie programu szkoły klasycznej podstawą wykształcenia byłaby kultura
staroskandynawska. Mitologia północy (jak i przełożona na język duński
kronika norweska Snorrego i z języka łacińskiego kronika duńska Saxa)
stanowiły ewangielię skandynawskich uniwersytetów ludowych . Pierw
szy z nich według projektów Grundviga założony został w 1844 r. nio
sąc wiarę w posłannictwo ludu. Kontynuatorem i realizatorem idei
Grundviga był K . Kold, twórca i kierownik Uniwersytetu w Ryslingen
założonego w 1851 r. Zasady programowe głoszone przez obu tych pre
kursorów ideii uniwersytetów ludowych (które osiągnęły ogromny roz
wój w samej Danii i w krajach skandynawskich) miały stanowić podsta
w y do rozbudzenia świadomości narodowej, uświadomienia warstwie
chłopskiej jej roli społecznej i narodowej. Temu miała służyć m. in.
szeroko rozbudowana w programach uniwersytetów nauka historii.
Rolę bliską zadaniom uniwersytetów ludowych w Polsce spełniały
powstające od 1900 r. szkoły rolnicze, m. in. w Pszczelinie, Gołotczyźnie,
Bratnem, których organizatorom, np. Jadwidze Dziubińskiej znane były
już założenia ideologiczne uniwersytetów grundvigowskich.
Dopiero jednak w I I Rzeczypospolitej w 80 lat od powstania pierw
szego uniwersytetu ludowego w Danii powołana została w 1924 r.
w Szycach pod Krakowem placówka tego typu kierowana przez Sola
rza, która podejmuje ambitne zadania stania się ośrodkiem ruchu k u l
turalnego mas chłopskich. Daje temu wyraz Solarz pisząc:
2 i
"Najważniejszym jednak zadaniem wiejskich uniwersytetów było dotąd i po
zostanie na zawsze, budzić człowieka, budzić do aktywnego indywidualnego ż y
cia duchowego, do szukania sensu własnego życia, prowadzić do zrozumienia łącz-
i S
I . S o l a r z , Czym jest i czym powinna być kultura ludowa, "Polska Oświa
ta Pozaszkolna", nr 4-5: 1929, s. 210-216.
" P o r . Z. M i e r z w i ń s k a , Programy uniwersytetów
ludowych
w
krajach
skandynawskich,
[w:] Wiejskie
uniwersytety
ludowe w Polsce, Warszawa 1938,
*. 67-78; Ignacy Solarz i jego uniwersytet ludowy 1924-1939, Warszawa 1965.
40
1
;
•
,
WANDA
PAPROCKA
ności między życiem jednostki a życiem ludzkiej gromady, do w y w o ł a n i a poczucia wspólności w treści życia człowieka dzisiejszego z zagadnieniami życia czlowieka dawnego i człowieka przyszłego, do zrozumienia czegoś niezmiennego
w historii l u d z k o ś c i " .
25
Określając, na czym polega ludowość wiejskiego uniwersytetu, p i
sał: "Nie ino o same urządzenia polityczne nam chodzi, nawet jeszcze
i nie o sam gospodarczy nowy ład, ale także i głównie o odwagę i zdol
ność mas ludowych do tworzenia kultury ducha" .
Reprezentant warstwy chłopskiej silnie z nią związany w całej swej
działalności, cele społeczne uniwersytetu ludowego łączył Solarz ze sta
nem i potrzebami polskiej wsi i ruchu ludowego. Zadania wychowawcze
realizowane na przykładzie (za wzorem Kolda) chłopskiej rodziny wiązał
z dążeniem do rozbudzenia w młodzieży świadomości posiadania w ł a s
nego ś w i a t a
w a r t o ś c i , emancypacji od obcych, niechłopskich
kryteriów oceny tych wartości.
26
"Siły kulturalnej nigdy nie daje naśladownictwo, ale zdolność do twórczej
w niej roli — stwierdzał Solarz — jeżeli chłop ma być twórcą lub współtwórcą
nowej Polski, musi być mu przywrócona psychiczna równowaga, godność, poczu
cie wartości, zabezpieczona atmosfera w ł a s n a do tworzenia i ujawniona wartość
jego własnego dorobku kulturalnego. Ma to ułatwić chłopu jego rolę w ducho
wej gospodarce Polski, w y w o ł a ć postawę aktywną, a własną"
2 7
>
I
\
!
'
; !
¡i i
Z tego stanowiska oceniał Solarz kulturę ludową, znacznie i rolę tra
dycji ludowej w procesie krystalizowania się tożsamości kulturowej war¬
stwy chłopskiej. Wydaje się słusznie podkreślał J. Obrębski w 15 lat od
chwili powstania uniwersytetu, że asymilacja wychowanka uniwersytetu
nie jest asymilacją jego do społeczności wiejskiej, ale społeczności w i e j skiej do warstwy chłopskiej. I wrastanie tej społeczności, do której
powrócił w warstwę chłopską, jest równocześnie miernikiem osiągnięć
wychowawczych uniwersytetu. "Ideał kultury chłopskiej, który wyniósł
nie mieści się bowiem w wąskich ramach tradycyjnej społeczności są¬
siedzkiej, choć przez nią się on urzeczywistnia; mieści się on w warstwie
chłopskiej, w roli, jaką ona sobie w społeczeństwie narodowym zaklá
da" .
28
li
li
Uniwersytet ludowy mając za zadanie uświadomienie i udowodnie
nie swym słuchaczom integrującą i wartościującą rolę dziedzictwa k u l
turowego kształtował określony stosunek do kultury i tradycji ludo
wej.
,;
I
j
'
I
I
j
2 5
I . S o 1 a r z, Orkanowe Szyce, uzasadnione prawa do nadawania UL w Szy¬
each nazwy Uniwersytetu Ludowego Orkana, "Wici", nr 20-21: 1931.
I . S o l a r z , Na czym polega "ludowość" wiejskiego uniwersytetu, [w:] Wiej¬
skie uniwersytety..., s. 30.
J w , s. 33-34.
J . O b r ę b s k i , Wychowankowie uniwersytetów
ludowych w życiu wsi, [w:]
Wiejskie uniwersytety ludowe w Polsce, Warszawa 1939. s. 83.
2 6
2 7
2 8
T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ
41
SPOŁECZNA
0 wykładach z tej dziedziny Solarz pisał:
"Spośród grupy t e m a t ó w wiejskich ta dziedzina w y k ł a d ó w najbardziej d ź w i
gała przygniecioną ku ziemi duszę chłopską i w y p r o s t o w y w a ł a ją ku swobodnemu
w ł a s n e m u oddechowi; dawała psychiczne obywatelstwo wśród twórców kultury,
budziła wiarę w siebie i w to, że jest potrzebna bardziej niż myślała — do w s p ó l
nego społecznego życia. Uprzytamniała chłopom, że i on jest twórcą nawet w tej
dziedzinie, w której najmniej mu przysądzono prawa — w duchowej kulturze" .
28
Wyrobienie właściwego stosunku do kultury ludowej do jej twórczej
roli służyć więc miało budowaniu własnej osobowości w procesie samookreślenia się indywidualnego jednostki i poprzez nią samookreślenia
się całej warstwy chłopskiej.
. Można stwierdzić śledząc działalność Solarza i jego uniwersytetu l u
dowego, że z całą świadomością starał się zachować obowiązujący w spo
łeczności wiejskiej system wartości (dążąc do jego unifikacji w skali
całej warstwy chłopskiej) jako gwaranta jej i n t e g r a l n o ś c i
przy
różnym wartościowaniu elementów kulturowych konstytuuących i zacho
wujących tę integralność. Wewnętrzną i w pewnym stopniu intuicyjną po
trzebę zachowania dziedzictwa kulturowego dla utrzymania zwartości
grupy chciał Solarz uczynić aktem podejmowanym świadomie przez ca
łą warstwę chłopską. Stworzyć platformę dla właściwego zrozumienia
wartości jego elementów. Budzenie świadomości przynależności do jed
nej warstwy miało określić wspólne ponadlokalne zasady selekcjonowa
nia i wartościowania dziedzictwa kulturowego oraz wyboru podstawo
wego zbioru wartości nadrzędnych.
Dążąc do określenia zespołu elementów, których trwałość i nie
zmienność pozwoliłaby na z a c h o w a n i e
systemu
kulturo
w e g o w obrębie całej warstwy chłopskiej podejmował próbę określe
nia i wyznaczenia stopnia możliwości zmian w t y m zbiorze, czyli —
jak określa R. Tomicki — "bariery zmienności k u l t u r o w e j " , do mo
mentu przekroczenia której warstwa chłopska zachowałaby swą tożsa
mość kulturową.
Przeniesienie jednak zasad selekcjonowania i wartościowania dzie
dzictwa kulturowego, jaki obowiązywał w grupie lokalnej, w której
istniał zawsze pewien partykularyzm kulturowy na całą szeroką i zróż
nicowaną warstwę chłopską i dokonywanie tego niejako z zewnątrz,
było pewną próbą oddziaływania na wewnętrzne procesy kulturowe za
chodzące w warstwie chłopskiej metodami wychowaczymi przez formo
wanie określonych wzorów i postaw.
1 tak jak w stosunku do grupy lokalnej można mówić o tradycji i n
tegralnej, proces bowiem wartościowania dotyczył szerokiego zakresu
elementów kulturowych, to w stosunku do całej warstwy chłopskiej po30
2 8
I . S o l a r z , Wiejski Uniwersytet Orkanowy, Warszawa 1937, s. 45-46.
R. T o m i c k i , Kultura — dziedzictwo — tradycja, [w:] Etnografia
Polski.
Przemiany kultury ludowej, t. 2, Wrocław 1981, s. 353.
8 0
42
WANDA
PAPROCKA
jęcie tradycji ograniczać się musiało do wybranych elementów kulturo
wych, do symboli grupowych. Znalezienie bowiem wspólnego mianow
nika, w którym zawarte były wartości nadrzędne, wspólne dla całej
społeczności wiejskiej, było zadaniem trudnym i budzącym sprzeczne
opinie. Przykładem tej różnicy stanowisk mogą być dyskusje nad spra
w ą zachowania lub odrzucenia pewnych elementów tradycji ludowej,
m. in. stroju ludowego, tak bardzo spektakularnego wyrazu odrębności
warstwy chłopskiej.
W ideologii eksponującej potrzebę realizacji kultury narodowej w i
dziano w stroju ludowym produkt artystycznej wytwórczości chłopskiej
łączący się z innymi elementami kulturowymi w harmonijną całość
"zgodną z charakterem ludności, warunkami jej życia, krajobrazem",
niezależnie od faktu niejednokrotnego kwestionowania tradycyjności
pewnych jego e l e m e n t ó w . W opozycji do tego stanowiska uznawano
strój ludowy (jako nie posiadający szans na powszechną adaptację) za
barierę w procesie integracji s p o ł e c z n e j .
Można stwierdzić analizując działalność Solarza, że miał on świado
mość niebezpieczeństwa paternalizmu kulturowego w podejściu do spraw
wsi. Poczuciu zewnętrzności widzenia i działania, przeciwstawiał silną
więź uniwersytetu ludowego ze społecznością wiejską, umożliwiającą
czerpanie z niej bezpośrednich wzorów. Wyrazem tego było usytuowa
nie uniwersytetu w środowisku wiejskim, organizowanie życia, nauki
i pracy na zasadach rodziny wiejskiej (używanie charakterystycznej
nazwy chrzesny, chrzesna w stosunku do Solarzów), posługiwanie się
w procesie nauczania głównie słowem żywym, ograniczanie się do w ł a s
nego środowiska wiejskiego w zakresie rekrutacji studentów, jak i w y
borze wykładowców.
Ten ostatni fakt uzasadniany przez Solarza merytorycznie wiązał
się z określonymi zjawiskami społeczno-kulturowymi
występującymi
31
32
33
11
[
M. K a l i n o w s k a , Stroje ludowe, "Wici", nr 20: 1929, s. 8; Wiejskie uni
wersytety ludowe w Polsce, Warszawa 1938, s. 45-47; T. S e w e r y n , Roía mło
dzieży
wiejskiej wobec kultury ludowej, "Młoda Polska", nr 11-12: 1938, s. 9-11;
J . P i e n i ą ż e k , Strój ludowy godową szatą, "Wieś i Państwo", nr 9: 1938, s. 750¬
761; T. B r z e c h w a - B e r n as, Na marginesie zagadnień
kultury ludowej, "Wieś
Tworząca", nr 1: 1946, s. 9-10. Dążenia zmierzające do zachowania tradycyjnego
stroju ludowego znalazły oparcie w Komisji Swojszczyzny wyłonionej przy Związku
Ziem Górskich, której przewodniczącym został wybrany kierownik imprez i po
pisów ludowych na zjazdach górskich dr T. Seweryn dyrektor Muzeum Etnogra
ficznego na Wawelu. W tym też Muzeum powstała przy współudziale Związku
Ziem Górskich pod kierunkiem dr. R. Reinfussa pierwsza poradnia dla intere
sujących się praktycznie sprawą odnowienia stroju ludowego.
W. W os, O strojach ludowych, "Wici", nr 2: 1929, s. 4-5; Leonard z Ja
nowic, "Wici", nr 23: 1929, s. 9; K. M a j , Ruch młodzieży
wiejskiej jako
postępo
wy ruch chłopski, Warszawa 1936, s. 16-19.
" I . S o l a r z , JVa czym polega ludowość
wiejskiego uniwersytetu, [w:] Wiej
skie uniwersytety..., s. 34-35.
M
T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ
SPOŁECZNA
43
w społeczności wiejskiej. Istniejący i silnie zakorzeniony w grupie lo
kalnej pewien układ opozycyjny swój — obcy przeniesiony został na
znacznie szerszą płaszczyznę przeciwstawieństw między wsią a inny
mi warstwami społecznymi, przede wszystkim miastem. Samoidentyfikacja i samoocena, jaka w grupie lokalnej realizowana była na zasadzie
ujawniania i podkreślania cech często zewnętrznych, wyróżniających ją
od innych grup, w integrującej się warstwie chłopskiej nabrała głęb
szej samoświadomości wartościującej.
Opozycyjność
ta
wynikała
w znacznej mierze z wzajemnej nieznajomości obu środowisk różnią
cych się od siebie warunkami bytowania i sferą zainteresowań. Znajdo
wała swój wyraz zarówno w przypisywaniu psychice chłopa szczegól
nych cech oraz swoistym mistycyzmie ludowym, jak również w nie
chętnym stosunku do wszystkiego, co miejskie lub — jak określali nie
którzy ideolodzy chłopscy — "inteligenckie" . Wydaje się jednak, że
w tym ostatnim przypadku była to w rzeczywistości opozycja w sto
sunku do najmniej wartościowych elementów kultury miejskiej przeni
kających na wieś przy równoczesnej słabej znajomości całego dorobku
kulturowego miasta.
Przeciwstawianie się pewnym treściom kulturowym reprezentowa
nym przez inne warstwy społeczne nie stało jednak w sprzeczności z sze
roko propagowaną ideą wspólnego tworzenia kultury narodowej. Miało
34
, 4
O ujemnych skutkach tych zjawisk pisał m. in. J . K r z e m i e ń w arty
kule Granica dwóch kultur: "Jednym z zagadnień niepośledniej wagi jest sprawa
oddziaływania kulturalnego miasta i wsi, wymiana specyficzności kulturalno-obyczajowych ustawicznie się odbywająca i powodująca logiczne następstwa. Na w s t ę
pie uprzytomnijmy sobie, że to wzajemne przenikanie odbywało się i odbywa
w sposób żywiołowy, niezorganizowany, bezplanowy. Następstwa spowodowane
archaicznością tego procesu, niedocenianie zjawiska zarówno przez teoretyków, jak
praktyków polskiej myśli socjologicznej i może nieudolnością ujęcia sprawy w pe
wien ład są wysoce ujemne. Olbrzymią, a godną pożałowania rolę odgrywa tu
wzajemna nieznajomość dwóch odrębnego typu środowisk o innych zgoła warun
kach bytowania i sferze zainteresowań. Na szczupłym rynku pracy społecznej
u nas hasło «srodowiskowoáei» ostatnio łatwo się przyjęło i jednocześnie często
w praktyce życiowej spłyca się aż do karykaturalnego wyrazu". ("Młoda myśl l u
dowa", nr 1: 1932, s. 13-14); I. S o l a r z , Główne czynniki kształtujące
duchowość
człowieka
wsi, tamże, s. 33-42. W artykule tym Solarz stwierdza, że "Duchowość
chłopa — rozumie się
nie może we wszystkim odbiegać od ogólnej psychiki
człowieczej, w wielu jednak rysach zaznacza się odmiennie, zwłaszcza wobec psy
chiki człowieka miasta. Skład duchowy człowieka zależy przede wszystkim od we
wnętrznie dziedziczonych po ojcach założeń podstawowych, a następnie dziedzictwa
duchowego jest także wynikiem działania zewnętrznych w a r u n k ó w na życie przod
ków. Odrębną do pewnego stopnia duchowość człowieka wiejskiego w y c h o w a ł y
odmienne i długotrwałe działające warunki wiejskiego życia. Są nimi: bliskie współ
życie z przyrodą, specjalny sposób zdobywania środków utrzymania i z obu po
w y ż s z y c h w a r u n k ó w w y p ł y w a j ą c y odmienny charakter współżycia społecznego
i wreszcie i dzieje, jakie wieś przeszła z zewnętrznego przymusu warstw rządzą
cych; por. też S G i e r a t , Wieś źródłem kultury społecznej,
"Przodownik wiejski"
5-6: 1936 s 1-7
44
WANDA
PAPROCKA
tylko przyczynić się do ustalenia właściwych proporcji udziału w niej
kultury chłopskiej, którą oceniano przy pomocy takich kryteriów, jak:
rodzimość wynikająca z słowiańskiej genealogii, wysoki poziom moral
ny i etyczny wywodzący się z samej istoty związków z ziemią i charak
teru pracy. W tej opozycji do negatywnych skutków urbanizacji na
wiązywano do ciągle żywych w polskiej myśli społecznej i nurcie lite
rackim koncepcji dwu kultur — kosmopolityzującej szlachecko-miejskiej i pierwotnej słowiańsko-rodzimej, c h ł o p s k i e j .
Niewątpliwie wpływ koncepcji Kolda silnie akcentujący rolę rodzi
ny w procesie przekazu treści kulturowych, jak i znaczny stopień za
chowawczości w strukturze i funkcjach rodziny wiejskiej w Polsce,
pozwalał widzieć w jej trwałości podstawowy czynnik integrujący nie
tylko grupę lokalną. Kumulując w szerokiej sferze działań gospodar
czych, społecznych i kulturowych wiele elementów tradycyjnych była
ona dla konsolidującej się warstwy chłopskiej nosicielem treści, z któ
rych budowano wspólny system wartości.
Usytuowanie uniwersytetu w środowisku wiejskim, nawiązywanie
do zasad organizacji rodziny, kultywowanie obrzędowości rodzinnej i do
rocznej było świadectwem uznania za najważniejsze tych elementów
kultury, które wartościowane w środowisku wiejskim uzyskały
sta
t u s t r a d y c j i i mogły stać się siłą konstytutywną i w pewnym stop
niu konserwacyjną dla warstwy chłopskiej.
Nawiązując do form przekazu ustnego jako podstawowego sposobu
transmisji i utrwalania treści tradycyjnych duże znaczenie przypisywa
no na uniwersytecie ludowym pieśni ludowej i formom wizualnym o du
żym ładunku emocjonalnym, jakimi były widowiska-misteria związane
z obrzędowością ludową. Zrozumienie znaczenia tych ostatnich dla ce
lów wychowawczych oraz dla zachowania "...swojskości rdzennie pol
skiej, piastowskiej jakby dostojności" , bliskie było rozwijanej przez
J. Cierniaka idei teatru ludowego, tzw. teatru obrzędowego. Insceniza
cja zwyczajów i tradycji obrzędowych oraz magicznych rytuałów sak
ralnych miała stworzyć możliwości wypowiedzenia swej odrębności
kulturowej za pośrednictwem oryginalnej twórczości widowiskowo-teatralnej.
Cierniak widział w teatrze ludowym "dział artystycznej wypowiedzi
gromad ludowych". Realizując w odrodzonej Polsce własną koncepcję
artystycznego teatru ludowego uważał jednak swe dzieło za konsek
wentną kontynuację prac prowadzonych już od dawna w tym zakre
s i e . Uznawał pionierski charakter powstałych w 1907 r. Związku Teat35
36
37
K Por. P a p r o c k a , op. cit, s. 65-66.
J . C i e r n i a k , Źródła i nurty polskiego teatru ludowego. Opracował i sło
wem w s t ę p n y m opatrzył A. Olcha, Warszawa 1963, s. 212; M a z u r , op. cit.; С ap i g a , op. cit;
Siewiarze...
A. B i e ń , J . C i e r n i a k , Teatry ludowe w Polsce, Warszawa 1928.
3 8
8 7
T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ
SPOŁECZNA
45
rów i Chórów Włościańskich i w 1919 r. Związku Teatrów Ludowych.
Oceniając działalność tych instytucji, różniących się zasadniczo od jego
własnej wizji teatru, uznawał je za odpowiadające istniejącym w t y m
okresie warunkom społeczno-politycznym. Widział ich rolę w uświada
mianiu narodowym wsi i w szeroko rozwijanej akcji oświatowej. Teatry
włościańskie były dla tworzonych przez Cierniaka form teatru ludowe
go sumą doświadczeń pozwalających zarówno na właściwą ocenę moż
liwości percepcji przychodzących z zewnątrz treści artystycznych, jak
i ocenę potrzeb i możliwości twórczych ludu w tym zakresie. Mimo że
pojęcie teatr ludowy rozumiał Cierniak szeroko jako teatr mas, obejmu
jąc tym określeniem nie tylko lud wiejski, ale i robotniczy, tworzywem
dla kreowanego przez niego teatru ludowego był przede wszystkim
folklor
wiejski.
Nie idąc śladami swych poprzedników, którzy
tworzyli teatr dla ludu, pragnął z ludu, z ludowej twórczości wyprowa
dzić nowe treści i nowe formy teatru. Przyjmując- za główne źródło
teatru ludowego w Polsce całe dziedzictwo dotychczasowej kultury l u
dowej (włączając do niej również pewne elementy kultury plebejskiej)
dokonywał wyboru tych treści, które w jego pojęciu zawierały najstar
sze, zachowane elementy tradycji ludowej . W zwyczajach oraz obrzę
dach ludowych i ich rytualnej postaci i symbolice o charakterze magii
sakralnej dostrzegał wzorem wielu poprzednich badaczy zarówno treści
prasłowiańskiej rodzimej kultury, jak i ścisły, inspirujący związek z si
łami przyrody. Zrodzona z tej egzystencjalnej zależności od otaczające
go świata dawna obrzędowość religijna była w istocie swej samorodnym
teatrem w syntetyzującej formie sceniczno-widowiskowej przedstawia
jącej wewnętrzne i zewnętrzne życie ludu, idee moralno-etyczne i este
tyczne nurtujące to środowisko. W twórczym udziale uczestników tak
powstającego widowiska widział Cierniak zarówno możliwość rozwoju
osobowości
jednostki
poprzez zrozumienie wartości własnej
kultury, jak i tworzenie się jedności gromadzkiej rodzącej się we wspól
nym akcie twórczym. Formułując cele teatrów ludowych w Polsce »
bliski był koncepcjom reprezentowanym przez Solarza budzenia w spo
łeczności wiejskiej poczucia własnej wartości, godności i siły twórczej
zdolnej do aktywnego udziału w budowaniu kultury narodowej. Reali
zacja tego zadania wymagała zwrócenia uwagi na zagadnienia estetycz
ne, na wyzwalanie instynktu zbiorowego przeżywania i tworzenia pięk
na. Korzenie tej kulturotwórczej roli wsi tkwią w przekazywanych z po
kolenia na pokolenie treściach tradycyjnych wytworzonych w określo
nych warunkach chłopskiej pracy i zachowań ludycznych.
Należy więc podkreślić, że w tradycji szukał Cierniak nie tylko treś
ci formalnych, ale duże znaczenie przypisywał przeżyciom i doznaniom
38
3
8
• J . C i e r n i a k , Wiejskie uroczystości
obrzędowe
jako właściwy
teatr
dowy, "Teatr Ludowy", nr Э: 1930.
•» J . C i e r n i a k , Nasz cel, nasze drogi, "Teatr Ludowy", nr 14: 1927.
lu
46
,
;
i
Í •
i
i
1
I
I
i
1
;
PAPROCKA
w sferze uczuciowej, zarówno estetycznym, jak i religijno-moralnym,
które towarzyszyły wszystkim zachowaniom odświętnym. W nich wi¬
dział nawiązanie zarówno do "praźródeł" przechowywanych w środo
wisku wiejskim treści artystycznych, jak również uniwersalnych dążeń
ludzkich do wzniosłości w sferze duchowych przeżyć. Zarówno w tych
poglądach, jak i w podejściu do folkloru, o którym pisał, że "ma być
z jednej strony materiałem na ów teatr o charakterze odświętnym (i nie
może być nadużywanym); ale z drugiej strony ma także stać się jakby
punktem wyjścia dla przyszłych autorów i inscenizatorów..." nawiązywał do romantycznego i neoromantycznego pojmowania inspirującej ro
l i tradycji ludowej w wielu dziedzinach twórczości artystycznej. W myśl
tych poglądów tworzywem artystycznym stać się mogły nie tylko zwy
czaje, obrzędy, ale i pieśni ludowe, ludowa twórczość ustna, podania le
gendy, bajki. Treści dramatyczne zawarte w tych dziedzinach twórczoś
ci ludowej, sceniczna niemal forma ich wyrazu czyniła je teatrem —
uroczystością, teatrem — zabawą czy teatrem — nabożeństwem. W tych
poglądach na wartości dramatyczne zawarte w tradycyjnych treściach
ustnej twórczości ludowej mamy bliskie nawiązanie do ideologii roman
tycznej do mickiewiczowskiego obrazu duchowej kultury ludu przedsta
wionego zarówno w jego poetyckiej twórczości dramatycznej, jak i analizowanego w wykładach paryskich poświęconych literaturze słowiańskiej.
Cierniak uznając, jak sam stwierdza, teatr za "sumę środków do
ucieleśnienia wyimaginowanego życia", nie traci z pola widzenia realistycznej wizji postępowej wsi nowoczesnej, czemu daje wyraz w swoich
pracach *». Formułował nawet pewne programy działania w zakresie go¬
spodarczo-społecznym. Propagował spółdzielczość jako rozwiniętą formę gromadnego działania, nawiązując tym samym do tradycyjnych form
współdziałania gospodarczego. W teatrze ludowym widział część programu budowania świadomości społecznej warstwy chłopskiej.
Koncepcje Cierniaka znalezienia właściwej formy dla ujawnienia
i wyrażenia ukrytych w twórczości ludowej artystycznych treści zna
lazły możliwość realizacji i praktycznego sprawdzenia w działaniach
uniwersytetu ludowego. Wywodzące się ze wspólnego nurtu i zbieżne
z sobą poglądy Solarza i Cierniaka na rolę tradycji ludowej w kształ
towaniu świadomości społecznej warstwy chłopskiej powołały do życia
nową i oryginalną w swym kształcie artystycznym inscenizację teatral¬
ną określoną później jako "teatr z głowy". Ten samorodny w swej for
mie teatr spełniał podwójną rolę: budził twórczą inicjatywę i r ó w n o cześnie stanowił jeden z elementów programu wychowawczego. Jak m ó wił o nim Solarz: "Jego cena wychowawcza leży w budzeniu inicjaty
j
:
iI
I
I
I
I
WANDA
j
I
I
wo J . C i e r n i a k , Wieś
ta, Warszawa 1956.
j
Zaborów
i Zaborowski Dom
Ludowy.
Zaborowska riu-
T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ
47
SPOŁECZNA
w y i samodzielności twórczej uczestnika zespołu, tak w obmyślaniu treś
ci jak i w wykonaniu przy wyzwoleniu się od tradycyjnej niewolniczej
formy i techniki" . Tworzywem dla inscenizacji teatralnych głównie
zespołowych rzadko indywidualnych (co było świadomym działaniem
wychowawczym) stawały się pieśni ludowe, opowiadania, legendy. Szcze
gólnie pieśni od dawna uznawane za najbogatsze i najbardziej wiarogodne źródło tradycyjnych treści stanowiły bardzo istotny element w y
chowawczy. Były one zarówno czynnikiem integrującym grupę, co było
nawiązaniem do roli, jaką pieśń spełniała w obyczajowości wiejskiej,
jak i pewnym zabiegiem psychoterapeutycznym budzącym poczucie
wartości własnej grupy i jej siły. Na uniwersytecie ludowym śpiew i za
jęcia artystyczne stały się integralną częścią życia słuchaczy . W poszu
kiwaniu materiałów do inscenizacji posunięto się jednak dalej sięgając
do samych źródeł teatru, do tradycyjnych zwyczajów i obrzędów. Stąd
rodził się tzw. teatr obrzędowy najbliższy formie i treści koncepcjom
Cierniaka.
Wydaje się, że w działalności Cierniaka, jak i innych przedstawicieli
twórczej inteligencji pochodzenia chłopskiego, wyodrębniają się w y r a ź
nie, w dążeniu do realizacji podstawowego celu, jakim było społeczne
i polityczne równouprawnienie warstwy chłopskiej, dwa podstawowe
nurty. Pierwszy m i s t y c z n y
odkrywający w treściach tradycyj
nych rodzimość i prasłowiańskość elementów kulturowych oraz nieznisz
czalne wartości duchowe i społeczne wykształcone w warunkach chłop
skiego bytu i przechowywane w tej warstwie do współczesności. Ocale
nie tych najwartościowszych elementów tradycji ludowej od zaniku trak
towane było nie tylko jako obowiązek wobec własnej warstwy społecz
nej, ale również uznane za obiektywną konieczność w procesie rozwoju
kultury ogólnonarodowej, zgodnej z istniejącą w Polsce s t r u k t u r ą spo
łeczną. W tym nurcie zawarte były również tak charakterystyczne dla
okresów wcześniejszych, a szczególnie silnie artykułowane w stwierdze
niach neoromantyków, poglądy o etnicznie i rasowo polskim typie ludu
wiejskiego.
Drugi nurt posiadał charakter bardziej złożony. Składały się na nie
go poglądy opozycyjne wobec romantycznego i neoromantycznego" idea
lizowania wsi, chłopa i pracy na roli widzące w takim podejściu odbi
cie szlachecko-literackich czy malarskich obrazów kultury ludowej. Apo41
42
4 1
S o l a r z , Na czym polega ludowość...,
s. 65. W innym miejscu pisze: "Jeśli
teatr ma być nie tylko formą rozrywki kulturalnej, ale przede wszystkim środkiem
wychowawczym i to do celów wiejskiego uniwersytetu dostosowanym, musi wno
sić momenty bardziej twórcze i w g ł ę b n e w uczestnictwo zespołu i osób pojedyn
czych, aniżeli mógł to uczynić teatr amatorski z jego odtwarzaniem, mechanizowaniem i tresurą", jw., s. 64.
Z. S o 1 a r z o w a, Teatr z pieśni. Jak były odtwarzane w Wiejskim
Uniwer
sytecie Orkanowym (1926-1933), Warszawa 1933, s. 90.
4 2
48
WANDA
PAPROCKA
teoza i dążenie do zachowania prymitywnej kultury pozbawiała, jak
stwierdzali przedstawiciele tego stanowiska, kulturę ludową pierwiast
ka twórczego, sprowadzając wszystkie działania do odwzorowywania
czy rekonstrukcji modelu kulturowego wsi (często hipotetycznego) pow
stałego w przeszłości w określonych warunkach historycznych. Nie ne
gując istnienia cennych wartości kulturowych zawartych w tradycyj
nych treściach uznawano konieczność dokonywania selekcji dziedzictwa
kulturowego wsi. Potrzeba ta wynikała ze świadomości różnej genezy
elementów konstytuujących jego strukturę co potwierdzały badania
naukowe prowadzone w tym zakresie na coraz szerszą skalę Sprzęciwiajac się przedmiotowemu traktowaniu wsi widziano w takim stosun
ku do iei kulturv kontvnuacie stanowisk charaktervstvcznvch dla okre¬
sów Doorzednich Uznawały one tradycie kulturowe warstwy chłonskiei
za źródło i n s D i r a c i i dla różnego rodzaiu twórczości realizowane! iednak noza środowiskiem wieiskim i nie służące mu bezoośrednio W skra i
nvrh
LZdzüo to nawet do D r ó b tworzenia rezerwatów
E r v S o w p ? ' T a k i Ttosunek do t r a d i c i i czvnił T n i e i zbiór relTktów
on
ZZlZZt
Ttrw^Wi 1
• t ^ t
Z
^ Г Г а т Т к Т Г о Г
nna
„fcbd™
ntLrtvm
V
L
I
S
1
I u „ "
ьГ
ZZT¿LII>S>
i
przemianami, t k w i
bowierr podstawowe zrodio jej związku z teraźniejszością. Tradycja ja
ko przeszłość aktywnie konstruowana i przekształcana, a me odwzoro
wywana z jej dawnych kształtów,
tow, jest z jednej strony siłą wyznaczają
cą zakres ku.
kulturowego inwentarza, z drugiej zas siłą dynamizującą rozwoj kultury.
Te koncepcje eksponujące twórczy charakter tradycji ludowej w pro
cesie kształtowania kultury ogólnonarodowej (niezależnie od różnego
sposobu spojrzenia na zakres jej udziału w t y m procesie) odegrały
w omawianym nurcie znaczną rolę.
Należy również podkreślić, że duży udział przedstawicieli warstwy
chłopskiej w kształtowaniu się profilu tego nurtu wpłynął na rozsze
rzenie zakresu treści, które uznano za tradycyjne ze względu na swoje
dawne i trwałe wartości. Dotyczyły one przede wszystkim elementów
kultury społecznej wsi. Podnoszono szczególnie znaczenie rodziny wiej
skiej jako nosiciela tych pozytywnych cech, które warstwa chłopska
winna wnieść do kultury ogólnonarodowej.
Dla pełnego obrazu omawianego nurtu należy także wspomnieć
o wpływie, jaki na stosunek do kultury ludowej, a szczególnie sztuki
ludowej, miały ogólnoeuropejskie prądy artystyczne . Znajdują one
43
« Por. M. D r o z d - P i a s e c k a , Społeczne
funkcje
sztuki ludowej.
Sztuka
ludowa w życiu społeczeństwa I I Rzeczypospolitej. Artykuł zamieszczony w niniej
szym zeszycie.
T R A D Y C J A LUDOWA A ŚWIADOMOŚĆ
SPOŁECZNA
49
odbicie m. in. w dziedzinie teatru ludowego, na który oddziaływały no
watorskie koncepcje teatru realistycznego związanego zarówno z dzia
łalnością Reduty, jak i reżyserami i aktorami tej miary, co J. Osterwa
i L.. Schiller.
Reasumując należy stwierdzić, że w okresie międzywojennym,
w okresie stabilizacji państwowości polskiej, następuje przesunięcie
punktu ciężkości w zainteresowaniach tradycją ludową z jej wartości
i treści narodowych na zagadnienie jej wartości twórczych w procesie
kształtowania kultury ogólnonarodowej. Właśnie w koncepcjach teatru
ludowego, jak i sztuce ludowej, przejawia się ta tendencja szczególnie
wyraziście pozwalając widzieć w ludzie nie tylko biernego w pewnym
stopniu nosiciela cech narodowych, ale skumulowany potencjał twórczej
energii ludzkiej. Te twórcze działanie wielu pokoleń wtopione w r y t m
codziennego życia i pracy, często doskonałe artystycznie, należy wyz
wolić i wyodrębnić tworząc z nich osobne dziedziny sztuki. Teatr miał
być jedną z form wyrazu tych potencjalnych sił, kanałem umożliwiają
cym właściwe ich wyzwolenie.
Ванда Папроцка
НАРОДНАЯ ТРАДИЦИЯ И ОБЩЕСТВЕННОЕ СОЗНАНИЕ
КРЕСТЬЯНСКОЙ ПРОСЛОЙКИ В ПЕРИОД II РЕЧИ ПОСПОЛИТОЙ
Резюме
В работе обсуждаются роль и значение народной традиции в формировании обществен
ного сознания после восстановления независимой Полыни в 1918 г. Объединение разделен
ного тремя захватчиками народа в один государственный организм создало основы нацио
нальной общности. Требовалось притом определить роль в нововозникшем государстве
каждого из классов и социальных прослоек. Одним из элементов, определяющих их место
в новоформирующейся общественной структуре были размеры и характер культурного
наследия, вносимого в общенародную культуру. Таким вкладом крестьянской прослойки
были м. пр. традиционное содержание и ценности, содержащиеся в народной культуре.
В междувоенный период особенно растет роль сельской среды в формировании взгля
дов на народную культуру и ценности, ею представляемые. В статье предпринята попытка
представить взгляды на народную традицию, находящиеся в программах организаций
сельской молодежи, деятельность народных университетов и народных театров.
С особенной четкостью определяется позиция по отношению к народной традиции
в деятельности сельской молодежи. Процесс консолидации молодого поколения деревни
в рамках молодежных организаций осуществлялся путем пробуждения в крестьянском
классе крестьянского группового самосознания. Важным элементом его являлось сознание
обладания отдельной культурой, в которой усматривались отечественные и славянские
черты. Этот способ видеть народную культуру продолжал взгляды X I X в. романтиков и нео
романтиков перелома X I X и X X вв. В междувоенный период взгляды на народную культу
ру образовались под влияниемдвух течений: регионализма и аграризма. Регионализм, имев
ший своих иделогов и деятелей уже на переломе X I X и X X вв. стал программой для деятель
ности, связанной после восстановления независимости с политикой государства. Созда
тель основ регионализма В. Оркан в созданной собой идеологии регионализма продолжал
4
Etnografia Polska X X V I I / 1
50
WANDA
PAPROCKA
неоромантические теории С. Виткевича. В 1926 г. была создана программа польского регио
нализма, определявшая м. пр. роль и значение народных традиций в национальной культуре.
Регионализм Оркана представлял собой одну из форм защиты отечественного характера
сельской жизни в ее традиционной форме. Согласно этим взглядам народная культура,
приобретая самосознание своей собственной ценности, должна противопоставлять себя
влияниям города, трудовой эмиграции и даже школы. Оказываемое ими давление не только
уничтожает традиционную народную культуру, но и стирает дифференциацию польских
регионов. Весьма важную роль при формировании крестьянского сознания сыграла идеоло
гия аграризма, который можно признать основой деятельности всего народного движения
в рассматриваемый период. Идеология, выросшая на почве социально-политических дви
жений таких стран, как Дания, Швейцария и Чехословакия, в своих основных положениях
опиралась на утверждения, что крестьянское население представляет собой единый социаль
ный слой, и как самый сильный в Польше, он должен занимать в политической и обществен
ной жизни народа и государства позицию, соответствующую его численности и вкладу
в производство материальных благ государства и народа Аграризм, постулировал необхо**
димость опереть социально-экономическую структуру на отечественное крестьянское хозяй
ство одобрял и стремился оаспоостоанять традиционное солегзжание передаваемое в холе
культурного наследованиял в семействе и в местном обществе.
¬
S i
i i
Народная традиция вызывает интерес к себе со стороны народных университетов. От
ношение к народной традиции в программах университетов (в частности народного универ
ситета в местности Шице и Гач, руководимого И. Соляжем) формировалось через посред
ство постоянно появляющихся в польской гуманитарной мысли взглядов, касающихся
славянского происхождения народной культуры. Оно ссылалось вместе с тем на положения
народического движения, создатели которых М. Ф. Грунвиг и К. Колд стремились опереть
всю жизнь скандинавских народов на элементы отечественной традиции.
Большое значение для упрочения традиционного содержания имел и народный театр,
получивший развитие благодяря деятельности Я. Церняка, использующего для инсцени
ровок традиционные народные песни, обряды, народные обычаи, легенды и предания. Церняк искал в традиции не только формальные черты, большая роль приписывалась им пере
живаниям и ощущениям в эмоциональной сфере как в области эстетического, так и рели
гиозно-нравственного, сопутствующим всем формам праздничного поведения. В поисках
материала для инсценировок он обратился к самим источникам театра, к традиционным
обычаям и обрядам. Отсюда родился т. наз. „обрядовый театр", по форме и содержанию
наиболее близкий концепциям Церняка.
1
