-
extracted text
-
A
R
T
Y
K
U
Ł
Y
„Etnografia Polska", t. X L V I I I : 2004, z. 1-2
PL ISSN 0071-1861
Część I
ZBIGNIEW
JASIEWICZ
Instytut E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U A M , P o z n a ń
ETNOLOGIA POLSKA PRZED ROKIEM 1956
I JEJ REAKCJA NA WPROWADZANIE WZORÓW RADZIECKICH*
W artykule przedstawię kolejno: 1. Sytuacją w kraju i w środowisku etnologicznym; 2. Wzory narzucane lub proponowane przez nauką radziecką etnologii
polskiej w ramach socjalistycznego państwa polskiego oraz warunki i mecha
nizmy ich wprowadzania i adaptacji; 3. Konsekwencje wprowadzania wzorów
radzieckich do etnologii polskiej.
Zajmę się nie tylko czasem po roku 1944/1945, kiedy armia radziecka zajęła
opanowaną przez nazistów Polskę i powstała Polska Rzeczpospolita Ludowa,
zależna od Związku Radzieckiego. Interesuje mnie również okres między rokiem
1939 i 1941, w którym armia radziecka opanowała wschodnie ziemie przed
wojennego państwa polskiego. Wówczas to, na Uniwersytecie we Lwowie, przy
stąpiono do pozyskiwania dla nauki i państwa radzieckiego wybitnych uczonych
polskich, w tym etnologów. Sytuację we Lwowie, choć oczywiście miała swoją
wyraźną specyfikę, można uznać za pierwszy etap wprowadzania wzorów ra
dzieckich do nauki polskiej (Jasiewicz, Rieszetow 2003, s. 37n).
Zdaję sobie sprawę z wewnętrznego zróżnicowania okresu między rokiem 1945
a 1956. Autonomię szkolnictwa wyższego formalnie ograniczono w roku 1947
a zniesiono w roku 1951. W pierwszych latach po wojnie, w ramach pomocy,
docierały na uniwersytety polskie książki z Zachodu, m.in. prace B. Malinow
skiego (Kutrzeba-Pojnarowa 1995, s. 407), nie został jeszcze określony przyszły
kształt Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, nazywanej wówczas „demokracją
ludową", pod koniec 1948 roku zmieniono względnie liberalną dotąd politykę
wobec świata kultury i nauki. Nie jest jednak głównym celem tego referatu odtwa
rzanie chronologii wydarzeń. W rozważaniach nad przekazywaniem i przejmowa
niem w Polsce wzorów radzieckich przyjmuję wprowadzone przez G.W. Hegla
rozróżnienie na państwo i społeczeństwo. Polskie środowisko etnologiczne traktu
ję jako przedmiot oddziaływania państwa i umieszczam w ramach społeczeństwa,
* P o d s t a w ę a r t y k u ł u stanowi referat w y g ł o s z o n y na konferencji „ S o c i a l i s t Era A n t h r o p o l o g y
in Eastern and Central Europe", zorganizowanej przez M a x - P l a n c k - I n s t i t u t fiir ethnologische
Forschung w H a l l e w dniach 2 8 - 2 9 sierpnia 2003 roku.
6
ZBIGNIEW JASIEWICZ
choć jestem świadomy jego zróżnicowania, a także powiązania z państwem, tak
cenionym w okresie jego utraty, na skutek przekonań poszczególnych uczonych
i ich zaangażowanie w instytucje naukowe. Strona narzucająca zmiany, państwo
i nauka radziecka, występują w tej analizie jako pewna całość, bez względu na
różnice występujące wśród etnografów radzieckich. Sytuację w polskim środo
wisku etnologicznym przedstawiam na tle sytuacji w kraju, ukształtowanej nie
tylko przez lata powojenne, ale także tragiczne lata wojny i okupacji nazistow
skiej. Uwzględniam nie tylko działania publiczne, ale próbuję dotrzeć również
do sposobów myślenia i poglądów wyrażanych w sposób nieformalny. Interesują
mnie nie tylko wzory wprowadzane w państwie uzależnionym od Związku
Radzieckiego, ale przede wszystkim mechanizm tego wprowadzania i adaptacje
dokonywane przez członków środowiska naukowego, z ich własnymi doświad
czeniami i cechami osobowościowymi. Podstawą moich rozważań była litera
tura, zarówno polska jak i radziecka, własna pamięć z okresu studiów na kie
runku historia kultury materialnej w Krakowie i w Poznaniu oraz materiały
z rozmów ze starszymi kolegami, w części opublikowane (Kutrzeba-Pojnarowa
1995; Armon 2001).
Pracę na Uniwersytecie we Lwowie, po zajęciu tego miasta w roku 1939
przez Związek Radziecki, kontynuowali: prof. Jan Czekanowski, znany antro
polog i etnolog, w przeszłości pracownik Muzeum Antropologii i Etnografii
w S. Petersburgu w przedrewolucyjnej Rosji i Museum für Vólkerkunde w Berli
nie oraz uczestnik niemieckiej ekspedycji do Afryki w latach 1907-1909, a także
prof Adam Fischer, jeden z najbardziej aktywnych etnologów polskich okresu
międzywojennego. A. Fischer koresponduje w tym okresie z prof. Dimitrem
Konstantynowiczem Zieleninem z Leningradu i otrzymuje od niego opinię,
która pozwoliła mu przejść weryfikację - tzw. „preatestację" i pracować nadal
na uniwersytecie radzieckim. Kontakty D.K. Zielenina, który sam był przedmio
tem ataków ideologicznych swoich kolegów w latach 30-tych X X wieku,
z A. Fischerem, pozostawały z całą pewnością pod kontrolą radzieckich władz
politycznych. Postępowanie władz radzieckich wobec A. Fischera i J. Czekanowskiego wskazuje na to, że pragnęły one wciągnąć do współpracy wybitnych
uczonych polskich, bez względu na ich dotychczasową działalność. Polska opi
nia publiczna z kolei w zasadzie akceptowała pracę na uniwersytecie radzieckim
jako dającą możliwość przeżycia i ocalenia warsztatów naukowych (Jasiewicz,
Rieszetow 2003, s. 35n).
Po utworzeniu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej w latach 1944-1945 sytua
cję w środowisku naukowym określała z jednej strony polityka władz państwa,
które były zainteresowane odbudową szkolnictwa wyższego i instytucji nauko
wych, ale jednocześnie starały się o ich podporządkowanie, a z drugiej strony
postawa i stanowisko profesorów. Ci ostatni, doświadczeni przeżyciami z okresu
wojny, dążyli przede wszystkim do odbudowy warsztatów naukowych i podjęcia
pracy. Mimo strat w zespole profesorów etnologii (śmierć, ciężka choroba lub
emigracja niektórych z nich) odtworzono katedry na uniwersytetach w War
szawie, Krakowie i w Poznaniu oraz utworzono, w latach 1945 i 1946, nowe
ETNOLOGIA POLSKA PRZED R O K I E M 1956
7
na uniwersytetach w Lublinie, Łodzi, Toruniu i Wrocławiu. Część profesorów,
która reprezentowała poglądy lewicowe z okresu przedwojennego, ujęta została
perspektywą rozwiązania ważnych problemów społecznych, inni, o przekona
niach narodowych, ujęci zostali włączeniem do Polski ziem zachodnich i północ
nych, zabranych Niemcom. Wszyscy rozumieli niemożność zmiany sytuacji w wy
czerpanej wojną Polsce pozostawionej, w wyniku traktatów międzynarodowych,
w strefie wpływów Związku Radzieckiego. Aresztowania i usuwanie z uniwer
sytetów nie objęło profesorów etnologii. Niektórzy z nich podlegali jednak sank
cjom. Etnolog i socjolog Jan Stanisław Bystroń, atakowany przez prasę i stu
dentów (Bieńkowski 2002, s. 31), manipulowanych przez władze, i profesorów
usiłujących zdobyć lepszą pozycję, broniony jednak przez Józefa Chałasińskiego
(Wincławski 1998, s. 75), nie został usunięty z uniwersytetu aż do śmierci. Pod
dany szykanom administracyjnym i długo ignorowany był Andrzej Waligórski,
uczeń Bronisława Malinowskiego, który w roku 1948 powrócił z Anglii do
Polski (Dzięgiel 2002a, s. 299; 2002b, s. 70). Kazimiera Zawistowicz-Adamska,
oskarżona przez Józefa Chałasińskiego i jednego z dziennikarzy o uleganie wpły
wom funkcjonalizmu, ukarana została na początku lat 50-ych X X wieku odebra
niem w prowadzonej przez nią Katedrze na Uniwersytecie w Łodzi praw do
kształcenia studentów (Kutrzeba-Pojnarowa 1995, s. 411; Kopczyńska-Jaworska
2002, s. 316). Żaden z profesorów etnografii nie podjął się roli „komisarza poli
tycznego" w swoim środowisku, choć oczywiście poszczególni z nich zabiegali
o wzmocnienie swej pozycji również przy pomocy środków ideologicznych czy
politycznych. Funkcję ideologów, nawołujących szczególnie gorliwie do wpro
wadzenia marksizmu-leninizmu, pozostawiono ludziom z zewnątrz: historykowi
starożytności prof. Jerzemu Kulczyckiemu, pochodzącemu ze Lwowa, zasłużone
mu jako ten, który ochronił i przewiózł do Polski cenną, rodzinną, kolekcję kobier
ców wschodnich (Rosochacka 1982) i mgr Bolesławowi Kuźmiczowi, pracow
nikowi administracyjnemu Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego (G[ajkowa]
1952, s. 625), obydwu o niewielkim zakresie wpływów i kierujących się różnymi
motywami. Roli takiej nie przyjął red. Aleksander Jackowski, najbardziej do
niej predestynowany, bo wywodzący się z wojska i mający dotarcie do rzeczywi
ście znaczących ludzi w państwie. Nie pozwoliła mu na to postawa i osobowość,
sprzyjające integracji ze środowiskiem naukowym i zachowaniu uznania wobec
uczonych, bez jednak utraty krytycznego na nich spojrzenia, jednocześnie po
wstrzymujące od wejścia na sformalizowaną drogę kariery naukowej. Cechy te
spowodowały, że Aleksander Jackowski, jako redaktor „Polskiej Sztuki Ludo
wej", stał się rzecznikiem korzystnych zmian w etnologii polskiej, sprzyjającym
poszerzeniu badań o historyczne i społeczne uwarunkowania sztuki ludowej,
a w końcu lat 70-ych X X wieku partnerem i opiekunem grupy młodych wówczas
etnografów, próbujących wyjść poza ograniczenia badań etnograficznych tam
tego czasu (Robotycki 1995, s. 227). Swoich koneksji politycznych nie wyko
rzystał, dla podporządkowania sobie środowiska naukowego, również dr Jan
Manugiewicz, uczeń prof. Stanisława Poniatowskiego, współtworzący Krajową
Radę Narodową i otwierający pierwsze jej posiedzenie w roku 1943, na którym
8
Z B I G N I E W JASIEWICZ
wybrano Bolesława Bieruta jako przewodniczącego (Kutrzeba-Pojnarowa 1995,
s. 412). Brak „swojego" wobec rządzących człowieka mógł być, o czym napisał
Leszek Dzięgiel, niekorzystny dla dyscypliny i grozić jej uwiądem w ówczes
nych warunkach (2002b, s. 66). Reakcją środowiska etnologicznego na sytuację
powstałą po wojnie była raczej jego konsolidacja, bez względu na przedwojenne
animozje i powojenne różnice w poglądach. Nie oznacza to jednak, jak chce tego
L. Dzięgiel, że etnografia pozostała dyscypliną wyjątkową, której „nie udawało
się w Polsce podprząc do rydwanu propagandy, podobnie zresztą jak w pozosta
łych krajach socjalistycznych" (2002b, s. 66). Nie pozwalały na to potrzeby śro
dowiska naukowego, starającego się o utrzymanie dyscypliny i stworzenie dla
niej warunków egzystencji i rozwoju, oraz złudzenia dotyczące ustroju i miejsca
nauki w jego ramach. Nie można nie docenić „siły perswazji" jaką, obok prze
mocy, posługiwał się komunizm, system totalitarny usiłujący podporządkować
sobie wszystkie dziedziny życia społecznego i prywatnego. W środowisku etno
grafów wyłoniono ze swojego grona liderów (początkowo był nim Józef Gajek,
wspierany przez Jana Czekanowskiego, a później Witold Dynowski) oraz umac
niano tradycyjny autorytet Kazimierza Moszyńskiego, znanego w radzieckich
i europejskich kręgach etnologów i slawistów. To z inicjatywy i przy udziale
profesorów etnografii przygotowano w roku 1951, dla I Kongresu Nauki Pol
skiej i z myślą o mającej powstać Polskiej Akademii Nauk, specjalny memoriał
Ocena dorobku polskiej etnografii i etnologii z punktu widzenia postępowej
myśli społecznej (Ocena... 1952). Znalazły się w nim także pewne elementy tak
wówczas wymaganej samokrytyki. Próby nadmiernego epatowania ideologią
marksizmu poddawane były jednak nieformalnej krytyce, często w postaci kpi
ny. „To stary pierożek świeżo naszpikowany diamatem [materializmem dialek
tycznym - Z.J.] - powiedział Eugeniusz Frankowski do Jana Czekanowskiego
o Kazimierzu Dobrowolskim po jego referacie wygłoszonym na konferencji Pol
skiego Towarzystwa Etnologicznego w Torunia w roku 1949 (Armon 2001,
s. 326). Powiedział w niewielkim gronie, dając wyraz tak charakterystycznej dla
socjalizmu i innych ustrojów totalitarnych rozdzielności, czy jak to określił
Jan Lutyński, „niespójności" myślenia i działania prywatnego i publicznego
(1990, s. 210), znanej także poza nimi jako skłonność do mówienia poza oczami.
Nie zajmuję się formami oddziaływania władz Związku Radzieckiego w spra
wach nauki na poziomie kontaktów między partiami i rządami. Zapewne do Pol
ski przybyli odpowiedni rezydenci - doradcy radzieccy. Pisząc o izolacji nauki
polskiej w okresie okupacji i powojennym, Kazimierz Moszyński wzmiankuje
o stosunkach naukowych z ZSRR, wszczętych już w roku 1945, w innych miejs
cach wymieniając i wysoko oceniając S.M. Szirokogorowa, etnologa rosyjskiego
pracującego na emigracji i wyklętego w tym czasie w Związku Radzieckim
(1958, s. 185, 193, 198). Nie mam informacji o wizytach w Polsce przed rokiem
1956 etnografów radzieckich. Do Związku Radzieckiego w tym okresie nie wy
jeżdżali także etnografowie polscy. Kazimierz Moszyński, a obok niego Witold
Dynowski, przygotowali jedynie referaty do odczytania na Kongresie Slawistów
w Moskwie w roku 1948 (Moszyński 1948, s. 210; Dynowskij 1948, s. 168).
ETNOLOGIA POLSKA PRZED R O K I E M 1956
9
Z całą pewnością jednak niektórzy profesorowi polscy korespondowali z etno
grafami radzieckimi. W notatniku z adresami Kazimierza Moszyńskiego z lat
50-ych X X wieku znalazłem adresy m.in. P.G. Bogatyriewa, P.S. Kuzniecowa,
S.A. Tokariewa i S.P. Tołstowa (Rieszetow, Jasiewicz, 2001, 281). O etnografii
w Polsce środowisko naukowe w Związku Radzieckim informowała I.A. Kałojewa w czasopiśmie „Sowietskaja etnografija", specjalizująca się w informacyj
nych artykułach o działalności etnograficznej w krajach słowiańskich (Kaloeva
1951; 1953). Ostatni z nich przetłumaczony został na język polski i wydany jako
dodatek specjalny do „Archiwum Etnograficznego PTL" (Kaloeva 1954). Arty
kuły te zawierały oczywiście apele o rozliczenie się uczonych z burżuazyjną
przeszłością i włączenie się do budownictwa socjalistycznego, nie były jednak
agresywne. Żaden z etnografów polskich nie został poddany w nich imiennej
krytyce. Krytyka ta została skierowana ku socjologom, wówczas włączanym do
etnografii, Florianowi Znanieckiemu, przebywającemu w Stanach Zjednoczonych,
oraz innym, pracującym w kraju, m.in. Józefowi Chałasińskiemu, Tadeuszowi
Szczurkiewiczowi i Janowi Szczepańskiemu (Kaloeva 1954, s. 14). Eugeniusz
Frankowski przekazał wiadomość o przygotowywanej przez D.K. Zielenina pracy
„Naród polski" [zapewne „Lud polski" - Z.J.]. Praca ta, której ukończenie za
powiedziano na rok 1947, miała obejmować „opis kultury narodowej, etnogra
fię, folklor, literaturę, historię narodu polskiego, ekonomikę i geografię Polski"
(Frankowski 1952, s.7-8). Opracowanie nie pojawiło się a wiadomości o jego
przygotowaniu przez D.K. Zielenina nie udało się potwierdzić. O etnografii pol
skiej informował również, ze strony polskiej, W. Dynowski. Artykuł jego o pra
cach etnograficznych i folklorystycznych w Polsce opublikowała „Sowietskaja
etnografija" w roku 1948. Był to zresztą referat przejęty przez redakcję pisma od
Komitetu Słowiańskiego ZSRR (Dynovskij 1948, s. 168). W czasopismach pol
skich z kolei ukazało się kilka artykułów o etnografii radzieckiej, w tym artykuły
Jana Lutyńskiego, o dużej wartości informacyjnej i bez akcentów apologetycznych, traktujące etnografię w Związku Radzieckim jako jedną ze szkół etnologii/
antropologii światowej (1950; 1951), przekształcone w opublikowaną w roku 1956,
cenną do dzisiaj, książkę Ewolucjonizm w etnologii anglosaskiej a etnografia
radziecka. Opublikowano także przekłady kilku artykułów etnografów radzieckich,
m.in. w zbiorze Nowe drogi etnografii radzieckiej (1953) i kilku książek radziec
kich, głównie religioznawczych i folklorystycznych. Wyraźnie propagandowy
charakter miało przetłumaczenie i wydanie, przeznaczonych dla szerszych kręgów
czytelniczych, broszury LI. Potiechina Funkcjonalna szkoła w etnografii w służ
bie brytyjskiego funkcjonalizmu (1949) i książki zbiorowej Anglo amerykańska
etnografia w służbie imperializmu (1952). Ta ostatnia książka, choć zalecana
przez polskich jej recenzentów dla studentów etnografii (Kulczycki 1952, s. 133;
Stęślicka 1954, s. 686), nie weszła jednak do lektur obowiązujących na studium
historii kultury materialnej. Nie było wspólnych radzieckich i polskich etno
graficznych programów badawczych, nie było nawet zachęcania do takich pro
gramów. Jedynie w artykule K. Moszyńskiego pojawia się ogólnikowy apel
o nawiązanie kontaktów z „kolegami - etnografami słowiańskimi" (1948, s. 228).
10
Z B I G N I E W JASIEWICZ
Wzory radzieckie, wprowadzane w Polsce i związane z etnografią, dotyczyły:
1. Struktury organizacyjnej nauki i szkolnictwa wyższego; 2. Nazwy, przedmio
tu i metod badań; 3. Stosunku do antropologii/etnologii w krajach zachodnich;
4. Funkcji etnografii.
W zakresie struktury organizacyjnej nauki najpoważniejsza zmiana dotyczyła
powołania Polskiej Akademii Nauk. Polskie środowisko naukowe, w tym etnogra
fowie, do koncepcji tej odnieśli się pozytywnie. Widzieli w niej możliwość inten
syfikacji badań naukowych i zwiększenia finansowania nauki ze strony państwa.
Konferencja etnografów w Krakowie w lutym 1951 roku zaproponowała powoła
nie, wzorem radzieckim, Instytutu Etnografii Polskiej Akademii Nauk (G[ajkowa]
1952, s. 625). Postulat ten nie został jednak spełniony. W roku 1953 powstał Insty
tut Historii Kultury Materialnej, wzorowany, co prawda, na istniejącym jeszcze
w ZSRR Instytucie Historii Materialnej Kultury, wkrótce jednak, bo w roku 1958,
przemianowanym tam na Instytut Archeologii. Wcześniej, bo w roku akademic
kim 1950/1951, zlikwidowano w Polsce studia etnologiczne, nadające tytuł magi
stra filozofii z zakresu antropologii, etnologii z etnografią i prehistorii, tworząc
studium historii kultury materialnej, obejmujące etnografię z archeologią Polski
i archeologią klasyczną (Frankowska 1973, s. 198; Burszta, Kopczyńska-Jaworska
1982, s. 52; Jasiewicz, Slattery 1995, s. 193). Warto tu nadmienić, że zdziwienie
wobec braku na uniwersytetach w Związku Radzieckim oddzielnych studiów etno
grafii i folkloru wyrażał już Adam Fischer, po zlikwidowaniu studium etnografii
na Uniwersytecie we Lwowie, w liście do D. K. Zelenina z 1940 roku (Jasiewicz,
Rieszetow 2003, s. 40). Powstanie instytutu i studium uniwersyteckiego historii
kultury materialnej, zdaniem jego twórcy, najbardziej wpływowego wówczas po
litycznie archeologa Kazimierza Majewskiego, nie miało na celu zlikwidowania
tradycyjnych dyscyplin, archeologii i etnografii, i zastąpienia ich nową. Miało
natomiast cel ideologiczny. Na skutek wprowadzenia historii kultury materialnej,
jak napisał K. Majewski, „chodzące luzem i ideologicznie zacofane dyscypliny
archeologii Polski, archeologii śródziemnomorskiej i etnografii można będzie unaukowić z pozycji materializmu historycznego" (Majewski 1953, s. 24).
Tak w programach badawczych, jak i w nauczaniu etnografowie polscy nigdy
nie ograniczyli się do zagadnień kultury materialnej. Charakter Instytutu Pol
skiej Akademii Nauk spowodował jednak, że takie działy etnografii jak literatura
i muzyka ludowa oraz ludowa twórczość plastyczna znalazły się w ramach in
nych instytutów, związanych z literaturoznawstwem i sztuką (Frankowska 1973,
s. 199). Studia historii kultury materialnej na uniwersytetach utrzymały się do
końca lat 50-ych XX wieku, natomiast nazwa Instytutu przetrwała do 1992 roku.
Dział Etnografii Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN odegrał ważną rolę
w pracach etnografii polskiej, stwarzając m.in. lepsze warunki realizacji progra
mów badawczych, zainicjowanych przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Cechą nauki w Polsce, odróżniającą ją od nauki w Związku Radzieckim, po
została jednak poważna rola uniwersytetów w badaniach naukowych. Inną
poważną zmianą organizacyjną, ważną dla etnografii, była likwidacja w roku 1951
studiów i katedr socjologii na uniwersytetach (Szacki 1995, s. 112).
ETNOLOGIA POLSKA PRZED R O K I E M 1956
11
Z nazw instytucji zniknął termin „etnologia", uważany w etnografii radziec
kiej tego czasu za związany z nauką „burżuazyjną", zachowany jedynie w na
zwie serii wydawniczej PTL - „Prace Etnologiczne". Tym bardziej nie było miej
sca dla nazwy „antropologia społeczna" lub „kulturowa". Akceptowano, wzorem
etnografii radzieckiej, nadanie etnografii charakteru nauki historycznej, a nawet
dyscypliny pomocniczej historii. Znamienne, że to etnografowie zażądali wyłą
czenia etnografii z Podsekcji Filozofii i Nauk Społecznych, przygotowującej po
wołanie Polskiej Akademii Nauk i włączenia jej do Podsekcji Historii (G[ajkowa]
1952, s. 624). Przyczyną była zapewne obawa przed naciskami ideologicznymi
i wewnętrznymi sporami, szczególnie silnymi w naukach społecznych, a także
zainteresowanie historyzmem poszczególnych uczonych. Kazimierz Moszyński
np. łączył nadzieje z rozwijającym się w ZSRR, jak napisał, „historyzmem mono
graficznym" (1958, s. 200). Zalecanym przedmiotem badań była historia kultury,
od czasów najdawniejszych do najnowszych, badana przy pomocy metody tzw.
konkretno-historycznej oraz kultura „mas ludowych", badana z punktu widzenia
potrzeb budownictwa socjalistycznego. W praktyce realizowano prace o charak
terze historycznym, z zakresu kultury materialnej, m.in. budownictwa wiejskie
go oraz stosunków społecznych na wsi, prowadzone przez historyków bliskich
etnografii (J. Burszta, B. Baranowski), a także nad kulturą ludową, przedstawia
ną zarówno jako wynik procesu historycznego i źródło historyczne, jak i wartość
kultury współczesnej, ważna dla społeczeństwa socjalistycznego. W tej ostatniej
dziedzinie szczególnie rozwinęły się badania nad ludową twórczością artystycz
ną, przede wszystkim plastyką ludową, prowadzone razem z historykami sztuki.
Zintensyfikowane one zostały na skutek utworzenia w roku 1946 oddzielnego
Państwowego Instytutu Badania Sztuki Ludowej i jego czasopisma „Polska
Sztuka Ludowa". Jednocześnie żądano spreparowania sztuki ludowej i wie
dzy o niej dla potrzeb propagandy. Józefowi Grabskiemu odebrano kierowanie
Instytutem i redagowanie „Polskiej Sztuki Ludowej" oraz wyrzucono z pracy
za wydanie potrójnego zeszytu nr 6-8 z 1948 roku pisma poświęconego lu
dowej rzeźbie, malarstwu i drzeworytowi, a więc sztuce religijnej (Jackowski,
Jot-Drużycki, Benedyktowicz 2000, s. 166; Jackowski 1995, s. 349). Podjęto
także badania nad stosunkiem do pracy i kooperacją na wsi, kierowane przez
K. Zawistowicz-Adamską (Zawistowicz-Adamska 1950/1951), przedstawione
w wymienionym już memoriale etnografów z konferencji w Krakowie w roku 1951
jako wiążące się ściśle z organizowaniem „spółdzielni produkcyjnych na wsi"
(Ocena... 1952, s. 628).
Duży wysiłek skierowano na przygotowanie Polskiego Atlasu Etnograficz
nego, który był głównym projektem badawczym tego okresu (Kłodnicki 2001,
s. 237). Nie rozwinięto jeszcze wówczas szerzej postulowanych badań nad kul
turą robotniczą. Utrzymano w obrębie etnografii zainteresowania społeczeństwami
pozaeuropejskimi, określanymi mianem „społeczeństw pierwotnych" (Burszta,
Kopczyńska-Jaworska 1982, s. 52). Badania terenowe nad tymi społeczeństwami,
poza zupełnymi wyjątkami, były jednak niemożliwe. Potrzeba przyswojenia zasad
materializmu dialektycznego i historycznego była oczywiście często wymieniana,
12
Z B I G N I E W JASIEWICZ
tak w pouczeniach radzieckich, jak i deklaracjach naukowców polskich, oraz
realizowana przez władze.
Do programu studiów, w tym historii kultury materialnej, wprowadzono zaję
cia z marksizmu-leninizmu, obsługiwane przez katedry podstaw marksizmu
-leninizmu, powołane na uniwersytetach w roku akademickim 1950/51 na pod
stawie wzorów radzieckich, dogmatycznie narzucanych (por. Dzięgiel 1998,
s. 128-129). W badaniach i realizowanych programach studiów sprowadziła
się ona jednakże do preferencji dla niektórych tematów badawczych (kultura ma
terialna, stosunki klasowe, twórczość „ludu") i rytualnego w zasadzie cytowania
prac klasyków marksizmu-leninizmu oraz etnografów radzieckich. Nie oznacza
to, że nie było wówczas etnografów polskich przekonanych do wartości metody
marksistowskiej. Od stosowania jej założeń odstręczał jednak brak wartościo
wych wzorów jej wykorzystania w etnografii, prezentowanie jako dogmatu
a także administracyjne jej narzucanie. Obawy budziła również odpowiedzial
ność polityczna związana ze stosowaniem metod nauki radzieckiej czy choćby
ich interpretowaniem. Przekonał się o tym Eugeniusz Frankowski, który w roku
1950, po ukazaniu się pracy Józefa Stalina W sprawie marksizmu w językoznaw
stwie w ostatniej chwili z czasopisma „Slávia Antiqua" wycofał swój odbity
już artykuł pt. „Mikołaj Marr i jego teorie naukowe" (Armon 2001, s. 327).
Stosunek etnografów polskich do marksizmu-leninizmu dobrze charakteryzo
wało stwierdzenie K. Moszyńskiego: „Wiele obiecują sobie [etnografowie
polscy - Z.J.] po zapowiedzianym dziewięciotomowym zbiorowym wydawnic
twie rosyjskim «Narody swiata», które, jak tuszę, wykaże w całej pełni jakie
konkretne wyniki daje czysto materialistyczny kierunek etnograficznych badań"
(Moszyński 1948, s. 228).
Ważnym elementem wprowadzanego wzoru radzieckiego był krytyczny sto
sunek do nauki zachodniej. W celu jego upowszechnienia publikowano tłuma
czenia odpowiednich prac radzieckich, takich jak wspomniane już broszura
LI. Potiechina i książka zbiorowa Anglo amerykańska etnografia w służbie impe
rializmu. Szczególnym przedmiotem ataków był funkcjonalizm Bronisława
Malinowskiego, jak pisano „kosmopolity, z pochodzenia Polaka" (Stęślicka 1954,
s. 687). Do literatury tej, choć wspierana była pozytywnymi recenzjami naukow
ców polskich, zresztą nie etnografów, zniechęcała przede wszystkim jednostron
ność i język pełen inwektyw, przejęty z propagandy politycznej. Spośród pol
skich omówień antropologii zachodniej godny uwagi jest artykuł Antoniny
Kłoskowskiej „Psychologiczna orientacja współczesnej etnosocjologii amerykań
skiej" (1951). I . Kałojewa, radziecki recenzent etnografii polskiej tego czasu,
pozytywnie oceniała ukazanie się pracy A. Kłoskowskiej. Zarzucała jej jednak
brak dostrzeżenia powiązania poglądów uczonych amerykańskich z ich klaso
wym światopoglądem i rolą sług imperializmu (1954, s. 9). Ukryła jednocześnie,
w sposób korzystny wówczas dla Antoniny Kłoskowskiej, jej w zasadzie pozy
tywną ocenę poglądów B. Malinowskiego. Etnografowie polscy nie przyłączyli
się do krytyki najnowszych kierunków antropologii zachodniej, po części z bra
ku przekonania do takiej krytyki, a po części z braku o nich wiedzy.
13
ETNOLOGIA POLSKA PRZED R O K I E M 1956
Ze zrozumieniem w zasadzie przyjmowano zalecenie nauki radzieckiej uczest
niczenia w rozwiązywaniu praktycznych problemów życia społecznego. Było
ono bowiem bliskie przekonaniom utrwalonym w nauce polskiej. Natomiast gło
szona zasada partyjności nauki, rozumiana nie tylko jako podporządkowanie się
partii, ale również gwarancja uzyskania lepszych wyników badań naukowych,
była już zaskoczeniem. O partyjności nauki pisano w omówieniach etnografii
radzieckiej. Nie znam jednak jakiejkolwiek wypowiedzi etnografa polskiego,
która by zachęcała do wprowadzenia zasady partyjności do etnografii.
Czas Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej określany bywa przez niektórych ba
daczy przemian ideowych i stosunków społecznych jako „zamrażarka historii".
Bardziej odpowiada mi stanowisko dynamiczne. W latach 1945-1956 miała miejs
ce najdalej idąca w dotychczasowej historii nauki polskiej próba uzależnienia jej
od polityki, izolacja od nauki światowej i pauperyzacja środowiska uczonych.
Rozbudowano jednak instytucje naukowe, zapoczątkowano niektóre ważne prace
badawcze i wykształcono większą niż dotąd liczbę etnografów. Konsekwencją
prób narzucenia marksizmu-leninizmu była ucieczka od rozważań teoretycznych
i badań nad kulturą jako całością oraz schronienie się we w miarę bezpiecznej
niszy studiów nad kulturą ludową, uprawianych historycznie lub morfologicznie.
Przerwane zostały, prowadzone przed wojną, próby uprawiania etnologii opar
tej na szkole kulturowo-historycznej (Stanisław Poniatowski), fenomenologii
(Cezaria Baudoin de Courtenay Ehrenkreutz Jędrzejewiczowa), funkcjonalizmie
(Józef Obrębski) i marksizmie (Ludwik Krzywicki). Pewne pożytki ze zwrotu ku
historyzmowi pojawiły się dopiero po roku 1956, kiedy opracowywano regional
ne monografie etnograficzno-historyczne i całościowe ujęcie etnografii Polski.
Etnografia w Polsce nie została zamrożona a skierowana na tor boczny, z którego
trudno było (i nadal jest) powrócić w główny nurt rozwoju etnologii i antropologii.
LITERATURA
Anglo amerykańska...
1952, Anglo amerykańska
etnografia
w służbie
imperializmu,
L I . Potiechin
(red.), P a ń s t w o w e W y d a w n i c t w o N a u k o w e , Warszawa.
A r m o n W. 2 0 0 1 , „ C z y t a ć samodzielnie i krytycznie dawne teksty". O d p o w i e d z i na pytania
Z b i g n i e w a Jasiewicza, Lud, t. 85, s. 3 2 3 - 3 3 4 .
Bieńkowski
W. 2002, Jan S t a n i s ł a w B y s t r o ń ( 1 8 9 2 - 1 9 6 4 ) , [ w : ] E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a ,
A . K o w a l s k a - L e w i c k a , A . Spiss (red.), Etnografowie
i ludoznawcy polscy, t. 1, W y d a w n i c
two N a u k o w e D W N , K r a k ó w , s. 2 9 - 3 5 .
B u r s z t a J., B . K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a 1982, Polish Ethnography after W o r l d War I I ,
Ethnos, t. 47, nr 1-2, s. 50-63.
D a m r o s z J. 1996, Myśl teoretyczna
w okresie
powojennym
{1945-1989),
Warszawa.
Dynovskij
V. 1948, N a u č n y e raboty po etnografii i f o L k l o r u v P o l š e , Sovetskaja
w polskiej
etnografii
i etnologii
etnografija,
n r 3 , s. 168-173.
D z i ę g i e l L . 1998, Paradise
in a Concrete Cage. Daily Life in Communist Poland. An
Ethno
logist 's View, Arcana, K r a k ó w .
- 2002a, A n d r z e j W a l i g ó r s k i ( 1 9 0 8 - 1 9 7 4 ) , [ w : ] E. F r y ś - P i e t r a s z k o w a , A . K o w a l s k a -Lewicka, A . Spiss (red.), Etnografowie
i ludoznawcy polscy, t. 1, W y d a w n i c t w o N a u k o
we D W N , K r a k ó w , s. 2 9 8 - 3 0 2 .
14
Z B I G N I E W JASIEWICZ
-
2002b, Z perspektywy ucznia, [ w : ] B . G o ł ę b i o w s k i (red.), Autorytety
polskie,
Oficyna
W y d a w n i c z a „ S t o p k a " , Ł o m ż a , s. 6 5 - 7 5 .
G fajkowa]
O.
1952, Konferencja
e t n o g r a f ó w w K r a k o w i e , 1 7 - 1 9 . 0 2 . 1 9 5 1 , Lud,
t. 39,
s. 6 2 4 - 6 2 5 .
Frankowska
Historia
M . 1973, Etnografia polska po I I w o j n i e ś w i a t o w e j , [ w : ] M . Terlecka (red.),
etnografii
Frankowski
polskiej,
Z a k ł a d N a r o d o w y i m . O s s o l i ń s k i c h , W r o c ł a w , s. 193-270.
E. 1952, Etnografia radziecka, Lud, t. 39, s. 1-42.
Jackowski
A . 1995, Na skróty,
Jackowski
A . , J. J o t - D r u ż y c k i ,
W y d a w n i c t w o „ P o j e z i e r z e " , Sejny.
Z. B e n e d y k t o w i c z
Sztuka L u d o w a , [ w : ] L . S o k ó ł (red.), Instytut
Sztuki Polskiej
2000, Konteksty.
Akademii
Polska
Nauk, W y d a w n i c
t w o Polskiego Instytutu Sztuki P A N , Warszawa, s. 1 6 5 - 1 7 1 .
Jasiewicz
Z.,
M.
Rieszetow
2003, Korespondencja
między
Adamem
Fischerem
a D y m i t r e m K o n s t a n t y n o w i c z e m Zieleninem. Z m a t e r i a ł ó w A r c h i w u m N a u k o w e g o P o l
skiego Towarzystwa Ludoznawczego
Petersburgu, Etnografia
Jasiewicz
Polska,
Z., D . S l a t t e r y
i A r c h i w u m Rosyjskiej A k a d e m i i N a u k w Sankt
t. 47, nr 1-2, s. 3 1 - 4 7 .
(1995), Etnography and anthropology. The case o f Polish
ethnology, [ w : ] H.F. Vermeulen, A . A . Roldan (red.), Fieldwork
the History
Kaloeva
of European
and Footnotes.
Studies
in
Routledge, L o n d o n and N e w York, s. 1 8 4 - 2 0 1 .
I . A . (1951), E t n o g r a f i č e s k a j a rabota v n a r o d n o - d e m o k r a t i č e s k o j P o l š e v 1945-1950
godach, Sovetskaja
-
Anthropology,
étnografija,
nr 3, s. 1 8 5 - 1 9 1 .
1953, Pervyj kongress pol'skoj nauki i pol'skaja é t n o g r a f i j a , Sovetskaja
étnografija,
n r 4 , s. 137-145.
-
1954, Pierwszy Kongres N a u k i Polskiej i polska etnografia.
Archiwum
Etnograficznego
Specjalny dodatek do
nr 6, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, P o z n a ń .
К ł o d n i с к i Z . 2 0 0 1 , Polski Atlas Etnograficzny - historia, stan obecny i perspektywy,
Lud,
t. 85, s. 2 3 7 - 2 7 5 .
Kłoskowska
A . 1951, Psychologiczna orientacja w s p ó ł c z e s n e j etnosocjologii a m e r y k a ń
skiej, Przegląd
Nauk Historycznych
К op сzу ń sк a-J aw orsк a
i Społecznych,
t. 1, s. 2 6 3 - 2 9 8 .
B . 2002, K a z i m i e r a Z a w i s t o w i c z ( 1 8 9 7 - 1 9 8 4 ) , [ w : ] E. F r y ś -
-Pietraszkowa, A . K o w a l s k a - L e w i c k a , A . Spiss (red.), Etnografowie
i ludoznawcy
polscy,
t. 1, W y d a w n i c t w o N a u k o w e D W N , K r a k ó w , s. 314-319.
Kulczycki
J.
1951, Pozycja e w o l u c j o n i z m u w g ł ó w n y c h kierunkach
etnologii i archeologii, Myśl
-
Współczesna,
metodologicznych
nr 2, s. 2 0 1 - 2 2 9 .
1952, Recenzja z k s i ą ż k i „ A n g l o - a m e r y k a ń s k a etnografia w s ł u ż b i e i m p e r i a l i z m u " ,
Życie
Nauki, t. 7, nr 5, s. 133-153.
Kutrzeba-Pojnarowa
A . 1995, „ E t n o l o g i a jest zawsze j a k b y i n statu nascendi...". Odpo
w i e d z i na pytania Z b i g n i e w a Jasiewicza, Lud, t. 78, s. 3 9 6 - 4 2 7 .
L u t у ń s к i J. 1950, O radzieckiej etnografii, Wiedza i Życie,
-
łecznych,
-
nr 1, s. 8 0 - 8 7 .
1951, Problemy i metody etnografii radzieckiej, Przegląd
Nauk Historycznych
i Spo
t. 1, s. 2 9 8 - 3 2 7 .
1956, Ewolucjonizm
w etnologii
anglosaskiej
a etnografia
radziecka,
Z a k ł a d i m . Osso
l i ń s k i c h we W r o c ł a w i u , Ł ó d ź .
-
1990, Nauka i polskie problemy
Komentarz
socjologa,
P a ń s t w o w y Instytut W y d a w n i c z y ,
Warszawa.
Maj ewski
K . 1953, Historia k u l t u r y materialnej, Kwartalnik
Historii
Kultury
Materialnej,
t. l , n r 1-2, s. 3-24.
Moszyński
-
1958,
K . 1948, Stan i zadania etnografii polskiej, Lud, t. 38, s. 2 1 0 - 2 2 8 .
Człowiek.
Wstęp
do
etnografii
powszechnej
i etnologii,
Zakład
Narodowy
im. Ossolińskich, Wrocław.
Nowe
d r o g i . . . 1953, N o w e drogi etnografii radzieckiej, Archiwum
Ocena...
Etnograficzne,
t. 6.
1952, Ocena dorobku polskiej etnografii i etnologii z p u n k t u w i d z e n i a p o s t ę p o w e j
m y ś l i s p o ł e c z n e j , Lud, t. 39, s. 626-629.
15
ETNOLOGIA POLSKA PRZED R O K I E M 1956
Potiechin
L I . 1949, Funkcjonalna s z k o ł a etnografii w s ł u ż b i e brytyjskiego i m p e r i a l i z m u ,
Biblioteczka
Rieszetow
Naukowa
Po Prostu,
A . M . , Z. J a s i e w i c z
nr 14.
2 0 0 1 , Korespondencja K a z i m i e r z a M o s z y ń s k i e g o z D y
m i t r e m K o n s t a n t y n o w i c z e m Z i e l e n i n e m . Z m a t e r i a ł ó w A r c h i w u m Rosyjskiej A k a d e m i i
N a u k w Sankt Petersburgu, Lud, t. 85, s. 277-288.
Robotycki
Cz. 1995, A n t r o p o l o g i a k u l t u r y w Polsce - projekt urzeczywistniony, Lud, t. 78,
s. 2 2 7 - 2 4 3 .
Rosochacka
E.
1982, Kolekcja
skiego jako źródło
do badań
Włodzimierza
Kulczyckiego
nad kobiernictwem
w zbiorach
orientalnym,
Muzeum
Tatrzań
maszynopis pracy magister
skiej w Instytucie E t n o l o g i i i A n t r o p o l o g i i K u l t u r o w e j U A M .
Stęślicka
W. 1954, Recenzja z k s i ą ż k i „ A n g l o - a m e r y k a ń s k a etnografia w s ł u ż b i e i m p e r i a l i z
m u " , Przegląd
Szacki
Antropologiczny,
t. 20, s. 686-689.
J. 1995, W s t ą p : K r ó t k a historia socjologii polskiej, [ w : ] J. Szacki (red.) Sto lat
logii polskiej,
Wincławski
socjo
W y d a w n i c t w o N a u k o w e P W N , Warszawa, s. 11-119.
W. 1998, C h a ł a s i ń s k i Józef, [ w : ] Encyklopedia
socjologii,
t. 1, O f i c y n a N a u k o
w a , Warszawa, s. 7 3 - 7 6 .
Zawistowicz-Adamska
l u d o w y c h , Prace
K . 1950/1951, Pomoc wzajemna i w s p ó ł d z i a ł a n i e w kulturach
i Materiały
Etnograficzne,
t. 8/9, s. 1-151.
ZBIGNIEW JASIEWICZ
P O L I S H E T H N O L O G Y I N 1945-1956
A N D ITS RESPONSE TO I N T R O D U C I N G S O V I E T PATTERNS TO P O L I S H SCIENCE
Summary
The Polish state w h i c h emerged after the I I W W became dependent on the Soviet U n i o n . One
o f the effects o f that new political order was that Soviet patterns and models were introduced
to Polish academic research, i n c l u d i n g ethnology.
I n the article the author is presenting:
1. The general situation i n the country, i n academic life, especially i n ethnology.
2. M o d e l s imposed upon Polish ethnology by the Soviet academic institutions. Mechanisms
o f their i n t r o d u c i n g and adaptation.
3. The consequence o f the introduction o f the Soviet patterns.
The study is based on different source material: scientific publications, both Polish and Rus
sian, conversations w i t h Polish ethnologists, but also the author's o w n memories from his univer
sity years.
The Soviet models and patterns introduced into Polish ethnology concerned:
1. The name o f the discipline, its main subject, assumptions and research methods.
2. The structure o f academic life and higher education system.
3. The attitude to and relationships w i t h the western ethnology and anthropology.
4. The function o f ethnology.
The author stated that i n the history o f Polish ethnology the attempt at subordinating it to p o l i
tics and isolating from the w o r l d social sciences had never gone as far as i n the years 1945-1956
Nevertheless Polish scientific institutions were developing and some important research projects
were initiated then. The number o f ethnographers educated w i t h i n that period was greater than
it had been before. I n academic w o r k , imposing the M a r x i s t - L e n i n i s t approach resulted in the
escape from theoretical deliberation and studies on culture as a whole. Polish ethnographers found
a safe niche i n studies o f f o l k culture and folklore instead. Such were the circumstances w h i c h
had long-lasting effect on the development o f Polish ethnology i n the subsequent years.
Translated
by Anna
Kuczyńska
