-
extracted text
-
W I T O L D
DYNOWSKI
250-LECIE M U Z E U M A N T R O P O L O G I I I E T N O G R A F I I
IM. PIOTRA WIELKIEGO W LENINGRADZIE
W dzisiejszej s t r u k t u r z e życia naukowego w i e l k i e międzynarodowe
kongresy stanowią najszerszą płaszczyznę kontaktów dla p r z e d s t a w i c i e l i
jednoznacznych d y s c y p l i n , czy też n a w e t dla określonych gałęzi w i e d z y .
Na tego r o d z a j u f o r u m n a u k a w y p o w i a d a się przede w s z y s t k i m za po
średnictwem p r z e d s t a w i c i e l s t w n a r o d o w y c h i odpowiednich i n s t y t u c j i
działających w poszczególnych państwach i k r a j a c h . Znaczenie t a k i c h
kongresów d l a r o z w o j u poszczególnych dziedzin n a u k o w y c h czy też
dla postępu prac badawczych n a d t y m czy i n n y m zagadnieniem może
być j e d n a k 'bardzo różne i w p r a k t y c e w poszczególnych środowiskach
znaczenie to może się ujawnić również w sposób n i e j e d n a k o w y . Toteż
można podjąć dyskusję, czy masowe liczące tysiące uczestników k o n
gresy międzynarodowe z ogromną i bardzo różnorodną tematyką r e f e
ratów w pełni spełniają swój cel i czy n p . sympozja poświęcone zespo
łowi zagadnień w y b r a n y c h nie byłyby bardziej właściwą postacią k o n
taktów n a u k o w y c h . Zastanawianie się nad doborem płaszczyzn dla
międzynarodowych o b r a d w n i c z y m j e d n a k n i e może umniejszyć odczu
w a n i a korzyści płynących z dotychczasowych, najszerszych f o r m współ
p r a c y n a u k o w e j . Pomijając sprawę r o z b u d o w y w a n i a światowej więzi
i n t e l e k t u a l n e j i przyciągania do współpracy p r z e d s t a w i c i e l i zarówno
d a w n y c h j a k i nowo powstających państw oraz korzyści wypływające
ze spotkań osobistych specjalistów od różnych zagadnień szczegóło
w y c h czy też w y b i t n y c h autorytetów z młodszym p o k o l e n i e m n a u k o w
ców — w i e l k i e k o n g r e s y międzynarodowe w swej dzisiejszej postaci
stanowią przede w s z y s t k i m 'potężny c z y n n i k mobilizujący środowiska
narodowe do wystąpień na zewnątrz.
W t e j saimej s t r u k t u r z e życia naukowego c z y n n i k i e m mobilizującym
w węższym w p r a w d z i e zakresie są jubileusze i n s t y t u c j i i placówek
n a u k o w y c h o zasięgu r e g i o n a l n y m czy też ogólnonarodowym. Sprzyjają
one przede w s z y s t k i m p o d s u m o w a n i o m i przeglądom dotychczasowego
d o r o b k u i n s t y t u c j i n a u k o w y c h , ocenie społecznej i c h r o l i w f o r m o w a n i u
WITOLD
200
DYNOWSKI
się k u l t u r y narodowej i z t y c h pozycji pozwalają także konfrontować
dorobek n a r o d o w y z ogólnoświatowym.
Rok 1964 przyniósł etnografii radzieckiej d w a wydarzenia na n a j
większą skalę. Z jednej s t r o n y etnografowie radzieccy występowali jako
organizatorzy i gospodarze V I I Międzynarodowego K o n g r e s u N a u k
A n t r o p o l o g i c z n y c h i Etnologicznych
z d r u g i e j zaś — n i e m a l j e d n o
cześnie — obchodzono 250-lecie M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i
i m . P i o t r a W i e l k i e g o w Leningradzie, pierwszego państwowego m u z e u m
w Rosji i jednego z najstarszych i największych muzeów tego t y p u na
świecie . Pierwsze zbiory antropologiczne i etnograficzne istniały już
2
O
1
najwyższym
władz
państwowych
Nauk.
Obradom
wincjonalna.
Również
w
Kongresu
wiele
i n . 'zob.
art.
M.
niniejszym
narodowy
Kongres
Jubileusz
2
zainteresowaniu
(wicepremier
tomie
Nauk
Muzeum
szych
jest
to n i e w ą t p l i w i e
tomie
w
kim
o
i Etnografii
imieni
licząca
nych,
one
a
nawet
do d z i e j ó w
z
Stąd
rozprawa
kapitalnej
nej
A.
rozwojowych
trzeba
graficznych
oraz
nych
Niemczech
Sammlungen
rzeniem
zbiory
Uber
s o n a
С.
na
origines
s.
305—«08.
O
W
1880 r .
V o s s
tych
zacyjnych
und
heutige
Z
P.
du
historii
zbiorów
w
VQlkerkunde,
prac
na
etnografii
wstępem
opra
etnograficz
Zur
Geschichte
K l e m m a
1888, o r a z
„Revue
etnograficznych
kierunku
Bastiana
m.
w
Muzeum
pisał
na
a h n-
artykule
t. 8 : 1899,
Berlińskim
in
nowych
K.
spoj
R. В
obszernym
Museen
i
K.
Berlin).
pisał
O
roz
zasadach
organi
Adolf
Bastían
P i r e u s s,
t. 1 0 : 1926.
in. sumiennie
loigische
S t u d i e n " , t. 1: 1 9 2 9 , s . 1 0 6 , i K . W i r t h ,
für
w
szerszym
ďethnogratphie",
Koniglichen
wymienić
muzeach w
„Zeitschr.
odpowiednio
pracy
Wiedeń
rozpraw
zbiorów
im. i n . w
etnograficznych w
Vólkermuseums,
G.
w.
obok
Przy
się
zbiorów
ner
'historii
i
etno
zapoiznajamy
ďethnographie,
trzeba
posiadają
do
praca
Archiv.",
X I X
ii Z S R R .
Z
czasów
ii
izaibytków
Rosji
tzbiór
Deutschland.
„Baesler
się
innych
in
odpowiednim
zna
Odnoszą
syntezy 'historycz
Kunst
der
swoje
mało
XVIII
do
zajmują,
Geschichte
wszyst
uwzględnieniem
oraz
wkład
nimi
1837 r .
źródeł
przestrzeni
poważny
i
Muzieja
przede
szerokie znaczenie naukowe
się
za
wydanym
ze szczególnym
które
zbiorów
wprowadzonych
późniejszych
Rosji
większy
Museen,
(Zur
zbiorowo
raz pierwszy.
kulturze w
und
piękną
wcześniej
zestawie
po
pro
prób
przykuwa
jego
np.
do
W
każdy
musée
Między
uczczony
ogół
etnograficzne
VII
i n . został
na
w
1964 r.
S t a n i u к o w i с z. S t u d i a
bogatym
russkoj
człowieku
Wissenschaft
i
sierpnia
Moskwie.
że
ethnographische
H . , Les
budowie
stanowi
jest w y d a n a
für
stołeczna
7 1 9
w
pełne.
udostępnionych
umysłowej
Wartościowym
prasa
5,
uwagę
T. W.
bardzo
Istoria
o
m.
udział
Akademii
i E t n o g r a f i i , t . 2 2 , p t . 2 5 0 let
wybranym
nauk
z
porównaniu
najbardziej
P y p i n a
placówki,
literaturę.
W
etnograficznymi
zaznaczyć,
cowaną
w
N.
również
Etnografii
Wielikogo,
na
świadczy
władz
Kutrzeba-Pojnairowej,
Staniukowicz posiada
kwestiom
sposobności
der
kultury
T . W.
pracy
dróg
Pietra
zainteresowaniami
poświęconych
i
Antropologii
wypadkach
irozwoju
powiązań
też
wielu
ZSRR
i Etnologicznych
placówki.
oparła
w
najwyższych
„Prawda"
A.
160 stron, r o z p r a w a
autorka
w
artykuł
opracowanie
Muzieja
obszerna,
zob.
tej
oraz
poświęciła
dzienniku
historii
Sborník
historii M u z e u m
miejsca
w
Antropologii
poświęconą
Antropologii
Kongresem
Rudniew)
Antropologicznych
publikacją,
serii
tym
N.
Monachium
Buddhismus",
opracowaną
historię
ii L i p s k u ( F . K r a u s e ,
„Ethno-
Zur
t.
Neugestaltung
6:
1924, s .
des
Miinche-
78). Z a
pośredni-
250-LECIE
MUZEUM
201
w petersburskiej K u n s t k a m e r z e o d c h w i l i j e j założenia (1714 r.>). J e d
nocześnie z koncentracją życia naukowego w A k a d e m i i N a u k i n s t y t u
cja ta przejęła z b i o r y tworząc na tej bazie osobną placówkę naukową
z własnym, specjalnie z b u d o w a n y m gmachem i zarządem, włączoną
w strukturę organizacyjną A k a d e m i i jako M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o
g r a f i i . W t e j postaci i pod tą nazwą placówka ta (pozostaje po dzień d z i
siejszy. A u t o r y t e t n a u k o w y A k a d e m i i Nauk, j e j r o l a i f u n k c j a n a j
wyższego czynnika ustalającego i kontrolującego k i e r u n k i r o z w o j u
n a u k i i życia intelektualnego w państwie stwarzają dla działalności
placówki muzealnej szczególnie mocne oparcie. Niezależnie b o w i e m
od przestawień w k i e r u n k a c h życia intelektualnego, zmian w sposobach
rozumienia p r o b l e m a t y k i etnograficznej i j e j celów n a u k o w y c h , czy
też w w y n i k u przesunięć ważności zagadnień i tematów w obrębie za
interesowań etnograficznych M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i zawsze
należało do rzędu i n s t y t u c j i , które reprezentowały naukę w państwie
w sposób najbardziej pełny. Na przestrzeni przeszło dwóch stuleci
oprawa akademicka sprzyjała znakomicie u t r z y m a n i u się r a c j i n a u k o
w e j istnienia zbiorów etnograficznych jako d o k u m e n t u historycznego
dla i l u s t r a c j i ukształtowanych odrębności w k u l t u r a c h różnych spo
łeczeństw l u d z k i c h i do budowania na t y m m a t e r i a l e przesłanek do
pytań badawczych s t a w i a n y c h przez zmieniające się k i e r u n k i myśli
etnograficznej. D l a pełniejszego zrozumienia r o l i , którą odegrało m u
zealnictwo w tradycjach n a u k i rosyjskiej, w y p a d n i e podkreślić, że od
c h w i l i powołania do życia A k a d e m i i różne kolekcje w M u z e u m A n t r o p o
l o g i i i E t n o g r a f i i były szeroko w y k o r z y s t y w a n e jako źródła w pracach
naukowo-badawczych i w p u b l i k a c j a c h n a u k o w y c h . W 2 połowie X V I I I
i początkach X I X w . etnograficzne zbiory muzealne jako pełnowartościo
wą bazę źródłową w całej rozciągłości w y k o r z y s t y w a l i do prac n a u k o
w y c h zarówno M . W . Łomonosow, S. P. K r a s z e n i n n i k o w , P. S. Pallas,
ctwem
osobnych
graficznych
10-leciu
w
w
X I X
Muzeum
w.
(Musée
d'ethnógraphie
Museet
w
1 8 6 9 г.),
Lund
Volkexkunde
muzeach
w
autorów
de
publikacji
(zał.
Museum
für
Wiedniu
większych
w
M.
zostało
in. P.
l'Hommé
du
w
historię
w
Musée",
„Médicine
La
2 s e r . , t. 2 :
(zał.
of
w
(gruntownie
zreorganizowane
w
mniejszych
nikach
czasopismach
wyszło
rozpraw
w
w
w
Muzeum
du
1930, n r
musie
5, s . 5 7 ,
w
arty
Kultur-hiatoris/ka
History
w
1877 г.),
USA
(zał.
Museum
für
1 9 2 7 r . ) ii o w i e l u
okolicznościowych
wydawnictwach
etnograficznych.
etnograficznych
i działalności talkich
1 8 7 2 г.),
Natural
(zał.
postaci
etno
szóstym
d e F r a n c e " , 1 9 5 6 , s. 7 1 . S p o r o
Hamburgu
i
w
reorganisation
etnograficznych
Sztokholmie
Museum
zbiorów
je dopiero
zbiorów
w
w
historii
1930 r. p r z e k s z t a ł c o n e
R i к e t,
o historii zbiorów
1 8 8 2 г.),
poznanie
Volkerkunde
bądź
w
zostało
kolekcji wydzielono
opracowywało
„Bulletin
Museet
pamiątkowych
lub
z ogólnej
Paryżu, które
Trocadéro,
jak Nordiska
w
udostępnione
l'Homime).
Musée
i osobnych
placówek,
de
du
i s , Le
i H. V a l o
Wielu
T r o c a der o w
Człowieka
kułów
publikacji
British Museum,
innych,
wydawnictwach
muzealnych,
przewod
WITOLD
202
DYNOWSKI
I . G. G m i e l i n , G. F. M i l l e r , I . I . Leepiochin, S. K . K o t i e l n i k o w ,
N . J . Czerieckowskij, P. A . Zagorskij j a k i i n n i . Pod t y m względem
w zasadzie niewiele zmieniło się w latach późniejszych. Uwagą tą
sięgamy do złożonej s t r u k t u r y stosunków społeczino-gospodarczych i k u l
t u r a l n y c h u f o r m o w a n y c h w Rosji w 'połowie X I X stulecia. R o z w o j o w i
b o w i e m stosunków k a p i t a l i s t y c z n y c h w dotychczasowej feudalno-pańszczyźnianej s t r u k t u r z e państwa towarzyszył s z y b k i proces r o z b u d o w y
życia naukowego i k u l t u r a l n e g o w e w s z y s t k i c h k i e r u n k a c h . N i e m a l
w każdej gałęzi wiedzy szybko skrystalizowały się dziedziny p r a k t y k i
i t e o r i i torując drogę dalszej dyferencjacji. W t y m s a m y m czasie powsta
ły też tendencje ostrzejszego dzielenia p r o b l e m a t y k i nauk historycz
no-społecznych, rodzi się też potrzeba rozczłonkowania wiedzy o czło
w i e k u i jego k u l t u r z e . Jasne jest, że narastająca specjalizacją w t e j
czy i n n e j dziedzinie w i e d z y o człowieku i jego k u l t u r z e z n a t u r y rzeczy
musiała się odbić n a systematyce źródeł i sposobie posługiwania się
n i m i zarówno p r z y analizie zjawisk j e d n o s t k o w y c h , j a k i przy próbach
budowania syntezy. W m u z e a l n i c t w i e musiało więc dojść do rozdziału
k o l e k c j i i wydzielenia m . i n . także zbiorów etnograficznych. Co więcej
3
W
3
kowej
okresie
1750—1760
Akademii
Nauk
w
zespól
t e n stanowił
Petersburgu.
zasadniczy
Powiązania
rosyjskiej
z izaánteresowaniami
etnograficznymi
aktywnym
współdziałaniem
powiększaniu zbiorów
okresu
pochodzą
(wspaniałe
było
ważniejsze
dla
nych,
większość
z nich
wentaryzacji
dzano
tę
i
•się
ona
kolekcje
dalszych
ekspozycji.
z
Interesujące
wić
czy stan
rzeczy
w
wg
zasad
inne
o d o b r a z u -i o c e n y
J. d ' A l e m b e r t a
zbiorów
przyrodniczych
w
większości
ďhistoire
naturelle,
1 7 5 1 , t . 2, s . 4 9 0 ) .
Materiały
Cabinet
d'Alembert,
raisonne,
Paris
zbiorów
etnograficznych
M.
W.
po
siewiernym
nikow
iKunstkamery,
Ł o m o n o s o w a
moriam,
kapitalnej
w
w
w
pracy
ziemli
nictwa
Północno-Wschodniej
Azji,
Sibirien
vom
1733 bis
1744. N a
państwa
(Putieszestwije
teriały
do
Jahre
dziejów
Gosudarstwa
oraz
Spisok
ną u w a g ę
poświęcił
G. F. M i l l e r
Academie
der
Wissenschaften.
oraz
Soczinienij
w
we
Można
muzeów
opisanije
które
oparł się
P.
razlicznym
Z.M.N.P.
An
Versammlung
pracy
die
pracy
S. P a l l a s
S. Pallasa,
ekspo
in.
obłastiam
1895 г.),
der
do
przez
putieszestwij
n i m i S. P.
w
krań
w
dictionaire
m.
poświęconej
G m i e l i n
posta
był
włączono
raźnych
się
Diderota,
europejskich
ou
wykorzystane
posługiwał
wizoroiwała
również
panujących
etnograficzne,
po
Rousseau,
Encyclopedie
[w:]
G.
zachodnioeuropej
Kunstkamery
ówczesnych
ich In
przeprowa
Francja,
przez
jakie.
Kamczatki,
I.
nich
P.
nauką
stosunków
zostały
rozciągłości
Opisanije
i
Kratkoje
rozprawie
całej
z
etnograficznych
odmienny
zycji
jakioh
dziejowego
zasady
zbiorach
etnograficz
jeisit,
rozwoju
wchodziły
może
co
materiałów,
silnych, powiązań
grę
tego
lecz,
zainteresowań
fizjoilogiiczno-spałecznaj
w
najbardziej
(m. 'in. z
systematyce
myśli
c z y też
mie t y l k o
przy
wobec
Condorceta,
nau
nauki
Kraszeniinniikowa),
czy
i interpretacja
(J.
i
się
działalności
przedstawicieli
etnograficznych
kierunkami
ujęciach
cowo
wyraziły
rozwojowych
pracowała
na
pytanie,
Pallara
kierunków
osobiście
systematykę,
ską, .zwłaszcza
w
trzon
wysokich
Kraseenin-
dziejom
osad
Reise
durch
zbierając
ma
Rosijskogo
i m też
bacz
Kaiserlichen
250-LEClE
Ryc.
1.
Fragment
w
203
MUZEUM
wystawy
zhio¡rów
południowoamerykańskich
1 9 0 3 r.
Muzeum
Antropologii
w
i
Etnografii
eksponowanych
WITOLD
204
DYNOWSKI
w obrąbie t y l k o samych zbiorów etnograficznych tendencje do u z y s k i
w a n i a określonych pól badawczych i specjalizowania się w węższych
zakresach wiedzy o k u l t u r z e l u d z k i e j stały sie podstawą do tworzenia
zamkniętych k o l e k c j i , najczęściej poświęconych k u l t u r z e czy k u l t u r o m
występującym na k o n k r e t n y m obszarze. Na t e j zasadzie w 1818 r . w y
dzielono z d a w n y c h zbiorów K u n s t k a m e r y p e w i e n k o m p l e k s ekspona
tów, które dały początek nowej komórce A k a d e m i i , G a b i n e t o w i W s c h o d
n i e m u , w następstwie przeorganizowanej w A z j a t y c k i e M u z e u m A k a
d e m i i . Podobną koncepcję zrealizowano w odniesieniu do zbiorów egip
skich, tworząc w 1825 r. M u z e u m Egipskie.
Próby podjęte w m u z e a l n i c t w i e r o s y j s k i m w 1 połowie X I X w .
w k i e r u n k u większej specjalizacji k o l e k c j i i wprowadzenia nowego
podziału rzeczowego w materiałach m u z e a l n y c h b y n a j m n i e j nie wpły
wały a n i też zmierzały do podkreślenia ściślejszego rozdziału etnografii
od p o k r e w n y c h d y s c y p l i n n a u k o w y c h . Wręcz o d w r o t n i e , w t y m właśnie
okresie w naukach o człowieku i jego k u l t u r z e wykształciły się n o w e
spojrzenia badawcze, które w sposób szczególnie m o c n y złączyły etno
grafię, archeologię, filologię i antropologię. Ten stan rzeczy wynikał
nie t y l k o z wyraźniej zakreślonych celów badawczych, lecz także i z k o
nieczności wzajemnego wspomogania się gruntowną wiedzą w dziedzi
nach, które stały się odrębnymi specjalnościami. P r z y zwiększonych
bowiem wymogach w a r s z t a t o w y c h pracy n a u k o w e j nie wystarczały
już wiadomości ogólnikowe i oparte na źródłach n i e z w e r y f i k o w a n y c h .
D l a stawiania n o w y c h pytań badawczych trzeba było z reguły uwzględ
niać w y n i k i drobiazgowych dociekań w k w e s t i a c h szczegółowych, co
oczywiście wymagało zapewnienia sobie współpracy szerszego zespołu
odpowiednich specjalistów.
Teoretyczne i praktyczne potrzeby stworzenia nowego zgrupowania
d y s c y p l i n interesujących się człowiekiem i jego kulturą znalazły w r o
s y j s k i m środowisku i n t e l e k t u a l n y m bardzo silne poparcie. W kręgach
A k a d e m i i N a u k szczególnie gorącymi rzecznikami n o w y c h rozwiązań
m u z e a l n y c h b y l i К. M . B e r i L. I . Szrenk — w y b i t n i uczeni, członko
wie A k a d e m i i i u t a l e n t o w a n i działacze naukowo-organizacyjni. K u
koncepcjom najściślejszych powiązań etnografii z archeologią i a n t r o
pologią wyraźnie skłaniał się również N . N . Mikłucho-Makłaj. O d
strony zaś ówczesnej myśli społecznej za wspólną drogą rozwojową
a n t r o p o l o g i i i etnografii dla w y k a z a n i a jedności r o d u ludzkiego i r ó w
ności rasowej obok i n n y c h szczególnie mocno wypowiadał się także
N . G. C z e r n y s z e w s k i j .
4
4
skogo.
M.
G.
Oczerki
L e w i in, Etnografija
istorii
russkoj
i
Antropologija
etnografii,
Moskwa
w
rabotach
N.
1956, s. 2 3 6 — 2 6 4 .
G.
Czernyszew-
250-LECIE
Ryc.
2. T a b l i c a
z wystawy
w
„Pierwotnie inarizedzia i
Muzeum
205
MUZEUM
Antropologii
i
broń"
eksponowanej
iw
1927 i r .
Etnografii
N o w y p r o f i l M u z e u m zarówno pod względem skrystalizowanej p r o
b l e m a t y k i n a u k o w e j , zasadniczego układu zbiorów w w y s t a w i e stałej,
j a k i f o r m organizacyjnych ustalił się jednak dopiero w o s t a t n i m d w u
dziestoleciu X I X w . Ustawą państwową z dnia 10 X 1879 r. dokonano
ostatecznego o b r a c h u n k u z w s z y s t k i m i dotychczasowymi p r o j e k t a m i
i stanem rzeczy, który niepokojąco narastał o d końca X V I I I w .
W b r z m i e n i u u s t a w y m u z e u m otrzymało pełną nazwę M u z e u m A n t r o
p o l o g i i i E t n o g r a f i i ze Szczególnym Uwzględnieniem Obszarów Rosji.
Cele i zadania zreorganizowanej placówki ujęto w k i l k u p u n k t a c h , które
ustalały miejsce 1 rolę M u z e u m w nauce i życiu k u l t u r a l n y m Rosji.
W świetle tego rozporządzenia M u z e u m m a działać j a k o centralna
naukowo-badawczą i n s t y t u c j a w I m p e r i u m , powołana do studiów róż
n y c h ugrupowań p l e m i e n n y c h i i c h k u l t u r o w e g o r o z w o j u ze szczegól
n y m uwzględnieniem ludów Rosji. Zadania, którymi ustawa t a obar
czała etnografów i antropologów, nie były nowe. Położenie b o w i e m
a k c e n t u na konieczność gromadzenia zbiorów, wypełnianie l u k w k o -
WITOLD
206
DYNOWSKI
lekcjach d a w n y c h i i n i c j o w a n i e n o w y c h zestawów materiałów k o n t y
nuowało w zasadzie c h l u b n e t r a d y c j e dawniejsze. W p e w n y m sensie
n o w y m elementem w p r o g r a m i e zainteresowań zmodernizowanej p l a
cówki muzealnej była specjalnie podkreślona sugestia: „zająć się p o
s z u k i w a n i e m materiałów odnoszących się do przedhistorycznej prze
szłości R o s j i " . Układa się ona całkowicie po l i n i i nowego rozumienia
zadań n a u k o człowieku i o drogach r o z w o j u jego k u l t u r y od czasów
najdawniejszych. Troska o oddziaływanie na widzów poprzez określony
dobór k o l e k c j i i o k i e r u n k i r o z b u d o w y warsztatów pracy n a u k o w e j
również znalazła swój w y r a z w przepisach ustawy. Jeden z n i c h b o w i e m
podkreśla, że trzeba „zatroszczyć się o odpowiednią ekspozycję m a t e
riałów w trzech oddziałach: antropologicznym, e t n o g r a f i c z n y m i p r z e d
historycznej archeologii". Dalej przepis t e n wyjaśnia, że „Muzeum
etnograficzne p o w i n n o być w miarę możliwości o t w a r t e dla zwiedza
jących, j a k również istniejące zbiory udostępnione dla prowadzenia
prac badawczych w zakresie etnografii, a n t r o p o l o g i i i a r c h e o l o g i i " .
Mocno zaznaczona w n o w y m p r o g r a m i e n a u k o w y m M u z e u m potrzeba
łączenia studiów etnograficznych ze s t u d i a m i na materiałach archeolo
gicznych i antropologicznych każe chociażby o r i e n t a c y j n i e scharakte
ryzować drogi r o z w o j u t y c h d y s c y p l i n w kręgu n a u k i r o s y j s k i e j . W y
raźniej u t r w a l o n y wzrost zainteresowań tematyką i problematyką a r
cheologii klasycznej przypada na koniec X V I I I i początek X I X s t u l e c i a .
W t y m czasie na gruncie A k a d e m i i N a u k zainteresowania te splatają się
z zainteresowaniami materiałem e t n o g r a f i c z n y m i a n t r o p o l o g i c z n y m .
Toteż dlatego na przestrzeni pewnego okresu działalności A k a d e m i i
N a u k archeologia klasyczna najczęściej dzieliła losy e t n o g r a f i i i a n t r o
pologii. Natomiast bardziej w y p r o f i l o w a n a w swej p r o b l e m a t y c e p r a h i
storia zostaje w p r o w a d z o n a do A k a d e m i i N a u k dopiero w połowie
X I X w . Wiąże się to przede w s z y s t k i m z działalnością w A k a d e m i i
К. M . Bera. Jego w y p o w i e d z i
w sprawie celów i zadań e t n o g r a f i i ,
a m i a n o w i c i e , że ta gałąź w i e d z y jako nauka historyczna p o w i n n a u z u
pełniać historię, zwłaszcza w w y p a d k a c h , k i e d y 'brak jest bezpośred
nich świadectw h i s t o r y c z n y c h , w p r a k t y c e zostały przeniesione n a
zadania i cele n a u k o w e antroipologii i archeologii. Oczywiście w zestawie
5
6
7
Cyt. za
5
im.
Pietra
A.
A.
s.
43. A .
W.
6
piedija,
zieji
7
w
S t a n i u к o w i с z , 2 5 0 l e t Muzieja
T . W.
Wielikogo,
Moskwa—Leningrad
F o r m o z o
Rossii
К.
M.
osobiennosti,
Oczerki
po
istorii
А г с i с h o w s к ' i j , Archieologija,
t. 3 , M o s i k r w a
w
w,
1950, s. 1 6 7 — 1 7 2 ; A .
(1861—1917).
Oczerki
istorii
Ob
etnągraficzeskich
„Zapiski
Russkogo
B e r ,
Antropologii
i
'Etnografii
1964, s . 66.
russkoj
[w:]
M.
archieologii,
Bolszaja
R a .z g o n ,
muziejnogo
diela
issliedowanijach
Gieograficzeskogo
Moskwa
sowietskaja
1961,
enciklo-
Archieologiczeskije
w
Rossii,
woobszcze
Obszczestwa",
Mu-
M o s k w a 1961.
i
t.
w
Rosii
1: 1 9 4 6 .
250-LECIE
MUZEUM
207
materiałów trzech nauk chodziło o i n n y w y m i a r pojąć i o szerszy sens
n a u k o w y . N a połączonych materiałach trzech d y s c y p l i n miał się mocno
wspierać obraz różnych faz r o z w o j u człowieka i jego k u l t u r y . Jeżeli
nie w t e n sam, to w sposób bardzo zbliżony widziano sens łączenia
trzech d y s c y p l i n w koncepcji n a u k o w e j M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o
g r a f i i również i po 1879 r. Toteż niezależnie o d tego, w j a k i c h k i e
r u n k a c h rozbudowywały się stosunki naukowe w każdej z t y c h dzie
dzin, w oparciu o jakie placówki i i n s t y t u c j e gromadzono nowe m a
teriały i w j a k i e j s t r u k t u r z e organizacyjnej stawiano i rozwiązywano
zagadnienia szczegółowe, zbiory M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i A N
służyły niezmiennie myśli n a u k o w e j ogarniającej całość dziejów czło
w i e k a . Z t y c h pozycji stosunkowo n a j w i e r n i e j dadzą się dostrzec d r o g i
przenikania do n a u k i r o s y j s k i e j ogólnych t e o r i i o r o z w o j u człowieka
i jego k u l t u r y , z t y c h też pozycji bodajże najbardziej prawidłowo moż
na będzie przeprowadzić obrachunek rzutujący na stan rzeczy i po
zycję etnografii, antropologii i archeologii w życiu n a u k o w y m k r a j u
i n a i c h łączny dorobek dający się zestawić i porównać z d o r o b k i e m
n a u k i światowej. Na przestrzeni 250 l a t istnienia M u z e u m A n t r o p o l o g i i
i E t n o g r a f i i n i e j e d n o k r o t n i e próbowano porównywać osiągnięcia t e j
placówki z odpowiednią działalnością i w y n i k a m i z a r e j e s t r o w a n y m i
w i n n y c h krajach. Sądy i oceny wartościujące w y p o w i a d a n o już współ
cześnie zarówno w odniesieniu do p i e r w s z y c h zbiorów p e t e r s b u r s k i e j
K u n s t k a m e r y , jajk i całych k o l e k c j i wpływających później w różnych
okresach działalności M u z e u m . Zastanawiano się nad i c h doborem,
sposobem włączania do zbiorów zasadniczych, ewidencją, n a d koncepcją
ekspozycji, społeczną stroną oddziaływania i t p . Z p u n k t u widzenia
jasności celów n a u k o w y c h i od t e j s t r o n y występującą więzią z nauką
światową szczególną wartość historyczną posiadają materiały do prac
k o m i s j i powołanej w 1860 r . przez A N dla reorganizacji działalności
M u z e u m . Zgodną i wysoką opinią członków k o m i s j i (A. A . Szifner
i F. W . O w s i a n n i k o w — d y r e k t o r z y M u z e u m , oraz A . A . Sztrauch
i L . I . Szrerik — członkowie A k a d e m i i ) ocenione zostały zasoby m u
zealne i możliwości i c h w y k o r z y s t a n i a . Sformułowane też zostały cele
naukowe placówki, orientujące się n a k i e r u n k i światowe. W pracach
k o m i s j i zmierzających do scalenia wysiłków d l a stworzenia n a g r u n c i e
placówki muzealnej A N podstaw r o z w o j o w y c h d l a n a u k o człowieku
i jego k u l t u r z e mocno podkreślał się f a k t , że muzea o t a k i m właśnie
8
8
Bardziej
Beitrdge
zur
obszerną
historię
M'uzeiuim
Geschichte
der
Ethnographischen
Kaiserlichen
Academie
der
Wissenschaften
Antropologii
i
Etnografii",
t.
1: 1 9 0 0 .
'opracował
zu
(pierwszy
F.
K.
Ru,ss o w.
Antropologischen
Sammlungen
St.
Sborník
Petersburg,
der
Muzie ja
Ryc.
3. F r a g m e n t
współczesnej
wystawy
zbiorów
z Ameryki
Północnej.
Muzeum
Antropologii
i
Etnografii
250-LECIE
209
MUZEUM
'profilu „w nastojaszczeje wriemia uczrieżdieny iii uczrieżdajutsia
powsiudy w Europie" .
Stopień i kierunki powiązań działalności Muzeum z odpowiednią
problematyką nauki światowej można z powodzeniem prześledzić rów
nież na kolejnych ekspozycjach muzeualnych. W scenariuszu pierwszej
wystawy otwartej po reorganizacji w 1891 r. zachowany został kon
wencjonalny trójdział, będący odpowiednikiem typów materiałów, na
których w muzeum prowadzona była praca naukowa. Były to działy:
przedhistorycznych narzędzi kamiennych, zbiorów antropologicznych
(kraniologicznych) i zbiorów etnograficznych. Z przewodnika opraco
wanego przez wieloletniego kustosza Muzeum, F . K. Russowa, wyraź
nie widać, jaką koncepcję teoretyczną zamierzono w wystawie przed
stawić . W ekspozycji materiałów duży nacisk został położony przede
wszystkim na podkreślenie paraleli Tozwojowych w kulturach różnych
ludów i na analogie występujące w materiałach archeologicznych i etno
graficznych. Pomijając szczegóły realizacji, -co do której wobec niedysponowania odpowiednią dokumentacją trudno jest zająć stanowisko,
sama koncepcja ekspozycji w niczym nie odbiegała od założeń przy
jętych w tym czasie w nauce światowej.
Następną reprezentacyjną wystawę zbiorów muzealnych zorganizo
wano w 1903 r. w związku z jubileuszem 200-lecia założenia nowej
stolicy •— Petersburga. Przygotowania do niej przebiegały przy naj
ściślejszej współpracy samego W. W. Radłowa — wybitnego filologa
i wytrawnego znawcy kultur ludów Syberii. W tym czasie reprezento
wał on stanowisko najbardziej gorących zwolenników współpracy etno
grafii z naukami pokrewnymi . Jest rzeczą zrozumiałą, że utrzymując
żywe kontakty z ośrodkami myśli etnograficznej w Europie i Ameryce
uczonym rosyjskim nie były obce zmiany, które się dokonały na prze
łomie X I X i X X w. w koncepcjach nauk etnologicznych. Wprawdzie
na gruncie nauk o kulturze człowieka w Rosji ścieranie się głównych
kierunków występujących na przełomie X I X i X X w. — ustawień ewolucjonistycznych ze spojrzeniem sformułowanym przede wszystkim
przez Ratzla i Graebnera — nie przybrało form tak ostrych, jak
np. w nauce niemieckiej, niemniej jednak koncepcje Kulturkreislehre
przenikały do nauki rosyjskiej zarówno za pośrednictwem problematyki
etnograficznej, jak i językoznawczej czy antropologicznej. Między inB
10
11
C y t . z a S t a n i u к o w i с z , op.
8
10
i
Putiewoditiel
Etnografii,
1 1
diemii
L.
po
Muzieju
Petersburg
w
pieriod
dze
pamiątkowej:
14 -
Ktnoerafta
Ko
s. 6 4 .
Akadiemii
Nauk
po
Antropologii
1891.
J . S z t e r n b e r g ,
Nauk
cit.,
Impieratorskoj
Muziej
Antropologii
dwienadcatiletniego
dniu
P o l s k a , t. I X
70-letija
W.
i Etnografii
uprouiUeuija
W.
Radiowa,
W.
Impieratorskoj
W.
Petersburg
Radiowa,
1907.
Aka
w
księ
WITOLD
210
DYNOWSKI
4
U ,
J
4
hi
i.
Rys.
4. F r a g m e n t
współczesnej
wystawy
Muzeum
Antropologii
w
dziale
i
„Pochodzenie
Etnografii
człowieka
250-LECIE
MUZEUM
211
n y r n i znalazło to w y r a z w ekspozycji muzealnej o t w a r t e j w 1903 r .
Materiały zostały zgrupowane w porządku geograficznym, t j . według
kontynentów, krajów, regionów etnograficznych czy zasięgów języ
k o w y c h . Pisząc o t e j ekspozycji k i l k a l a t później L . J . Szternberg p o d
kreślił, że „...bezsporne są dwie j e j Specyficzne cechy: k o n s e k w e n t n i e
zastosowane k r y t e r i u m k u l t u r o w o - e t n i c z n e g r u p o w a n i a przedmiotów
oraz rozmieszczenie w y t w o r ó w wyłącznie według i c h f u n k c j i i r o l i
w danej k u l t u r z e " .
W y s t a w a t a zaważyła n a dalszym k i e r u n k u i sposobie prac M u z e u m .
K o m p l e t o w a n i e zbiorów odbywało się teraz planowo według ściśle o k r e
ślonych obszarów etnograficznych, co odbiło się szczególnie na selek
t y w n y m gromadzeniu zbiorów syberyjskich i z Dalekiego Wschodu.
Pozwoliło to L . J . Szternbergowi w 1911 r . wyrazić przekonanie, że
„żadne z muzeów europejskich nie posiada równie bogatych i systema
tycznie o p r a c o w y w a n y c h z b i o r ó w " . Na t y m gruncie nawiązuje się
też n o w y t y p kontaktów z nauką europejską i amerykańską. Szereg
uczonych z zagranicy przyjeżdża b o w i e m studiować te kolekcje. D o
chodzi też do żywej w y m i a n y eksponatów pomiędzy M u z e u m w L e n i n
gradzie a m u z e a m i e u r o p e j s k i m i .
12
13
W i e l k a Rewolucja Październikowa również i do życia naukowego
Rosji wniosła zasadnicze z m i a n y . W w y n i k u z m i e n i o n y c h warunków
p r z e d M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i powstały nowe cele w y m a
gające pełnej p r z e b u d o w y p r o g r a m u i postępowania naukowego i w p r o
wadzenia n o w y c h zasad p r a c y oświatowej i p o p u l a r y z a t o r s k i e j . N a
szybkie skrystalizowanie się nowego p r o f i l u działalności M u z e u m n i e
mały wpływ wywarło znaczne powiększenie się ilości pracowników
o f a c h o w y m p r z y g o t o w a n i u u n i w e r s y t e c k i m . Począwszy od 1918 r.
liczne k a d r y etnografów otrzymują Specjalistyczne wykształcenie w I n
stytucie Geograficznym, a później na W s c h o d n i m W y d z i a l e L e n i n g r a d z kiego U n i w e r s y t e t u .
Jubileusz 200-lecia A k a d e m i i N a u k , przypadający na 1925 г., zmo
bilizował m u z e u m do wystąpienia z pierwszą po r e w o l u c j i ekspozycją
zbiorów. Zasadnicza koncepcja w y s t a w y w gruncie rzeczy zachowała
d a w n y podział i systematykę wytworów. Wystąpiono z działami: etno
g r a f i c z n y m , p o d hasłem „najbardziej charakterystyczne k u l t u r y współ
czesnych ludów, znajdujących się n a różnych szczeblach r o z w o j u " ,
archeologicznym, pod hasłem „kultury okresu przedhistorycznego i l u
strujące początki r o z w o j u k u l t u r y człowieka", i antropologicznym, pod
12
Ibidem,
1 3
L. J . S z t e r n b e r g ,
„Ziwaja
Nauk
s. 5 4 .
Starána",
SSSR,
nr
Muziej
1: 1 9 1 1 , s .
„Ogoniok",
specjalny
Antropologii
i Etnografii
465; t e n ż e ,
Etnograficzeskij
zeszyt poświęcony
im.
200-lecłu
Pietra
Wielikogo,
Muziej
Akadiemii
A N , 1925.
WITOLD
212
DYNOWSKI
hasłem „historia pochodzenia człowieka i jego r o z w o j u anatomicznego
oraz historia r o z w o j u r a s " . Niezależnie o d trzech działów (podział nie
m a l klasyczny), urządzono również wystawę specjalną pod hasłem
„ewolucja i typologia k u l t u r " . Niektóre materiały zgrupowano także
tematycznie, kontynuując t y m s a m y m w sposób j a s k r a w y dawniejsze
t r a d y c j e . W w y s t a w i e poświęconej l u d o m S y b e r i i przedstawiono n p . f i
g u r y szamanów różnych ludów S y b e r i i w pełnym s t r o j u obrzędowym
i z akcesoriami służącymi do kamłania.
Ryc.
5.
Fragment
współczesnej
wystawy
Antropologii
i
w
dziale
Etnografii
„Ludy
Afryki".
Muzeum
250-LECIE
MUZEUM
213
O s k o m p l i k o w a n e j s y t u a c j i w etnografii, jaka istniała wówczas
w postępowaniu metodologicznym, można wnosić z r e l a c j i o ekspozycji
zbiorów afrykańskich w t e j w y s t a w i e . Jej scenariusz b o w i e m opierał
się częściowo na rozwiązaniach wynikających z ujęć k a r t o g r a f i c z n y c h
p r o b l e m a t y k i etnograficznej aż d o wyznaczania „regionów e t n i c z n y c h "
włącznie i jednocześnie posługiwał się e f e k t a m i zgrupowania wytworów
według typów .
14
Ważnym m o m e n t e m w ówczesnej działalności M u z e u m było ustano
wienie specjalnego oddziału, w którym na materiałach
archeologicz
nych, antropologicznych i etnograficznych popularyzowano zagadnienia
e w o l u c j i k u l t u r y l u d z k i e j . W tego r o d z a j u ekspozycji L . J . Szternberg
widział dużą pomoc w u r a b i a n i u poglądów i kształtowaniu w i e d z y
o drogach r o z w o j u k u l t u r y m a t e r i a l n e j i o procesie f o r m o w a n i a się sy
stemu wierzeń i poglądów. Pracę zainicjowaną przez L . J . Szternberga
po jego śmierci (1927 r.) prowadził dalej E. G. K a g a r o w . I n t e r e s u
jącym p r z y c z y n k i e m do h i s t o r i i f o r m o w a n i a się współczesnej myśli
etnograficznej w ZSRR i do poznania r o l i , jaką odegrało w t y m M u
zeum A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i , jest okres działalności E. G. K a g a r o w a
na s t a n o w i s k u k i e r o w n i k a Oddziału E w o l u c j i i T y p o l o g i i K u l t u r . W y
nikająca b o w i e m z p r o g r a m u społecznego państwa konieczność zapozna
nia szerszego ogółu z w y n i k a m i dociekań n a u k o w y c h n a d procesem
przeobrażeń dziejów ludzkości i w y k r y w a n i e m p r a w rządzących t y m
procesem obarczyła M u z e u m zupełnie szczególnymi zadaniami j a k o
jedyną placówkę centralną, posiadającą odpowiednie materiały a n t r o
pologiczne, archeologiczne, a nade wszystko przebogate zbiory etnogra
ficzne. Rozległa wiedza E. G. K a g a r o w a dawała rękojmię, że pod jego
k i e r o w n i c t w e m n a u k o w y m zostaną podjęte skuteczne próby zmierzające
nie t y l k o do u g r u n t o w a n i a teoretycznej s t r o n y węzłowych zagadnień
społecznych, lecz .— co w y d a j e się istotniejsze — za pomocą o d p o w i e d
niego zgrupowania materiałów i p r z y użyciu środków muzealnej ekspo
zycji można będzie szybko formować nowe drogi myślowe, zmierzające
w t y m s a m y m k i e r u n k u co ustrojowa przebudowa państwa. Zastana
wiając się z pozycji dzisiejszych osiągnięć etnografii radzieckiej nad
okresem, w którym działał E. G. K a g a r o w , szczególne zainteresowanie
budzą zestawy zagadnień k u l t u r o w y c h , które zostały przedstawione
w o p r a w i e muzealnej. Według szczegółowo opracowanego p l a n u c y k l
w y s t a w miał przede w s z y s t k i m scharakteryzować rozwój sił i środków
1 5
Otcziet
14
S.
logii
Muzieja
Antropologii
i
Etnografii
AN,
„Sborník
А.
К i s П а к o w,
nr
1: 1 9 6 3 , s . 1 4 4 — 1 4 7 .
Etnografii
Jakowlewicz
Muzieja
Jewgienij
N.
grafía",
1 5
i
R a t n e г - S z t e г n b e г g, Liew
A.
za
1925
Antropologii
Gieorgiewicz
д.,
Szternberg
i
Moskwa
Etnografii",
Kagarow,
1926, s . 174;
i Muziej
Antropo
t. 7 : 1 9 2 8 .
„Sowiet s k a j a
Etno
WITOLD
214
DYNOWSKI
p r o d u k c j i społeczeństw p i e r w o t n y c h . W y s t a w a o t w a r t a w 1927 r . jako
pierwsza z tego c y k l u poświęcona była p i e r w o t n y m narzędziom i b r o
n i . Wewnętrzny podział w y s t a w y uwzględniał osobno t e m a t y : a) n a
rzędzia pracy, b) środki n a p a d u i o b r o n y . Do tego c y k l u należała rów
nież w y s t a w a o t w a r t a w r o k u następnym (1928) p o d hasłem „Ogień
w h i s t o r i i k u l t u r y " z t e m a t a m i szczegółowymi: a) p i e r w o t n e sposoby
d o b y w a n i a ognia, b) ogień w gospodarstwie d o m o w y m , c) ogień w w y
twórczości technicznej ludów p i e r w o t n y c h , d) ogień w wierzeniach
i systemach r e l i g i j n y c h . W 1929 r . o t w a r t o kolejną wystawę poświęco
ną p i e r w o t n y m t y p o m schronisk (pieczary, z i e m i a n k i , budowle palowe,
b u d o w l e o planie c e n t r a l n y m i prostokątnym i t d . ) . Opracowano również
scenariusze w y s t a w : „Socjologia odzieży", „Sprzęt d o m o w y " i „Środki
k o m u n i k a c j i " , nie doczekały się one jednak realizacji. Natomiast
w 1929 r . przedstawiono w- o p r a w i e muzealnej szeroko ujęte zagadnie
nie „Gospodarcze i społeczne p o d s t a w y s z t u k i " . Objęło ono następujące
t e m a t y szczegółowe: „Sztuka i t e c h n i k a " , „Sztuka i społeczeństwo",
„Sztuka i gospodarka". W t y m s a m y m r o k u o t w a r t o również wystawę
na temat „Życie dziecka w świetle materiałów e t n o g r a f i c z n y c h " . W sce
nariuszu uwzględniono następujące działy: a) poród i związane z n i m
obrzędy, b) sposoby pieluszkowania i odzież dziecka, c) nauka siedze
nia i chodzenia, d) obrzędowa deformacja ciała, e) t y p y kołysek, f) spo
soby noszenia dzieci, g) zabawki.
16
Działalność E. G. Kagarowa w M u z e u m A r c h e o l o g i i i E t n o g r a f i i m o
że być, rzecz prosta, oświetlona w sposób bardzo różny. N i e ulega j e d
nak k w e s t i i , że pod jego k i e r o w n i c t w e m (można to równie dobrze r o
zumieć j a k o realizację t e s t a m e n t u naukowego L . J . Szternberga),
w t e j placówce n a u k o w e j został przede w s z y s t k i m zrealizowany społecz
n y p r o g r a m etnografii. Za pomocą w y s t a w m u z e a l n y c h poświęconych
k o n k r e t n y m t e m a t o m etnografia w t y m czasie staje się naprawdę n a
uką praktyczną. Poprzez swoją problematykę znalazła się ona pośród
i n n y c h d y s c y p l i n h u m a n i s t y c z n y c h społecznych, k t o w i e czy n i e n a j
bliżej ówczesnych naczelnych zadań państwowych, dających się krótko
ująć w haśle „Nauka dla m a s " . Co więcej, ujawniając w sposób k o n
k r e t n y jedną z możliwości w y k o r z y s t y w a n i a źródeł etnograficznych
dla a k t u a l n i e rozwiązywanych problemów społecznych, ówczesna dzia
łalność M u z e u m Archeologicznego
i Etnograficznego
zdecydowanie
przyczyniła się do umocnienia pozycji nauk etnologicznych w zespole
i n n y c h d y s c y p l i n h u m a n i s t y c z n y c h społecznych. Śledząc k i e r u n k i d a l
szego r o z w o j u e t n o g r a f i i w Z S R R można zaryzykować pogląd, że od tego
1 6
Z.
grafija",
J . C z e r n i a k ó w ,
nr
Wystawka
1: 1 9 2 8 , s . 1 1 9 — 1 2 2 .
pierwobytnych
orudij
i
oruzija,
„Etno-
250-LECIE
MUZEUM
215
m o m e n t u działalność etnograficzna w ogóle została wyraźnie przesu
nięta w h i e r a r c h i i ocen przydatności tej d y s c y p l i n y do celów p r a k t y k i .
J a k w y n i k a z s y t u a c j i późniejszych, praca badawcza na źródłach etno
graficznych dla potrzeb życia państwowego stała się czymś k o n k r e t n y m
i niezastąpionym. Nieco innego naświetlenia wymaga k w e s t i a ujęć m e
todologicznych w scenariuszach w y s t a w zrealizowanych w latach 1927—
1929. Niezależnie b o w i e m o d stworzenia mocniejszych podstaw dla p o
wiązań etnografii z a k t u a l n i e układającymi się potrzebami życia spo
łecznego, zdaniem etnografów radzieckich stosowana w ekspozycji m e
toda typologiczno-ewolucyjna była niewłaściwa i świadczyła o b r a k u
zrozumienia dla marksistowskiego postępowania teoretycznego . Ocena
ta wymaga jednak wyjaśnienia. Trzeba b o w i e m zaznaczyć, że dopiero
w końcu minionego 20-lecia doszło do przełomowych zmian i k o n
sekwentnej p r z e b u d o w y metodologicznej
w naukach h i s t o r y c z n y c h .
T y m s a m y m i w e t n o g r a f i i zrewidowano stosunek do głównych k i e r u n
ków w n a u k a c h etnologicznych poddając k r y t y c z n e j ocenie postępo
wanie dotychczasowe i w zamian wysuwając w y m o g i nowe, wypływa
jące z pogłębionych kierunków myśli m a r k s i s t o w s k i e j .
17
D l a zrozumienia okresu, w którym działali L . J . Szternberg 1 E. G.
Kagarow, oraz dla scharakteryzowania s y t u a c j i Istniejącej w latach
1929—1932, k i e d y na podstawie t e o r i i i p r a k t y k i myśli m a r k s i s t o w
skiej podjęto zdecydowane próby wytknięcia n o w y c h dróg d l a m u z e a l
n i c t w a archeologicznego i etnograficznego, ważne jest zwrócenie u w a g i
na okoliczność, że na g r u n c i e etnografii rosyjskiej n i g d y n i e wystąpiła
ostrzejsza w a l k a pomiędzy przedstawicielami k o l e j n y c h głównych k i e
runków w naukach etnologicznych. Przełom i wstrząsy, które t a k b u r z
l i w i e przebiegały u schyłku X I X w . i n a początku X X w . w naukach
etnologicznych
niemal
we
wszystkich
środowiskach
naukowych,
w związku z krytyką ujęć ewolucjonistycznych i przestawieniem całego
systemu badawczego w k i e r u n k u uchwycenia m i g r a c j i etnicznych, za
pożyczeń, d y f u z j i i nawarstwień k u l t u r o w y c h , właściwie etnografii r o
syjskiej były obce. Ujęcia ewolucjonistyczne tkwiły głęboko w t r a d y c j i
e t n o g r a f i i r o s y j s k i e j , przejawiając się z różną siłą i w różnej postaci
w e w s z y s t k i c h dziedzinach p r a c y etnograficznej. Toteż pomimo m o
dernizacji ujęć ewolucjonistycznych i dostosowania i c h do potrzeb spo
łecznych, które się wyłoniły po W i e l k i e j R e w o l u c j i Październikowej,
j a k również p o m i m o wprowadzenia do scenariuszy t y c h w y s t a w p i e r
wiastków spojrzenia geograficznego, wyrażającego się przede wszyst
k i m w m a p o w a n i u zjawisk k u l t u r o w y c h , zasadnicze założenia tego k i e
r u n k u ciążyły nadal na każdej koncepcji w y s t a w y . N i e o d rzeczy
1 8
1 7
18
S t a n i u к o w i c ; z , op.
Ibidem.
cit.,
is.
119.
WITOLD
216
DYNOWSKI
będzie wspomnieć, że poszukiwanie n o w y c h dróg r o z w o j o w y c h dla
ekspozycji m u z e a l n y c h całkowicie już zgodnych i mocno powiązanych
z w y t y c z n y m i n a u k i m a r k s i s t o w s k i e j znalazło swój w y r a z m . i n . także
w k r y t y c z n y m u s t o s u n k o w a n i u się do działalności muzealnej i do k i e
runków teoretycznych reprezentowanych w ekspozycjach m u z e a l n y c h
krajów k a p i t a l i s t y c z n y c h . Tendencje te występują
niejednokrotnie
także ii później, zawsze wnosząc n i e t y l k o pierwiastek k r y t y k i , lecz
i ocenę osiągnięć własnych.
Osiągnięcia naukowe pracowników z g r u p o w a n y c h
przy
Muzeum
A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i , j a k również ciągły dopływ n o w y c h i różno
r o d n y c h zbiorów, a nade wszystko p r a k t y c z n e , korzyści, które czerpała
p o l i t y k a k u l t u r a l n a i oświatowa państwa z działalności t e j placówki,
spowodowały, że w latach 1933—1935 na bazie tego M u z e u m został p o
wołany do życia I n s t y t u t E t n o g r a f i i A k a d e m i i N a u k ZSRR . Ujmując
rzecz o d s t r o n y f u n k c j o n o w a n i a n o w e j placówki, j a k i organizowania
i realizacji prac badawczych oraz p o p u l a r y z a c j i wyników w t y m zakre
sie, ważne do odnotowania jest to, że p r a c o w n i c y I n s t y t u t u E t n o g r a f i i
b y l i jednocześnie i całkowicie związani z p r o g r a m e m działania M u z e u m .
Z materiałów i ocen odnoszących się do działalności M u z e u m w r a m a c h
n o w e j s t r u k t u r y organizacyjnej można stworzyć obraz przemawiający
przede w s z y s t k i m próbami poszukiwania najbardziej celowych rozwią
zań dla szeroko pomyślanej współpracy kolektywów n a u k o w y c h , g r u p u
jących przedstawicieli d y s c y p l i n zajmujących się człowiekiem i r o z
w o j e m jego k u l t u r y . W obrazie t y m zaznaczają się także k i e r u n k i p r o
wadzonych badań etnograficznych, archeologicznych i antropologicz
n y c h , j a k i odpowiedzi dawane przez scalone organizacyjnie w I n s t y t u
cie i M u z e u m d y s c y p l i n y n a u k o w e n a p o s t u l a t y wysuwane przez życie
państwowe. Scenariusze w y s t a w zrealizowanych o d 1935 r . l u b zapla
n o w a n y c h i opracowanych, lecz z p o w o d u w y b u c h u I I w o j n y światowej
nie udostępnionych szerszemu ogółowi w postaci o d p o w i e d n i c h ekspo
z y c j i , stanowią w y m i e r n y w y c i n e k d o r o b k u etnografii, archeologii
i antropologii radzieckiej, odzwierciedlając etap, który przebyły te d y
s c y p l i n y odcinając się o d kierunków występujących w k r a j a c h k a p i t a
l i s t y c z n y c h i przeciwstawiając się i m przede w s z y s t k i m ujęciami m e t o
dologicznymi zaczerpniętymi z n a u k i m a r k s i s t o w s k i e j . Dorobek t e n da
się rozpatrywać z w i e l u s t r o n . Można spojrzeć na niego poprzez p r y z
m a t prób t w o r z e n i a n o w y c h zestawień t e m a t y c z n y c h , za czym kryją
się zarówno postulaty stawiane nauce przez życie, j a k i wyostrzona
19
20
1 9
E.
wietskaja
2 0
zeum
F u n k ,
Etnograficzeskije
Etnografija",
Instytut
Antropologii
Antropologii
i
muzieji
n r 1: 1 9 3 3 , ,s.
ii E t n o g r a f i i
Etnografii
z
w
kapitalisticzeskich
stranách,
„So
173—183.
powstał
Instytutem
AN
w
wyniku
sfuzjowania
do
Badań
Ludów
się
ZSRR.
Mu
250-LECIE
217
MUZEUM
dociekliwość naukowa i chęć odsłonięcia t y c h s t r o n procesu h i s t o r y c z
nego, które w ujęciach t r a d y c y j n y c h pozostawały dotychczas w cieniu.
Weźmy dla przykładu scenariusze w y s t a w poświęconych społeczności
czukockiej (1934) i wschodniej Bucharze za panowania e m i r a t u (1934).
T r z o n e m w y s t a w y poświęconej l u d o m zamieszkującym Półwysep
Czukocki były odpowiednio opracowane materiały etnograficzne z koń
ca X I X w. W scenariuszu zapoznawały one przede w s z y s t k i m z p o d
s t a w o w y m i zajęciami gospodarczymi Czukczów (łowiectwo, zbieractwo
i hodowla renów), j a k również z i n n y m i składowymi i c h k u l t u r y m a
t e r i a l n e j . Łącznie z o d p o w i e d n i m k o m e n t a r z e m informowały także
0 'podstawowych elementach k u l t u r y duchowej i systemie więzi spo
łecznych. Część wprowadzająca i zamykająca ekspozycji
dotyczyła
k w e s t i i zasadniczych — p o l i t y k i k o l o n i a l n e j c a r a t u i n a r o d o w y c h r o z
wiązań w u s t r o j u r a d z i e c k i m . Scenariusz w y s t a w y w p e w n y m sensie
upodabniał się do monograficznego ujęcia t e m a t u : k u l t u r a Czukczów
1 j e j przeobrażenia, które się dokonały w w y n i k u przełomu ustrojowego
w Rosji. Co więcej, na przykładzie Czukczów scenariusz wprowadzał
do szerszej p r o b l e m a t y k i teoretycznej, sugerując konieczność widzenia
w e współczesnej k u l t u r z e tego l u d u z m i a n s t r u k t u r a l n y c h p r z y jedno
czesnym uświadomieniu r o l i czynników, które je spowodowały. W myśl
t y c h samych założeń zrealizowana została wystawa obrazująca p r z e j
ście od stosunków f e u d a l n y c h w chanacie b u c h a r s k i m do utrwalającego
się t a m u s t r o j u radzieckiego. Za pomocą odpowiednio opracowanych m a
teriałów etnograficznych przedstawiony został proces rozkładu t r a d y
cyjnej k u l t u r y Tadżyków P a m i r s k i c h i przejście od zasobów k u l t u r o
w y c h zarejestrowanych w początkach bieżącego stulecia do współcze
śnie kształtujących się f o r m c y w i l i z a c y j n y c h .
81
N a działalność M u z e u m i I n s t y t u t u E t n o g r a f i i , na osiągnięcia naukowe
t y c h placówek w okresie 'poprzedzającym w y b u c h I I w o j n y światowej
można również dobrze spojrzeć także od s t r o n y gromadzenia m a t e r i a
łów i i c h opracowania, j a k i efektów poznawczych współdziałania trzech
d y s c y p l i n zajmujących się z j a w i s k a m i k u l t u r o w y m i . W t y m zakresie
chyba najbardziej zdecydowane i konsekwentne stanowisko zajmował
A . W . S z m i d t twierdząc, że pełne historyczne spojrzenie na przebieg
procesów k u l t u r o w y c h może się ukształtować dopiero po w y k o r z y s t a
n i u w s z y s t k i c h źródeł, na których pracują poszczególne d y s c y p l i n y .
2 2
2 1
N.
A.
K o n d a u row,
w
Muzieje
s.
123—124.
po
istorii
E.
K r i c z e w s k i j , Pamiati
2 2
A.
Antropologii
W.
S z m i d t ,
matierialnoj
i
Ob
Rieekspozicja
oddiela
Etnograjii,
„Sowietskaja
ispolzowanii
etnograficzeskich
kultury,
Soobszczemja
A.
W.
Szmidta,
I.M.K.
Pieriedniej
nr
i
Sriedniej
Etnografii j a " ,
nr
matierialow
w
1—2:
„Etnografija",
Azji
4:
1934,
robotach
1932, s . 1 2 — 1 7 ; P o r .
n r 3 : 1935, s. 1 2 5 — 1 2 7 .
WITOLD
218
DYNOWSKI
Działalność M u z e u m w e wspólnej s t r u k t u r z e organizacyjnej z I n s t y t u
t e m E t n o g r a f i i może być także oceniona na podstawie własnych p u b l i
k a c j i , które się ukazały do w y b u c h u w o j n y . Wreszcie, za dobrze za
służonym a u t o r y t e t e m n a u k o w y m zespołu, który pracował w M u z e u m
i I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i , p r z e m a w i a również okoliczność włączenia się
do prac nad scenariuszem i ekpozycją szczególnie ważnej w y s t a w y
„Uzbekistan", o t w a r t e j w Państwowym M u z e u m E t n o g r a f i i z o k a z j i
j u b l i l e u s z u 10-lecia p r a c n a d w y t y c z e n i e m granic r e p u b l i k Środkowej
A z j i (1924—1934) .
W y b u c h w o j n y , a zwłaszcza oblężenie L e n i n g r a d u w h i s t o r i i M u z e u m
i I n s t y t u c i e E t n o g r a f i i zapisane są w zupełnie specjalnym rozdziale.
0 t r u d n y c h dniach i o rozmiarach poniesionych o f i a r najcięższych,
bo opłaconych życiem l u d z k i m , i n f o r m u j e krótka t a b l i c a pamiątkowa
w m u r o w a n a w Sali K o n f e r e n c y j n e j I n s t y t u t u .
Wstrząs wywołany wojną i odbudowa n a u k i w Z S R R w w a r u n k a c h
życia powojennego nie wniosły istotniejszych z m i a n do f u n k c j o n o w a n i a
I n s t y t u t u E t n o g r a f i i i M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i . Toteż nawią
zanie do k i e r u n k u p r a c prowadzonych w tej samej s t r u k t u r z e o r g a n i
zacyjnej przed wojną było t y l k o kwestią czasu i uzupełnienia czy też
w y c h o w a n i a n o w y c h k a d r pracowników p r z y g o t o w a n y c h do realizacji
zadań, które wysuwała sytuacja powojenna. D l a scharakteryzowania
potrzeb społecznych, które ksztalłtowały linię działalności M u z e u m , d u
żą pomocą służą wystąpienia t e j placówki na zewnątrz. Listę w y s t a w
obliczonych na szeroki odbiór o t w i e r a ekspozycja z okazji j u b i l e u s z u
2204ecia działalności A k a d e m i i N a u k (1945 г.). Scenariusz t e j w y s t a w y
(rozbitej na t r z y działy) posiadał bardzo mocną wymowę. Informował
b o w i e m bardzo licznie zebranych uczonych k r a j o w y c h i zagranicznych
przede w s z y s t k i m o t y m , że bezcenne zbiory M u z e u m A n t r o p o l o g i i
1 E t n o g r a f i i przetrwały zawieruchę wojenną i że n a d a l będą służyły za
bardzo szeroką bazę źródłową, zawsze dostępną i niezastąpioną dla prac
badawczych, które — rzecz prosta — mogą być prowadzone w różnych
k i e r u n k a c h . W w y s t a w i e pokazano z b i o r y pochodzące z X V I I I i X I X s t u
lecia. W p i e r w s z y m rzędzie wymienić t u należy kolekcję Pallasa, K u k a ,
Bułdakowa, Lisiańskiego, L i t k e , Gołowina, Wozniesieńskiego, MikłuchoMakłaja, J u n k e r a i i n n y c h . Natomiast spośród zbiorów archeologicz
n y c h pokazano materiały w y d o b y t e w okresie po R e w o l u c j i ze stano2 S
24
2 S
2 3
zeum
Bibliografia
prac
Antropologii
i
Ł.
P.
P o t a pow,
grafía",
nr
2:
2 4
gradskich
wyd.
przez
Etnografii
1936, s.
Instytut
Antropologii
Piotra
Wielkiego.
im.
Gosudarstwiennyj
126—128; S.
Etnograficzeskich
M.
Muziejach,
Muzie
A b r a
S t a n i u k o w i с z,
op.
cit., s. 127—133.
Etnografii
AN
i
Mu
Etnografii,
„Sowietskaja
Etno
m z o n , Sriedniaja
Azja
Lenin-
„Sowietskaja
S.136—139.
2 5
j
i
Etnografija",
w
rur
6: 1935,
250-LECIE
MUZEUM
219
wiak badanych przez Z a m i a t i n a , Okładnikowa, Boncz-Osmołowskiego,
Jefimienkę, Bi'bikowa, Rawdonikasa, Gierasimowa i i n n y c h .
W y s t a w y późniejsze realizowano w stosunkowo krótkich odstępach
czasu. T a k więc w 1946 r . o t w a r t o czasową wystawę poświęconą sztuce
ludów S y b e r i i . W t y m s a m y m r o k u zrealizowano w w y s t a w i e scena
riusz na temat „Ludy A z j i Przedniej i Środkowej". N i e m a l jednocze
śnie zrealizowano także scenariusz w y s t a w y n a temat „Ludy I n d o n e
z j i " . Nieco inaczej w y p a d n i e naświetlić sprawę koncepcji scenariuszy
w y s t a w stałych poświęconych odwracającej się k a r c i e dziejowej ludów
k o l o n i a l n y c h j a k o j e d n e m u z naczelnych zjawisk w e współczesnej
h i s t o r i i zasadniczych przeobrażeń ludzkości. Przed M u z e u m stanęła
b o w i e m paląca k w e s t i a u j a w n i e n i a zagadnień, które w r a z z emancypa
cją polityczną t y c h ludów wymagały odpowiedniego
rozwiązania.
W k o n c e p c j i scenariusza, w myśl w y p r a c o w a n y c h jeszcze przed wojną
zasad ekspozycji, obok d o k u m e n t a c j i odnoszącej się do t r a d y c y j n y c h
f o r m b y t o w a n i a musiała być także uwzględniona i n f o r m a c j a o a k t u a l
n y m stanie rzeczy w k u l t u r z e . Chodziło więc przede w s z y s t k i m o za
poznanie szerokiego ogółu z k i e r u n k a m i wysiłków poszczególnych spo
łeczeństw wkładanych w odnalezienie f o r m sprzężenia specyfiki t r a
d y c j i przeszłości z w y m o g a m i życia współczesnego. N a t y c h zasadach
została zorganizowana stała w y s t a w a poświęcona l u d o m A f r y k i (1946).
Z odpowiednią modyfikacją sytuacyjną w 1948 r . o t w a r t o wystawę
poświęconą k u l t u r o m rdzennej ludności A m e r y k i Północnej zapoznając
jednocześnie ze współczesnym stanem rzeczy. W r o k u 1949 została o t w a r
ta w y s t a w a poświęcona I n d i o m i I n d o n e z j i . W r o k później (1950) wystą
piono z wystawą poświęconą l u d o m Wschodniej, Środkowej i Przedniej
A z j i . W r o k u 1952 wyeksponowano odpowiednio opracowane zbiory z A m e
r y k i Południowej, w 1953 r. zaś kolekcje australijskie i z Oceanii.
W krótkim a r t y k u l e , rzecz jasna, nie sposób jest wyliczyć i omówić
w pełni powojennego d o r o b k u M u z e u m w zakresie w y s t a w . N a zakoń
czenie wspomnieć należy o czasowych w y s t a w a c h poświęconych E t i o p i i
(1959) i sztuce ludów A f r y k i (1961). D l a stworzenia pełnego obrazu n a
leżałoby także poświęcić osobne miejsce w y s t a w o m a r c h e o l o g i c z n y m
i antropologicznym .
26
27
28
26
Ibidem,
zícjonnaja
nr
4:
2 7
k i n,
s. 133—134; E . В ł o m к w i s t ,
rabota
Antropologii
i
B. L i p s z i c ,
Etnografii,
N.
S z p i n c i n ,
„Sowietskaja
Efcspo-
Etnografija",
1 9 4 8 , s. 1 9 8 — 2 0 1 .
L.
G. N i e c z a j e w a ,
Ar.chieołogiczeskoje
Wielikogo,
[wyd.
Muzieja
Antropol.
2 8
Muzieja
W.
„Sbornik
W.
jubileuszowe:]
i Etnogr.",
G i n s b e r g ,
Muzieja
T. A.
sobranije
Antrop.
P o p o w a ,
Muzieja
250-liet
Muzieja
W.
F i e d o r ó w ,
i
Antropol.
Etnogr.",
sobranije
i
t. 12: 1949; B .
Muzieja
W.
E. E.
Etnografii
t. 2 2 : 1 9 6 4 , s . 1 5 1 — 1 6 8 ¡i c y t . t a m
Kraniologićzeskoje
i
W.
Antropologii
F r a d -
im.
Etnogr.,
Pietra
„Sborník
źródła.
Antrop.
F d r s z t e j n ,
i
Etnogr.,
Kraniolo-
WITOLD
220
DYNOWSKI
Obecne w y s t a w y M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i zajmują t r z y
piętra w o b y d w u b u d y n k a c h m u z e a l n y c h . Większość t e j przestrzeni za
jęta jest pod następujące ekspozycje etnograficzne: 1. Rdzenna ludność
A m e r y k i Północnej, 2. Indianie A m e r y k i Południowej, 3. L u d y A f r y k i ,
4. L u d y I n d i i , 5. L u d y Indonezji, 6. L u d y krajów Bliskiego i Środko
wego Wschodu, 7. K u l t u r a ludów zamieszkujących C h i n y , Mongolię,
W i e t n a m i Koreę. W y s t a w y te 'poprzedza dział wprowadzający, gdzie
na materiałach archeologicznych i antropologicznych
przedstawiony
jest temat: Pochodzenie człowieka i rozwój wczesnych stadiów spo
łeczeństwa ludzkiego. Niezależnie o d tego w o p r a w i e osobnej w y s t a w y
pokazano anatomiczne kolekcje K u n s t k a m e r y oraz zamieszczono m a t e
riały zebrane przez specjalną ekspedycję I n s t y t u t u
Etnograficznego
i w y s t a w i o n o pod hasłem „Starożytny H o r e z m " .
Szeroko pomyślany a k t u a l n y p r o g r a m w y s t a w stałych i czasowych
można było podjąć t y l k o w o p a r c i u o zasobną i dobrze z i n w e n t a r y z o w a
ną bazę źródłową. Złożył się na to ponad p a r u s e t l e t n i okres i wkład
pracy l i c z n y c h pokoleń najlepszych przedstawicieli n a u k i rosyjskiej
i radzieckiej. Toteż pozwoliło to etnografom r a d z i e c k i m w 1964 r. z dużą
satysfakcją uczcić 250-lecie M u z e u m A n t r o p o l o g i i i E t n o g r a f i i w L e n i n
gradzie i połączyć t e n jubileusz jako dorobek n a r o d o w y z V I I Między
n a r o d o w y m Kongresem N a u k A n t r o p o l o g i c z n y c h i Etnograficznych,,
który odbywał się w M o s k w i e .
29
giczeskije
tamże,
2 9
likogo,
koliekcji
Muzie
ja
Antrop.
i
Etnogr.
[nabytki
pomiędzy
1947—1962],
t. 2 2 : i s . 1 6 9 — 1 9 0 .
T . W.
S t a n i u k o w i c z ,
1714—1964,
Leningrad
1964.
Muziej
Instytut Etnografii
Antropologii
im. N.
N.
i
Etnografii
Mikłucho-Makłaja
im.
Pietra
AN,
Wie-
Moskwa—
