-
extracted text
-
Piotr Kowalski
SCRIBO ET DECORO ERGO SUM.
UWAGI DO ANTROPOLOGICZNYCH ZNACZEŃ MIEJSKICH NAPISÓW
Kiedy ci życie zbrzydnie
i stanie się piekłem
w s a d ź g ł o w ę w sedes
i trzaśnij się d e k l e m
( 1 9 8 9 , napis w szkolnej t o a l e c i e ) .
Napisy są wszędzie. Informacyjna szata miejskiego ś r o d o w i s
ka, z b u d o w a n a jest z n a p i s ó w , p i k t o g r a m ó w i całej rozmaitości
z n a k ó w . Towarzyszą one c z ł o w i e k o w i stale i uporczywie, w g r u n
cie rzeczy w i ę c , c h o ć a g r e s y w n e i natrętne, w p i s a n e są w nasze
otoczenie tak skutecznie, że przestają być egzystencjalnym p r o
b l e m e m : nie o n e s t a n o w i ą o nadmiarze informacji, k t ó r y c h nie
m o ż n a przyswoić. Reakcje na nie b y w a j ą często „ p o d ś w i a d o m e "
- o w e z n a k i - n a p i s y stają się „ p r z e z r o c z y s t e " w realizowaniu
informacyjnych zobowiązań.
Pomysł o p o w i e d z e n i a o działalności n a p i s o w e j w y n i k ł z faktu
znalezienia się autora w n o w e j przestrzeni. O t o znane z każdego
miasta - n o w e osiedla. W s p a n i a ł e bloki harmonijnej z a b u d o w y ,
z rytmicznie p o w t a r z a j ą c y m i się układami a r c h i t e k t o n i c z n y m i ,
i d e n t y c z n y m i ulicami, klatkami s c h o d o w y m i . . . Ta „ b l o k o w a c i z n a " , jak m a w i a ł M i r o n Białoszewski, o w e „ s z u f l a d y d o miesz
k a n i a " , jak m a w i a l i b o h a t e r o w i e Paciorków
jednego
różańca
Kazimierza Kutza, p o k r y w a j ą się s t o p n i o w o , w r a z z ich suk
c e s y w n y m zasiedlaniem, z n a k a m i - n a p i s a m i . Ich d w a różne t y p y
są o d razu d o zobaczenia - n a z w y ulic, numery, w s k a z ó w k i ,
informacje, s z y l d y - r e k l a m y i o b o k „ r a d o s n a t w ó r c z o ś ć " , b a z g
ranina, o s i e d l o w e graffiti.
Opisanie tej n a p i s o w e j sfery osiedla w y d a w a ł o się być zada
niem p r o s t y m , p r z y j e m n y m i z a p o w i a d a j ą c y m o d r o b i n ę rados
n y c h przeżyć. Zwłaszcza, że materię zna się dobrze, o b s e r w u j ą c
stale nakładanie się na siebie k o l e j n y c h w a r s t w n a p i s ó w w o s i e d
l o w y m ś r o d o w i s k u . Księga osiedla - nazywając rzecz nieco
patetycznie - zapisuje się na oczach każdego w ę d r u j ą c e g o
c o d z i e n n i e w ś r ó d b l o k ó w o b s e r w a t o r a , n i c z y m z graffiti u c z y n i
my palimpsest.
Same napisy z racji banalności, t r y w i a l n o ś c i , o b s c e n ó w także
z w i a s t o w a ł y przyjemne w a l o r y p r a c y . Jak pisał o n e g d a j Stefan
K o ł a c z k o w s k i - nic tak nie skłania d o p o e t y c z n y c h i filozoficz
n y c h uniesień, jak p r y m i t y w i z m p r z e d m i o t u o b s e r w a c j i : o n p r o
w o k u j e d o w y n i o s ł e g o i estetycznego dystansu. Szlachetnemu
p r o s t a c z k o w i m o ż n a w m ó w i ć d o w o l n e intelektualne głębie.
Zwłaszcza, że o n n a w e t nie w i e , c o czyni, g d y bazgrze p o
ścianach.
1
2
Próba opisania n a p i s o w e j t w ó r c z o ś c i okazała się, niespodzie
w a n i e , o w i e l e trudniejsza i bardziej s k o m p l i k o w a n a . Stało się tak
nie t y l k o za przyczyną o w y c h szlachetnych i g ł ę b i n o w y c h w m ó w i e ń - p r o j e k c j i . P o w ó d jest o w i e l e bardziej p r y n c y p i a l n y . W t y c h
„ a k t a c h w a n d a l i z m u " , jak m ó w i ą niektórzy, pisząc o graffiti, lub
„ r a d o s n e j t w ó r c z o ś c i " , jak t w i e r d z ą inni, zawiera się materiał
i p o w ó d d o zasadniczych przemyśleń na temat współczesnej
kultury, w a r t o ś c i , p o t r z e b .
3
Napisy, graffiti, ścienne bazgraniny j a k o jeden z p r z y k ł a d ó w
kulturowej aktywności współczesnego człowieka, prowokują do
s t a w i a n i a p y t a ń p o d s t a w o w y c h . Z a r ó w n o m a s o w o ś ć zjawiska (z
d ł u g ą skądinąd t r a d y c j ą ) , j e g o t r y w i a l n o ś ć i natrętna „ o c z y w i s
t o ś ć " , zmuszają d o przemyślenia j e g o istoty i natury i n n y c h ,
a n a l o g i c z n y c h działań.
4
Nie wszystkie w ą t p l i w o ś c i i interpretacyjne szanse zostaną
w t y m tekście podjęte, w i ę c e j n a w e t - nie wszystkie pytania
zostaną s f o r m u ł o w a n e i nie każdy rodzaj t e k s t ó w z a u w a ż o n y . T o
t y l k o w y i m e k p r o b l e m u - pytanie o a n t r o p o l o g i c z n y sens działań
napisowych.
P r z e d m i o t e m zainteresowań są napisy, nieco u m o w n i e n a
z w a n e „ s p o n t a n i c z n y m i " , które odróżnia się o d „ o f i c j a l n y c h " . Te
s t a n o w i ć będą t y l k o p u n k t odniesienia a ich c e c h y p o d a n e
zostaną w skrócie w e d ł u g ustaleń Janusza Lalewicza i Teresy
Skubalanki:
„ I n f o r m a c j a pozostaje g ł ó w n y m celem napisu, j e d n a k ż e w a r t o
zaznaczyć, że jest t o informacja szczególna, utożsamiająca d a n ą
n a z w ę z d e s y g n a t e m i jednocześnie lokalizująca znak j ę z y k o w y
w konkretnej przestrzeni. W a r t o ś ć deiktyczna napisu w y n i k a
z f a k t u , że jest o n ' k o m u n i k a t e m p r z e d m i o t u lub m i e j s c a ' . "
W e d ł u g o p i s ó w Lalewicza, napisy takie mają najczęściej c h a r a
kter n o m i n a l n y lub a p e l a t y w n y . Cechami w a ż n y m i dla charak
terystyki ich k o m u n i k a c y j n e j o s o b l i w o ś c i jest a t e m p o r a l n o ś ć ,
nabieranie w a l o r u p r z e d m i o t o w o ś c i oraz a n o n i m o w o ś c i , tzn.
praktyczne u w o l n i e n i e o d n a d a w c y .
Z n a k i - n a p i s y t e g o rodzaju, w y p e ł n i a j ą c f u n k c j e i n f o r m a c y j n e
czy perswazyjne, stają się k o l e j n y m i p r z e d m i o t a m i w miejskiej
przestrzeni, są „ a u t o n o m i c z n y m i k o m u n i k a t a m i " .
S t a n i s ł a w Barańczak, pisząc o t r a n s p a r e n t a c h - h a s ł a c h k i b i
c ó w , zauważył, że „ p o ś r ó d w i e l u g a t u n k ó w współczesnej litera
tury popularnej należą o n e d o n i e l i c z n y c h , które są a u t e n t y c z n y m
dziełem s p o n t a n i c z n e j t w ó r c z o ś c i mas. (...) W g r u n c i e rzeczy
w i ę c t r a n s p a r e n t o w e hasła są s t o s u n k o w o najbardziej zbliżone
d o idealnego m o d e l u f o l k l o r u . "
5
6
7
Transparenty te są s w o i s t y m i k o n t r t e k s t a m i , ich sensy w i e l e
zawdzięczają o p o w i e d z e n i u się w o b e c o f i c j a l n y c h , w i ę c - a n o n i
mowych, „obiektywnych", przedmiotowych
wypowiedzeń:
„ ( . . . ) s p o n t a n i c z n a ' o d d o l n a ' t w ó r c z o ś ć r o z p o w s z e c h n i a się
w ł a ś n i e za p o ś r e d n i c t w e m środka przekazu, który w n o r m a l n y c h
P R L - o w s k i c h w a r u n k a c h kojarzy się z treśćmi ' o d g ó r n y m i ' i naj
dalszymi o d s p o n t a n i c z n o ś c i : t e n sam c z ł o w i e k , który niechętnie
i z p o c z u c i e m przymusu d ź w i g a ł transparent w p o c h o d z i e p i e r w
s z o m a j o w y m , niesie z o c h o t ą s w ó j w ł a s n y transparent na piłkar
ski stadion.(...) Dzięki t r a n s p a r e n t o w i ta w y p o w i e d ź ma zostać
a w a n s o w a n a d o rangi oficjalnej i p o w s z e c h n i e o b o w i ą z u j ą c e j
prawdy."
8
Zderzenie p o r z ą d k ó w : oficjalności i nieoficjalności, „ p r z y m u
s u " i „ s p o n t a n i c z n o ś c i " , staje się w i ę c nie t y l k o k w e s t i ą s w o i s t e j
potrzeby, ale także i w a ż n y m ź r ó d ł e m w y t w a r z a n i a znaczeń, c o
p o t w i e r d z a j ą liczne o b s e r w a c j e w s p ó ł c z e s n e g o języka polskie
go.
Z obserwacji spontanicznej t w ó r c z o ś c i n a p i s o w e j można w y
p r o w a d z i ć w n i o s k i ogólniejsze. A n o n i m o w o ś ć przekazów, apel a t y w n o ś ć , atemporalność n a p i s ó w o f i c j a l n y c h i z w i ą z a n a z nimi
apodyktyczność koresponduje z bezosobowością stosunków
w społeczeństwie z uprzedmiotowioną wyobraźnią, z instrumen
t a l n y m i n a s t a w i e n i a m i postkartezjańskiego d z i e d z i c t w a .
Transparenty i graffiti t o d o m e n a s p o n t a n i c z n o ś c i i p o d m i o t o
w o ś c i . Napis jest mój, czyjś - c h o ć a u t o r s t w o może się zacierać,
jest o n o w nim m o c n o podkreślane. N a p i s o w y gest jest znakiem
włączenia się d o w s p ó l n o t y , c o w i ę c e j - jest także j e d n y m
z gestów współkonstytuujących ową wspólnotę. Podmiotowość
a u t o r s t w a o d p o w i a d a także p o d m i o t o w o ś c i o d b i o r u . N a w e t
w t a k i m „ a n o n i m o w y m " , bez p o d p i s ó w , d i a l o g u s z k o l n y m : „ K t o
nie lubi G r y g l e w s k i e j , niech się t u podpisze.
9
10
- A ja lubię.
- Trzeba być idiotą, żeby ją l u b i ć " (Opole, 1 9 8 8 ) .
Przy w e j ś c i u d o b l o k u p r z y t w i e r d z o n o tablicę. „ Z a szkody
w y r z ą d z o n e przez dzieci ( w y b i t e szyby, m a l o w a n i e za ścianach,
zanieczyszczenie otoczenia) o d p o w i e d z i a l n o ś ć ponoszą rodzice.
Zarząd S p ó ł d z i e l n i . "
Dziecięcymi literami p r z y o z d o b i o n o ją d o d a t k o w o :
„Zdzichu to fajfus"
„Malina to człowiek"
„ I w o n a kocha P i o t r a "
„ S z u k a m zony jak s z a l o n y "
29
Bezduszność a d m i n i s t r a c y j n e g o napisu zostaje „ o d c z a r o w a
n a " , j a k b y w z i ę t o w nawias znajdujący się t a m zakaz. Styl
u r z ę d o w y zaś t y m bardziej zostaje w y d o b y t y . A k t u a l i z u j e się
w t y m zderzeniu tak w a ż n a dla w s p ó ł c z e s n e g o języka polskiego
opozycja s t y l ó w o f i c j a l n y c h i n i e o f i c j a l n y c h . Różnice s t y l o w e są
zaś zapisem p o d s t a w o w e j waloryzacji a n t r o p o l o g i c z n e j : „ M y " :
„ D n i " ; „ I c h " : „ N a s z e " . Spółdzielnia ma być w p r a w d z i e nasza, ale
t o „ O n i " w y d a j ą rozporządzenia i przysyłają n o w e r a c h u n k i d o
płacenia.
istnienie ł a d u , k t ó r e g o sam jestem miarą i o ś r o d k i e m . W utylitarny
porządek geometrycznej przestrzeni na p o w r ó t trzeba w p i s a ć
a n t r o p o l o g i c z n y , całościujący i w a l o r y z u j ą c y ł a d . Gesty m a g i
cznego ś w i a t o p o g l ą d u należy w y k o n a ć raz jeszcze. S ł o w o - z n a k
ma tu możliwości wyjątkowe.
Na skraju lasu, t a m gdzie z szosy skręca boczna d r o g a ,
umieszczono b i a ł o c z e r w o n y słup z tablicą o p a t r z o n ą g o d ł e m
i napisem: „ L a s y P a ń s t w o w e . N a d l e ś n i c t w o Opole. L e ś n i c t w o
T u r a w a " . Nieco poniżej, na drugiej tablicy, g u s t o w n i e o d m a l o
w a n y obrazek w y o b r a ż a j ą c y c h o i n k ę z d r a p i e ż n y m skrzydłem
z n a c z ą c y m „ o g i e ń " . „ L a s p ł o n i e szybciej niż r o ś n i e " - napis
r e d u n d a n t n i e p o w t a r z a przesłanie p i k t o g r a m u .
Przy wjeździe d o O p o l a , przy stacji O p o l e - G r o s z o w i c e , w ł a ś
c i w i e - p o n a d nią, stoi stara w i e ż a ciśnień: rozpadająca się,
p o n u r a , żelazna konstrukcja z w i e ń c z o n a w i e l k ą banią zbiornika,
z którego w i a t r i ząb czasu zerwały f r a g m e n t y poszycia. C y w i l i z a
cyjny o d p a d e k , p o r z u c o n y „ w s p o r n i k p a m i ę c i " p o z b a w i o n y
u t y l i t a r n y c h z a s t o s o w a ń , p u n k t orientacyjny. A na n i m , s w o b o d
n y m g e s t e m , m e t r o w y m i literami w y m a l o w a n y napis: „ K o c h a m
O l k ę ! " . A p o t e m - niezbyt starannie, b o w c i ą ż napis pozostał
czytelny, gest u n i c e s t w i e n i a j e g o przesłania: ślady z a m a l o w y w a
nia. Inną farbą p o w y ż e j , z przekorną i zaczepną inwersją d o p i s a
no: „ I w o n ę k o c h a m ! " .
11
Napisy i znaki takie same, jak w miejskim o t o c z e n i u . W g r u n c i e
rzeczy są t y m s a m y m i umieszczono je w takiej samej g e o m e t r y c z
nej, u ż y t k o w e j przestrzeni. Tablica jest napisem n o m i n a l n y m :
„ d r z w i d o l a s u " , etykietką naklejoną na przedmiot, pełniącą
f u n k c j ę d e i k t y c z n ą - wskazanie w y i m k a przestrzeni. A p e l a t y w
z t a b l i c y ostrzegawczej przyczepiony jest d o d e i k t y c z n e g o n a p i
su: „ O t o las". Deiktyczność i i n f o r m a c y j n o ś ć są n i e w ą t p l i w e :
w i e m y gdzie się z n a j d u j e m y , w j a k i m leśnictwie, w i e m y też - i t o
jest najważniejsze - że t o las. Efekt a n t r o p o l o g i c z n y tablicy jest
nieco paradoksalny. N i e o s w o j o n ą przestrzeń lasu z t r a d y c y j n e g o
i m a g i c z n e g o myślenia zmienia w g e o m e t r y c z n y , u p o r z ą d k o w a
ny, utylitarnie postrzegany obszar, który zostaje n a z w a n y i w ł ą
c z o n y w eksploratorskie myślenie c z ł o w i e k a .
1 2
Las w d a w n i e j s z y c h k u l t u r a c h był przestrzenią „ o b c ą " - t a m
t r u d n o b y ł o p o s ł u g i w a ć się „ n a t u r a l n y m i " , o b r o n n y m i mechaniz
m a m i w y z n a c z a n i a k i e r u n k ó w , o r i e n t o w a n i a się w e d ł u g w ł a s
nego c e n t r u m ś w i a t a . T o był Chaos, w k t ó r y m „ z ł e " m o g ł o
w o d z i ć g o d z i n a m i i aż d o zatracenia. N a w e t p r z e d m i o t y przynie
sione s t a m t ą d miały o s o b l i w e w ł a ś c i w o ś c i : p r z y p i s y w a n o im nie
t y l k o z d o l n o ś c i lecznicze, lecz także, o g ó l n i e j - magiczne. Ś w i a t
o b c y t o d o m e n a d e m o n ó w , „ i n n e g o " , t o t r e m e n d u m i fasc i n a n a n s - coś, c o budzi lęk i bardzo p o c i ą g a . Opozycja polegała
w i ę c nie na operacjach g e o m e t r y c z n y c h ( d a l e k i e - b l i s k i e ) , ale
zawsze na w a r t o ś c i o w a n i u : dobre-złe, s w o j e - o b c e , o s w o j o n e -nieoswojone.
1 3
G e o m e t r y c z n e w y z n a c z n i k i u p o r z ą d k o w a n i a przestrzeni spra
w n i e spełniają s w o j e f u n k c j e u ż y t k o w e i o d p o w i a d a j ą „ i n s t r u m e
n t a l n e m u " u m y s ł o w i c z ł o w i e k a . Są nimi tablica informacyjna,
lepiej lub gorzej w y t y c z o n e trakty i ścieżki, w i d o c z n e słupki, na
k t ó r y c h zaznaczono granice p o s z c z e g ó l n y c h r e w i r ó w lasu. D o
t e g o trzeba d o d a ć s p o k ó j w s y m e t r y c z n y m porządku d r z e w ,
t e r e n ó w w y r ę b u i zalesień...
1 4
Z n a k i , tablice, liczby r e w i r ó w - t o gesty w p r o w a d z a j ą c e ład,
który zawsze przepędza d e m o n y . N i e w ą t p l i w i e - coraz trudniej
z g u b i ć się w przerzedzonych b o r a c h . A jednak, las - n a w e t
z d y s c y p l i n u j ą c y m i w y o b r a ź n i ę znakami - pozostaje C h a o s e m ,
który trzeba p o w t ó r n i e oswajać; na słupie p o w i a d a m i a j ą c y m
o w c h o d z e n i u do lasu, odnaleźć m o ż n a inne jeszcze inskrypcje.
Kozikiem w y r y t e serce z zamazanymi inicjałami, o b o k deklaracja
- „ K o c h a m K a r i n ę " i jeszcze - „ B y ł e m t u - Ziutek K . "
Oto
paradoksalna sytuacja: p i e r w o t n y c h a o s boru zostaje okiełznany
przez kulturę, a później - p r z y z w y c z a j o n e m u przez nią p r z e c h o d
n i o w i zdaje się, że musi mieć z n a k o w e p o ś r e d n i c t w o w w i d z e n i u
ś w i a t a - aby m ó g ł d o t k n ą ć „ n a t u r y " , ktoś musi m u p o w i e d z i e ć , że
t o w ł a ś n i e czyni. T o paradoksalny efekt a n t r o p o l o g i c z n y n o w o
żytnej estetyki - artefakty m o g ą wracać d o porządku natury, jako
przedmioty, j a k o jej elementy.
15
I tak d o k o n u j e się ó w paradoks: przestrzeń, c h o ć i n s t r u m e n t a l
nie i praktycznie u p o r z ą d k o w a n a , przybiera coraz bardziej na
a n o n i m o w o ś c i , coraz w i ę c e j a u t o m a t y z m u w naszych na nią
reakcjach. A n o n i m o w o ś ć i a u t o m a t y z m , t o efekt o s o b l i w e g o
p o w r o t u d o stanu w y j ś c i o w e g o , taka przestrzeń zdaje się b o w i e m
tracić z n a m i o n a w s z e l k i e g o u p o r z ą d k o w a n i a , staje się czymś na
kształt „ N i c o ś c i " z f i l m o w e j o p o w i e ś c i dla dzieci Niekończącej
się historii. T o także d i a g n o z a s t a w i a n a tracącemu w y o b r a ź n i ę
p r a k t y c z n e m u i zaborczemu u m y s ł o w i . Wszystko trzeba roz
poczynać o d początku - "zaznaczać s w o j ą o b e c n o ś ć , p o t w i e r d z a ć
30
1 6
Co w i ę c znaczy serce z inicjałami? Kto m ó w i ? Kto ma odebrać
informację? Czy c h o d z i o posiadaczy inicjałów? Co znaczy gest
p o z o s t a w i e n i a inskrypcji? Czy można m ó w i ć o z w y c z a j n y m ,
a w i ę c i n s t r u m e n t a l n y m , i n f o r m a c y j n y m przesłaniu?
Co n a p r a w d ę znaczy t e n tekst? Czy jest p o w i a d o m i e n i e m :
„ O z n a j m i a m , że k o c h a m . . . " ; p r ó b ą w y m u s z e n i a o d p o w i e d z i ,
n i c z y m w ś r e d n i o w i e c z n y m rycerskim w y z w a n i u ; chęcią s p r o w o
k o w a n i a działań: „czyż nie w a r t jestem uczucia, skoro..." A może
t o deklaracja, licytacja hierarchii? Kto m ó w i , kto jest adresatem?
Jaki jest cel? Inaczej - c o znaczy, że m ó w i ę , piszę, maluję znaki
i n a w e t nie muszę ich p o d p i s y w a ć ?
W e d ł u g Teresy S k u b a l a n k i te w ł a ś n i e s p o n t a n i c z n e napisy
w y p e ł n i a j ą przede w s z y s t k i m f u n k c j e ekspresywne. W y d a j e się
jednak, że klasyfikacja f u n k c j i m o w y i języka w e d ł u g Buhlera- J a k o b s o n a , nie wystarcza w t ł u m a c z e n i u t a k i c h działań.
W y p o w i e d z i , takie jak p r z y t o c z o n e p o p r z e d n i o , d o s k o n a l e
ilustrują w a r t o ś c i u j ą c y stosunek d o p r z e d m i o t u i adresata k o m u
nikatu. O s o b l i w o ś ć o w e g o w a r t o ś c i o w a n i a polega na j e g o
kreacyjnym wymiarze: stwarzania, p o d p o r z ą d k o w y w a n i a , o s w a
jania, z a c z a r o w y w a n i a otaczającego Kosmosu i o s ó b w ł a ś n i e
dzięki s ł o w n e m u g e s t o w i . „ O b i e k t y w n y " , m e c h a n i c y s t y c z n y
świat zamienić się ma w p o z n a w a l n y i bezpieczny lebenswelt: t o
ludzki świat, w k t ó r y m u s t a n a w i a się porządek, znaczenia,
w a r t o ś c i , międzyludzkie s t o s u n k i .
Z n a k i i napisy takie przykleja się d o miejsc przestrzeni. Nie są
o n e już jednak, „ n o m i n a l n y m i " , a u t o n o m i c z n y m i k o m u n i k a t a m i ,
nie s t a n o w i ą też „ z a s t ę p n i k ó w " d e s y g n a t ó w . Przeciwnie - t o
desygnaty, jak L e ś m i a n o w s k a łąka „raz nazwana p o imieniu,
rozpozna się w ś r ó d reszty p r z e s t w o r u " , tak i t u w naszym
lebenswelt,
bo „ d o t k n ą ł e m ich myślą s w ą " ( L e o n a r d C o h e n ) .
Pisanie służy a n t r o p o l o g i c z n e m u okiełznaniu świata. Napisy
p o m a g a j ą w b e z p i e c z n y m w n i m istnieniu.
Krajobraz szkoły - korytarze z obrazami, g a b l o t k a m i i gazetkami
ś c i e n n y m i . „Szata i n f o r m a c y j n a " : dziecko ma dobrze się o r i e n
t o w a ć , gdzie jest gabinet muzyczny, gdzie p o k ó j nauczycielski
i toaleta. M a także p o d l e g a ć p e r m a n e n t n e m u w y c h o w a w c z e m u
o d d z i a ł y w a n i u . Trzeba w c i ą ż d o niego m ó w i ć . Żeby jednak
usłyszało, musi najpierw samo p r z e m ó w i ć , odnaleźć się w prze
strzeni. I z n ó w będą napisy: w toaletach, na ścianach, na ł a w k a c h
w y r y t e scyzorykiem, w g n i e c i o n e d ł u g o p i s e m . M o ż e t o być trupia
g ł ó w k a i napis: „ U w a g a ! s z k o ł a ! " „ W a m p i r szuka h o n o r o w e g o
k r w i o d a w c ę k r w i ! " „ D z i e w c z y n y jesteście g ł u p i e ! - A ty jeszcze
głupszy! - J a k ty, t o nikt nie jest taki g ł u p i ! " „ С С С Р Cygan
Cygance Cyce Pieści" „ D e m p s e j i M e k p i s " „ W o l ę h... orać pole
niż się uczyć w takiej szkole" „Erosy na l o s y "
Krajobraz w y p e ł n i o n y jest „ o f i c j a l n y m i " inskrypcjami, t o f r a g
m e n t y czegoś, c o s w o i m istnieniem p r z e d m i o t o w y m w y p r z e d z a
zjawienie się n o w e g o mieszkańca przestrzeni. To n a p i s y - p r z e d m i o t y , f r a g m e n t y Kosmosu. To posłania, które przynależą d o sfery
„ i c h " , instytucji. Jak cała przestrzeń świata i ta w y m a g a podjęcia
z a b i e g ó w zawłaszczenia, tzn. u p o r z ą d k o w a n i a , w p i s a n i a w nią
siebie. Trzeba w niej w y z n a c z y ć s w o j e c e n t r u m , p o s t a w i ć znak
istnienia. Z przestrzeni trzeba uczynić „ A n t r o p o k o s m o s " - z c e n t
rum i różnymi d r o g a m i . "
Inskrypcje układają się w z d u m i e w a j ą c e k o m p o z y c j e . M o ż n a
b y ł o b y je k l a s y f i k o w a ć w e d ł u g f u n k c j i , f o r m y p o d a w c z e j , o b e c
ności p i k t o g r a m ó w itd. M o ż n a w t e d y b y ł o b y m ó w i ć np. o „ w y -
znaniach m i ł o s n y c h " , b l u ź n i e r s t w a c h , przezwiskach, o b s c e n a c h ,
n a z w a c h z e s p o ł ó w , s a m o c h o d ó w , d i a l o g a c h , sentencjach. Kla
syfikacja musi zostać p r z e p r o w a d z o n a , aby s p r e c y z o w a ć dalsze
ustalenia, teraz jednak w y p a d a poprzestać na z a r y s o w a n i u jednej
z m o ż l i w y c h interpretacji zjawiska.
Czasem, na jednej płaszczyźnie znajdują się o b o k siebie teksty
r ó ż n o r o d n e i t w o r z ą o s o b l i w e silva rerum, collage, s w o i s t y
n o t a t n i k istnienia:
,,Odra P a n y "
„Baby do garów - 8 marca"
„ J e s t e ś z d o l n y m c z ł o w i e k i e m - t o p o c o ci jeszcze d z i e w c z y n y "
,,Hevimetal"
„ S e r c e i strzała t o znak p e d a ł a "
„ W r ó ć d o mnie - Lesser"
„ Z a b i j policjanta w s o b i e "
„ S z k o ł a i kości t o znak miłości ( O p o l e , w i a t a k o ł o szkoły
podstawowej, 1989)
W większości z n i c h m o m e n t „ r a d o s n e j t w ó r c z o ś c i " , ulegania
w y z w a n i u pustej ściany, w y d a j e się p o t w i e r d z a ć p o w r a c a j ą c e
stale intencje. Natura horret vacuum. Horror
vacui w y z w a l a
potrzebę działania p o r z ą d k u j ą c e g o , o s w a j a j ą c e g o świat. To nie
kwestia metafizycznego dreszczu, lecz a n t r o p o l o g i c z n a koniecz
ność. „ A k t y w a n d a l i z m u " m o g ą o k a z y w a ć się gestami egzysten
cjalnej afirmacji przestrzeni, c h o ć w y n i k a j ą z o s o b l i w e g o prze
kształcenia „ l ę k u " tak jak o p i s y w a ł g o w opozycji d o „ s t r a c h u "
A n t o n i Kępiński. W o s i e d l o w e j „ b l o k o w a c i z n i e " to strach, a nie
lęk jest psychiczną r z e c z y w i s t o ś c i ą . P r z e d m i o t o w y porządek
miejskiej przestrzeni, n a w e t z jej a n o n i m o w y m i , o f i c j a l n y m i
napisami, można o d c z u w a ć j a k o a n t r o p o l o g i c z n ą pustkę.
18
Osiedle, jak całe miasto, jest przestrzenią skrajnie u p o r z ą d
k o w a n ą . To tekst, który s w o j ą sztucznością, k o n w e n c j o n a l n o ś cią, zdaje się być najbardziej nienaturalny i w y p r o d u k o w a n y .
J e g o a n t r o p o l o g i c z n y p r o g r a m o d p o w i a d a kartezjańskiej, i n
strumentalnej w y o b r a ź n i w s p ó ł c z e s n e g o c z ł o w i e k a . O d p o w i a d a
także - w kategoriach e p i s t e m o l o g i c z n y c h - „ i n s t r u m e n t a l n e j
r a c j o n a l n o ś c i . " N a s t a w i e n i e na s p r a w n o ś ć i praktycyzm t e g o
p r o g r a m u znajduje u d o k o m e n t o w a n i e w informacyjnej szacie
- p o w i a d a m i a n i e i a p e l a t y w s t a n o w i ą g ł ó w n e przesłanie n a p i
s ó w : nazw ulic, g i g a n t y c z n y c h n u m e r ó w na b l o k a c h , z n a k ó w
drogowych, szyldów.
19
Przez s w o j ą p r z e d m i o t o w o ś ć i a u t o n o m i c z n o ś ć znaki te w t a
piają się w przestrzeń. Gest dzieci m a l u j ą c y c h ściany, d o r o s ł y c h
z d o b i ą c y c h m a l u n k a m i b a l k o n y b l o k ó w , jest j a k b y w t ó r n y m
zabiegiem o s w a j a n i a , w y z n a c z a n i a „ l u d z k i e g o w y m i a r u " w „ n a
t u r a l n e j " , „ u p r z e d m i o t o w i o n e j " przestrzeni miasta.
Znaki i napisy „ s p o n t a n i c z n e " służą w i ę c zawłaszczeniu prze
strzeni. Porządek i granice w y z n a c z o n e zostają przez inskrypcje
i z d o b n i c z e i n w e n c j e u ż y t k o w n i k ó w . To j e g o w t ó r n e o s w a j a n i e
jest d o k ł a d n y m , f u n k c j o n a l n y m o d p o w i e d n i k i e m działania m a g i
c z n e g o . W t y m być może streszcza się j e d n a z p o d s t a w o w y c h
f u n k c j i magii. Sama czynność pisania jest realizacją magicznej
f u n k c j i m o w y , „ k t ó r a - jak pisał badacz - przejawia się w naszej
kulturze najczęściej w postaci r ó ż n e g o rodzaju t a b u i eufemiz
m a c h , a jej celem jest p o r z ą d k o w a n i e świata na p o d s t a w i e
bieżących potrzeb ludzi ( p r z y k ł a d e m k o m u n i k a t ó w , w k t ó r y c h
f u n k c j a ta w y s t ę p u j e za znaczącym nasileniem są t z w . w y l i c z a n k i
dziecięce)."
20
P o d o b n i e rzecz u j m o w a ł B r o n i s ł a w M a l i n o w s k i , akcentując
r ó w n i e ż emocje, które w t a k i m działaniu są z a w a r o w a n e : „ W c z e
sne s ł o w a u ż y w a n e w d z i e c i ń s t w i e są ź r ó d ł e m ekspresji, a c o
ważniejsze, s k u t e c z n y m s p o s o b e m działania. Dziecko żyje
w ś w i e c i e s k u t e c z n y c h s ł ó w . Podczas g d y dla d o r o s ł y c h , w p e w
n y c h sytuacjach, s ł o w a m o g ą stać się realną siłą - w t y m sensie, że
ich w y p o w i e d z e n i e jest r ó w n o z n a c z n e z b e z p o ś r e d n i m działa
niem f i z y c z n y m - dla dziecka są o n e takie zawsze. Dają m u
zasadniczą w ł a d z ę nad rzeczywistością i dostarczają s k u t e c z n y c h
ś r o d k ó w poruszania, przyciągania l u b o d p y c h a n i a p r z e d m i o t ó w
z e w n ę t r z n y c h i w y w o ł y w a n i a zmian w e w s z y s t k i c h elementach
otoczenia."
21
W l u d o w y m m a g i c z n y m ś w i a t o p o g l ą d z i e mieściły się działania
p o d o b n e . „(...) d a w n i e j - pisze D o r o t a S i m o n i d e s - w y p i s y w a n o
w n i e w i d o c z n y c h miejscach d o m u , o b o r y , magiczne s ł o w a , które
miały m o c a p o t r o p e i c z n ą . Były t o następujące brzmienia: Sator,
A r e p o , Tenet, Opera, R o t a s . "
A p o t r o p e i c z n y sens umieszczania inskrypcji był o c z y w i s t y .
Gesty ośmieszania i o d p o w i a d a n i a na nie w e w s p ó ł c z e s n y c h
napisach, umieszczania ich w o k r e ś l o n y c h miejscach, f u n k c
j o n a l n i e t a m t y m g e s t o m o d p o w i a d a j ą . Na ł a w k a c h m ł o d s z y c h
klas znajdują się np. takie napisy silnie e m o c j o n a l n i e n a c e c h o w a
ne, w k t ó r y c h znaczenia s ł o w n i k o w e s ł ó w m o g ą być d z i e c i o m
prawie niedostępne:
22
23
„Irena to szmata"
„Jacek to dziwkarz"
„Kryska t o k u r w a "
„ T u siedziałem, t u pisałem, t u s w e życie z m a r n o w a ł e m " .
Czarowanie świata d o t y c z y ć może kilku różnych działań. M o ż e
c h o d z i ć o w y m u s z e n i e spełnienia się b u ń c z u c z n y c h o ś w i a d c z e ń
k i b i c ó w (o czym pisał Barańczak), o p o j e d y n e k na s ł o w a -ośmieszania, przekleństwa. Przede w s z y s t k i m służy w y z n a c z a
niu g w a r a n t u j ą c y c h p o c z u c i e bezpieczeństwa granic s w o j e g o ,
a w i ę c u p o r z ą d k o w a n e g o i r o z p o z n a w a l n e g o świata. Nie można
także w y k l u c z y ć , że ostateczny p o z i o m znaczenia k u l t u r o w e g o
działań i ś w i a t o p o g l ą d u m a g i c z n e g o s p r o w a d z a się d o u s e n s o w nienia społecznie t w o r z o n e g o ś w i a t a .
21
P o w o d ó w u p r a w i a n i a n a p i s o w e j t w ó r c z o ś c i może być jeszcze
wiele. W n o w e l i M r o ż k a Ostatni husarz - bohater o w ł a d n i ę t y jest
ideą politycznej w a l k i . A że posiada r o m a n t y c z n e w y o b r a ż e n i e
0 potędze s ł o w a , na c h w i l ę n a w e t nie s p o c z y w a w s w y m
niebezpiecznym i służącym także samorealizacji procederze:
myląc p r z e c i w n i k ó w , zamyka się w p u b l i c z n y c h toaletach, aby
t a m umieszczać s w e p ł o m i e n n e inskrypcje. G d y przez d z i w n ą
z m o w ę w r o g a , zamknięto szalety - o d w a ż n i e kreśli napisy na
ś n i e g u . M r o ż k o w s k i żart odsyła d o terapeutycznej m o ż l i w o ś c i
opisu j ę z y k o w e j działalności, tu c e l o w o pomijanej. R ó w n i e ż
d l a t e g o , że posiada o b f i t ą już literaturę. Obscena, w u l g a r y z m y ,
s t a n o w i ą jeden z g ł ó w n y c h t e m a t ó w „sztuki k l o z e t o w e j "
25
1 w o g ó l e w s z e l k i c h n a p i s ó w n a ś c i e n n y c h . Tak s k o m e n t o w a ł tę
s p r a w ę J a m e s Barkę: „ C h a m s k i e f o r m y o r g a n i z o w a n i a przez
sztukę ś w i a d o m o ś c i i w r a ż l i w o ś c i seksualnej mają d ł u g i r o d o
w ó d . W dzisiejszej Brytanii manifestują się n a j d o b i t n i e j na
ścianach ubikacji p u b l i c z n y c h . Czy na w s i , czy w m a ł y m lub
w i e l k i m mieście, gdzie t y l k o ubikacje oferują k a w a ł e k w o l n e j
ściany, znaleźć można teksty i rysunki wyrażające g w a ł t , n i e n a
w i ś ć , obrzydzenie, w s t r ę t i pogardę, uciechę, rozkosz, pragnienie
i śmieszność p ł c i . " Jest to „ w e r b a l n a i graficzna ekspresja
płciowa."
26
2 7
Napisy łamiące t a b u p r z y w o i t o ś c i t o o c z y w i s t e d o w o d y złego
s m a k u , gry i n s t y n k t ó w , mentalności i p o z i o m u kultury. G d y
o g l ą d a się p o d o b n e inskrypcje na s z k o l n y c h ł a w k a c h , m a l u n k i
w p o d r ę c z n i k a c h i g r y z m o ł y m ł o d s z y c h dzieci, można w n i c h
zobaczyć także i inny p o z i o m użycia języka. Ł a m a n i e t a b u
p r z y z w o i t o ś c i j ę z y k o w e j , przekraczanie granic w s t y d u - często
m e c h a n i c z n e i naśladowcze, służy w istocie d o o b r o n y t a b u
o w i e l e ważniejszego, być może o r g a n i z u j ą c e g o p o d s t a w o w e
struktury w a r t o ś c i określonej s u b k u l t u r y .
Z a u w a ż y ł a t o Hanna S z e w c z y k pisząc o subkulturze m ł o d z i e
ż o w e j . O s o b l i w o ś c i jej k o d ó w mieszczą się w s k ł o n n o ś c i d o
b u d o w a n i a s y s t e m ó w „ m o w y t a j e m n e j " . Z n a k i - g e s t y znaczą
w niej często przez sam fakt p o j a w i a n i a się, a nie przez odesłania
d o p o w s z e c h n i e a k c e p t o w a n e j semantyki. Szczególna zaś rola
przypada pisaniu: „ S ł o w o napisane jest n i e o d w o ł a l n e , nie m o ż n a
się g o w y p r z e ć , przekształcić, zmienić s e n s u . "
28
Szacunek d o u t r w a l o n e g o znaku nie w y n i k a z j e g o n o m i n a l n o ści czy d e i k t y c z n o ś c i , t o przede w s z y s t k i m w i a r a w j e g o magiczność. O b s c e n y w m ł o d z i e ż o w y c h tekstach m o g ą w i ę c oznaczać
o b r o n ę t a b u amore sacro przez ostentację m ó w i e n i a o amore
profano. Ten j ę z y k o w y w y b i e g nie w y c z e r p u j e znaczeń nieprzy
z w o i t y c h n a p i s ó w : może być, o czym w s p o m i n a n o , także m a g i
c z n y m , e m o c j o n a l n i e n a c e c h o w a n y m gestem. S e m a n t y k a o g r a
nicza się w t e d y d o e m o c j o n a l n e j aury - b l u ź n i e r s t w o , przekleńst
w o t o p o r z ą d k o w a n i e świata w e d ł u g magicznej w i a r y w s p r a w
cze m o ż l i w o ś c i g e s t ó w . „Sator, A r e p o , Tenet, Opera, R o t a s " - t o
s ł o w a - a m u l e t y , które mają bronić, o b r a ź l i w e - p o w i n n y działać
czynnie. S ł o w n i k ( p o s z u k i w a n i e e t y m o l o g i i ) n i e w i e l e t u przesą
dza.
31
D w a w n i o s k i w tej materii muszą w y n i k a ć z lektury n a p i s ó w .
„naszego ś w i a t a " , granic
kompetencji
i bezpieczeństwa.
Są
Ostentacja w p o s ł u g i w a n i u się o b s c e n a m i , o b o j ę t n o ś ć o d r y s o -
gestami, które wykreślając s o c j o p s y c h o l o g i c z n e granice, obszar
w a n y c h z n a k ó w , n a z w z e s p o ł ó w , znaki agresji, b l u ź n i e r s t w a ,
w ich w n ę t r z u czynią d o m e n ą s w o j s k o ś c i , miejscem w s p ó l n o t y .
m o g ą służyć d o b u d o w a n i a w s p ó l n o t y , społeczności, g r u p y ,
Radosne i d r a m a t y c z n e eksklamacje p o z w a l a j ą wierzyć
która zna klucz d o języka t a j e m n e g o . Na ścianach powtarzają się
w ł a s n e istnienie, są b o w i e m gestami w p i s y w a n i a się w świat,
u p o r c z y w i e konstrukcje składające się z serca, i n i c j a ł ó w prze
p o t w i e r d z a n i a s w o j e j o b e c n o ś c i , w szarym, u t y l i t a r n y m i a n o n i
d z i e l o n y c h z n a k i e m d o d a w a n i a i j a k o suma litery W M , czasem
m o w y m świecie.
w y n i k może być inny - W R M , ale o b o k może p o w s t a ć W S R M . Te
Taka była geneza subway
graffiti
we
style w sztuce w s p ó ł c z e s n e j :
skróty są licytacją i afirmacją m i ł o ś c i : W i e l k a M i ł o ś ć - W i e l k a
„ W w y p a d k u a u t o r ó w graffiti najważniejszy jest fakt, że w ich
R o m a n t y c z n a M i ł o ś ć - W i e c z n a Szalona R o m a n t y c z n a M i ł o ś ć .
w ł a s n y c h oczach - p o d p i s y przez nich składane były piękne, że
29
O t o napisy, które p o s t r o n n e m u c z y t e l n i k o w i nie p o w i e d z ą nicze
były dziełami sztuki. Robiąc jeszcze j e d e n krok w ich kierunku
g o , a t y m , którzy znają klucz nie oznajmią nic p o n a d t o , c z e g o
m o ż n a p o w i e d z i e ć , że nie b y ł o to dzieło sztuki p o d p i s a n e , ale
wcześniej nie wiedzieli. Znaki a d r e s o w a n e są d o
s p e ł n i o n e w s a m y m fakcie p o d p i s u . "
p o t w i e r d z a j ą zakorzenienie w n i e j .
wspólnoty,
3 1
Napisy, bazgranina na ścianach t o gesty i n d y w i d u a l i z m u , który
30
Rekonesans w ś w i a t n a p i s ó w zaledwie przeprowadził rozpoz
najbardziej potrzebuje
potwierdzenia
przez w p i s a n i e się
we
nanie materii, z której o c z y w i s t o ś c i ą p r z y c h o d z i n a m o b c o w a ć na
w s p ó l n o t ę . S w o i m gestem z a c z a r o w u j ę świat, żeby o w a I w o n a
c o dzień. Jej niezauważalna, stała natarczywość w y w o ł u j e gesty
chciała mnie kochać, żeby „ n a s i " w y g r a l i , a Irka była gorsza, inna,
s p r z e c i w u i o d r z u c e n i a . O w e „ a k t y w a n d a l i z m u " m o g ą być dla
poza naszą grupą. M a g i c z n o ś ć jest głoszeniem afirmacji g r u p y ,
o b s e r w a t o r a w a ż n y m i przesłaniami. Zaświadczają o stanie k u l
d o której należę i która gest m ó j o d c z y t a i będzie w i e d z i e ć , c o
tury, ś w i a d o m o ś c i
znaczy konstrukcja z r a d o s n y m serdecznym p i k t o g r a m e m :
i mentalności
ich a u t o r ó w i c z y t e l n i k ó w .
Napisy w y d a j ą się być f u n k c j o n a l n y m o d p o w i e d n i k i e m d a w n y c h
g e s t ó w m a g i c z n y c h . J a k w t r a d y c y j n y m ś w i a t o p o g l ą d z i e - służą
I + P = WSRM
zawłaszczeniu przestrzeni, jej w a l o r y z a c j i , tj. w y t y c z e n i u granic
P R Z Y P I SY
Nasze napisy niestety nie są tak bogate, jak przytoczone przez
M.F. w „ T y g o d n i k u K u l t u r a l n y m " ( 2 2 maja 1 9 8 8 , s. 1 4 ) .
S. K o ł a c z k o w s k i , Nasz stosunek estetyczny do poezji
ludo
wej, ( w : ) tenże. Portrety i zarysy literackie. W a r s z a w a 1 9 6 8 .
P r e z e n t o w a n y szkic jet pierwszą przymiarką d o w i ę k s z y c h
s t u d i ó w . Stąd w y n i k a j e g o o g r a n i c z o n y zakres - przyjęcie jednej
t y l k o , a n t r o p o l o g i c z n e j p e r s p e k t y w y i t o w kategorii teorii p o
trzeb. Kwestie inne - charakterystyki r o z m a i t y c h o d m i a n , klasyfi
kacje t e k s t ó w , p r o b l e m y teoretyczne (akty m o w y , k o m u n i k a
cja...), p y t a n i a historyczne, f u n k c j o n o w a n i e w ramach „ k o n t r k u l t u r y " , s w o i s t e j anarchiczności n a p i s ó w , p o w i ą z a n i e z tradycjami
karnawalizacji kultury - t o t y l k o niektóre p r o b l e m y , które roz
w i j a n e będą później.
J.S. B y s t r o ń , Napisy, ( w : ) tenże, Tematy, które mi
odradzano.
Warszawa 1980.
T. S k u b a l a n k a , Język napisów miejskich na tle
polszczyzny
potocznej,
( w : ) Miejska polszczyzna
mówiona.
Metodologia
badań, K a t o w i c e 1 9 7 6 , s. 6 7 .
J . Lalewicz, Napis i wypowiedź,
„ T e k s t y " , 1 9 7 3 nr 1, s. 104.
Wiąże się z t y m p e r s p e k t y w a g o d n a o s o b n y c h przemyśleń.
Uprzedmiotowienie to przypomina jeden z ważnych dylematów
n o w o ż y t n e j estetyki - m i m e t y c z n o ś c i , ale także i t w o r z e n i a
a r t e f a k t ó w ( J . B i a ł o s t o c k i , Pięć wieków
myśli o sztuce. W a r
s z a w a 1 9 7 6 , t u : „Barok":
styl, epoka, postawa).
Kwestia pers w a z y j n o ś c i bądź p r o d u k o w a n i a p r z e d m i o t ó w w ł ą c z a j ą c y c h się
w porządek natury, k o r e s p o n d u j e z n a s t a w i e n i a m i racjonalistycz
n y m i . Tu zaczynają się pułapki i n s t r u m e n t a l n y c h p o s t a w w o b e c
K o s m o s u (R. K w a ś n i c a , Dwie racjonalności.
Od filozofii sensu ku
pedagogice
ogólnej, W r o c ł a w 1 9 8 7 ) .
Barańczak, W kręgu stadionu: „Nasza wola - Polska
gola!",
( w : ) tenże, Czytelnik ubezwłasnowolniony,
Paryż 1 9 8 3 , s. 4 4 .
Tamże, s. 4 5 .
T. S k u b u l a n k a , op. cit.
R. K w a ś n i c a , o p . cit., K.T. Toeplitz, Kartezjusz, sierota, ( w : )
Kartezjusz, Rozprawa o metodzie. W a r s z a w a 1 9 8 0 .
W . Lubas, Badania nad językiem
mieszkańców
Katowic,
( w . ) Miejska polszczyzna...,
o p . cit.; B. D u n a j , Sytuacja
komuni
kacyjna a zróżnicowanie
polszczyzny
mówionej, „ J ę z y k P o l s k i "
LXV ( 1 9 8 5 ) , z. 2 - 3 ; R. Hoggart, Spojrzenie na kulturę
robotniczą
w Anglii, W a r s z a w a 1 9 7 6 .
J , Dorst, Si/a życia. Warszawa 1 9 8 7 .
L. S t o m m a , Antropologia
ku/tury wsi polskiej XIX wieku.
W a r s z a w a 1 9 8 6 ; A. Zadrożyńska, Powtarzać
czas
początku.
W a r s z a w a 1 9 8 5 ; J . L o t m a n , O pojęciu przestrzeni
geograficznej
w średniowiecznych
tekstach staroruskich,
„ T e k s t y " , 1 9 7 4 nr 3.
1
2
3
4
5
8
7
8
9
1 0
1 1
1 2
1 3
32
I
R. K w a ś n i c a , o p . cit.
J.S. B y s t r o ń , o p . cit.
J . Olędzki, Znaki istnienia, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R.
XXXIX, 1 9 8 5 , nr 1-2.
D. S i m o n i d e s , Śląski antropokosmos
ludowy, „ K w a r t a l n i k
Opolski" (w druku).
Jest t o t e n sam p r o b l e m m e c h a n i z m u z d e g e n e r o w a n y c h
w a r t o ś c i , c o zamiana kategorii „ k a t h a r s i s " na „ r e l a k s " , które
opisał B. S u ł k o w s k i , Zabawa. Studium socjologiczne.
Warszawa
1985.
R. K w a ś n i c a , op. cit., por. także, Człowiek w nauce współ
czesnej. Rozmowy
w Castelgandolfo.
Paris 1 9 8 8 .
J . B a n a c h , Konstruowanie
irecepcja wypowiedzi
językowej,
Wrocław 1984.
B. M a l i n o w s k i , Ogrody koralowe
i ich magia. Język
magii
i ogrodnictwa,
[ w : ] Dzieła, t. 5, Warszawa 1 9 8 7 , s. 115.
D. Simonides, Wierzenia i zachowania
przesądne,
[w:]
Folklor G ó r n e g o Śląska, K a t o w i c e 1 9 8 9 , s. 2 7 2 .
F. Kotula, Smieciarze,
„ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R. X I I I ,
1 9 5 9 , nr 1-2.
P. Berger, T. L u c k m a n , Społeczne tworzenie
rzeczywistości.
Warszawa 1983.
S. Mrożek, Opowiadania,
Kraków 1974.
Polityczność o w y c h n a p i s ó w także b y w a p r o b l e m a t y c z n a .
O t o inskrypcja z k o ń c a XIX w i e k u p r z y p o m n i a n a (?) w d w o r
c o w y m szalecie ( 1 9 8 9 ) :
Sraj Polaku c o masz siły
Niech w i e Europa cała
Że ze w s z y s t k i c h w o l n o ś c i jakie były
Ta ci j e d n a pozostała.
J . Barkę, Pornografia i sprośność w literaturze i społeczeńst
wie, „ L i t e r a t u r a na ś w i e c i e " , 1 9 7 3 , nr 8 - 9 s. 1 7 8 .
H. Szewczyk, O niektórych
tekstach subkultury
uczniows
kiej, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R. X X X V I I , 1 9 8 3 , nr 3 - 4 , s. 1 9 6 .
N a p i s - z n a k staje się p u b l i c z n ą w ł a s n o ś c i ą . M o ż n a g o w i ę c
u n i e w a ż n i ć , p r z e l i c y t o w a ć w o d w r a c a j ą c y m geście ośmieszenia.
Wystarczy dopisać d o miłosnej deklaracji: „ S e r c e i strzała t o znak
p e d a ł a " . Słownikowe znaczenie s ł ó w nie jest t u istotne - w a ż n i e j
szy sam gest, zmiana już istniejącego napisu.
P o d o b n i e jest z adresatem haseł k i b i c ó w s p o r t o w y c h , S.
Barańczak, op.cit.
W. J a w o r s k a , Kilka uwag o folklorze plastycznym
w środo
wisku miejskim, „ P o l s k a Sztuka L u d o w a " , R. X L I , 1 9 8 7 , nr 1-4.
1 4
1 5
1 6
1 7
1 8
1 9
2 0
2 1
2 2
2 3
2 4
2 5
2 6
2 7
2 8
2 9
3 0
3 1
