Cyfrowa Etnografia

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1133.pdf

Media

Part of Recenzje / ETNOGRAFIA POLSKA 1985 t.29 z.1

extracted text

R

E

C

E

N

Z

„Etnografia

Polska",

J

E

t. X X I X :

1985,

z. 1

P L I S S N 0071-1861

KAISU
ing

JAAKKOLA,

Christmas.

An

Muuttuva

ethnological

joulu.

study),

Kansatieteellinen

tutkimus

(The

chang­

K a n s a t i e t e e l l i n e n A r k i s t o 28, H e l s i n k i

1977,

ss. 384, fotografie, tabele, r y c i n y , m a p y .

Kansatieteellinen
kres

tematyczny

terialną

Arkisto

(Archiwum

tego s e r y j n e g o

Ludoznawcze)

wydawnictwa

wychodzi

jest s z e r o k i

r.

Za­

obejmuje kulturę

ma­

(budownictwo, rolnictwo, hodowla, p o ż y w i e n i e ) , d u c h o w ą
ł

rodzinne), s p o ł e c z n ą

oraz h i s t o r i ę e t n o g r a f i i . D w a

doczekały

się

recenzji

w

Drescben

in

Finnland,

Helsinki

Finnland

unter

besonderer

1956»);

natomiast

fragment

keista.

Kansatieteellinen

Untersuchung),

polskiej

pracy
się na

(tańce i

obrzędy
Arkisto

(Hilkka

Vallinheimo,
schwedischer

Sulo

Haltsonena,

(Über

finnische

zawartość

1934

tomy Kansatieteellinen

fachowej

1955 *; V e e r a

Beriicksichtigung

tutkielma

składającej

literaturze

od

Vilppula,
Das

Spinnen

Tradition,

Suomalaisista

Zauberzeichnen.

drugiego t o m u serii,

Das
in

Helsinki
taikamerVolskundliche

został

opubliko­

4

w a n y w t. 36 „ L u d u " .
P r a c a Muuttuva
joulu
traktuje o w s p ó ł c z e s n e j formie i przemianach ś w i ą t
B o ż e g o N a r o d z e n i a . D o t y c z y ona d w ó c h m i a s t e c z e k w p ł n . c z ę ś c i d o l i n y K y m i
( p ł d . - w s c h . F i n l a n d i a ) — K u u s a n k o s k i (22 tys. m i e s z k a ń c ó w ) oraz K o u v o l a (26 tys.).
Historia tych miast z w i ą z a n a b y ł a z p r z e m y s ł e m drzewnym i obsługą w ę z ł a k o ­
lejowego. O b a te m i a s t a z a m i e s z k i w a ł a n i e d u ż a l i c z b a l u d n o ś c i s z w e d z k i e g o po­
c h o d z e n i a (w 1970: 270 o s ó b w K u u s a n k o s k i oraz 53 osoby w K o u v o l a ) . P o c z ą t k i
o s a d n i c t w a s z w e d z k i e g o n a t y m obszarze s i ę g a j ą lat s i e d e m d z i e s i ą t y c h u b i e g ł e g o
stulecia — pierwszego etapu industrializacji p o ł u d n i o w e j Finlandii.
Mniejszość
szwedzka w Kuusankoski
i K o u v o l a z a c h o w y w a ł a p r z e z s z e r e g d z i e s i ą t k ó w lat
s i l n ą w i ę ź w e w n ą t r z g r u p o w ą , poczucie o d r ę b n o ś c i w s t o s u n k u do l u d n o ś c i f i ń s k i e j
oraz n i e k t ó r e o d m i e n n e z w y c z a j e . I n f o r m a c j e te s ą o t y l e istotne, ż e z a i n t e r e s o ­
wanie zwyczajami B o ż e g o Narodzenia z a p o c z ą t k o w a n e zostało obserwacjami K a i s u
Jaakkoli, poczynionymi w ł a ś n i e w ś r ó d ludności s z w e d z k o j ę z y c z n e j .
G ł ó w n y m ( p i e r w o t n i e j e d y n y m ) c e l e m p r a c y b y ł o w y k r y c i e , czy p o d z i a ł n a d w i e
g r u p y j ę z y k o w e : f i ń s k ą i s z w e d z k ą , z n a l a z ł odbicie w z w y c z a j a c h B o ż e g o N a r o ­
dzenia, oraz w y k a z a n i e , k t ó r e z n i c h w y s t ę p u j ą p o w s z e c h n i e , k t ó r e n a t o m i a s t
rzadko. W trakcie p o r z ą d k o w a n i a m a t e r i a ł ó w i opracowywania k s i ą ż k i o k a z a ł o s i ę
konieczne przeprowadzenie s t u d i ó w w zakresie innowacji i dróg ich upowszech­
niania, jak r ó w n i e ż ukazanie znaczenia z w y c z a j ó w okresu B o ż e g o Narodzenia w ż y ­
ciu m i e j s c o w e j l u d n o ś c i .
5

1

P o d z i a ł n a p o d s t a w i e zamieszczonego w r e c e n z o w a n e j p r a c y i n d e k s u z a w a r ­
tości Kansatieteellinen Arkisto.
R e c . Z . S t a s z c z a k , „ L u d " , t. 45: 1960, s. 382-384.
* R e c . H . B i t t n e r - S z e w c z y k o w e j , „ L u d " , t. 48: 1963, s. 506-513.
S. H a 11 s"o n e n, O jednym
jińskim
znaku
magicznym,
„ L u d " , t. 36:
1946,
s. 313-315.
P i e r w o t n y cel p r a c y z o s t a ł z r e a l i z o w a n y w znacznie w i ę k s z y m stopniu n i ż
w s p o m n i a n e cele w t ó r n e .
8

4

6

240

RECENZJE

P o d s t a w ę bazy m a t e r i a ł o w e j s t a n o w i ł y w y n i k i k i l k u n a s t o l e t n i c h o b s e r w a c j i oraz
r e z u l t a t y b a d a ń a n k i e t o w y c h p r z e p r o w a d z o n y c h w 1969 r . U z y s k a n o 280 o d p o w i e ­
d z i n a ankiety. P r a w i e wszyscy respondenci byli w y z n a n i a ewangelickiego i nale­
ż e l i do g r u p y ś r e d n i o z a m o ż n y c h i z a m o ż n y c h . W i ę k s z o ś ć z n i c h s t a n o w i l i p r a ­
c o w n i c y K y m i K y m m e n e L t d . , r e p r e z e n t u j ą c y g ł ó w n i e zawody techniczne i ekono­
m i c z n e . O g ó ł o s ó b , k t ó r e o d p o w i e d z i a ł y n a a n k i e t ę , podzielono n a c z t e r y g r u p y :
S z w e d z i (60), F i n o w i e (110), l u d n o ś ć d w u j ę z y c z n a (30), g r u p a k o n t a k t o w a (80) —
n a l e ż a ł y do n i e j osoby p o s ł u g u j ą c e s i ę zasadniczo t y l k o j ę z y k i e m f i ń s k i m , lecz
u t r z y m u j ą c e s t a ł e i c z ę s t e k o n t a k t y z ludno' cią s z w e d z k o j ę z y c z n ą . M a t e r i a ł y u z y s ­
k a n e w w y n i k u obserwacji i przeprowadzonych b a d a ń ankietowych uzupełniono
dodatkowymi w y w i a d a m i i wypracowaniamf. m ł o d z i e ż y szkolnej.
W p r a c y w y k o r z y s t a n o b o g a t ą (fińska i z a g r a n i c z n ą ) l i t e r a t u r ę e t n o g r a f i c z n ą
i s o c j o l o g i c z n ą (bibliografia z a m i e s z c z o n a n a k o ń c u k s i ą ż k i z a w i e r a i m p o n u j ą c ą
l i c z b ę ok. 600 pozycji). W c e l u u w z g l ę d n i e n i a h i s t o r y c z n y c h u w a r u n k o w a ń z w y ­
c z a j ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h s i ę g n i ę t o do m a t e r i a ł ó w z a w a r t y c h w w y c h o d z ą c y c h
od p o c z ą t k u X X w . c z a s o p i s m a c h k o b i e c y c h . B y ł o to s z c z e g ó l n i e p r z y d a t n e w b a ­
daniach nad innowacjami, gdyż prasa odegrała niemałą rolę w
propagowaniu
n i e k t ó r y c h z w y c z a j ó w ( s k ł a d a n i e p r e z e n t ó w , w y k o n y w a n i e sposobem
domowym
różnorodnych dekoracji świątecznych)
K s i ą ż k a s k ł a d a się z trzech r o z d z i a ł ó w . W pierwszym, m a j ą c y m j e d n o c z e ś n i e
c h a r a k t e r w s t ę p u , zdefiniowane z o s t a ł y g ł ó w n e terminy u ż y w a n e w p r a c y ora^
z a p r e z e n t o w a n o p o d s t a w o w e teorie w y k o r z y s t a n e przez a u t o r a , t j . t e o r i ę w a r t o ś c i ,
t o ż s a m o ś c i (praktykowanie z w y c z a j ó w u ł a t w i a c z ł o w i e k o w i o d p o w i e d ź na pytanie
„ k i m jestem?"), k o m u n i k a c j i ( s p o ł e c z e ń s t w o i s t n i e j e t y l k o w k o m u n i k a c j i i dzidki
niej), d r a m a t u . O k r e ś l a j ą c metodologiczne z a ł o ż e n i a p r a c y K a i s u J a a k k o l a k o ­
r z y s t a z o s i ą g n i ę ć socjologii a m e r y k a ń s k i e j ( g ł ó w n i e z a ś z o p r a c o w a ń H . D u n c a T i a i K . B u r k e ' a ) w zakresie b a d a ń nad charakterem ś w i ą t B o ż e g o Narodzenia
w U S A . N a w i ą z u j ą c do w y n i k ó w b a d a ń t y c h a u t o r ó w , t r a k t u j e on s y s t e m z w y ­
c z a j ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h jako swoisty dramat. Proponuje w ł a s n ą (opartą c z ę ś ­
ciowo na modelu H . Duncana) w e r s j ę e l e m e n t ó w s k ł a d o w y c h dramatu, w y o d r ę b ­
n i a j ą c p i ę ć k l u c z o w y c h c z y n n i k ó w : o p r a w a (scena i role), m a n i f e s t a c j e ( z a c h o w a ­
n i a i przedmioty p e ł n i ą c e o k r e ś l o n ą r o l ę w systemie z w y c z a j ó w ś w i ą t e c z n y c h ) ,
w a r t o ś c i , r e ż y s e r z y (osoby, g r u p y s p o ł e c z n e o r a z i n s t y t u c j e d e t e r m i n u j ą c e c h a r a k ­
ter d r a m a t u ) , n a t u r a d r a m a t u ».
7

8

Z a p r e z e n t o w a n y s p o s ó b r o z u m i e n i a d r a m a t u ś w i ą t w y z n a c z a j e d n o c z e ś n i e po­
z i o m y analizy oraz w e w n ę t r z n y u k ł a d p o z o s t a ł y c h części pracy. Rozdział drugi ma
z a s a d n i c z o c h a r a k t e r f a k t o g r a f i c z n y — p r z e d s t a w i a opisy p o s z c z e g ó l n y c h z w y c z a ­
j ó w oraz w n i o s k i d o t y c z ą c e p o w s z e c h n o ś c i i c h w y s t ę p o w a n i a w w y d z i e l o n y c h g r u ­
p a c h l u d n o ś c i . W p a r t i i tej podzielono okres ś w i ą t e c z n y n a t r z y e t a p y : od po­
c z ą t k u A d w e n t u do 23 g r u d n i a , od w i g i l i i B o ż e g o N a r o d z e n i a do ostatniego d n i a
r o k u , od 1 s t y c z n i a do T r z e c h K r ó l i (u F i n ó w ) l u b d n i a Ś w . K n u t a — 13 s t y c z n i a
(u S z w e d ó w ) .
, 0

•

P o d s t a w o w ą m e t o d ą w y k o r z y s t a n ą w tej c z ę ś c i p r a c y (jak r ó w n i e ż p o d s t a w o ­
w ą m e t o d ą c a ł e g o o p r a c o w a n i a ) jest m e t o d a s t a t y s t y c z n a . M e t o d y : a n a l i t y c z n o - p o r ó w n a w c z a oraz socjologiczna z a j m u j ą m i e j s c e d r u g o r z ę d n e . W y e k s p o n o w a n i e m e -

e

P r a s a p i ę t n o w a ł a r ó w n i e ż p i j a ń s t w o i s p o ż y w a n i e nadmiaru jedzenia.
H . D. D u n c a n , Communication
and Social
Order, N e w Y o r k 1962;
tenże,
Symbols
in Society, N e w Y o r k 1972.
K . B u r k e , A Grammar
of Motives,
N e w Y o r k 1945; t e n ż e ,
Permanence
and Change.
An Anatomy
of Purpose,
L o s A l t o s K a l i f o r n i a 1945.
W e d ł u g K a i s u J a a k k o l i u k a z a n i e n a t u r y d r a m a t u jest r ó w n o z n a c z n e z p o d ­
s u m o w a n i e m poprzednich czterech p o z i o m ó w analizy.
R o z d z i a ł ten s t a n o w i 3/4 c a ł e j p r a c y .
7

8

9

1 0

241

RECENZJE

1 1

l o d y statystycznej decyduje o o r y g i n a l n o ś c i p r a c y . F a k t ten uzasadnia przedsta­
w i e n i e w a ż n i e j s z y c h w y n i k ó w z a s t o s o w a n i a tej metody. G ł ó w n y m c e l e m a n a l i z y
e t a t y s t y c z n e j b y ł o u k a z a n i e stopnia u p o w s z e c h n i e n i a
poszczególnych
zwyczajów
•w czterech w y d z i e l o n y c h g r u p a c h l u d n o ś c i ( s z c z e g ó l n i e z a ś u k a z a n i e r ó ż n i c w c h a ­
r a k t e r z e d r a m a t u b o ż o n a r o d z e n i o w e g o u F i n ó w i S z w e d ó w ) . N a podstawie k r y t e ­
r i u m p o w s z e c h n o ś c i w y s t ę p o w a n i a wydzielono cztery grupy z w y c z a j ó w : powszech­
n e ( p r a k t y k o w a n e p r z e z w i ę c e j n i ż 75% rodzin), d o ś ć p o w s z e c h n e
(praktykowane
p r z e z 50-75% rodzin), r a c z e j r z a d k i e (25-50% rodzin) oraz r z a d k i e ( p r a k t y k o w a n e
j j r z e z m n i e j n i ż 25% r o d z i n ) .
A n a l i z a p r z e p r o w a d z o n a p r z e z K a i s u J a a k k o l ę w y k a z a ł a w s p o s ó b niezbity,
ż e d o s z ł o do bardzo d u ż e g o stopnia u n i f i k a c j i w z a k r e s i e z w y c z a j ó w b o ż o n a r o ­
dzeniowych między ludnością fińską i mniejszościami s z w e d z k o j ę z y c z n y m i w K u ­
u s a n k o s k i i K o u v o l a . I s t o t n i e j s z e r ó ż n i c e m a j ą j e d y n i e c h a r a k t e r i l o ś c i o w y (sto­
p i e ń upowszechnienia zwyczaju) i d o t y c z ą zaledwie k i l k u n a s t u p r z y k ł a d ó w . P o w ­
szechny w ś r ó d S z w e d ó w udział w n a b o ż e ń s t w i e k o ś c i e l n y m w pierwszym dniu
ś w i ą t oraz picie głogi
( c z e r w o n e g o z a p r a w i o n e g o k o r z e n i a m i w i n a ) -— to z w y c z a j e
raczej rzadkie u F i n ó w . Podobnie k s z t a ł t u j e się upowszechnienie p o c a ł u n k u i toa­
s t u noworocznego.
Ś w i e c e a d w e n t o w e •— d o ś ć p o w s z e c h n e
wśród Szwedów —
u l u d n o ś c i f i ń s k i e j w y s t ę p u j ą rzadko. Natomiast powszechne dla F i n ó w zwyczaje,
t a k i e j a k : ś w i ą t e c z n a sauna, odwiedzanie cmentarza w pierwszy d z i e ń joulu i p a ­
l e n i e ś w i e c n a g r o b a c h , s t o s o w a n i e d e k o r a c j i z w a n e j himmeli
(zawieszane u s u f i t u
ozdobne f i g u r y w y k o n a n e z k a w a ł k ó w s ł o m y n a w l e c z o n y c h n a n i t k i — o g ó l n o fiński symbol B o ż e g o Narodzenia), u l u d n o ś c i s z w e d z k o j ę z y c z n e j w y s t ę p u j ą raczej
rzadko.
1 г

Natomiast w p r z y p a d k u zdecydowanej w i ę k s z o ś c i o m a w i a n y c h przez K a i s u
J a a k k o l ę z w y c z a j ó w , s t o p i e ń i c h u p o w s z e c h n i e n i a jest podobny d l a w s z y s t k i c h c z t e ­
r e c h g r u p ( r ó ż n i c e nie w i ę k s z e n i ż 25%). A n a l i z a s t a t y s t y c z n a w y k a z a ł a r ó w n i e ż ,
że powszechnymi zwyczajami b o ż o n a r o d z e n i o w y m i w badanych miastach są: s k ł a ­
d a n i e p r e z e n t ó w , w y s y ł a n i e z n a j o m y m k a r t e k ś w i ą t e c z n y c h oraz k w i a t ó w , u m i e s z ­
czanie w izbach choinek, dekorowanie m i e s z k a ń s ł o m i a n y m i figurami g n o m ó w
(tontuu),
k o m p o z y c j a m i z szyszek, g a ł ą z e k i w i ó r k ó w d r z e w n y c h , s t a w i a n i e n a
s t o ł a c h k w i a t ó w ( h i a c y n t y i t u l i p a n y ) . P o w s z e c h n e jest s e r w o w a n i e w y s t a w n e g o
•obiadu w i g i l i j n e g o z s z e r e g i e m z w y c z a j o w y c h p o t r a w : s u s z o n y dorsz, o w s i a n k a ,
s z y n k a , p o t r a w k a z b r u k w i , k o m p o t z s u s z o n y c h S i w e k , „ p i e r o g i k a r e l s k i e " (piirakka) z r ó ż n o r o d n y m n a d z i e n i e m . D o tej g r u p y z w y c z a j ó w n a l e ż ą r ó w n i e ż : d o m o w y
w y p i e k ciast, o b d a r z a n i e dzieci ł a k o c i a m i , p o d a w a n i e m l e k a , w i n a i p i w a
(olutta)
do s t o ł u ś w i ą t e c z n e g o , p o z o s t a w i a n i e r e s z t e k p o ż y w i e n i a ś w i ą t e c z n e g o
domowym
i d z i k i m z w i e r z ę t o m ( n a u w a g ę z a s ł u g u j e z w y c z a j w y s t a w i a n i a p r z e d domem,
snopka zboża dla p t a c t w a ) .
l ł

Do grupy z w y c z a j ó w o k r e ś l o n y c h przez K a i s u J a a k k o l ę jako dość powszechne
n a l e ż ą : ś p i e w a n i e lub s ł u c h a n i e h y m n u Hosanna w p i e r w s z ą n i e d z i e l ę adwentu,
odwiedzanie d o m ó w przez ś w . K l a u s a (Mikołaja) — nazywanego t e ż
joulupukki
( n a z w a oznacza „ k o z ł a b o ż o n a r o d z e n i o w e g o " i n a w i ą z u j e do d a w n e j f o r m y tego
z w y c z a j u , gdy osoba r o z n o s z ą c a p o d a r u n k i w y s t ę p o w a ł a w p r z e b r a n i u z w i e r z ę c y m ) ,
p i c i e w ó d k i w czasie ś w i ą t .

1 1

W E t n o g r a f i i f i ń s k i e j b y ł to p i e r w s z y p r z y k ł a d z a s t o s o w a n i a tej metody n a
t a k s z e r o k ą s k a l ę . W p o l s k i e j l i t e r a t u r z e e t n o g r a f i c z n e j nie m a p r a c y , k t ó r a m o g ł a ­
b y s t a n o w i ć o d p o w i e d n i k Muuttuva
joulu pod t y m w z g l ę d e m .
O g r a n i c z a m o m ó w i e n i e w n i o s k ó w d o t y c z ą c y c h r ó ż n i c w stopniu u p o w s z e c h ­
n i e n i a z w y c z a j ó w do d w ó c h g r u p l u d n o ś c i : S z w e d ó w i F i n ó w (dane d o t y c z ą c e
l u d n o ś c i d w u j ę z y c z n e j i grupy kontaktowej r e p r e z e n t o w a ł y w i e l k o ś c i p o ś r e d n i e )
T ę g r u p ę z w y c z a j ó w p r e z e n t u j ę p r a w i e w c a ł o ś c i , g d y ż d e c y d u j e ona w n a j ­
w i ę k s z y m stopniu o charakterze ś w i ą t .
l z

1 8

16 — Etnografia Polska, t. 29 z. 1

D o grup}' z w y c z a j ó w o k r e ś l o n y c h j a k o r a c z e j r z a d k i e (dotyczy
wszystkich'
grup) zaliczono: p r z e s t r z e g a n i e z a s a d y s p o ż y w a n i a t y l k o jednego p o s i ł k u w d z i e ń
w i g i l i j n y , p o d a w a n i e p o t r a w z w ę g o r z a i grochu, w i e s z a n i e w oknie d e k o r a c j i
w f o r m i e g w i a z d y b e t l e j e m s k i e j , m o c o w a n i e do sufitu ozdobionej w s t ą ż k a m i i p a s ­
k a m i b i b u ł k i korony z igliwia, lepienie d o m k ó w z ciasta .
14

Wreszcie takie elementy dramatu B o ż e g o Narodzenia, jak w y ś c i g i na saniach
w d r u g i d z i e ń ś w i ą t , s p o ż y w a n i e c h l e b a moczonego w t ł u s z c z u po g o t o w a n e j s z y n ­
ce (dopp i grytari) — p o w s z e c h n e n i e g d y ś z w y c z a j e l u d o w e — zaliczone z o s t a ł y
do g r u p y r z a d k o w y s t ę p u j ą c y c h ( p r a k t y k o w a n e p r z e z m n i e j n i ż 25°/o r o d z i n ) .
T a k i sam stopień upowszechnienia
r e p r e z e n t u j e z w y c z a j l a n i a roztopionego
wosku, n a w o d ę i w r ó ż e n i a z c i e n i a r z u c a n e g o n a ś c i a n ę . W grupie tej z n a j d u j e s i ę
t e ż s p o r a l i c z b a i n n o w a c j i , np. d e k o r o w a n i e c h o i n k i j u ż n a k i l k a dni p r z e d B o ­
ż y m N a r o d z e n i e m , u s t a w i a n i e m i n i a t u r k i ż ł o b u n a stole, z a m i e s z c z a n i e w oknie
ozdobnej l a t a r e n k i oraz „ k r z y ż a ś w . T o m a s z a " , p o d a w a n i e pieczonego i n d y k a na.
stół ś w i ą t e c z n y .
T r z e c i r o z d z i a ł pracy z a t y t u ł o w a n y „ C h a r a k t e r ś w i ą t B o ż e g o Narodzenia", s t a ­
n o w i ą c y j e d n o c z e ś n i e z a k o ń c z e n i e , z a w i e r a w n i o s k i a u t o r a o d n o ś n i e do e t n i c z n y c h
cz3*nników k s z t a ł t u j ą c y c h charakter z w y c z a j ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h , dróg trans­
misji innowacji, systemu w a r t o ś c i d e t e r m i n u j ą c e g o a k t u a l n ą f o r m ę i f u n k c j ę dra­
m a t u ś w i ą t e c z n e g o , istoty s a m e g o d r a m a t u .
W n i o s k i d o t y c z ą c e e t n i c z n y c h u w a r u n k o w a ń z w y c z a j ó w joulu s ą b e z p o ś r e d n i m
n a w i ą z a n i e m do w y n i k ó w z a s t o s o w a n i a metody s t a t y s t y c z n e j . P o z w a l i ł y one a u t o ­
r o w i n a s t w i e r d z e n i e , ż e nie m a istotnych r ó ż n i c j a k o ś c i o w y c h p o m i ę d z y g r u p ą
s z w e d z k o j ę z y c z n ą i l u d n o ś c i ą f i ń s k ą pod w z g l ę d e m z w y c z a j ó w
bożonarodzenio­
w y c h . I s t n i e j ą tylko dwa elementy, k t ó r e w y s t ę p u j ą u l u d n o ś c i s z w e d z k o j ę z y c z n e j ,
nie w y s t ę p u j ą n a t o m i a s t u F i n ó w — s ą n i m i : obchody u r o c z y s t o ś c i ś w . Ł u c j i
(13 g r u d n i a ) oraz p r z y g o t o w y w a n i e
n o w o c z e s n e j d e k o r a c j i ś w i ą t e c z n e j tro,
hopp
och karlek
( w i a r a , n a d z i e j a i m i ł o ś ć ) , k t ó r ą jest k o m p o z y c j a t r z e c h m o t y w ó w :
k r z y ż a , k o t w i c y i s e r c a . J e d n a k ż e oba te z w y c z a j e zaliczone z o s t a ł y do g r u p y
r z a d k i c h ( p r a k t y k o w a n e z a l e d w i e . p r z e z ok. 10% S z w e d ó w ) . N i e s t w i e r d z o n o n a t o ­
m i a s t ż a d n e g o z w y c z a j u , k t ó r y b y ł b y c h a r a k t e r y s t y c z n y t y l k o i w y ł ą c z n i e dla
lińskiej ludności Kuusankoski i Kouvola.
Analiza statystyczna w y k a z a ł a r ó w n i e ż , że w ś r ó d z w y c z a j ó w B o ż e g o N a r o ­
dzenia jest z n a c z n a l i c z b a i n n o w a c j i . G r u p ą , k t ó r a p r z y j ę ł a w i ę k s z ą l i c z b ę n o w y c h
z w y c z a j ó w , s ą F i n o w i e (19); n a t o m i a s t S z w e d z i p r z y j ę l i i c h m n i e j (9). N a j w i ę k s z ą
rolę w upowszechnianiu innowacji o d e g r a ł y ś r o d k i masowego przekazu, m n i e j s z ą
h a n d e l i p l a c ó w k i k u l t u r a l n e , z n i k o m ą z a ś — k o n t a k t y osobiste.
Z g r o m a d z e n i e odpowiedzi n a p y t a n i a : „ C o d l a l u d z i o z n a c z a j ą ś w i ę t a B o ż e g o
N a r o d z e n i a ? D l a c z e g o obchodzi s i ę je m o ż l i w i e n a j b a r d z i e j u r o c z y ś c i e ? " , p o z w o l i ł o
K a i s u J a a k k o l i n a odtworzenie systemu w a r t o ś c i d e c y d u j ą c y c h o ż y w o t n o ś c i z w y ­
c z a j ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h oraz o c h a r a k t e r z e d r a m a t u ś w i ą t e c z n e g o . S y s t e m t e n
z a w i e r a n a s t ę p u j ą c e e l e m e n t y : h e d o n i s t y c z n e ( o k a z j a do u c z t o w a n i a ) , l u d y s t y c z n e
(rozliczne m o ż l i w o ś c i z a b a w y ) , patriotyczne, l o k a l n e ( m o ż l i w o ś ć
zamanifestowania
r o d z i m y c h z w y c z a j ó w ) , z d r o w o t n e ( u c i e c z k a od s t r e s ó w , j a k i e niesie ze s o b ą c o ­
d z i e n n o ś ć ) , i n t e g r u j ą c e ( m o ż l i w o ś ć s p ę d z e n i a c z a s u w gronie r o d z i n n y m i o d w i e d z e ­
nia - z n a j o m y c h ) , estetyczne. N i e m a ł ą r o l ę o d g r y w a t e ż w t y m s y s t e m i e w a r t o ś c i
c h ę ć n a w i ą z a n i a do k u l t u r y z a c h o d n i o e u r o p e j s k i e j
oraz m o ż l i w o ś ć
udoskonalania
o s o b o w o ś c i i o k r e ś l e n i a m i e j s c a j e d n o s t k i w s p o ł e c z e ń s t w i e (teoria t o ż s a m o ś c i ) .
Tak
Jaakkoli

1 4

z r e k o n s t r u o w a n y s y s t e m w f c r t o ś c i z n a l a z ł odbicie
o d n o ś n i e do n a t u r y d r a m a t u B o ż e g o N a r o d z e n i a .

we wnioskach
W zakończeniu

Informacje d o t y c z ą c e z w y c z a j ó w w y s t ę p u j ą c y c h rzadko
rzadko) p o d a ł e m w uproszczeniu, w y b i e r a j ą c elementy bardziej

(względnie
istotne.

Kaisu
pracy

raczej

f i ń s k i e joulu z o s t a ł o o k r e ś l o n e j a k o „ b a j k o w y s p e k t a k l " (satunaytelmana)
spełnia­
j ą c y n a s t ę p u j ą c e f u n k c j e : z a b a w i a n i e l u d z i , uczenie i c h , u d o s k o n a l a n i e o s o b o w o ś c i ,
u ł a t w i a n i e jednostce o d n a l e z i e n i a s i ę w s p o ł e c z e ń s t w i e , s t w a r z a n i e w s p ó ł c z e s n e m u
c z ł o w i e k o w i o k a z j i do u c i e c z k i od r z e c z y w i s t o ś c i .
O s t a t e c z n e w n i o s k i n a temat n a t u r y ś w i ą t b o ż o n a r o d z e n i o w y c h m o g ą b u d z i ć
s p r z e c i w b a d a c z y (gł. e t n o g r a f ó w ) z a j m u j ą c y c h s i ę o b r z ę d o w o ś c i ą d o r o c z n ą . N i e c o
na p r z e k ó r p o d t y t u ł o w i p r a c y , k t ó r y b r z m i Studium
etnograficzne,
m a j ą one c h a ­
r a k t e r socjologiczny. J e s t to k o n s e k w e n c j ą n a d m i e r n i e s y n c h r o n i c z n e g o u j ę c i a te­
matu. Szersze u w z g l ę d n i e n i e informacji o z w y c z a j a c h B o ż e g o Narodzenia p r a k t y k o ­
w a n y c h w 2 pol. X I X w . oraz n a p o c z ą t k u obecnego s t u l e c i a r z u c i ł o b y dodatkowe
ś w i a t ł o n a i s t o t ę tego d r a m a t u . N a l e ż y w t y m m i e j s c u p o d k r e ś l i ć , ż e p r ó b a w y ­
k r y c i a istoty ś w i ą t b o ż o n a r o d z e n i o w y c h n a podstawie w y p o w i e d z i a n k i e t o w a n y c h
m o ż e u k a z a ć t y l k o c z ę ś ć p r a w d y , g d y ż nie w s z y s t k i e c z y n n i k i d e t e r m i n u j ą c e c h a ­
r a k t e r ś w i ą t s ą dostrzegane p r z e z m i e s z k a ń c ó w , a co n a j w a ż n i e j s z e , n a j c z ę ś c i e j
nie s ą one w ł a ś c i w i e oceniane ( n a d m i e r n e e k s p o n o w a n i e z n a c z e n i a c z y n n i k ó w h e ­
d o n i s t y c z n y c h niedocenienie w p ł y w u religii).
N i e u w z g l ę d n i e n i e m a t e r i a ł ó w f o l k l o r y s t y c z n y c h oraz fakt, ż e w i e r z e n i o w e p o d ­
łoże w i ę k s z o ś c i z w y c z a j ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h nie z o s t a ł o n a l e ż y c i e wyekspono­
w a n e , w z n a c z n y m stopniu u s z c z u p l a w a r t o ś ć p r a c y . P o n a d t o w u z u p e ł n i a j ą c y c h
i n f o r m a c j a c h n a temat genezy z w y c z a j ó w u d e r z a p o w i e r z c h o w n o ś ć w p o t r a k t o w a ­
niu s p r a w y z w i ą z k u zdecydowanej ich w i ę k s z o ś c i z t r a d y c y j n ą k u l t u r ą wsi.
P e w n e z a s t r z e ż e n i a budzi t e ż zastosowana p r z e z K a i s u J a a k k o l ę metoda s t a ­
tystyczna. P o s z c z e g ó l n e z e s p o ł y z w y c z a j ó w w y o d r ę b n i o n e na podstawie
stopnia
u p o w s z e c h n i e n i a s ą z b y t niejednorodne, g d y ż obok e l e m e n t ó w f a k t y c z n i e w a ż n y c h
z n a l a z ł o s i ę w n i c h sporo t a k i c h , k t ó r e m o ż n a z a l i c z y ć do m a ł o i s t o t n y c h s z c z e ­
g ó ł ó w nie m a j ą c y c h w p ł y w u n a k s z t a ł t o w a n i e c h a r a k t e r u d r a m a t u ś w i ą t e c z n e g o .
S p o w o d o w a n a t y m a t o m i z a c j a u t r u d n i a w y k o r z y s t a n i e p r z y j ę t e j p r z e z a u t o r a teo­
r i i k o m u n i k a c j i , k t ó r a p r z e w i d u j e b a d a n i e s y s t e m ó w , nie z a ś p o j e d y n c z y c h e l e ­
m e n t ó w . P o n a d t o z a u w a ż a l n e s ą p e w n e n i e ś c i s ł o ś c i typologiczne, w y r a ż a j ą c e s i ę
niekonsekwencją
w
o k r e ś l a n i u stopnia u p o w s z e c h n i e n i a
niektórych
zwyczajów.
Pomimo tych nielicznych m a n k a m e n t ó w wyeksponowanie metody statystycznej,
obok w y k o r z y s t a n i a r o z l e g ł e j bazy m a t e r i a ł o w e j i f a k t u z w r ó c e n i a u w a g i n a k u l ­
t u r ę m i e j s k ą p r z e z K a i s u J a a k k o l ę , s t a n o w i bez w ą t p i e n i a g ł ó w n ą z a l e t ę p r a c y .
K s i ą ż k a Muuttuva
joulu
jest bezsprzecznie w a r t o ś c i o w ą p r a c ą i n a l e ż a ł o b y
z a i n t e r e s o w a ć nią polskich e t n o g r a f ó w z a j m u j ą c y c h się kulturami p o z a s ł o w i a ń s k i m i oraz t y c h , k t ó r z y i n t e r e s u j ą s i ę p r z e m i a n a m i o b r z ę d o w o ś c i dorocznej w P o l s ­
ce ( m o ż l i w o ś ć p o r ó w n a n i a m e c h a n i z m ó w p r z e m i a n ) .
Specyficzne cechy z w y c z a j ó w b o ż o n a r o d z e n i o w y c h p o ł u d n i o w e j Finlandii, nie­
t y p o w e p o d e j ś c i e metodologiczne z a p r e z e n t o w a n e p r z e z K a i s u J a a k k o l i oraz k o n ­
t r o w e r s y j n e w n i o s k i o d n o ś n i e do n a t u r y d r a m a t u ś w i ą t e c z n e g o s p r a w i a j ą , ż e p r a c ę czyta się z d u ż y m zainteresowaniem.
Mieczysław

Trojan

S T A R Á DĚLNICKÁ P R A H A . ŽIVOT A K U L T U R A PRAŽSKÝCH D E L N l K t r
1848-1939, r e d . A . R o b e k , M . M o r a v c o v á , J . Š ť a s t n á , w y d . A c a d e m i a , P r a h a 1981.
ss. 311.
W c i ą g u ostatnich k i l k u n a s t u lat w w i e l u k r a j a c h E u r o p y znacznie w z r o s ł o z a i n t e r e s o w a n i e e t n o g r a f ó w i h i s t o r y k ó w p r o b l e m a t y k ą k u l t u r y robotniczej. S z c z e ­
g ó l n i e o ż y w i o n e i c i e k a w e b a d a n i a p r o w a d z o n e s ą w R F N - i e , A u s t r i i czy F r a n c j i ,
t a k ż e w kilku krajach socjalistycznych: N R D , Z w i ą z k u Radzieckim i C z e c h o s ł o w a -

244

RECENZJE

c j i . W ostatnim z w y m i e n i o n y c h k r a j ó w p o w r ó c o n o n a p o c z ą t k u l a t 7 0 - t y c h do
systematycznych b a d a ń z e s p o ł o w y c h — zakrojonych znacznie szerzej n i ż w latach
50-tych — prowadzonych i koordynowanych przez Instytut Etnografii i F o l k l o r y ­
s t y k i C z e c h o s ł o w a c k i e j A k a d e m i i N a u k ( C A V ) . P r z y j ę t y p r o g r a m b a d a ń jest a m ­
b i t n y ( c a ł o ś c i o w e poznanie r o z w o j u k u l t u r y robotniczej) i z tego t e ż w z g l ę d u m a
• c h a r a k t e r d ł u g o f a l o w y . P i e r w s z y z a s a d n i c z y etap b a d a ń — t r w a j ą c y o k o ł o 10 lat —
z o s t a ł w ł a ś n i e z a k o ń c z o n y . W i e ń c z y go s y s t e m a t y c z n i e i s t a r a n n i e
przygotowana
p r z e z d z i e w i ę c i u a u t o r ó w s y n t e z a Stará
dělnická
Praha,
którą poniżej przedsta­
wiam.
Nie z a j m ę się b l i ż e j scharakteryzowaniem procesu badawczego, k t ó r y dopro­
w a d z i ł do p o w s t a n i a tej b a r d z o i n t e r e s u j ą c e j i pod w i e l o m a w z g l ę d a m i b l i s k i e j
i d e a ł u m o n o g r a f i i opisowej. B r a k jest co p r a w d a tego e l e m e n t u w e w s t ę p i e p u b l i ­
k a c j i , ale n a s z y m e t n o g r a f o m z a ł o ż e n i a i p r z e b i e g b a d a ń n a d e t n o g r a f i ą
Pragi
(a t a k ż e B r n a i n i e k t ó r y c h m i a s t e c z e k S ł o w a c j i ) z n a n e j u ż s ą m . i n . z a r t y k u ł ó w
i n f o r m a c y j n y c h z a w a r t y c h w j e d n y m z ostatnich t o m ó w „ Ł ó d z k i c h S t u d i ó w E t n o ­
graficznych" . Ogólnie wypada j e d n a k ż e stwierdzić, że decyzja podjęcia z e s p o ł o ­
w y c h b a d a ń n a d k u l t u r ą k l a s y robotniczej P r a g i nie b y ł a p r z y p a d k o w a . W y n i k n ę ł a
z k i l k u p r z e s ł a n e k o k r e ś l o n y c h s p e c y f i k ą k s z t a ł t o w a n i a się klasy robotniczej i jej
.sposobu ż y c i a od p o ł o w y X I X w . do p i e r w s z y c h d z i e s i ę c i o l e c i X X w . g ł ó w n i e n a
p r z e d m i e ś c i a c h P r a g i (w b l i ż s z e j s t y c z n o ś c i z o k o l i c z n y m i w s i a m i n i ż ze s t a r y m i
centralnymi dzielnicami miasta). Zdecydowano s i ę na przeprowadzenie
intensyw­
nych b a d a ń etnograficznych g ł ó w n i e w w y b r a n y c h p r z e d m i e ś c i a c h Pragi: S m i c h o wie, Karlinie, Holeszowicach-Bubnach, Libeniu, Z y ż k o w i e , Nuslach i Wysoczanach,
s t a n o w i ą c y c h o d r ę b n e do p e w n e g o stopnia s p o ł e c z n o ś c i . P r o w a d z o n e t a m b a d a ­
n i a m i a ł y służyć osiągnięciu d w ó c h c e l ó w zasadniczych: poznaniu kultury prole­
t a r i a t u oraz o p i s a n i u p r o c e s u p r z e k s z t a ł c a n i a s i ę p r a s k i c h ś r o d o w i s k r o b o t n i c z y c h
w świadomą klasę społeczną.
1

W b a d a n i a c h t y c h nie ograniczono s i ę w y ł ą c z n i e do z b i e r a n i a m a t e r i a ł ó w te­
r e n o w y c h , e t n o g r a f i c z n y c h . S i ę g n i ę t o m o ż l i w i e j a k n a j s z e r z e j do ź r ó d e ł c h a r a k t e r y ­
s t y c z n y c h dla warsztatu historyka: prasy, p a m i ę t n i k ó w i beletrystyki, zgromadzo­
n o d o k u m e n t a c j ę i k o n o g r a f i c z n ą (fotografie, r y s u n k i , r e p r o d u k c j e m a l a r s t w a itp.)
o r a z e p i s t o l a r n ą z l a t 1830-1945. J a k d o b r a b y ł a to p o d s t a w a d l a s y s t e m a t y c z n y c h
b a d a ń niech ś w i a d c z y fakt, iż w latach 70-tych u k a z a ł o s i ę k i l k a d z i e s i ą t obszer­
n y c h a r t y k u ł ó w p r e z e n t u j ą c y c h m a t e r i a ł y t e r e n o w e (prace a n a l i t y c z n e ) oraz i n n e
ź r ó d ł a pod k ą t e m p r z y d a t n o ś c i do p r a c n a d s y n t e z ą . P r z y c z y n k i i w s t ę p n e r o z ­
w a ż a n i a tematyczne
publikowano
n a j c z ę ś c i e j w c z a s o p i ś m i e „ Č e s k ý L i d " oraz
w s p e c j a l n i e p o w o ł a n e j s e r i i E t n o g r a f i a K l a s y R o b o t n i c z e j (do 1980 r . u k a z a ł o
s i ę 10 t o m ó w ) s t a n o w i ą c e j e w e n e m e n t w s k a l i e u r o p e j s k i e j . W r o k u 1975 p r z y g o ­
t o w a n o w s t ę p n ą , m a t e r i a ł o w o - o p i s o w ą 3 - t o m o w ą w e r s j ę o p r a c o w a n i a nt. etnografii
r o b o t n i c z e j P r a g i (tzw. m a k i e t ę ) .
P r e z e n t o w a n a s y n t e z a w i e d z y o sposobie ż y c i a i k u l t u r z e p r a s k i e j k l a s y r o ­
b o t n i c z e j (od p o ł o w y X I X w . do I I w o j n y ś w i a t o w e j ) p o ś w i a d c z a f a k t s t o s u n k o w o
s z y b k o (co n i e z n a c z y p o ś p i e s z n i e ) i k o n s e k w e n t n i e
p r o w a d z o n y c h b a d a ń etno­
graficznych czy w ł a ś c i w i e etnograficzno-historycznych.
W i e l e t e ż w s k a z u j e n a to,
i ż w c i ą g u k i l k u n a j b l i ż s z y c h lat dobiegnie k o ń c a p r a c a n a d s y n t e z ą p o d o b n ą
w t r e ś c i , ale o d n o s z ą c ą s i ę do c a ł y c h Czech. J e s z c z e p ó ź n i e j p r z y j d z i e z a p e w n e
kolej n a S ł o w a c j ę i M o r a w y — t a m k o n t y n u o w a n e b a d a n i a n a d i n n y m i nieco s p o ­
ł e c z n o ś c i a m i r o b o t n i c z y m i (np. g ó r n i c z y m i ) w y d a j ą s i ę s t o s u n k o w o m n i e j z a a w a n ­
sowane.

1

P o r . A . R o b e k , M . M o r a v c o v á , Przyczynek
do badań
etnograficznych
•czeskiej klasy robotniczej,
„ Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , t. 21 (1979): 1982, s. 114119.

RECENZJE

245-

T y m c z a s e m z a j ą ć s i ę w y p a d a k s i ą ż k ą Stará
dělnická
Praha,
o p r a c o w a n i e m pod
w i e l o m a w z g l ę d a m i w etnografii k r a j ó w s o c j a l i s t y c z n y c h n o w a t o r s k i m , n a l e ż ą c y m
do b a r d z o dobrze u d o k u m e n t o w a n y c h w tej dziedzinie ( k u l t u r a robotnicza). M a j ą c
n a u w a d z e w ł a s n e , p o l s k i e o s i ą g n i ę c i a w tego r o d z a j u b a d a n i a c h m o ż n a z p e w n y m
d y s t a n s e m s p o j r z e ć n a s y n t e z ę etnografii robotniczej P r a g i . O z a l e t a c h i w a d a c h
o p r a c o w a n i a — o g ó l n y c h r z e c z j a s n a , bo w p r o b l e m y s z c z e g ó ł o w e nie m o g ę s i ę
z a g ł ę b i a ć nie z n a j ą c b e z p o ś r e d n i o ź r ó d e ł w y k o r z y s t a n y c h w p r a c y —• p o w i e m m o ż e
j u ż na k o ń c u r e c e n z j i . T e r a z n a t o m i a s t w a r t o p r z e d s t a w i ć z a s a d n i c z e w n i o s k i m e ­
r y t o r y c z n e u w y d a t n i o n e p r z e z s a m y c h a u t o r ó w syntezy. P r z e w a ż a j ą c a c z ę ś ć u o g ó l ­
nień została sformułowana
n a poziomie p o d s t a w o w y c h
stwierdzeń
sumujących
w i e d z ę o p o s z c z e g ó l n y c h dziedzinach życia r o b o t n i k ó w z u w z g l ę d n i e n i e m r e a l i ó w
i p o d ł o ż a historycznego p o s z c z e g ó l n y c h e t a p ó w r o z w o j u P r a g i ( p r z e m y s ł , u r b a n i ­
z a c j a , demografia), j a k i z u w z g l ę d n i e n i e m e t a p ó w k s z t a ł t o w a n i a s i ę k l a s y robot­
n i c z e j tego m i a s t a . D o p i e r o dalsze studia p o r ó w n a w c z e (inne c h a r a k t e r y s t y c z n e
ośrodki p r z e m y s ł o w e Czech, Moraw i S ł o w a c j i ) m o g ą dać m a t e r i a ł , a w dalszej
k o n s e k w e n c j i podobne syntezy, k t ó r e b ę d ą s t a n o w i ł y p o d s t a w ę w y s n u w a n i a u o ­
g ó l n i e ń w y ż s z e g o r z ę d u , b u d o w a n i a teorii r o z w o j u k u l t u r y m a s p r a c u j ą c y c h .
Z a k r e s t e m a t y c z n y s y n t e z y jest s z e r o k i i w y n i k a p r a w d o p o d o b n i e z podobnego
j a k w n a s z y m k r a j u u j m o w a n i a k u l t u r y w o g ó l e . Dlatego t e ż z a j ę t o s i ę b l i ż e j
k u l t u r ą m a t e r i a l n ą ( m i e s z k a n i e , u b i ó r , p o ż y w i e n i e ) i s p o ł e c z n ą (tzw. ż y c i e s p o ­
ł e c z n e , r o d z i n a ) oraz w z n a c z n e j m i e r z e d u c h o w ą (folklor s ł o w n y i m u z y c z n y —
p i e ś n i ) . I co c i e k a w e , d z i e d z i n y te s c h a r a k t e r y z o w a n o w n i e t y p o w e j ,
nieszablono­
w e j k o l e j n o ś c i : od k u l t u r y s p o ł e c z n e j do k u l t u r y m a t e r i a l n e j . N a j p i e r w z a p o z n a ­
j e m y s i ę z o r g a n i z a c j ą s p o ł e c z n ą i o b y c z a j a m i , n a k o n i e c z a ś ze ś r o d o w i s k i e m
m a t e r i a l n y m p r a s k i c h r o b o t n i k ó w . I nie jest to c h y b a u k ł a d p r z y p a d k o w y — w y ­
d a j e s i ę , i ż w ten s p o s ó b r e d a k t o r z y i a u t o r z y s y n t e z y c h c i e l i u w y p u k l i ć w i ę k s z ą
rolę samoorganizacji s p o ł e c z n e j i o b y c z a j o w o ś c i w w y o d r ę b n i a n i u się (emancypa­
cji) p r o l e t a r i a t u p r a s k i e g o j a k o k l a s y s p o ł e c z n e j n i ż s f e r y m a t e r i a l n e j . B y ł o b y
to
zarazem swoistym zerwaniem z osobliwym schematem wybijania na pierwszy plan
w e w s z e l k i c h o p r a c o w a n i a c h d o t y c z ą c y c h k l a s y robotniczej i j e j sposobu ż y c i a —
zgodnych rzecz j a s n a z m e t o d o l o g i ą m a r k s i s t o w s k ą — p r o b l e m a t y k i p o d s t a w b y t u
i m a t e r i a l n y c h r a m ż y c i a codziennego.
M o ż n a dostrzec j e s z c z e inne u z a s a d n i e n i e p r z y j ę t e g o u k ł a d u a r t y k u ł ó w s y n ­
tezy — po c z ę ś c i w s t ę p n e j , z ł o ż o n e j z d w ó c h a r t y k u ł ó w c h a r a k t e r y z u j ą c y c h r o z w ó j
l i c z e b n y i s k ł a d p r o l e t a r i a t u P r a g i oraz d y n a m i k ę p r o c e s u k s z t a ł t o w a n i a s i ę tegoproletariatu jako klasy s p o ł e c z n e j , w s p o s ó b nieomal naturalny i zarazem chyba
a t r a k c y j n y dla czytelnika m o ż n a b y ł o z a g ł ę b i ć s i ę w zagadnienia s p o ł e c z n o - o b y czajowe w y k a z u j ą c e najsilniejsze i b e z p o ś r e d n i e p o w i ą z a n i e z procesami e m a n c y ­
pacji robotników.
P o k a z a n i e procesu s p o ł e c z n e j i k u l t u r o w e j e m a n c y p a c j i p r o l e t a r i a t u P r a g i j e s t
chyba g ł ó w n y m i zarazem n a j c i e k a w s z y m zagadnieniem celowo w y s u n i ę t y m : n a
p i e r w s z y p l a n o p r a c o w a n i a . J e s t to zagadnienie bogato u d o k u m e n t o w a n e — w c a ­
ł e j z ł o ż o n o ś c i , d y n a m i c e , w i e l o e t a p o w o ś c i i w i e l o r a k o ś c i (liczne g r u p y i k a t e g o r i e
robotnicze u m i e j s c o w i o n e w p o s z c z e g ó l n y c h d z i e l n i c a c h i p r z e d m i e ś c i a c h m i a s t a ) .
Z > , a ż m y , że w X I X - w i e c z n e j Pradze d a d z ą się w y r ó ż n i ć cztery podstawowe k a t e ­
gorie l u d n o ś c i p r o l e t a r i a c k i e j : c h a ł u p n i c y z w i ą z a n i z t r a d y c y j n y m r z e m i o s ł e m , r o ­
botnicy m a n u f a k t u r , r o b o t n i c y p r z e m y s ł o w i oraz robotnicy r o l n i ( o b r z e ż a m i a s t a ,
okoliczne w s i e ) . Z r a z u (1 p o ł . X I X w.) p r o l e t a r i a t jest b a r d z o n i e l i c z n y , s t a n o w i
m n i e j n i ż 10*/o o g ó ł u m i e s z k a ń c ó w P r a g i . D o m i n u j ą liczebnie p r a c o w n i c y d r o b n y c h
w a r s z t a t ó w r z e m i e ś l n i c z y c h i m a n u f a k t u r t e k s t y l n y c h oraz k a r t o n i a r n i . E l i t ę p r o ­
l e t a r i a t u —• j e ś l i idzie o w a r u n k i ż y c i a — s t a n o w i l i w ó w c z a s w y s o k o k w a l i f i k o w a ­
n i robotnicy b u d o w l a n i o r a z d r u k a r z e . O k r e s r e w o l u c j i p r z e m y s ł o w e j , p r z y p a d a j ą ­
c y w C z e c h a c h na l a t a 60- i 70-te, p r z y n o s i coraz szybsze tempo r o z w o j u r ó ż n y c h

246

RECENZJE

d z i e d z i n p r z e m y s ł u n o w o c z e ś n i e zorganizowanego
— od tego c z a s u w
Pradze
( g ł ó w n i e na jej ó w c z e s n y c h p r z e d m i e ś c i a c h ) datuje s i ę znaczny r o z w ó j p r z e m y s ł u
maszynowego. Coraz w y r a ź n i e j tracą s w o j ą p o z y c j ę i liczebny u d z i a ł w ś r ó d pro­
l e t a r i a t u p r a s k i e g o d r u k a r z e . N a l a t a 70- 80-te p r z y p a d a z d a n i e m a u t o r ó w s y n t e z y
k s z t a ł t o w a n i e s i ę specyficznego, c h a r a k t e r y s t y c z n e g o d l a coraz l i c z n i e j s z e j i c o r a z
b a r d z i e j z r ó ż n i c o w a n e j s p o ł e c z n o ś c i r o b o t n i c z e j sposobu ż y c i a . S z c z e g ó l n i e l a t a
80-te, b ę d ą c e o k r e s e m k o n i u n k t u r y gospodarczej, p r z y n i o s ł y z n a c z n y p r z y r o s t l u d ­
n o ś c i p r z e d m i e ś ć P r a g i , gdzie element r o b o t n i c z y z a c z ą ł z d e c y d o w a n i e
przeważać
i tam g ł ó w n i e
ukształtował
swoisty
układ stosunków
społeczno-obyczajowych
i w ł a s n e ś r o d o w i s k o ż y c i a codziennego. P r z e d m i e ś c i a nie m i a ł y j e d n a k o w o ż j e d ­
nolitego c h a r a k t e r u , tu i ó w d z i e robotnicy p r z e m i e s z a n i b y l i n a d a l z d r o b n o m i e s z ­
c z a ń s t w e m czy t e ż l u d n o ś c i ą u t r z y m u j ą c ą s i ę z p r a c y n a r o l i . P o n a d t o n a s i l a ł o s i ę
z r ó ż n i c o w a n i e zawodowe s a m y c h r o b o t n i k ó w — g ł ó w n y m i g a ł ę z i a m i ó w c z e s n e g o
p r z e m y s ł u b y ł y : w ł ó k i e n n i c t w o , p r z e m y s ł chemiczny i garbarstwo, p r z e m y s ł m a ­
s z y n o w y oraz s p o ż y w c z y , t a k ż e d r z e w n y i p o l i g r a f i c z n y . U p o d s t a w k s z t a ł t o w a n i a
s i ę robotniczego sposobu ż y c i a bez w ą t p i e n i a t k w i ą t a k ż e z a c z ą t k i z r a z u ż y w i o ł o ­
wego, p ó ź n i e j b a r d z i e j zorganizowanego r u c h u robotniczego, w y k a z u j ą c e g o p o w i ą ­
z a n i e z m i ę d z y n a r o d o w y m r u c h e m s o c j a l i s t y c z n y m . T e n k o l e j n y , t r z e c i etap k s z t a ł ­
t o w a n i a s i ę k l a s y robotniczej w P r a d z e a u t o r z y k o ń c z ą n a d o n i o s ł y m w y d a r z e ­
n i u — p i e r w s z y c h o b c h o d a c h 1 M a j a (1890 г.), k t ó r e p o c z ą t k o w a ł y m a s o w y r u c h r o ­
botniczy w c a ł y c h C z e c h a c h . R o z w ó j tego r u c h u w okresie 1890-1914 j e s t w t y m
w y p a d k u w y s t a r c z a j ą c y m w y z n a c z n i k i e m czwartego etapu k s z t a ł t o w a n i a s i ę ( e m a n ­
c y p a c j i — t e r m i n ten, m o ż e b l i ż s z y istoty z a g a d n i e n i a , stosuje
konsekwentnie
A . R o b e k i i n n i a u t o r z y ) k l a s y robotniczej P r a g i . W t y m o k r e s i e l u d n o ś ć m i a s t a
p r z e k r a c z a g r a n i c ę 0,5 m i n . U s t a l a s i ę c h a r a k t e r y s t y c z n y s k ł a d s p o ł e c z n y m i a s t a —
stare centralne dzielnice zamieszkuje d r o b n o m i e s z c z a ń s t w o i inteligencja, w bardzo
m a ł y m stopniu w i e l k o p r z e m y s ł o w a k l a s a robotnicza, n a t o m i a s t w i ę k s z a c z ę ś ć p r z e d ­
m i e ś ć zostaje z d o m i n o w a n a w ł a ś n i e p r z e z r o b o t n i k ó w w i e l k o p r z e m y s ł o w y c h (nie­
r z a d k o w 55 do 65% i w i ę c e j — w s t o s u n k u do o g ó ł u l u d n o ś c i c z y n n e j z a w o d o ­
wo). Z a r a z e m n a s t ę p u j e dalsze w e w n ę t r z n e z r ó ż n i c o w a n i e ( p o l a r y z a c j a ) k l a s y r o ­
b o t n i c z e j — w y r a ź n i e w y o d r ę b n i a s i ę m.in. a r y s t o k r a c j a robotnicza
(zburżoaznieli
dělniký)
złożona z m o n t e r ó w i innych wysokokwalifikowanych specjalistów za­
t r u d n i o n y c h w p r z e m y ś l e m a s z y n o w y m i m e t a l o w y m ( w y s o k ą p o z y c j ę w ś r ó d elity
r o b o t n i c z e j m i e l i np. m a j s t r z y w r o d z ą c y m s i ę w t e d y p r z e m y ś l e s a m o c h o d o w y m ) .
J e s t to okres — podobnie j a k n a z i e m i a c h p o l s k i c h ( s z c z e g ó l n i e w K r ó l e s t w i e P o l ­
s k i m ) — n a s i l e n i a a k t y w n o ś c i p o l i t y c z n e j ( R e w o l u c j a 1905-1907, r u c h z w i ą z k o w y ) ,
s p o ł e c z n e j i k u l t u r a l n e j k l a s y r o b o t n i c z e j . A u t o r z y s y n t e z y z a u w a ż a j ą — co z n a j ­
d u j e n a s t ę p n i e odbicie w p o s z c z e g ó l n y c h z r ó ż n i c o w a n y c h t e m a t y c z n i e a r t y k u ł a c h —
i ż b y ł to okres r o z k w i t u zorganizowanego,
instytucjonalnego
życia
społecznego
i k u l t u r a l n e g o r o b o t n i k ó w , i d ą c e g o n i e j a k o w p a r z e ze s t o p n i o w y m z a n i k i e m p r z e ­
n i e s i o n y c h w c z e ś n i e j do ś r o d o w i s k r o b o t n i c z y c h — z n a c z n e j c z ę ś c i
zwyczajów
ludowych.
D o ś ć s z c z e g ó ł o w o pisze n a t o m i a s t o p o c z ą t k a c h e m a n c y p a c j i p r o l e t a r i a t u p r a s ­
k i e g o (w p o ł o w i e X I X w.) A . R o b e k . W c i e k a w y s p o s ó b u k a z u j e on z d e r z e n i e
d w ó c h k u l t u r — m i e s z c z a ń s k i e j (dawne tradycje praskie, swoiste dla d u ż e g o
m i a s t a i jego s p o ł e c z e ń s t w a ) oraz l u d o w e j — w ł a ś n i e w t w o r z ą c y m s i ę w ó w c z a s
ś r o d o w i s k u p r o l e t a r i a c k i m nowego t y p u . W w a r u n k a c h s t y c z n o ś c i z r z e m i o s ł e m
i zachowaniu k o n t a k t ó w z okolicznymi ś r o d o w i s k a m i wiejskimi, z k t ó r y c h w y ­
w i o d ł a s i ę zdecydowanie n a j w i ę k s z a c z ę ś ć r o b o t n i k ó w p r z e m y s ł o w y c h , rodziły s i ę
n o w e w z o r y ż y c i a rodzinnego (np. opartego n a z a s a d z i e swobodnego w y b o r u p a r t ­
n e r a ) , n o w e z w y c z a j e z w i ą z a n e z p r a c ą ( p r z y j ę c i e do g r o n a t o w a r z y s z y p r a c y ,
p e ł n o p r a w n y c h r o b o t n i k ó w ) , ż y c i e m t o w a r z y s k i m i s ą s i e d z k i m , w y p o c z y n k i e m czy
w s p ó l n ą z a b a w ą . A l e np. s t o s u n k o w o l i c z n e ś r o d o w i s k o r o b o t n i k ó w r o l n y c h z a -

RECENZJE

247

m i e s z k u j ą c y c h o b r z e ż a P r a g i n a d a l p o z o s t a w a ł o w k r ę g u silnego o d d z i a ł y w a n i a
w z o r ó w w i e j s k i c h , ludowych, d ł u ż e j podtrzymywano tam t r a d y c y j n e obyczaje, nor­
m y e t y c z n o - m o r a l n e nie u l e g a ł y tak s z y b k i e m u r o z l u ź n i e n i u , j a k w ś r ó d r o b o t n i ­
k ó w przemysłowych.
A . R o b e k w y o d r ę b n i a t r z y fazy e m a n c y p a c j i s p o ł e c z n o - p o l i t y c z n e j i k u l t u r o ­
w e j r o b o t n i k ó w p r a s k i c h — w sferze ś w i a d o m o ś c i i etosu. W p i e r w s z e j f a z i e r o ­
b o t n i c y u ś w i a d a m i a l i sobie p r z y n a l e ż n o ś ć do o g ó ł u s p o ł e c z n o ś c i c a ł e g o m i a s t a
( b ą d ź t e ż o k r e ś l o n e j d z i e l n i c y ) , a t a k ż e do o k r e ś l o n e j grupy, k t ó r a w y r a ż a ł a w ł a s ­
n y , o d r ę b n y stosunek do W i o s n y L u d ó w . W d r u g i e j fazie w y o d r ę b n i ł y s i ę j u ż r ó ż ­
ne grupy zawodowe — coraz w y r a ź n i e j r e z y g n u j ą c e z form organizacyjnych
i o b y c z a j u c e c h o w e g o , a t a k ż e z r y w a j ą c e stopniowo ze sposobem m y ś l e n i a oraz
w z o r a m i ż y c i a c h a r a k t e r y s t y c z n y m i dla r z e m i e ś l n i k ó w . Natomiast w trzeciej f a ­
zie — d o ś ć charakterystycznej dla p r z e ł o m u X I X i X X w. — narasta ś w i a d o m o ś ć
p r z y n a l e ż n o ś c i r o b o t n i k ó w do g r u p y s z e r s z e j , p o n a d z a w o d o w e j , n a s w ó j s p o s ó b
z o r g a n i z o w a n e j , co w y r a ż a s i ę p o s t a w a m i s o l i d a r n o ś c i o g ó ł u r o b o t n i k ó w ( z b i e ż n o ś ć
losu w s z y s t k i c h n i e m a l r o b o t n i k ó w w w a r u n k a c h kapitalistycznych) oraz z a c z ą t k a ­
m i i n t e r n a c j o n a l i z m u . D r o g ą do w ł a s n e j e m a n c y p a c j i b y ł o t w o r z e n i e o r g a n i z a c j i
i i n s t y t u c j i oraz f o r m z w y c z a j o w y c h s ł u ż ą c y c h r o b o t n i k o m , p o c z ą w s z y od z w y c z a ­
j ó w z w i ą z a n y c h z p r a c ą (np. vstupné;
hierarchia fabryczna; zwyczaj zwany
vana­
ra — s w o i s t a k o n t y n u a c j a z w y c z a j u c e c h o w e g o — n a u k a z a w o d u w
różnych
m i a s t a c h , k s z t a ł t o w a n i e s i ę s o l i d a r n o ś c i i w z a j e m n e j pomocy w z w i ą z k u z p r z y ­
n a l e ż n o ś c i ą do tej s a m e j z a ł o g i itp.), ż y c i e m t o w a r z y s k i m i
domowo-rodzinnym
( ś w i ę t o w a n i e w p r o w a d z e n i a s i ę do m i e s z k a n i a o r a z w e s e l , c h r z c i n ,
pogrzebów,
t a k ż e imienin) oraz w z a j e m n ą p o m o c ą i r o z w i n i ę t y m i k o n t a k t a m i s ą s i e d z k i m i ,
wreszcie z a c z ą t k a m i d z i a ł a l n o ś c i politycznej. Niemal p e ł n ą p a n o r a m ę
złożonego
i bogatego ż y c i a s p o ł e c z n e g o , od lat 60- i 70-tych z c o r a z l e p s z y m s k u t k i e m s a ­
m o d z i e l n i e organizowanego p r z e z s a m y c h r o b o t n i k ó w , p r z e d s t a w i a O. S k a l n i k o w a .
W tej c z ę ś c i s y n t e z y w y r a ż a s i ę n i e m a l c a ł a s p e c y f i k a k u l t u r y r o b o t n i c z e j P r a g i
p r z e ł o m u X I X / X X w. S t o s u n k o w o w c z e ś n i e (w p o r ó w n a n i u np. z p o l s k i m i w i ę k ­
s z y m i o ś r o d k a m i p r z e m y s ł o w y m i ) z a w i ą z u j ą s i ę p i e r w s z e s t o w a r z y s z e n i a robotnicze
(tzw. besedy
o bardzo szerokim zakresie d z i a ł a n i a s p o ł e c z n o - k u l t u r a l n e g o
czy
t e ż odborové
spolky,
będące swoistymi zalążkami ruchu związkowego). Rozwijają
s i ę c o r a z b a r d z i e j s p e c y f i c z n e (inne od c e c h o w y c h c z y t e ż l u d o w y c h ) z w y c z a j e
związane
ze s t o s u n k a m i z a w o d o w y m i ,
miejscem pracy, s ą s i e d z t w e m (ulica —
d o m — osiedle). W ą t e k o d r ę b n o ś c i r o b o t n i c z e j k o n t y n u o w a n y jest w a r t y k u l e po­
ś w i ę c o n y m problematyce rodziny (J. Svobodova, V . Scheufler). W tym obszernym
i w y c z e r p u j ą c y m opracowaniu spotkać się m o ż n a z wieloma i n t e r e s u j ą c y m i zja­
w i s k a m i i z w y c z a j a m i n i e m a l z u p e ł n i e do t e j p o r y n i e b a d a n y m i w Polsce. P r a w i e
j a k relacje o k u l t u r a c h egzotycznych m o ż e m y o d c z y t a ć fragmenty p o ś w i ę c o n e po­
działowi spadku w rodzinach lepiej sytuowanych r o b o t n i k ó w , ż y c i u samotnych
m a t e k i i c h n i e ś l u b n y c h d z i e c i c z y t e ż t o l e r o w a n i u r o d z i n n i e f o r m a l n y c h (tj. ż y ­
j ą c y c h n a hromádce,
na divoko),
wreszcie przebiegowi procesu w y c h o w a n i a dzie­
c i oraz r o z l e g ł e j p r o b l e m a t y c e gier i z a b a w d z i e c i ę c o - m ł o d z i e ż o w y c h . B a r d z o s o l i d ­
n i e i p r z e j r z y ś c i e a u t o r z y z g ł ę b i l i z a g a d n i e n i a typologii r o d z i n r o b o t n i c z y c h , w y ­
boru m a ł ż o n k a , z w y c z a j ó w i o b r z ę d ó w rodzinnych (także dorocznych s p ę d z a n y c h
w gronie r o d z i n y ) , s t o s u n k ó w m i ę d z y c z ł o n k a m i r o d z i n y b l i ż s z e j i d a l s z y m i k r e w ­
nymi.
B a r d z o i s t o t n y m e l e m e n t e m w z b o g a c a j ą c y m s y n t e z ę jest r o z d z i a ł p o ś w i ę c o n y
p i e ś n i o m f u n k c j o n u j ą c y m w ś r o d o w i s k u r o b o t n i c z y m P r a g i ( J . M a r k i ) . A u t o r do­
w i ó d ł — p o s ł u g u j ą c się szeregiem p r z y k ł a d o w y c h p i e ś n i — ż e ruch ś p i e w a c z y czy
z m i e n i a j ą c y się z czasem repertuar w y r a ż a ł w p e ł n i o d r ę b n o ś ć klasy robotniczej.
S z c z e g ó l n i e j s z y n a c i s k p o ł o ż o n o n a p i e ś n i protestu oraz p i e ś n i r e w o l u c y j n e ( w a r t o
w s p o m n i e ć o znacznej p o p u l a r n o ś c i w ś r ó d praskiego proletariatu p i e ś n i „ C z e r w o -

248

RECENZJE

ny

Sztandar"), bliżej

chu

chóralnego.
Niemal

gadnień

scharakteryzowano

narodziny i r o z w ó j

zorganizowanego

ru­

bliski ideału

sposób

i przedstawienia

za­

wzorcowy,

jest

opracowania

z zakresu kultury materialnej. P o c z ą w s z y

( c h a r a k t e r y s t y c z n e kolonie
cyficzne

budynki

robotnicze

z zewnętrznymi

prezentacja kilku

typów

wnętrz)

od w a r u n k ó w

np. M r a z o v k a , domy

klatkami schodowymi

czynszowe,
—

i rozwoju form odzieży

mieszkaniowych,

tzw.

w tym

spe­

pavlačový

(codziennej i

dom,

odświętnej,,

roboczej, o k a z j o n a l n e j , t a k ż e d z i e c i ę c e j ) , a s k o ń c z y w s z y n a sposobie ż y w i e n i a ( p r z y ­
gotowanie

posiłków

nie

poprzednich częściach

jak w

zmienność

codziennych

wytworów

i świątecznych,
syntezy

przykładowe

autorzy w

pełni

m a t e r i a l n y c h w czasie, r o z m a i t o ś ć

jadłospisy).

prezentują

Podob­

dynamiczną

f o r m , czas p o j a w i a n i a się;

i upowszechniania.
Ostatnią
życia

część

syntezy

stanowi

i obyczajach r o b o t n i k ó w

liki

burżuazyjnej.

ważniejszych

Jest

to

zagadnień.

zarys

Pragi w

artykuł

dość

Właściwie

zmian,

jakie

dokonały

okresie m i ę d z y w o j e n n y m ,
skrótowo,

trzeba

go

szkicowo

traktować

się

w

w

dobie

sposobie-

ujmujący

jako w s t ę p

repub­

większość

do

dalszych:

p o g ł ę b i o n y c h b a d a ń , b y ć m o ż e drugiej c z ę ś c i omawianej tu syntezy.
W

c a ł o ś c i p r a c y nie d o p a t r u j ę

konstrukcji

opracowania,

łeczno-kulturowa
Odczuwam
ne

jednakże

zagadnienia

także

klasy

się jakichś większych

postawienia
robotniczej)

zagadnienia
czy

wykorzystania

po l e k t u r z e c a ł o ś c i p e w i e n

związane

ze

zmianami

z wierzeniami i religijnością.

błędów

głównego

niedosyt.

spo-

materiałów

źródłowych.

Nie zostały

wyodrębnio­

światopoglądowymi

Część

i w a d , np. co do?

(emancypacja

i

wiedzą

robotników,,

z a l e d w i e tej p r o b l e m a t y k i z n a l a z ł a

żyw­

sze odbicie ( z w y c z a j e rodzinne, doroczne).
Istotnym
i

walorem

syntezy

jest

natomiast

ukazanie

—

w

sposób

p r z y w y k o r z y s t a n i u bogatej i k o n o g r a f i i —• d y n a m i k i k s z t a ł t o w a n i a

ności

k u l t u r y r o b o t n i c z e j . Z a r a z e m sporo

kulturowych
całkowicie

i

ważniejszych

wyjaśniono

powiedziano

czynnikach warunkujących

mechanizm

powstania

autorytetów

—

tak istotnych,

gdy

wątpliwości.
chcemy

zmien­

selekcji

treści"

przemiany. C z y

i przekształcania

robotniczej? W tym miejscu m o ż n a m i e ć wiele
zagadnień

o procesach

przystępny-

się i

jednakże

się kultury

klasy-

W ł a ś c i w i e nie pod jeto»

głębiej

ujmować

problema­

t y k ę s e l e k c j i t r e ś c i k u l t u r o w y c h . D o ś ć c z ę s t o p a d a j ą t e ż w p r a c y zbyt suche,
nie

powiedzieć

ogólnikowe,

stwierdzenia

dowych

(szczególnie

badaczy

z o ś r o d k a praskiego

rezultat

jest

większości
szym

niż

X X w.). B y ć m o ż e ,

musimy

jeszcze t r o c h ę p o c z e k a ć . N i e m n i e j
Można

powiedzieć,

d z i e d z i n k u l t u r y robotniczej

Pragi

jest n i e z w y k l e

z powodzeniem

służyć

studiom

(poza s t w i e r d z e n i a s t a n u f a k t y c z n e g o ,

minionej

rzeczywistości)

analizom

tynuowanie

prac nad podobną

syntezą

wojennych

charakteryzujących

się

iż wiedza
bogata

porównawczym,
możliwie

teoretycznym.

lu­

znacznej

i w

najbliż­

najbliższego

Konieczne

odmiennymi

osiągniętyo

a także
wydaje

dla okresu m i ę d z y w o j e n n e g o

zupełnie

żeby-

zwyczajów

ż e n a u s t a l e n i a , teoretyczne-

zadowalający.

czasie m o ż e

sięgającym
nej

więcej

na p o c z ą t k u

o zaniku znacznej części

głębiej

obiektyw­
się

kon­

oraz lat

po­

warunkami ustrojowymi.

W p r z y s z ł o ś c i p r z y n i e ś ć to m o ż e r e z u l t a t co n a j m n i e j z a d o w a l a j ą c y — o ile

syste­

matycznie i konsekwentnie kontynuowane b ę d ą badania zespołowe.
Andrzej

COLIN

M. T U R N B U L L ,

Ikowie

ludzie

gór,

W a r s z a w a 1980, P I W ss. 242.

„Książkę

tę poświęcam

plemieniu

Ików,

do k t ó r y c h

nienawiści..."

Zaskakująco

brzmi p o c z ą t k o w y

fragment

b u l l a Ikowie

ludzie

gór.

Stawarz

nauczyłem
książki

s i ę nie

Colina

M.

żywić
Turri-

P o z y c j ę t ę p r e z e n t u j ę ze w z g l ę d u n a p r z e d s t a w i o n e w

niej

RECENZJE

249

przez autora w y n i k i z dwuletniej obserwacji z a c h o w a ń I k ó w , u j a w n i a j ą c e m e c h a ­
nizmy społeczne, wedle k t ó r y c h rozwija s i ę kultura w m a ł y c h grupach plemiennych
C z a r n e j A f r y k i . W p r o w a d z a c z y t e l n i k a w ś w i a t p l e m i e n i a , d o ś ć jego z d a n i e m
n i e t y p o w e g o , bo f u n k c j o n u j ą c e g o w s t w o r z o n y m p r z e z siebie s y s t e m i e
wartości,
k t ó r e g o h i e r a r c h i a nie p r z y p o m i n a p o r z ą d k u , do j a k i e g o p r z y w y k l i ś m y . J e s t to j e d ­
n o c z e ś n i e , j a k o k r e ś l a T u r n b u l l , „podróż w poszukiwaniu zasadniczych cech ludz­
k i c h " (s. 7), k t ó r e s t a r a s i ę p o k a z a ć n a p r z y k ł a d z i e p l e m i e n i a I k ó w . „ I k o w i e nie
b y l i m y ś l i w y m i , t y l k o r o l n i k a m i , i c h w i o s k i g ó r s k i e d o s t a r c z a ł y b a r d z o lichego,
s c h r o n i e n i a , p o ż y w i e n i e n i e n a d a w a ł o s i ę do j e d z e n i a po p r o s t u dlatego, ż e stalego b r a k o w a ł o , a l u d z i e o k a z a l i s i ę t a k n i e ż y c z l i w i , n i e m i ł o s i e r n i , n i e g o ś c i n n i i n i e ­
u ż y c i , ż e t r u d n o o g o r s z y c h " (s. 20). Z p r e z e n t o w a n y m p o g l ą d e m t r u d n o s i ę zgo­
d z i ć , ale w p r z e d m o w i e do k s i ą ż k i j e j autor u p r z e d z a : „ W i ę k s z o ś ć c z y t e l n i k ó w
p e w n o nie zechce u w i e r z y ć , ż e m o ż e m y u p a ś ć t a k nisko, j a k I k o w i e , a p r z e c i e ż ,
z d a r z a s i ę to w i e l u l u d z i o m , i to z m n i e j w a ż n y c h p o w o d ó w . S p r a w ę t ę z r e s z t ą
pozostawiam
do r o z s t r z y g n i ę c i a s a m y m c z y t e l n i k o m , m o j a r e l a c j a p r z e d s t a w i a
I k ó w , l u d z i g ó r , i i c h w a l k ę o p r z e t r w a n i e " , (s. 2).
K s i ą ż k a Ikowie
ludzie gór p o k a z u j e k u l t u r ę g ó r s k i e g o p l e m i e n i a a f r y k a ń s k i e ­
go, ż y j ą c e g o n a g r a n i c y p o m i ę d z y K e n i ą a U g a n d ą p o s ł u g u j ą c e g o s i ę r z a d k i m n a '
C z a r n y m L ą d z i e j ę z y k i e m iketot >. I k o w i e b y l i w i e l o k r o t n i e n a m a w i a n i p r z e z Ugan­
dy j s k i e c z y n n i k i r z ą d o w e , k t ó r y m a d m i n i s t r a c y j n i e podlegali, do opuszczenia z a ­
s i e d l a n y c h p r z e z siebie z i e m . U w a ż a n o b o w i e m , ż e n a t y c h g ó r s k i c h o b s z a r a c h ,
gdzie p a n u j e w i e c z n a susza, t r u d n o s i ę w y ż y w i ć i po l u d z k u e g z y s t o w a ć . J e d n a k ż e
„ I k o w i e , ż y j ą c y w s w o j e j s k a l i s t e j g ó r s k i e j fortecy, t r a k t u j ą g ó r y j a k o w y ł ą c z n ą
w ł a s n o ś ć . L u d z i e i g ó r y n a l e ż ą do siebie i s ą ze s o b ą z w i ą z a n i w s p o s ó b n i e r o z e r ­
w a l n y . [...] I k o w i e bez g ó r n i e b y l i b y I k a m i , podobnie j a k g ó r y bez I k ó w (...)
I w s p ó ł i s t n i e j ą t a k , g ó r y i I k o w i e , z l e w a j ą c s i ę w j e d n ą c a ł o ś ć " (s. 18). N a ż y c i e
z a r a b i a j ą g a r n c a r s t w e m i ... g r a b i e ż ą . G ł ó w n y m i c h z a j ę c i e m , j a k t w i e r d z i autor,,
jest j e d n a k s t a ł e p o s z u k i w a n i e ż y w n o ś c i . W o r g a n i z a c j i p l e m i e n n e j nie m a j ą w ł a d z y
c e n t r a l n e j a n i ś r o d k ó w p r z y m u s u , ale z a w s z e t r z y m a j ą s i ę r a z e m . С. M . T u r n ­
bull starał s i ę u c z e s t n i c z y ć w ż y c i u I k ó w , p r z y g l ą d a j ą c s i ę d o k ł a d n i e i c h codzien­
n y m z a c h o w a n i o m . P o c z ą t k o w o n i e a k c e p t o w a n o jego o b e c n o ś c i , co p r z e j a w i a ł o ,
się z ich strony z ł o ś l i w o ś c i ą , k r a d z i e ż ą , d r w i n ą , i r o n i ą ; kiedy jednak został p r z y ­
j ę t y spokojnie m ó g ł p r o w a d z i ć swoje obserwacje. Bycie z n i m i o z n a c z a ł o d l a .
T u r n b u l l a p o z n a n i e n i e d o s t a t k ó w i k ł o p o t ó w I k ó w n a w ł a s n e j s k ó r z e i dlatego b y ł ;
p ó ź n i e j n a z y w a n y p r z e z n i c h ikebamem, c z y l i p r z y j a c i e l e m I k ó w .
K s i ą ż k a jest w i e r n ą r e l a c j ą С . M . T u r n b u l l a z p o b y t u w A f r y c e w ś r ó d m a ł e j '
s p o ł e c z n o ś c i p l e m i e n n e j . C e l e m a u t o r a jest zbadanie, w j a k i s p o s ó b p o w s t a j ą s p e ­
c y f i c z n e s y s t e m y s p o ł e c z n e i j a k i e s ą i c h s k u t k i . W y c h o d z i on z z a ł o ż e n i a , ż e „ j e d ­
n y m z c e l ó w antropologii jest o d k r y w a n i e p o d s t a w o w y c h z a s a d o r g a n i z a c j i s p o ł e c z ­
n e j , t o t e ż m a ł e g r u p y s p o ł e c z n e i d e a l n i e s i ę do tego n a d a j ą , a i m b a r d z i e j s ą
odosobnione, t y m l e p i e j " (s. 11). C h o d z i m u przede w s z y s t k i m o o d k r y c i e t y c h z a s a d i z a p r e z e n t o w a n i e i c h w r e l a c j i do c y w i l i z o w a n e g o ś w i a t a . W b a d a n i a c h
s w y c h autor k s i ą ż k i z a s t o s o w a ł ( n a z w a n ą p r z e z siebie) „ m e t o d ę o b i e k t y w n e j o b - ,
s e r w a c j i " . J e d n a k ż e c z y t a j ą c t ę l e k t u r ę m o ż n a spostrzec, ż e tego o b i e k t y w i z m u
T u r n b u l l nie z a c h o w u j e . Jego z d a n i e m „ w s z e l k i e opisy i n n y c h l u d z i , innego s p o - .
sobu ż y c i a m u s z ą b y ć do p e w n e g o s t o p n i a s u b i e k t y w n e , z w ł a s z c z a j e ś l i — j a k :
w p r z y p a d k u antropologa — b i e r z e s i ę w t y m ż y c i u u d z i a ł " (s. 9). P r z y c z y n ę ,
p o w s t a w a n i a o k r e ś l o n y c h z a c h o w a ń T u r n b u l l upatruje jednostronnie w t r u d n y c h
w a r u n k a c h z e w n ę t r z n y c h . N i e w n i k a w i s t o t ę z a o b s e r w o w a n y c h p r z e z siebie z j a - .
w i s k i dlatego w n i o s k i , k t ó r e w y c i ą g a z p o c z y n i o n y c h b a d a ń , s ą n i e p e ł n e . N i e -

1

J e s t to j ę z y k , k t ó r y m
w innych częściach Afryki.

posługują

s i ę w A f r y c e t y l k o I k o w i e . N i e jest znanym

250

RECENZJE

w y k o r z y s t u j e i n f o r m a t o r ó w s t a r s z y c h w i e k i e m , aby d o k ł a d n i e j p o z n a ć
histerię
I k ó w . U w a ż a , ż e u z y s k a n i e m a t e r i a ł u tego t y p u b y ł o b y bardzo t r u d n e , g d y ż I k o ­
w i e s ą s k r y c i , t a j e m n i c z y , nie l u b i ą w s p o m i n a ć i k ł a m i ą . N i e m n i e j j e d n a k „ p r z e ­
t r w a ł y p o z o s t a ł o ś c i d a w n y c h z w y c z a j ó w , t r a d y c j i i w i e r z e ń I k ó w oraz i c h w ł a s n y c h ,
u s t n y c h p r z e k a z ó w " (s. 234). A u t o r o w i z a r z u c i ć m o ż n a , ż e w tej k s i ą ż c e zbyt m a ł o
o t y m m ó w i , nie p o k a z u j ą c w c a ł o ś c i tego, co u d a ł o m u s i ę d o w i e d z i e ć o p r z e ­
s z ł o ś c i badanego p l e m i e n i a .
P o d e j m u j ą c p r a c ę b a d a w c z ą n a d I k a m i autor z d a j e sobie s p r a w ę , ż e : „ j e d n y m
z n a j t r u d n i e j s z y c h z a d a ń antropologa p r a c u j ą c e g o w t e r e n i e jest n a w i ą z a n i e dob­
rych i przyjaznych s t o s u n k ó w z ludźmi, w ś r ó d których będzie mieszkał, a nieprzy­
c h y l n e n a s t a w i e n i e z p e w n o ś c i ą nie u ł a t w i m u p o z y s k a n i e i c h ż y c z l i w o ś c i " (s. 11).
M y ś l ę , że T u r n b u l l o w i u d a ł o się p o r o z u m i e ć z I k a m i , ale w n i o s k i i komentarze
i c h z a c h o w a ń nie s ą w y r a z e m i c h z r o z u m i e n i a . W sposobie p r o w a d z e n i a b a d a ń
p r z y p o m i n a on nieco B r o n i s ł a w a M a l i n o w s k i e g o , k t ó r y s z c z e g ó l n i e i s t o t n ą u w a g ę
p r z y k ł a d a ł do o d p o w i e d n i c h w a r u n k ó w d l a e t n o g r a f i c z n e j p r a c y t e r e n o w e j . Z a ­
r ó w n o M a l i n o w s k i , j a k i T u r n b u l l r o z u m i e l i to j a k o c a ł k o w i t e n i e m a l o d c i ę c i e s i ę
od t o w a r z y s t w a b i a ł y c h l u d z i i m o ż l i w i e n a j b l i ż s z y k o n t a k t z t u b y l c a m i , co w r z e ­
c z y w i s t o ś c i m o ż n a o s i ą g n ą ć o b o z u j ą c w d a n y c h ( w y b r a n y c h p r z e z siebie) w i o s ­
k a c h *. M a l i n o w s k i p r o p o n o w a ł , a b y b a d a n i e m o b j ą ć c a ł o ś ć k u l t u r y p l e m i e n n e j
w e w s z y s t k i c h j e j a s p e k t a c h i „ p e w n a logiczna z a w a r t o ś ć i r o z s ą d e k o b o w i ą z u j ą c e
w o b r ę b i e k a ż d e g o a s p e k t u k u l t u r y p r o w a d z i ć r ó w n i e ż b ę d ą do p o w i ą z a n i a i c h
w j e d n ą z w a r t ą c a ł o ś ć " T u r n b u l l a n a l o g i c z n i e odbiera k u l t u r ę p l e m i e n n ą , c h c ą c
j e d n o c z e ś n i e p o k a z a ć z a s a d y t w o r z e n i a o r g a n i z a c j i s p o ł e c z n e j w odniesieniu do
s p o ł e c z n o ś c i c y w i l i z o w a n e j . Jego k s i ą ż k a pokazuje, w j a k i s p o s ó b byt o k r e ś l a
ś w i a d o m o ś ć , p r z y c z y m byt r o z u m i a n y jest j a k o s f e r a w a r u n k ó w z e w n ę t r z n y c h ,
m a t e r i a l n y c h . T u r n b u l l daje p r z e w a g ę w a r t o ś c i u j ą c y m s ą d o m o c z ł o w i e k u n a d
rozumieniem konkretnego c z ł o w i e k a . W i d z i przede w s z y s t k i m z ł e strony I k ó w ,
u w a ż a j ą c , ż e , j e ś l i i s t n i e j e j a k a ś z a s a d n i c z a c e c h a l u d z k a , to jest n i ą z a k ł a m a n i e "
(s. 21). P l e m i ę to p o k a z u j e w i c h c e l a c h i z a d a n i a c h , p r z y c z y m n i e s p r a w d z a , czy
w y n i k a j ą one z tego, k i m jest c z ł o w i e k w i c h w ł a s n y m r o z u m i e n i u . Neguje h u m a ­
nitarne w a r t o ś c i ś w i a t a I k ó w : „ w p o r ó w n a n i u z l u d ź m i z w i e r z ę t a w y p a d a j ą lepiej
i m o ż e m y u n i c h z n a l e ź ć d u ż o w i ę c e j o w y c h c e c h l u d z k i c h n i ż u I k ó w " (s. 20).
R o z p a t r u j e i c h w k o n t e k ś c i e p r z y j ę t e g o p r z e z siebie s y s t e m u p r z e t r w a n i a . J e s t to
p r z y c z y n ą u n i e m o ż l i w i a j ą c ą m u w ł a ś c i w e , w e d ł u g mnie, zorientowanie się, c z y m
te w a r t o ś c i s ą d l a s a m y c h I k ó w i w j a k i s p o s ó b t k w i ą w i c h k u l t u r z e . P r z y z n a ć
t r z e b a , ż e autor c z y n i w y s i ł e k , by to z a p r e z e n t o w a ć , ale dostosowuje t a m t ą r z e ­
c z y w i s t o ś ć (to z n a c z y I k ó w ) do s w o i c h k o n s t r u k c j i m y ś l o w y c h , co m o ż e b u d z i ć
z a s t r z e ż e n i a . С. M . T u r n b u l l b a d a j ą c specyficzne f o r m y ż y c i a I k ó w , n a r z u c o n e —
j a k t w i e r d z i — p r z e z w a r u n k i z e w n ę t r z n e , dostrzega, ż e , „ I k o w i e w y z b y l i s i ę w s z e l ­
k i c h z b ę d n y c h o b c i ą ż e ń — m a m t u n a m y ś l i w ł a ś n i e te « i s t o t n e » w a r t o ś c i , j a k r o ­
d z i n a , w s p ó ł p r a c a , w i a r a , m i ł o ś ć , n a d z i e j a [...] — z tego prostego powodu, ż e w i c h
s y t u a c j i w a r t o ś c i te u t r u d n i a ł y p r z e t r w a n i e " (s. 236). Z d a n i e m a u t o r a s y s t e m p r z e ­
t r w a n i a jest w t e j s p o ł e c z n o ś c i n a j i s t o t n i e j s z y w f o r m o w a n i u i c h m o d e l u ś w i a t a .
T o z n a c z y w s z e l k i e p r z e j a w y ż y c i a — ż y c i a s p o ł e c z n e g o i w s z y s t k i e g o , co m o ż e s i ę
n a nie s k ł a d a ć . S y s t e m t e n o b j a w i a s i ę u I k ó w t y m , ż e „ w t y m s z c z e g ó l n y m spo­
ł e c z e ń s t w i e istnieje p r ó c z j ę z y k a jedyna w s p ó l n a w a r t o ś ć , k t ó r e j I k o w i e t r z y m a j ą
s i ę k u r c z o w o , a m i a n o w i c i e ngag, ż y w n o ś ć [...]. W a r t o ś ć t ę j a s n o o k r e ś l a j ą s a m i
I k o w i e w codziennych rozmowach, w zasadach b ę d ą c y c h p o d s t a w ą m y ś l i i c z y n ó w .
J e s t to j e d y n e k r y t e r i u m , j a k i m m i e r z ą dobro i z ł o , s ł u s z n o ś ć i b r a k s ł u s z n o ś c i "

г

Por. B . M a l i n o w s k i ,
" W a r s z a w a 1981.
T a m ż e , s. 34.
3

Argonauci

Zachodniego

Pacyfiku,

[w:] Dzieła,

t. 3,

RECENZJE

251

(s. 109). W y d a j e m i s i ę , ż e T u r n b u l l u o g ó l n i a s w o j e s ą d y m i e r z ą c w s z y s t k o , co
•dotyczy I k ó w , w k a t e g o r i a c h e k o n o m i c z n y c h . C z y m o ż e to b y ć p r a w d z i w e i p e ł n e
s p o j r z e n i e antropologa? C z y w t a k i m w y p a d k u , nie u w z g l ę d n i a j ą c r ó ż n i c w w i ­
dzeniu ś w i a t a przez B i a ł y c h i Czarnych, m o ż n a w y d a w a ć o I k a c h takie s ą d y ?
A u t o r z a p o m i n a p r z y tej o k a z j i o ł a c i ń s k i m s t w i e r d z e n i u , ż e Вопит
est quod
omnia
appetunt,
c z y l i d o b r e m jest to, czego w s z y s c y p r a g n ą , c z y nie n a l e ż a ł o w i ę c z a ­
s t a n o w i ć s i ę g ł ę b i e j n a d p o j ę c i a m i dobra i z ł a w k u l t u r z e I k ó w ? M o ż e w ł a ś n i e
w t e d y k o ń c o w e w n i o s k i b y ł y b y c i e k a w s z e i b a r d z i e j m o ż l i w e do p r z y j ę c i a .
Ikowie są „produktem postępu", jak u w a ż a Turnbull, „zmiana, jaka w nich
z a s z ł a , b y ł a w y n i k i e m w k r o c z e n i a c y w i l i z a c j i do A f r y k i " (s. 235) i w s z y s c y , j a k
s ą d z i , zmierzamy w t y m s a m y m k i e r u n k u — za w s z e l k ą c e n ę p r z e t r w a ć . Autor
n i e m ó w i w s w o j e j k s i ą ż c e , j a k a c y w i l i z a c j a o d c i s n ę ł a s w o j e p i ę t n o n a I k a c h . J e s t to
w k o ń c u s p o ł e c z n o ś ć o d i z o l o w a n a od ś w i a t a . M ó w i ą c w t e n s p o s ó b jest n i e k o n ­
s e k w e n t n y w s t o s u n k u do w c z e ś n i e j s z y c h , w ł a s n y c h w y w o d ó w , ż e p r z e d e w s z y ­
s t k i m w a r u n k i z e w n ę t r z n e ( n i e d o s t ę p n o ś ć t e r e n u , c i ą g ł a susza) k s z t a ł t u j ą z a c h o ­
w a n i a i c h a r a k t e r tej s p o ł e c z n o ś c i . C z y w s z y s c y z m i e r z a m y w t y m s a m y m k i e ­
r u n k u co I k o w i e ? N a l e ż a ł o b y s i ę z a s t a n o w i ć , czy p r z e d s t a w i o n a p r z e z T u r n b u l l a
p r a w d a o I k a c h jest p r z e z nas do p r z y j ę c i a . N i e m n i e j j e d n a k w p e w n y m s t o p n i u
m o ż n a się z nim zgodzić. C z ł o w i e k o w i jako w ł a ś c i w e m u t w ó r c y kultury p o w a ż n i e
zagraża alienacja jako konsekwencja przewagi kategorii „mieć" nad „być" — k o n ­
sekwencja nastawienia konsumpcyjnego w s p ó ł c z e s n e j kultury. J e d n y m z zasad­
n i c z y c h ź r ó d e ł t y c h z a g r o ż e ń jest z a p e w n e p r ó b a oddzielenia k u l t u r y od r e l i g i i
i r e d u k c j i j e j do z a c h o w a ń czysto p s y c h o l o g i c z n y c h .
С. M . T u r n b u l l nie p o d k r e ś l a w a g i d u c h o w e j k u l t u r y I k ó w t w i e r d z ą c , ż e w i e ­
rzenia religijne p o d p o r z ą d k o w a n e są t a k ż e systemowi przetrwania. Nie w y r a ż a j ą
oni w i a r y w p r a k t y k a c h religijnych, r y t u a l n y c h czy o b r z ę d o w y c h . P r z e j a w i a j ą s i ę
o n e w e w s p ó l n y c h p o g l ą d a c h n a ż y c i e . U w a ż a m , ż e nie m a p r a w d z i w e j k u l t u r y
b e z w ą t k ó w r e l i g i j n y c h , j e ś l i n a t o m i a s t s i ę j e w y e l i m i n u j e , p o w r a c a j ą w postaci
pseudoreligijnej.
C h ę ć p r z e t r w a n i a , w o l a ż y c i a ( c h o ć j e d n a k autor n i e w y j a ś n i a , j a k i m a j ą one
s e n s d l a I k ó w ) p r z y p o r z ą d k o w a n e w e d ł u g T u r n b u l l a s y s t e m o w i , nie o d w z o r o w u j ą
w p e ł n i p r a w d z i w y c h p o s t a w c z ł o w i e k a . D a w n o t e m u p o w i e d z i a n o j u ż , ż e nie
s a m y m c h l e b e m ż y j e c z ł o w i e k . . . O s o b a , k t ó r a p r z e s t a j e m i e ć potrzeby d u c h o w e , z a ­
t r a c a w ł a s n e c z ł o w i e c z e ń s t w o , staje s i ę m a s z y n ą bez u c z u ć i s u m i e n i a . T u r n b u l l
m ó w i o systemie p r z e t r w a n i a w sensie biologicznym. T a k i p u n k t widzenia nie p r z e k o n y w u j e , bo z a s p o k a j a n i e t y l k o tego r o d z a j u potrzeb p r o w a d z i do r e g r e s u k u l ­
t u r y . W y d a j e m i s i ę , ż e w p r e z e n t o w a n e j k s i ą ż c e a u t o r ocenia I k ó w p r z y k ł a d a j ą c
w ł a s n e n o r m y i j e d n o c z e ś n i e nie u w z g l ę d n i a , ż e w „ k a ż d e j k u l t u r z e w a r t o ś c i s ą
n i e c o r ó ż n e , l u d z i e d ą ż ą do r ó ż n y c h c e l ó w , k i e r u j ą s i ę r ó ż n y m i i m p u l s a m i , t ę s k n i ą
za różnymi formami szczęścia" .
4

С. M . T u r n b u l l g ł o s i p o g l ą d , ż e „ I k o w i e u c z ą nas, ż e c z ł o w i e k m o ż e s t r a c i ć
c h ę ć do d o k o n y w a n i a w y b o r u " (s. 236). J e s t to niezgodne z k o n s y t u c j ą c z ł o w i e k a :
t e n k t o nie d o k o n u j e w y b o r u , t e ż w y b o r u m u s i d o k o n a ć ; b r a k d e c y z j i jest d e c y z j ą
n a b r a k w y b o r u . M o ż n a w i ę c p r z y p u s z c z a ć , ż e u I k ó w d z i a ł a j ą t y l k o proste m e ­
c h a n i z m y — w a l k a o ż y c i e i p r z e t r w a n i e . A u t o r a j e d n a k nie s t a ć n a s ł o w a w y ­
j a ś n i e n i a , dlaczego s a m y m I k o m t a k n a t y m p r z e r w a n i u z a l e ż y — c z y c h o d z i i m
0 z a c h o w a n i e g a t u n k u ? S t w i e r d z a n a t o m i a s t , ż e „ c z ł o w i e k odarty ze w s z y s t k i e g o ,
co z b ę d n e ( m y ś l i t u o I k a c h ) , u k a z u j e s i ę w s w o j e j n a g i e j , p i e r w o t n e j p o s t a c i
1 w s p o s ó b r ó w n i e p i e r w o t n y w a l c z y o p r z e t r w a n i e " (s. 20). Z a s t a n a w i a j ą c e jest to
n a ile, p r z y tego t y p u b a d a n i a c h , m a m y p r a w o w y c i ą g a ć t a k o g ó l e w n i o s k i i j a k
dalece m o ż e m y b y ć przekonani o ich p r a w d z i w o ś c i . W y d a j e m i s i ę bowiem, że
4

Tamże,

s. 35.

252

RECENZJE

T u r n b u l l p o z b a w i a I k ó w i c h d u c h o w e j a u t o n o m i i , co jest niedopuszczalne. „ I k o w i e w y r z e k l i s i ę wszelkiego zbytku w i m i ę indywidualnego przetrwania i w rezultacie
p r z e t r w a ł o p l e m i ę bez ż y c i a , bez n a m i ę t n o ś c i i bez c z ł o w i e c z e ń s t w a " (s. 236). N i e
s ą d z ę , by s a m i I k o w i e mogli z g o d z i ć s i ę z t a k i m p o g l ą d e m . M o ż e w i ę c n a l e ż y
o d w r ó c i ć s y t u a c j ę , ż e to w ł a ś n i e s a m С . M . T u r n b u l l jest k o n s u m p c j o n i s t ą i m a
p r z e d s o b ą f a t a l i s t y c z n ą w i z j ę ś w i a t a ? W e ź m y n p . pod u w a g ę fakt, ż e s k o r o I k o m
p r o p o n o w a n o lepsze ziemie do z a s i e d l e n i a , a m i m o to p o s t a n o w i l i n a t y c h s t a ­
r y c h , „ w ł a s n y c h " p o z o s t a ć , to w ł a ś n i e w t y m m o m e n c i e o c o ś innego i m c h o d z i ł o .
M i m o j e d n a k k o n t r o w e r s j i , k t ó r e w e d ł u g m n i e b u d z i t a k s i ą ż k a , w a r t o do n i e j
z a j r z e ć i p r z e c z y t a ć . P o r u s z a ona o p i s a m i z ż y c i a I k ó w — j e s t r e k o n s t r u k c j ą i c h
codziennych czynności. Wnosi i n t e r e s u j ą c y p o g l ą d na s p r a w ę b a d a ń empirycznych
w terenie. P o k a z u j e c i e k a w e w ą t k i z ż y c i a p l e m i o n af try k a ń s k i c h . Z a w i e r a m a ł y
s ł o w n i k w y r a ż e ń i z w r o t ó w w j ę z y k u iketot, k t ó r y o p r a c o w a ł С. M . T u r n b u l l
podczas s w o i c h b a d a ń . J e s t j e d n o c z e ś n i e d o b r ą l e k t u r ą u z u p e ł n i a j ą c ą w p o z n a w a ­
niu kultury s p o ł e c z e ń s t w plemiennych.

LOU

TAYLOR,

Mourning

dress.

A

costume

and

social

Maria

Idékowska

history,

L o n d o n 1983,

ss. 327, r y e . 160.
W angielskiej kostiumologii u k a z a ł o s i ę wiele monografii z a g a d n i e ń s z c z e g ó ł o ­
w y c h p o ś w i ę c o n y c h np. u b i o r o m z a w o d o w y m , s p o r t o w y m , w e s e l n y m , d z i e c i n n y m
c z y b i e l i ź n i e . T a obszerna k s i ą ż k a , n a p i s a n a p r z e z e t n o g r a f k ę , w y c h o d z i z n a c z n i e
p o z a opis ż a ł o b n e j garderoby. A u t o r k a r o z p o c z y n a od p r z e d s t a w i e n i a
rytuałów
i funkcji s p o ł e c z n y c h p o g r z e b ó w w Europie. Interesuje s i ę przy t y m z a r ó w n o
ikonografią, jak przepisami przeciwzbytkowymi i wzmiankami archiwalnymi o ce­
n a c h p o g r z e b ó w . Z n a l a z ł a ona n a j s t a r s z e dane o p o g r z e b a c h z X I I w. i s z c z e g ó ł o ­
w e p r z e p i s y co do sposobu i c h o d p r a w i a n i a z X V w . D o tego t e m a t u w r a c a u k a ­
z u j ą c stroje ż a ł o b n e s p r z e d X V I I w . N a o g ó ł s t r o j e te b y ł y b i a ł e l u b c z a r n e , n i e ­
k i e d y ł ą c z o n o te d w a k o l o r y . O b s z e r n y m a t e r i a ł i k o n o g r a f i c z n y z o k r e s u od X I V
do X V I w . a u t o r k a u z u p e ł n i a l i c z n y m i opisami. . N a s z c z e g ó l n ą u w a g ę z a s ł u g u j e
r o z d z i a ł I I , w k t ó r y m r o z w a ż a ona s y t u a c j ę s p o ł e c z n ą w d o w y n a c a ł y m ś w i e c i e .
P r z y t a c z a z n a n e r a c z e j i n f o r m a c j e o p o ł o ż e n i u w d ó w w I n d i a c h i m n i e j znane —
z C z a r n e j A f r y k i i I r a n u . S t a r a s i ę p r z y t y m d o p r o w a d z i ć do u o g ó l n i e ń . D o t a k i c h
n a l e ż y np. ustalenie k o n i e c z n o ś c i odczekiwania w d o w y z p o w t ó r n y c h zamążpójścierrt
przez ściśle o k r e ś l o n y w e wszystkich kulturach europejskich i pozaeuropejskich
okres.
B o g a t s z y m a t e r i a ł k o s t i u m o l o g i c z n y pochodzi dopiero z c z t e r e c h o s t a t n i c h s t u ­
leci. T u a u t o r k a p r z e d s t a w i a j u ż r ó ż n e etapy ż a ł o b y i p ó ź n i e j s z e j p ó ł ż a ł o b y w r ó ż ­
n y c h k r ę g a c h s p o ł e c z n y c h od d w o r ó w k r ó l e w s k i c h do w i e ś n i a k ó w i g ó r n i k ó w .
W y l i c z a ona t a k ż e r o d z a j e t k a n i n o d z i e ż o w y c h i w e l o n ó w . I c h n a z w y o p r a c o w a ł a
w kilkudziesięciu -hasłach s ł o w n i k o w y c h . P r z y k ł a d y s t r o p ó w żałobnych pochodzą
p r z e w a ż n i e z Wielkiej Brytanii, k r a j ó w Europy Zachodniej i A m e r y k i . Bardziej
f r a g m e n t a r y c z n e dane p o c h o d z ą z F i n l a n d i i c z y P o l s k i . O k r e s 1800-1910 z o s t a ł
p o t r a k t o w a n y szeroko ze w z g l ę d u n a z n a c z n y p r z y r o s t z a c h o w a n y c h
zabytków
m u z e a l n y c h , ikonografii, z w ł a s z c z a z a ś fotografii, c z a s o p i s m p o ś w i ę c o n y c h m o d z i e
i i n n y c h ź r ó d e ł p i s a n y c h . W t y m okresie w n i e k t ó r y c h k r a j a c h , j a k n p . w A n g l i i ,
i s t n i a ł a s p e c j a l n a p r o d u k c j a t k a n i n p r z e z n a c z o n y c h do s z y c i a u b i o r ó w ż a ł o b n y c h
oraz d o d a t k ó w do n i c h . Z tego o k r e s u a u t o r c e u d a ł o s i ę z e b r a ć sporo i n f o r m a c j i
o s k r o m n y c h oznakach ż a ł o b y w ubiorach robotniczych, g ó r n i c z y c h czy c h ł o p s k i c h
n i e k t ó r y c h k r a j ó w e u r o p e j s k i c h . U w a ż a ona, ż e po 1910 r . t r a d y c j e n o s z e n i a ż a ł o b y

253

RECENZJE

p r z e z o k r e ś l o n y okres i w p r z e p i s a n y z w y c z a j e m s p o s ó b z a ł a m a ł a s i ę . O p i s u j e
ona, j a k w p o p r z e d n i c h o k r e s a c h , r ó ż n e t y p y o f i c j a l n y c h p r z y n a j s k r o m n i e j s z y c h
p o g r z e b ó w . B r a k j e d n a k ustalonego t y p u u b i o r ó w , a ż a ł o b ę w coraz w i ę k s z y m stop­
n i u r e d u k u j e s i ę do n i e w i e l k i c h oznak.
Osobne r o z d z i a ł y z o s t a ł y p o ś w i ę c o n e z a g a d n i e n i o m b i ż u t e r i i i k o l o r o m ż a ł o b y .
W t y c h r o z d z i a ł a c h a u t o r k a u k a z u j e n a j w i ę c e j m a t e r i a ł u etnograficznego z r ó ż n y c h
c z ę ś c i ś w i a t a . D o ż a ł o b n e g o s t r o j u nie m o ż n a b y ł o z w y k l e n o s i ć b i ż u t e r i i , a j e d y ­
nie s p e c j a l n i e w y k o n a n e w t y m c e l u ozdoby. B a r d z i e j i n t e r e s u j ą c e s ą k o l o r y ż a ­
ł o b y . W n i e k t ó r y c h k u l t u r a c h b y ł a t y m k o l o r e m c z e r w i e ń c z y b ł ę k i t . C z ę ś c i e j spo­
t y k a się białą żałobę tak w A z j i , j a k w E u r o p i e u d a w n y c h S ł o w i a n , w Estonii
czy n a W ę g r z e c h . C z e r ń r o z p o w s z e c h n i a s i ę s t o s u n k o w o p ó ź n o .
M o n o g r a f i a ta m a d u ż e z n a c z e n i e n i e t y l k o d l a h i s t o r i i u b i o r ó w
różnych
w a r s t w s p o ł e c z n y c h t a k w E u r o p i e , j a k i etnografii egzotycznej, l e c z przede w s z y ­
stkim dla historii m e n t a l n o ś c i . S p o s ó b chowania z m a r ł y c h i okazywania p a m i ę c i
o n i c h jest ś c i ś l e z w i ą z a n y z k u l t u r ą d u c h o w ą i s p o ł e c z n ą k a ż d e j w i ę k s z e j g r u p y
ludności.
Irena

Turnan