http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/5776.pdf
Media
Part of Antropologia, historia a sprawa ukraińska / LUD 2011 t.95
- extracted text
-
Lud, t. 95,2011
MAGDALENA ZOWCZAK
Instytut Etnologii i Antropologii Kulturowej
Uniwersytet Warszawski
A N TRO PO LO G IA , H ISTO RIA A SPRAWA UK RA IŃ SKA .
O TAKTYCE PO GRA N ICZA
Pytania w kwestii polityki naukowej
Na początku tego roku otrzymałam zaproszenie od zespołu badaczy, pracują
cego nad projektem realizowanym w ramach programu Niemieckiej Wspólnoty
Badawczej im. Emmy Noether1, abym podzieliła się moimi refleksjami z badań
na Ukrainie, uwzględniając znaczenie historii jako nauki czy też metod histo
rycznych w moich badaniach, ewentualnie wskazując, jakie to znaczenie m o
głoby być. Zespół był też zainteresowany m oją współpracą z ministerialną Pol
sko-Ukraińską Kom isją Ekspertów do spraw doskonalenia treści podręczników
szkolnych historii i geografii12. Artykuł ten jest zmienioną wersją mojego refera
tu, a zdecydowałam się na oddanie go do publikacji ze względu na niepokojące
symptomy marginalizacji antropologii kulturowej i etnologii w obecnej polityce
naukowej.
Na nieadekwatne miejsce antropologii w systemie Narodowego Centrum N a
uki w stosunku do naszych rzeczywistych praktyk badawczych zwrócił uwagę
Michał Buchowski w liście do członków Komitetu Nauk Etnologicznych3. Nasza
dyscyplina została zlokalizowana w dziale Nauk Humanistycznych, Społecznych
i o Sztuce, w panelu „Wiedza o przeszłości”, po historii i archeologii. W tym ze
stawie figuruje pomiędzy numizmatyką, epigrafiką i papirologiąa dziedzictwem
kulturowym, czyli „inwentaryzacją pamiątek i zabytków kultury i aktywnością
regionalisty czną”, jako:
1 Projektem „Sposoby ustalania norm prawnych w społeczeństwach mieszanych pod względem
etniczno-religijnym. Doświadczenia w Królestwie Polsko-Litewskim i jego państwach sukcesyjnych”
kieruje historyczka, dr Yvonne Kleinemann. Zespół pracuje przy Instytucie Slawistyki, Universität Leipzig.
http://religion-and-law-in-east-central-europe.de/home.html?&L=4 (26.06.2011).
2 http://www.men.gov.pl/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id
=124&Itemid=137 (26.06.2011).
3 Z 27.04.2011 r.
46
Magdalena Zowczak
H S 3 1 1 Etnografia i antropologia kulturowa (w tym: opis kultur tradycyjnych, an
tropologia magii, kultu i religii, zmiana kulturowa i procesy globalistyczne, antro
pologia zjawisk społeczno-kulturowych, etnicznych i tożsamościowych)4.
Zgodnie z system atykąNCN kulturą zajmują się bibliotekoznawcy i, oczywi
ście, kulturoznawcy. Jednak i oni zajęli dalekąpozycję w swojej dziedzinie (HS2
„Kultura i twórczość kulturowa”) po bibliologii i konserwatorstwie.
Zgadzam się z Michałem Buchowskim, że należałoby zadbać o możliwość
składania wniosków grantowych w dziedzinie nauk społecznych. W czasach,
kiedy większość z nas usiłuje nadążyć za kalejdoskopowo zmieniającą się rze
czywistością, lektura ministerialnego dokumentu budzi wspomnienia Mrożkowych klimatów PRL. Właśnie inercja naszego społecznego wizerunku (poniekąd
na własne życzenie, skoro dyskusji nad propozycją Buchowskiego praktycznie
nie było) skłania mnie do refleksji osobistych i fragmentarycznych, w nadziei
na zainicjowanie debaty na temat znaczenia antropologii kulturowej w polskich
dyskursach publicznych. Co zaniedbaliśmy? Co możemy zrobić, żeby rola etnoi antropologa stała się bardziej czytelna? Czy w ogóle jest to możliwe, skoro
wynika ona ze zmieniającego się zestawu praktyk, usytuowanych zazwyczaj na
pograniczu dyscyplin akademickich?
Punktem wyjścia może być kłopotliwe pytanie: dlaczego historyk wie, a an
tropolog ma wątpliwości? W pytaniu tym (historyka można też zastąpić socjolo
giem) zawiera się nieuniknione, polityczne status quo typu relacji między dwoma
dyskursami. Nie jest to jednak problem lokalny, skoro Clifford Geertz, komentu
jąc obawy historyków o antropologizację historii, przytoczył anegdotę o gulaszu
ze słonia i królika. Jeśli zastosujemy recepturę: „weź jednego słonia i jednego
królika”, słoń nie musi się martwić, czyjego smak się przebije, natomiast królik
jest przyzwyczajony do takiego układu (Geertz 2003: 170)5.
Odpowiedzi na wspomniane pytanie może być kilka, trzeba jednak przede
wszystkim wziąć poprawkę na nieobecność antropologii kulturowej, a nawet et
nologii, wśród dyscyplin naukowych w dawnych krajach obozu socjalistycznego
(co oznacza m.in. przeciągające się do dziś problemy ze znalezieniem partne
rów do badań prowadzonych przez nas za wschodnią granicą Polski). Z przy
czyn ideologicznych, instytucjonalnych, a także społecznych, historia była
i w zasadzie jest nadal dominującą formacją dyskursywną w Polsce. Zakład
Historii Kultury Materialnej PAN był jednostką organizacyjną dla powojennej
etnografii; status etnografii jako „nauki pomocniczej historii” utrzymywał się
w dyskursie uniwersyteckim w PRL aż do lat 80., a w przypadku najstarszego po
kolenia profesorów oraz systematyki NCN - do dziś. Z drugiej strony, „historia”
o zabarwieniu ideologicznym (ewolucyjnym, marksistowskim lub religijnym)
4 http://www.ncn.gov.pl/download/pdf/panele%20ncn.pdf (26.06.2011).
5W oryginale: The elephant need not unduly worry as to its savor coming through. As fo r the rabbit,
it is used to such arrangements (Geertz 2000: 133).
Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza
47
pozostaje w Polsce dominującym źródłem wiedzy zdroworozsądkowej, wyobraź
ni społecznej, poczucia wspólnoty. Dlatego żaden polski historyk nie obawia się
„antropologizacji historii”, chociaż coraz częściej historycy czerpią inspiracje
z antropologii.
W ramach historycznej metanarracji przestrzeń badań etnograficznych m i
nionej epoki, głównie polska prowincja, wieś - była przedmiotem skonstru
owanym zgodnie z ramami „ewolucjonizmu krytycznego”, dostosowanym do
potrzeb politycznych i propagandowych (patrz np. Kazimierz Moszyński, Kazi
mierz Dobrowolski). „Lud”, czyli wieś, ciemna i nieoświecona, przechowała to,
co „archaiczne”, „samorodne”, prezentując to coś z pom ocą ekspresji naiwnie
autentycznej, o prymitywnej, pociągającej elitę estetyce (któż lepiej te ciągo
ty podpatrzył niż Witold Gombrowicz?). Sprzyjała tej wizji polska osobliwość
w ramach obozu wschodniego: chłopska własność ziemi, która wiązała się z dłu
gim trwaniem schematów kulturowych. Sławetne hasło polityki kulturalnej PRL:
„narodowe/ludowe w formie, socjalistyczne w treści” dość skutecznie jednak
patroszyło wszelką „rodzimość” w przestrzeni publicznej, odbierając znaczenie
i pasożytniczo niszcząc to, co objęło mecenatem.
Z poetyką „archaizmów” rozprawił się trzydzieści lat temu Ludwik Stom
ma w ważnej dla rozwoju naszego dyskursu Antropologii kultury wsi polskiej
XIX/XX w. (notabene, jednej z kilku polskich prac antropologicznych cytowa
nych przez historyków). Ale jego polemika reprezentowała metanarrację Rozu
mu oświeconego, zapoczątkowując binarną klasyfikację na „kultury typu ludo
wego” (zamknięte, ksenofobiczne itp.) i nie-ludowego (o przeciwnych cechach)
(Stomma 1986: 145-146). Klasyfikacja ta, waloryzująca i moim zdaniem szko
dliwa, pokutuje w pracach antropologicznych do dziś. Podobnie jak stereotyp
etnografii, uwikłanej w politykę „ludowości”, który utrzymuje się w świadomo
ści potocznej. Pomimo całkowitej metamorfozy dyscypliny, w ciągu ostatnich
30 lat dziennikarze przypominają sobie o nas, kiedy potrzebują „zapychacza”
w rodzaju „tradycji świąt dorocznych”, rozumiejąc je zazwyczaj w duchu histo
rii kultury i wspomnianej archaiki. Tymczasem współczesna antropologia kul
turowa jest w większym stopniu m utacją niż efektem ewolucji etnografii lat 70.
W praktyce dydaktycznej naszych studiów proces zmian postępował pod hasłami
kolejno etno- i antropologii. Gwałtowna antropologizacja, głównie w duchu an
glosaskim, w połączeniu z zainteresowaniami kulturą współczesnej metropolii,
gubi perspektywy historyczne, zbliżając nasze projekty do socjologii (od dawna)
bądź do kulturoznawstwa (od niedawna). Moje własne studia sprzed 30 lat łą
czy z obecną dydaktyką głównie typ praktyki edukacyjno-badawczej w ramach
dwuletniego „laboratorium etnograficznego” - nauka warsztatu, tworzenia źródeł
i pisania tekstu na ich podstawie, jednak w formie znacznie bardziej zindywidu
alizowanej niż niegdyś. Jeśli laboratorium prowadzi młody absolwent, rzadko
dba o osadzenie swojego problemu badawczego w jakiejkolwiek perspektywie
historycznej (co zresztą bywa głównym atutem projektu).
48
Magdalena Zowczak
Istnieje zatem wyraźny rozdźwięk pomiędzy faktycznym stanem i poten
cjałem antropologii kulturowej, nastawionej na krytyczne, refleksyjne badanie
współczesności, a jej usytuowaniem w ramach struktur uniwersyteckich i insty
tucji państwowych, jak również w kontekście „wiedzy potocznej”. Nawiązując
do anegdoty Geertza: w tym gulaszu potrzeba nam kilku tuzinów królików, żeby
ktokolwiek poczuł ich smak.
Problem podręczników. Pogranicze v e r s u s mitologia narodowa
Tymczasem antropologia akademicka właśnie dzięki wypracowaniu praktyk
laboratorium etnograficznego dysponuje oryginalnym projektem edukacyjnym,
który mógłby stanowić przeciwwagę dla scentralizowanego, dogmatycznego dys
kursu przeciętnej lekcji historii. Dlaczego nie mielibyśmy kształtować „świado
mości antropologicznej” na szerszą niż dotąd skalę? W obrębie odmiennego para
dygmatu, za pośrednictwem odmiennych, ale i czasem krzyżujących się praktyk,
dzielimy przecież cele z Fundacją i Ośrodkiem „Pogranicze - sztuk, kultur, naro
dów”. Przekonuje mnie o sensowności takiej wizji moja okazjonalna współpraca
z historykami z Polsko-Ukraińskiej Komisji Ekspertów do spraw doskonalenia tre
ści podręczników szkolnych historii i geografii. Nasze spotkanie wiązało się z trud
nym doświadczeniem zderzenia dyskursów, dla mnie co najmniej podwójnym (nie
dość, że historycy, to jeszcze ukraińscy). Wieloletnim uczestnikiem Komisji jest
mój kolega historyk i antropolog, Włodzimierz Mędrzecki, który zaproponował mi
przedstawienie kategorii pogranicza jako problemu metodologicznego.
Członkowie Komisji (ze strony ukraińskiej skład jest bardziej stały i pod
porządkowany instytucjom niż w przypadku strony polskiej) zazwyczaj repre
zentują perspektywę centrum i dyskurs państwowy. Ponieważ problem formo
wania „świadomości historycznej” wydaje mi się w świetle moich ukraińskich
doświadczeń badawczych sprawą tyleż najwyższej wagi, co delikatną, podjęłam
się zadania, które miało wspomóc przełamanie pewnego impasu w dialogu. M ę
drzecki zaproponował Komisji zastąpienie dwóch głównych konfliktowych kate
gorii, wbudowanych w podręcznikowe dyskursy historyków obu stron: polskich
„Kresów wschodnich” oraz „ziem rdzennie ukraińskich” - terminem „pograni
cze”. Przedstawiliśmy na posiedzeniu Komisji referaty: „Kategoria pogranicza
jako problem metodologiczny (perspektywa antropologiczna)” oraz „Pogranicze
polsko-ukraińskie. Perspektywa polska”6.
Rzeczywiście, tego rodzaju zmiana nie tylko otwiera przestrzeń negocjacji
pomiędzy historykiem i antropologiem, ale może i odczarowuje cały szereg m a
gicznych, kulturowych i językowych dychotomii. Pomysł dekonstrukcji nie spo
6
Oba teksty dostępne na stronie Ministerstwa Edukacji Narodowej: http://www.men.gov.pl/index.
php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=102&Itemid=137 (26.06.2011).
Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza
49
tkał się wprawdzie z entuzjazmem Komisji, ale w podpisanym przez obie strony
komunikacie uczestnicy dostrzegli pozytywne znaczenie kategorii pogranicza, któ
ra pozwala „na podmiotowe traktowanie wszystkich jego mieszkańców niezależnie
od pozycji społecznej, narodowości i postawy politycznej” (Protokół... 2010: 2).
Pomysł Włodzimierza Mędrzeckiego miał swoje korzenie w jego doświadcze
niu uczestnictwa w dialogu historyków polskich i ukraińskich, w trakcie semina
riów historycznych organizowanych w latach 1994-2005 pod patronatem prezyden
tów i wielu oficjalnych instytucji Polski i Ukrainy. Podczas seminariów omawiano
rozmaite aspekty stosunków polsko-ukraińskich z lat 1918-1947. Obrady otwierały
prezentacje referatów: polskiego i ukraińskiego, poświęconych tej samej lub zbli
żonej problematyce. Później następowała dyskusja i przygotowywanie wspólnego
dokumentu uzgodnień i rozbieżności stanowisk7. Mędrzecki przedstawił w sposób
syntetyczny bariery i trudności wzajemnej komunikacji historyków dwóch naro
dowości w artykule Język dialogu historyków polskich i ukraińskich na przełomie
X X i XXI wieku (Mędrzecki 2010). Trzy wyróżnione przez niego strategie, prakty
kowane przez uczestników dialogu: „pragmatyczna”, „wyższości moralnej” oraz
„krytyczna”, są charakterystyczne nie tylko dla środowiska historyków. Tworzą
współczesną typologię polsko-ukraińskich kontaktów, sygnalizując trafńie proble
my, których doświadczyliśmy w trakcie badań na pograniczu. Jednak język, które
go używa Mędrzecki, ukształtowany w ramach instytucjonalnego dyskursu, brzmi
chwilami obco, a nawet problematycznie w uchu antropologa, który zazwyczaj
sytuuje swoją narrację w pewnym dystansie, jeśli nie w perspektywie krytycznej
wobec tego, co dominujące w jego własnej kulturze.
Pierwsza z wyróżnionych strategii, „pragmatyczna”, wiąże się z przemilcza
niem kwestii najbardziej spornych, w tym zwłaszcza
praw do ziem szerokiego pogranicza polsko-ukraińskiego. Zagadnienie to jest kla
sycznym problemem, który nie da się rozwiązać „kompromisowo”. Strona ukraińska
postrzega go w kontekście kategorii „ukraińskie terytorium etniczne”. W aksjologii
ukraińskiej ziemie, które zostały doń zaliczone (także Chełmszczyzna, Podlasie łącz
nie z Bielskiem Podlaskim, Łemkowszczyzna po Krynicę) w sposób nie podlegający
dyskusji są częścią Ukrainy, nawet jeśli pozostają poza jej granicami. Największe
ustępstwo, jakie mogą Ukraińcy uczynić, to nie podnosić w danym momencie tego
problemu. Z kolei w aksjologii polskiej pogranicze polsko-ukraińskie jest postrze
gane jako terytorium polskiej pracy cywilizacyjnej i kulturalnej, którego Polacy byli
przez setki lat pełnoprawnymi gospodarzami. Polacy godzą się z faktem rozwoju
ukraińskiego mchu narodowego oraz przyjmują do wiadomości fakt, że odniósł on
historyczne zwycięstwo w walce o suwerenność nad tym terytorium, ale dotyczy to
współczesności i nie daje to tytułu do ukrainizacji/negowania „polskiego dziedzic
twa kresowego”. A tym bardziej prawa do monopolizowania identyfikacji z prze
szłością tych terenów przez Ukraińców (Mędrzecki 2010: 47).
7
Dokumentacja spotkań została opublikowana w wielotomowym wydawnictwie Polska - Ukraina.
Trudne pytania (1998-2006).
Magdalena Zowczak
50
„Strategia wyższości moralnej” (mam ochotę nazwać j ą strategiąresentymentu) wynika
z głębokiego, osobistego przekonania wielu uczestników spotkań, że naród, do
którego należą był w przeszłości wzajemnych stosunków stroną głęboko pokrzyw
dzoną i że nad doznanymi krzywdami nie można przejść do porządku dziennego.
Dlatego też warunkiem rzetelnego porozumienia i pojednania jest skrucha, wy
znanie win i prośba o wybaczenie ze strony partnera dialogu. W zamian za to my,
w poczuciu wyższości moralnej, dokonamy wspaniałomyślnie aktu wybaczenia.
Reprezentujący tę strategię ukraińscy uczestnicy dialogu koncentrowali się głów
nie na tezie o polskim imperializmie i okupowaniu ziem ukraińskich, konsekwent
nej polityce polonizacji „rdzennej ludności ukraińskiej”, pozbawianiu Ukraińców
godności narodowej, pogardzie, jaką Polacy okazywali Ukraińcom, wykorzysty
waniu ich pracy dla własnego bogacenia się, stosowaniu wobec nich wszelkiego
rodzaju represji i prześladowań przez setki lat. Oskarżenia ze strony polskiej są nie
mniej poważne - Ukraińcy są opisywani jako naród pełen nienawiści wobec Pola
ków, zdolny do niewyobrażalnego okrucieństwa, winien ludobójstwa dokonanego
na polskiej ludności Wołynia, Galicji i Chełmszczyzny. W tym ujęciu wszelkie
„nasze” działania wymierzone w dragą stronę miały charakter obrony przed „ich”
agresją lub były wyrazem sprawiedliwej walki o podstawowe, niezbywalne inte
resy pokrzywdzonego narodu (Mędrzecki 2010: 49).
W tej sytuacji nadzieje należy wiązać - uważa Mędrzecki - ze „strategiąkry
tyczną”, odrzucającąretorykę krzywdy i mitologii narodowej. Ta trzecia strategia
faktycznie jest jedyną do przyjęcia na gruncie historycznych badań naukowych.
Reprezentują j ą specjaliści o uznanym autorytecie, których ustalenia w zasadzie
nie są kwestionowane. Z perspektywy strategii pragmatycznej, a zwłaszcza stra
tegii „wyższości moralnej”, m ają one charakter samobójczy, dostarczając dru
giej stronie argumentów przeciw „swoim”. Jednak to właśnie narracja krytycz
na „tworzyła istotną przeciwwagę dla narracji wyższości moralnej i zapewniała
pragmatycznemu centrum możliwość tonowania dalej idących żądań z tamtej
strony”, komentuje Mędrzecki (2010: 52). Wypada tu powtórzyć, że narracja
krytyczna realizuje taktykę pogranicza, faktycznie otwierając przestrzeń porozu
mienia pomiędzy historią i antropologią.
O modelu antropologii krytycznej: pięć razy pogranicze
Jak pisze Michael Herzfeld, współczesna antropologia,
chociaż nie wyklucza etniczności ze swego pola badawczego, jest obecnie bardziej
zaangażowana w badania „pograniczy” - pojęciem tym określa się pewną fizyczną
przestrzeń, sugeruje ono coś znajdującego się „pomiędzy”, strefę kontaktu, obszar,
na którym zerwanie ciągłości staje się trochę nieostre (Herzfeld 2004: 204).
Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza
51
Metaforyczny i wieloznaczny charakter kategorii pogranicza (borderland)
nie przeszkadza zatem w uznaniu jej za bardziej użyteczną w analizie współcze
snej kultury niż „tożsamość”. Dlaczego tak się dzieje? Spróbuję poddać refleksji
przedstawioną tu tezę, odnosząc kategorię pogranicza do tendencji zarysowują
cych się w naszych badaniach. Wydaje mi się, że są to sprawy ogólnie znane, ale
chciałabym podjąć próbę powiązania ze sobąróżnych, przecinających się wymia
rów graniczności, w których uwikłane są nasze współczesne praktyki badawcze.
Zainicjowana przez Frederika Bartha zmiana w postrzeganiu etniczności wy
raża się w jej negacji jako danej czy stabilnej; przyznaje się jej charakter procesu.
Podejście do tożsamości (różnych jej odmian, nie tylko etnicznej) w kategoriach
„transakcji ekonomicznych” wiązało się z uznaniem jej za przedmiot negocjacji,
konstruowany i aktualizowany w konkretnym kontekście politycznym, oraz za
początkowało, jak to określił Anthony D. Smith, „gastronomiczne” teorie narodu,
przeciwstawione „geologicznym” (Burszta 1998: 150-1518). Z kolei przyjęcie
perspektywy mniejszościowej, a nawet zindywidualizowanej, jako podstawo
wego punktu odniesienia w analizie kultury (odwrotnie niż we wcześniejszej,
modernistycznej antropologii), można uznać za zwrot w stronę obywatelskiej
podmiotowości, bądź - ideologii multikulturalizmu (por. Burszta 1998: 151 i n.).
Odmienność jest wytworem ludzkiego działania i konfrontacji; zainteresujmy
się zatem obszarem, w którym powstaje. W tej sytuacji podstawową kategorią
staje się pogranicze, postrzegane jednak nie tyle jako pojęcie odnoszące się do
konkretnej, fizycznej przestrzeni, co właśnie strefa konfrontacji i przenikania
się praktyk społecznych lub/i kulturowych w kontekście polityki sąsiadujących
ze sobą grup bądź państw.
Granice kulturowe sąjednak znacznie bardziej problematyczne niż społeczne,
opierają się konceptualizacji. Współczesne dyskursy państwowe wykorzystują
dziedzictwo dawnej etno- i antropologii w wersji spopularyzowanej, sprowadza
jąc je do pozbawionych kontekstu cech kulturowych czy „stylizowanych artefak
tów”, jak na turystycznych mapach, gdzie zaznaczono lokalne ciekawostki w po
staci symbolicznych ikon. Takie podejście - twierdzą antropolodzy - w gruncie
rzeczy wiąże się z tuszowaniem historii. Jak zauważa Herzfeld,
sama bowiem idea autochtonicznych początków „kultury” pozostaje w sprzeczno
ści z wszelkimi dowodami sugerującymi, iż tak naprawdę tożsamości trw ają a na
wet rodzą się poprzez grę kontaktów - poprzez negocjowanie oraz genezę granic
społecznych i kulturowych. Idee, praktyki i artefakty mogą się rozprzestrzeniać
poprzez kontakty społeczne na cały świat, zgodnie z wieloma różnymi logikami,
8
„To, co dla modernistów jawi się jako ciągłość dziedzictwa i wspólnota podstawowych wartości
narodowych, ich krytykom przypomina «kartę dań», na którą składają się symbolika, mity, język, lite
ratura piękna, oficjalna wykładnia historii. Jednoczący sens «narodowej substancji» nadajątym różnym
składnikom narodowego menu nacjonaliści, konstruując wizję całości, nie istniejącej w takiej postaci
w rzeczywistości” (Burszta 1998: 151).
52
Magdalena Zowczak
gromadząc przy tym bardzo odmienne historie [co, jak podkreśla autor, udowodnili
już dyfiizjoniści - M.Z.] (Herzfeld 2004: 203).
Popularna jeszcze w latach 80. analogia pomiędzy kulturą a językiem bądź
kulturą a tekstem nie satysfakcjonuje już antropologa, podatnego na „zwrot performatywny”. Richard Schechner, jeden z ojców założycieli tego nurtu, konsta
tuje: „Świat nie jest już postrzegany jako księga, którą się czyta, lecz jako perfor
mance, w którym się uczestniczy” (Domańska 2007: 48). Najczęściej tłumaczy
się performance jako wykonanie, z akcentem na działanie, aktywność. Zinsty
tucjonalizowane już w początkach lat 80. performance studies m ają dwojakie
korzenie. Wywodzi się je, po pierwsze, ze studiów teatrologicznych oraz z prac
antropologów i socjologów, którzy wykorzystywali metafory związane z te
atrem, a zwłaszcza metaforę gry (jak Clifford Geertz, Thomas Luckmann). Jako
drugie źródło wskazuje się zazwyczaj teorię aktów mowy Johna Austina. Wy
pada tu też moim zdaniem wspomnieć słynną analizę języka Trobriandczyków,
przeprowadzoną przez Bronisława Malinowskiego w Ogrodach koralowych i ich
magii. Analizując kulturę w kategoriach zachowań, traktował on analogicznie
akty mowy; za pierwotną uznawał pragmatyczną funkcję języka. Język jest za
tem przede wszystkim działaniem (Malinowski 1987).
Kultura, tożsamość, zwyczaj, rytuał, obrzęd - wszystkie te pojęcia, jako zbyt
statyczne i skłaniające do esencjalizacji, bywają współcześnie przekładane na
„praktyki kulturowe” (zgodnie z rozumieniem Pierre’a Bourdieu) bądź bliskie
im, ale bardziej zindywidualizowane, przygodne i dynamiczne - wykonania, per
formance. Performatywność wiąże się z przeświadczeniem, „że język nie tylko
przedstawia rzeczywistość, lecz także powoduje w niej zmiany, a ponadto, że
pewne zjawiska istnieją tylko w akcie ich wykonywania i że m uszą być powta
rzane, by zaistnieć” (Domańska 2007: 49). Skoro ta ostatnia teza stosuje się do
płci kulturowej {gender), to tym bardziej do tożsamości etnicznej czy narodowej.
W tym momencie można zauważyć, że pogranicze jako przestrzeń eksperymen
talna jest rodzajem sceny i zarazem laboratorium dla wykonywania (odgrywania)
różnego rodzaju tożsamości, jest najwłaściwszym kontekstem innowacji kulturo
wych i społecznych performance’ów9.
Metodyka współczesnej antropologii kulturowej wpisuje się w zwrot performatywny akcentowaniem refleksyjności czy też refleksyjności zwrotnej10 {reflexivity) między badaczem a rzeczywistością badaną. Poza oczywistym wpływem
badacza na przedmiot badań, podkreśla się proces odwrotny. To, co badane, zmie
nia badacza i wpływa na przekształcenia jego projektu. Świadomy tego stanu
rzeczy, powinien w konsekwencji odpowiednio odgrywać i modyfikować swoją
9 Por. np. Joanna Pietruszka o strategiach uczestnictwa przybyszów z Zachodu w życiu społeczno
ści lokalnej na pograniczu polsko-ukraińskim (Pietruszka 2010).
10 Tak proponuje tłumaczyć reflexivity Ewa Klekot, chociaż można się zgodzić ze Sławomirem
Sikorą, że jest to, biorąc pod uwagę etymologię, mnożenie bytów.
Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza
53
rolę. Wchodząc w interakcje z badaną społecznością, uczestnicząc w jej prakty
kach, doświadcza wraz z nią zdarzeń o znaczeniu symbolicznym i zyskuje szansę
na przekroczenie granic czy raczej ograniczeń swojej tożsamości; funkcjonuje
zatem na pograniczu tożsamości. Warunkiem realizacji badań staje się, w miejsce
obiektywizmu i dystansu, współudział w codziennych praktykach, a nawet inter
akcje, podejmowane w obliczu ważnych wydarzeń. Zaangażowanie, interwen
cja, wpisane w rolę badacza, tworzenie wiedzy „w solidarności z podmiotami
i przedmiotami swoich badań [bądź w opozycji do nich - M .Z.]” jako jego cel
- to cechy „performatywnego Ja”. Badacz „nie «wynajduje tradycji», ale w nią
interweniuje (front invention to intervention); świadomie i aktywnie współdziała
w tworzeniu świata innych, podobnie jak i oni współtworzą jego/jej świat” (Do
mańska 2007: 6011).
Sprawczość (agency) badacza jest więc kolejnym pojęciem, które należy
uwzględnić w konstruowaniu metodologicznego kontekstu dla kategorii pogra
nicza12. Zwrot performatywny jest uważany za reakcję na postmodernistyczne
ograniczenie podmiotu, postrzeganego jako pasywny, uległy, kształtowany przez
przemoc zinstytucjonalizowanej wiedzy/władzy (zwłaszcza w niektórych teo
riach poststrukturalistycznych, np. w kontekście teorii dyskursu Michela Foucault
i jego pojęcia „ciał podatnych”). Być sprawcą zmian, a nie ich przedmiotem, to
model badacza konwencji performatywnej. Zamiast kontemplacji i aprobaty ce
lem ma być zmiana jako wartość pozytywna, otwarcie - za pom ocą działania,
performance"u - przestrzeni oporu i buntu wobec zniewalających struktur. Ewa
Domańska zwraca uwagę na marksowski i lewicowy charakter tego projektu.
Wydaje mi się, że można tu zauważyć podobieństwo stylu do Kondycji ponowoczesnej Jean-François Lyotarda (1979), który przeciwstawiał paralogię jako
cel nauki - innowacyjności przypisanej do systemu i przezeń wykorzystywanej,
zaś konflikt i niezgodę - konsensusowi, „wartości przestarzałej i podejrzanej”13.
Styl ten - zwłaszcza z perspektywy centrum i dyskursu dominującego - wydaje
się niebezpiecznie zbliżać ku anarchii i terroryzmowi (eksplorował ten problem
Jean Baudrillard). Tak zwany zwrot performatywny uważany jest jednak za od
powiedź na wyzwania współczesnego świata, wśród których, obok globalizacji
i zmian technologicznych, wskazuje się właśnie na terroryzm i ludobójstwo.
Przedstawiłam pogranicze jako podstawową przestrzeń „wykonywania” (roz
grywania, przedstawiania) tożsamości oraz przemieszczenie roli samego badacza
11 Ewa Domańska powołuje się w tym fragmencie swojego artykułu na Tami Spry (2006).
12 Sprawczość najchętniej definiuję za Agnieszką Kościańskąjako „zdolności i chęci jednostki bądź
gmpy do podjęcia autonomicznego, twórczego i celowego działania w ramach relacji społecznych”
(Kościańska 2009: 21-22).
13 Innowacja,jest sterowana, a w każdym razie wykorzystywana przez system w celu zwiększenia
skuteczności”, podczas gdy paralogia ,jest posunięciem w pragmatyce wiedzy, którego znaczenie na
początku bywa często zapoznane”. Dlatego według Lyotarda to ta druga uprawomocnia naukę w epoce
utraty wiarygodności przez metanarracje, wielkie opowieści nowoczesnej nauki europejskiej (Lyotard
1997: 164).
54
Magdalena Zowczak
w strefę pogranicza tożsamości. Teraz wypada jeszcze wspomnieć o przedmiocie
szczególnego zainteresowania performance studies : o hybrydowych „figiiracjach
podmiotowości”, do których należą postacie najbardziej ekstremalne, pogranicz
ne. N ależą do nich: „cyborg, klon, rzecz w swojej podmiotowości, mutant (jed
nostka ludzka czy zwierzęca genetycznie zmanipulowana), terrorysta (zwłaszcza
muzułmańska samobójczyni)”, a pomiędzy tymi odmieńcami „przedstawiciele
różnego rodzaju mniejszości (zwłaszcza queer, transseksualista, lecz także ludzie
o różnym pochodzeniu etnicznym oraz niepełnosprawni)” (Domańska 2007: 54).
Ze względu na zwrot ku rzeczom, a także ku środowisku naturalnemu, mówi się
o posthumanistycznym zabarwieniu tego stylu. Podmioty-przedmioty ukazywa
ne są „historycznie”, to znaczy w procesie tworzenia się, w postaci niedokonanej,
niedookreślonej. Są to zatem modelowe przykłady dawniejszych antybohaterów
- nie-ludzkich obcych i wrogów narodowego dyskursu. Ewa Domańska, cha
rakteryzując zainteresowania humanistycznej awangardy, powiada, że „człowiek
«normalny», tj. biały, heteroseksualny Europejczyk z klasy średniej nie jest już
atrakcyjnym przedmiotem badawczym” (Domańska 2007: 55). Zainteresowania
te wychodzą naprzeciw wyzwaniom związanym z tak zwaną kreolizacją kultury
(Clifford 2000: 22; Hannerz 2006: 23).
Czwartym kontekstem funkcjonowania kategorii pogranicza we współczesnej
humanistyce jest transdyscyplinamość, a nawet - jak chcą niektórzy - antydyscyplinamość. To także jest jednak cecha, którą uznawano za charakterystyczną
dla postmodernizmu. Już Frederic Jameson wskazywał zanik granic pomiędzy
gatunkami literackimi i dyscyplinami nauki akademickiej, postępujący wraz
z przenikaniem się kultury elitarnej i popularnej, jako istotny wyznacznik post
modernizmu. I tu spektakularnym przykładem była twórczość Michela Foucault,
złośliwie określona przez Jamesona jako „dyskurs teoretyczny”, co do którego
„kwestią nierozstrzygalną” jest, czy należy do filozofii, historii, socjologii czy
politologii (Jameson 1996: 192-193). Trzeba przyznać, że tak też się przedstawia
coraz częściej dyskurs współczesnej antropologii kulturowej, której wyznaczni
kiem pozostały głównie badania etnograficzne jako empiryczny kontekst współdoświadczania badanych „światów”, czy też, zgodnie z dyskursem performatywistów, uczestniczenia w nich, a nawet - odgrywania w nich własnych ról, jak
w performance’ach czy happeningach (Hastrup 2008).
Powróćmy do pogranicza sensu stricto. Postrzegane tak, jak to przedstawi
łam, jest stosunkowo nowym przedmiotem badań antropologicznych. Ich mode
lowym przykładem są studia dotyczące pogranicza USA i Meksyku. Co praw
da, współczesny antropolog dystansuje się wobec przestrzeni jako wyznacznika
określającego przedmiot badań (czyli praktyki kulturowe). Jak to zwięźle ujął U lf
Hannerz, „jako że ludzie przemieszczają się ze swoimi znaczeniami, a znaczenia
znajdują sposoby przemieszczania się nawet wtedy, kiedy ludzie pozostają na
miejscu, terytoria nie m ogą już zawierać w sobie kultur” (Hannerz 2006: 21).
Jednak w przypadku państwowego pogranicza czyni się wyjątek.
Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza
55
Jest tak, ponieważ
granice państwa-narodu, przybierając postać tożsamości zbiorowej, w pewnych
kontekstach uprzywilejowują wymiar przestrzenny, stąd analiza tożsamości ludzi
„pogranicza” nie daje się pomyśleć bez odwołań do terytorialności owych wspól
not (Kempny 2004: 125).
Przedstawiony tu sposób postrzegania pogranicza wywodzi się z lat 80. ubiegłe
go wieku, ale antropologia, zawsze zainteresowana przestrzeniąperyferii, wypraco
wała wcześniej pewne narzędzia analityczne, które - refleksyjnie zmodyfikowane
- m ogą stanowić dogodny punkt wyjścia dla jego opisu. Na przykład strukturalizm Claude’a Levi-Straussa wprowadził mediację jako element zmienności i ru
chu w strukturze scenariusza kulturowego i jego transformacji (por. np. Lechte
1999: 133-138). Kategoria liminalności/liminoidalności Victora Turnera, chociaż
z pewnością jest nadużywana14, ma niewątpliwe zalety dla zwolenników „zwrotu
performatywnego”, choćby dlatego, że często zaczynają swoje studia od krytyki
prac tego klasyka (por. np. Mizielińska 2009). Zaś obie te kategorie odnoszą się do
różnych rodzajów granic: przestrzennych, czasowych, kulturowych. Trzeba zatem
przemyśleć możliwości ich modyfikacji i wykorzystania w odniesieniu do trady
cyjnej, binarnej opozycji pomiędzy centrum a granicą terytorium narodowego.
Jeden z rozdziałów Antropologii Michaela Herzfelda nosi tytuł „Pogranicza,
zapętlenia, zgrupowania”. Miasto, a zwłaszcza metropolie, megalopolis, i strefy
graniczne, a szczególnie przejścia graniczne, Herzfeld traktuje jako podobne sobie
przestrzenie, symboliczne dla kondycji współczesnego człowieka. W obu przypad
kach są to przestrzenie symbolicznie „nieczyste”, w których „przepływ towarów,
idei, wyobrażeń i ludzi” powoduje krzyżowanie się niewspółmiernych, heteroge
nicznych kategorii, odmiennych systemów klasyfikacyjnych. Przejście graniczne
Herzfeld określa jako „zmaterializowany punkt załamania taksonomii”. Zgodnie
ze strukturalistycznym idiomem betwixt and between, tę pełną potencjalnej mocy
wieloznaczność można postrzegać jako przestrzenny odpowiednik czasu przejścia.
Próba jego opisu wiąże się z koniecznością konstruktywistycznego czy, lepiej, per
formatywnego podejścia do zmiennej sytuacji politycznej, społecznej, ekonomicz
nej. Herzfeld nawiązuje do teorii Fredrika Bartha: „uwagę trzeba skupiać raczej na
kwestii tworzenia i utrzymywania granic, a nie na jakiejś pozornie trwałej «zawar
tości kulturowej» istniejącej w obrębie granic” (Herzfeld 2004: 193-216).
Zatrzymam się nad amerykańsko-meksykańskim, modelowym pograniczem.
W kulturze amerykańskiej było to pojęcie związane z romantyczną epoką pionie
rów i z dyskursem kolonialnym, podobnie jak Kresy w polskiej kulturze15. Póź
14Piszą o tym M. Buchowski i W.J. Burszta (Buchowski, Burszta 1992: 47-68).
15Zdaję sobie sprawę z historycznych różnic, dzielących relacje polityczne i kulturowe w II Rzecz
pospolitej od relacji pomiędzy państwami Europy Zachodniej i ich koloniami. Niemniej, ze względu
na charakter tego tekstu, chodzi mi o model dyskursu konstruowanego z perspektywy bezwzględnej
dominacji, który wyklucza w pełni podmiotowe traktowanie zdominowanych.
56
Magdalena Zowczak
niej pogranicze skojarzono metaforycznie z typem wędrowca, przemieszczające
go się w poszukiwaniu czasowego zatrudnienia; to on, swoisty self-made man,
pojawiający się znikąd i znikający po odegraniu swej roli, stał się reprezentantem
pogranicza. Należy niejako odwrócić tę bohaterską rolę - samotnego „strażnika
prawa” - aby znaleźć się w kręgu współczesnych zainteresowań badawczych.
„Figuracjami podmiotowości” będą tu zmarginalizowani migranci, ofiary karteli
narkotykowych, bezrobotni mieszkańcy pogranicza utrzymujący się z przemytu
(tak jak polskie i ukraińskie Mrówki - por. Byrska-Szklarczyk 2010), a zatem
osoby pozbawione prawnej podmiotowości i działające z przymusu bądź z wy
boru w przestrzeni bezprawia, zarazem jego ofiary. Celem opisu są ich prak
tyki codzienne, zestaw pogranicznych performance’ów i happeningów wpisa
nych w strategie przetrwania, oraz milcząca wiedza, która pozwala konstruować
i komponować owe strategie w cieniu wszechobecnej przemocy. Patronuje jej
postać „kojota”, przemytnika ludzi i faktycznego beneficjenta politycznej różni
cy (Donnan, Wilson 2008: 179-180). Różnica ekonomicznych, prawnych i oby
czajowych potencjałów, narzucona przez arbitralnie poprowadzoną granicę (tak
ona zazwyczaj wygląda z perspektywy mieszkańców zmarginalizowanych spo
łeczności, które m ają do niej stosunek głęboko ambiwalentny), tworzy kontekst
praktyk kulturowych, często kontestujących politykę społeczną państwa i jego
instytucji władzy. Elastyczność człowieka pogranicza, pomysłowość w dostoso
wywaniu się do zmieniających warunków i zasad, także pozostająw opozycji do
romantycznego bohatera, samotnego obrońcy prawa, i czynią pogranicze mode
lowym obszarem eksperymentu kulturowego.
Typowym przykładem zbeletryzowanej, medialnej popularyzacji problemów
wspomnianego pogranicza może być tekst Mariusza Zawadzkiego w „Gazecie
Wyborczej” z września 2010 roku. Tytuł: Atak klonów z Meksyku uzupełniono
następującym „abstraktem” :
Amerykanie obawiają się, że okrutna wojna narkotykowej mafii z meksykańskim
państwem przeleje się na ich stronę granicy. Przemytnicy w USA już stosują nie
które metody z tej wojny (Zawadzki 2010: 9).
Narracja dotyczy przebieranek przemytników, którzy w sposób doskonały
wcielają się w role szeryfów, policjantów, kierowców ambulansów i szkolnych
autobusów, dostawców supermarketów, listonoszy i techników telewizji kablo
wej, przewożąc przez granicę w stosownych pojazdach z demobilu setki kilogra
mów marihuany.
Ale przebieranki za policjantów są szczególnie niebezpieczne, bo podkopują za
ufanie funkcjonariuszy do siebie samych - konstatuje autor. - Teraz każdy amery
kański policjant czy strażnik graniczny musi przyglądać się podejrzliwie koledze
w mundurze, jeśli go nie zna osobiście [znamy podobne przypadki z pogranicza
polsko-ukraińskiego - M.Z.] (Zawadzki 2010: 9).
Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza
57
Amerykanie, kupując od szmuglerów narkotyki i zatrudniając nielegalnych
imigrantów, ponoszą współodpowiedzialność za „mafijną bonanzę w M eksy
ku”. Mieszkańcy amerykańskiego pogranicza wykazują ambiwalentną postawę
wobec wspomnianych praktyk. Z jednej strony, m ają miejsce próby zaostrzenia
prawa imigracyjnego i akcje aktywistów Tea Party przeciw przemytowi, z dru
giej - trudno wyobrazić sobie na przykład Kalifornię bez nielegalnych imigran
tów z Meksyku: „sprzątaczek, niań, czyścicieli basenów, ogrodników, kelnerów
i kucharzy” (Zawadzki 2010: 9). I znów trudno się oprzeć skojarzeniu z naszym
rodzimym, polsko-ukraińskim kontekstem.
Gulasz z królików z domieszką słonia: projekt badań na pograniczu
polsko-ukraińskim
Badania za wschodnią granicą Polski, które prowadziłam z kolejnymi grupa
mi studenckimi16, dotyczyły społeczności polskich w ich kontaktach z sąsiada
mi. Problematyka badań wiązała się z kulturą religijną jako jednym z głównych
aspektów tożsamości zbiorowej, etosu i pamięci. Dla etnologicznych studiów
kultury Polaków, tworzących na Litwie i Białorusi skupiska na terenach, które
przed II wojną światową należały do Rzeczypospolitej, perspektywy diachroniczne wyznaczały monografie historyczne i studia regionalne sprzed 1939 roku,
a także, okazjonalnie, dziewiętnastowieczna literatura romantyczna i wspomnie
niowa oraz reportaże z okresu międzywojennego (np. Melchiora Wańkowicza
z Brasławszczyzny). Natomiast dla badań na Podolu (1998-2000) inspirację sta
nowiły prace Daniela Beauvois. Z kolei dla projektu badań na pograniczu pol
sko-ukraińskim (Zowczak, red., 2010), realizowanego w latach 2006-2009, rolę
analogiczną do podolskich studiów Beauvois pełniła Rekonstrukcja narodów Ti
mothy Snydera (2006). Nie dlatego, żeby brakowało - jak w przypadku Polaków
na Podolu - polskich prac historycznych, przeciwnie, literatura narasta lawinowo
od lat 90. Ale ten typ szerokiej syntezy (zarówno w znaczeniu czasowym, jak
terytorialnym), konstruowanej z dystansu i z „obcej”, oddalonej perspektywy,
przez historyków nie uwikłanych w narodowy dyskurs jednej ze stron, pomaga
zyskać oddech, nie zatracić się w etnograficznych szczegółach. Przy tym prace
te w obu przypadkach są znacznie bliższe antropologii, niż ma to zwykle miejsce
w odniesieniu do twórczości polskich historyków.
W projekcie dotyczącym polsko-ukraińskiego pogranicza tradycyjna tema
tyka etnologiczna - wzory kulturowe w ich „długim trwaniu” i ich współczesne
adaptacje - zeszła jednak na drugi plan. Nie mogliśmy już koncentrować się na
opowieści o tym, jak „brutalne siły historii rozbijają kryształowe wzory kultu
ry” (Geertz 2003: 158), chociaż faktycznie w narracjach najstarszego pokolenia
16W ramach grantów badawczych kierowanych przez Lecha Mroza (por. Mróz 1993: 51-57).
58
Magdalena Zowczak
rozmówców obecna Zachodnia Ukraina, a Małopolska Wschodnia lat 30., jaw i
się jako sielska kraina sąsiedzkiej harmonii. Ten projekt odbiegał od wcześniej
szych zarówno problematyką, jak metodologią. Pytania badawcze dotyczące
tożsamości i pamięci zostały osadzone w kontekście komunikacji i wymiany.
Trzeba było przełożyć je na język działań, i to przede wszystkim praktycznych,
codziennych. Dołączył problem podmiotowości mieszkańców społeczności lo
kalnych zamieszkałych po obu stronach granicy, co wymusiło odniesienie tych
trzech kategorii (tożsamości, pamięci i podmiotowości) do relacji władzy i poli
tyki państw narodowych. Uwzględnienie zaś tych relacji oznaczało wkroczenie
- mówiąc znów językiem Geertza - na łowieckie tereny historyków. Opis pogra
nicza państw narodowych wymaga czegoś więcej niż „przeplatanie dyskursów”,
które poprzednio uprawiałam; oznacza konwergencję zainteresowań w kwestii
„faktów”, wypracowanych w oficjalnym języku narodowych historii.
W celu przygotowania studentów do rozmów z ludźmi pogranicza, zorgani
zowaliśmy wspólnie z Włodzimierzem Mędrzeckim seminarium Antropologia
granicy. Problemy formowania się polsko-ukraińskiego pogranicza etnicznego,
historia kozaczyzny, powstań ukraińskich i konfliktu polsko-ukraińskiego od
końca XIX w. po 1947 rok oraz kształtowanie się współczesnej sieci osadniczej
(Mędrzecki) uzupełniły wzajemne wizerunki Polaka i Ukraińca, w tym w litera
turze etno- i socjologicznej, a także w polskiej prozie17, kategorie obcości, pamię
ci, mitu i stereotypów oraz różnice i relacje między katolikami greckimi i rzym
skimi. Poddaliśmy refleksji problem, dlaczego (i w jakich warunkach) przeszłość
legitymizuje (Herzfeld 2000: 111), między innymi w kontekście łączącego Pola
ków i Ukraińców zamiłowania do pomników (kondensujących religię narodową
i państwową) i praktyk cmentarnych (łączących tożsamość indywidualną i zbio
rową). Przeplataliśmy dyskursy, konstruowane według relacji syntagmatycznych
(zdarzenia definiowane według miejsca na linii czasu, związane z kumulacyjną
w izją historii - Mędrzecki) oraz paradygmatycznych (metaforycznych, łączą
cych zdarzenia jako przynależne klasom działania18; Mędrzecki - czasem, ja z reguły). Dyskursy te czasami się krzyżowały. Nie jestem pewna, czy nasze kon
frontacje dały jakiś wyraźny efekt w pracach naszych studentów, ale mnie - poza
tym, że lepiej wyobraziłam sobie przyczyny konfliktu - dały poczucie większej
pewności, paradoksalnie poprzez pełniejszy wgląd w m oją nieuchronnie zdecentrow aną perspektywę.
Założyłam dla potrzeb naszych badań, że relacja między kulturowymi kate
goriami centrum i granicy ma charakter współzależności, a przemienność ich
wzajemnego przyciągania i odpychania zależy od politycznej i ekonomicznej
koniunktury. W języku symbolicznym można to przedstawić na przykładzie lo
17 Pomocna była świetna praca Doroty Sapy, zwłaszcza fragment Dwie strony braterstwa (Sapa
1998: 185-223).
18Valerio Valeri, za: Herzfeld 2004: 110.
Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza
59
kalizacji grobowca bohatera, który ma od czasów klasycznych alternatywną
lokalizację: w sercu miast, gdzie skupia się życie publiczne, albo na jego grani
cy, „przy bramach lub nawet pod sam ą bramą”, wreszcie na granicy terytorium
polis (Czarnowski 1956: 25-26). Z perspektywy społecznej centrum i granica
zajmowanego przez wspólnotę terytorium są zatem symbolicznie równoważne,
a relacja między nimi świadczy o typie władzy i aktualnej polityce. Symboli
ka mitu odpowiada społecznemu wartościowaniu przestrzeni; granicę narodową
można postrzegać jako projekcję centrum (w czasach powszechnej mobilności
i globalizacji także teza odwrotna wydaje się coraz bardziej sensowna: niektóre
centra stają się projekcją granic). Ten rodzaj współzależności mógłby być rów
nież m etaforą relacji pomiędzy antropologicznym i historycznym wymiarem
projektu19.
Bez wątpienia rozpad ZSRR, upadek muru berlińskiego, ale także atak na
World Trade Center można traktować jako metaforyczny kres wyobrażeń miesz
kańca Europy Środkowo-Wschodniej o nieprzenikalnych, przeciwstawnych so
bie, równoległych światach, zakreślonych granicami porządkach kulturowych
i ustalonych tożsamościach ich przedstawicieli. Kiedy przystępowaliśmy do
realizacji projektu badawczego dotyczącego pogranicza, wydawało się, że cho
ciaż Ukraina nie ma szans na szybkie członkostwo w Unii, to nowe typy relacji
i więzi, budowane niejako w poprzek granicy, pod wieloma względami bardziej
łączą niż dzielą społeczności zamieszkałe po obu jej stronach. Chociaż obser
wowaliśmy odradzanie się i umacnianie partykularyzmów i fundamentalizmów,
wznoszących nowe mury pomiędzy „światami” swoich wyznawców, wydawało
się, że ta granica może się stać dobrym przykładem globalnych zmian, „prze
puszczalnych granic”, nie tylko politycznych.
Nastroje społeczne po pomarańczowej rewolucji były optymistyczne. Był to
czas przełomu i ożywienia w relacjach polsko-ukraińskich, chwilowego powrotu
- zwłaszcza w przypadku młodszych generacji - do nadziei, wywołanej pewnym
podobieństwem fenomenu „pomarańczowej rewolucji”20 do ruchu „Solidarno
ści”. Na krótki czas pojednane miasta Kijów i Lwów stały się modnymi celami
podróży polskich polityków i - nieco dłużej - wycieczek polskiej młodzieży,
a granica z Ukrainą pojawiła się w centrum publicznej uwagi. Jednak w kolejnej
fazie, w miarę stopniowego otwierania się Polski na Zachód, nastąpiło uszczel
nianie granicy z Ukrainą poprzez wprowadzenie wiz dla Ukraińców i - w grud
niu 2007 roku - wejście Polski do strefy Schengen. Można postrzegać ten proces
jako rekonstrukcję dawnych kategorii w zmienionej konfiguracji. Unię nazywają
nasi rozmówcy z Zachodniej Ukrainy, podobnie jak w wielu przypadkach i inni
19Oczywiście nie traktuję tych relacji jako uniwersalnych, ale przyjęłam taki ich model jako pomoc
ny dla tego konkretnego projektu.
20 Listopad 2004 - styczeń 2005 r.
60
Magdalena Zowczak
obywatele państw byłego ZSRR, „Ewrosojuzem” i wyobrażają j ą sobie jako twór
przypominający upadłąm etastrukturę: Związek Radziecki.
Relacje władzy oraz polityka państwowa na Ukrainie i w Polsce zmieniały
się zatem dynamicznie w trakcie realizacji trzyletniego projektu. Kolejne fazy
tej historii pozwalają śledzić zmienne znaczenie granicy w kontekście sytuacji
międzynarodowej i globalnej (np. od 2009 r. - tzw. Partnerstwa Wschodniego),
a jednocześnie w kontekście wewnątrzpaństwowej relacji pomiędzy centrum
a peryferią. Można dla opisu tych zmian zastosować pojęcia communitas i „struk
tury”, zaczerpnięte z antropologii Victora Turnera (2004, 2005). Z pom ocą tych
kategorii próbowałam przedstawić zmienną relację pomiędzy centrami a granicą
jako proces, którego przełomem była ukraińska pomarańczowa rewolucja i spon
taniczna, gorąca reakcja znaczącej części polskiego społeczeństwa. Bez względu
na trwałość efektów (a nawet jej brak, jeśli „struktura” się umacnia), doświad
czenie communitas przekształca i formuje znaczenia, zmieniając je w stosunku
do wcześniejszych norm i stereotypów, utrwalonych w długim historycznym
trwaniu. W przypadku znaczącej części polskiego społeczeństwa oznaczało to
zreflektowanie stosunku do Ukrainy i Ukraińców. Wprowadzenie kategorii com
munitas umożliwia opis zmiany niejako od wewnątrz, z wykorzystaniem mojego
własnego doświadczenia nastrojów społecznych, poświadczanych także przez
zainteresowania i emocje uczestników badań, Polaków i Ukraińców. Czas prze
łomowych wydarzeń, które pociągnęły za sobą poczucie wspólnoty w skali ponadlokalnej, pozwolił na dowartościowanie pogranicza, społeczności lokalnych
(centrum przesunęło się na peryferie), otwarcia, ożywionej komunikacji i wy
miany, budowy kontaktów i struktur transnarodowych. Stopniowo jednak nastał
czas dekoniunktury: powrót do strukturalnego usztywnienia granic na wschodzie
Unii. Społeczności lokalne tracą znaczenie na rzecz centrum, nastąpiło zahamo
wanie wymiany, a Euroregion Karpaty okazał się ostatecznie fikcją.
Między Przemyślem a Lwowem
Po obu stronach polsko-ukraińskiej granicy - zwanej w radzieckiej epo
ce marginalizacji i zamknięcia „ścianą wschodnią” - rozciągały się tereny pod
specjalnym nadzorem, okupowane przez wojskowe poligony zamieszkałe przez
przesiedleńców, a w Polsce wyludnione po Akcji „Wisła” i zasiedlane stopnio
wo nowymi osadnikami. Spowodowało to radykalne przewartościowanie pojęcia
pogranicza w polskim dyskursie narodowym. Konstatacja Józefa Piłsudskiego
z maja 1920 roku (a więc jeszcze przed bitw ą warszawską), że „Polska to obwa
rzanek: kresy urodzajne, cen tru m -n ic” (Wilamowski, Wnęk, Zyblikiewicz 1999:
115) zupełnie nie przystaje do współczesnego obrazu zwłaszcza wschodniego
pogranicza, które utrzymuje swój peryferyczny, tak zwany stykowy charakter,
wytworzony w warunkach długotrwałej izolacji politycznej i ideologicznej.
Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza
61
Po upadku ZSRR życie jego mieszkańców pod względem ekonomicznym
jeszcze podupadło wskutek bankructwa dawnych zakładów pracy. Bezrobocie
i ubóstwo konserwują tradycyjne postrzeganie świata, stawiając mieszkańców
pogranicza przed dramatyczną alternatywą: praca „na granicy” albo pracą za gra
nicą (Chlebicka 2010: 251), często za cenę „eurosierot”. Po obu stronach ob
serwuje się od lat niekorzystne tendencje demograficzne. Dotyczy to nie tylko
wyludniających się wsi, ale spada także liczba mieszkańców miast (Kawałko,
Miszczuk 2008). Ponieważ w okresie po podpisaniu między Polską a Ukrainą
traktatu o dobrym sąsiedztwie i wzajemnej współpracy (1992) granica miała cha
rakter otwarty, z ruchem bezwizowym, stanowiła oś lokalnego życia - „centralny
zakład pracy”. Kluczowe znaczenie dla życia lokalnych społeczności po obu jej
stronach miało stopniowe wprowadzanie regulacji prawnych, związanych z przy
stąpieniem Polski do Unii Europejskiej i dostosowaniem standardów dotyczących
wschodniej granicy Polski do obowiązujących w Unii. Mieszkańcy tych terenów
odczuli pierwsze zmiany w początkach 2006 roku. Proces uszczelniania granicy
zakończył się ostatecznie pod koniec 2007 roku, wraz z wejściem w życie trakta
tu z Schengen. Dla Ukraińców oznaczało to praktycznie koniec drobnego handlu
przygranicznego, co w warunkach bezrobocia na ubogich, zmarginalizowanych
obszarach, ma poważne konsekwencje społeczne. Należy do nich nasilenie m i
gracji zarobkowych Ukraińców do Rosji, a jeśli na Zachód - to dalszy, bo praca
w Polsce stała się mało opłacalna.
Pogranicze polsko-ukraińskie zachowuje zatem charakter stykowy. Nawet
stosunkowo pomyślny dla jego mieszkańców czas otwarcia granicy dla ruchu
bezwizowego (1997-2001) w niewielkim tylko stopniu przyczynił się do wyrów
nania „potencjałów”, może najbardziej widocznego w zakresie domowych „euroremontów”21. Obok traktatu z Schengen, to chyba jednak przede wszystkim tak
zwany proces narodotwórczy, uwikłany w czystki etniczne i przesiedlenia lat 40.
ubiegłego wieku, wpłynął na utrzymanie stykowego charakteru tego pogranicza,
w przeciwieństwie do sytuacji na pograniczu polsko-niemieckim, które - pom i
mo silniejszej bariery językowej - przejawia, według badaczy, w większym stop
niu cechy przejściowe (por. Buchowski 2004: 11). Nie udało się w skali społecz
nej przepracować starej traumy, co niepokoi w sytuacji usztywnienia „struktury”
i odbudowy podziałów na poziomie instytucjonalnym. O pamięci historycznej
Polaków i Ukraińców trzeba nadal mówić jako o dwóch zaprzeczających sobie
pamięciach, utrwalonych w warunkach i na potrzeby międzynarodowego podzia
łu. Świadczą o tym konflikty wybuchające wokół cmentarzy, świątyń, pomni
ków. Do granicy polsko-ukraińskiej można w tym kontekście zastosować modne
ostatnio w dyskursie europejskim patetyczne określenie „blizna historii”.
21
Według danych z 2008 r. wielkość PKB per capita w Polsce wynosiła 7944 USD, na Ukrainie 1384 (Kawałko, Miszczuk 2008).
62
Magdalena Zowczak
Konflikt pamięci wyostrza się jeszcze w kontekście religijnym (symptoma
tyczny jest np. podwójny kult Matki Bożej Chełmskiej, której święta obchodzą
osobno Polacy i Ukraińcy; Bylicka 2010: 578). W sporach katolików rzymskich
i greckich o kościół karmelitów w Przemyślu oraz Polaków i Ukraińców o re
konstrukcję Cmentarza Orląt we Lwowie, władze lokalne tych dwóch miejskich
społeczności nie wahały się przeciwstawić koncyliacyjnym politykom swoich
władz centralnych, realizując wbrew ich decyzjom w łasną wykładnię narodowej
racji stanu. Przemyśl i Lwów jaw ią się w kontekście tych wydarzeń jako opozy
cyjne ośrodki koncentracji narodowych emocji22. Jak zwraca uwagę nasz ukraiń
ski współpracownik, etnolog Roman Czmełyk, rysuje się tu jednak bardzo istotna
asymetria. O ile sprawa Cmentarza Orląt poruszała polską opinię publiczną, to
konflikt o kościół karmelitów miał charakter lokalny, ograniczony do Lwowa
i miast dawnej wschodniej Galicji zamieszkałych przez grekokatolików. Nie zna
lazł szerszego oddźwięku w innych częściach Ukrainy, bo dla ich mieszkańców
był niezrozumiały, wiązał się z „cudząhistorią” (Cmelik 2010: 58).
Granice pamięci nie pokrywają się jednak z granicą polityczną. O żywotności
urazów po obu jej stronach świadczą nasi najtrudniejsi rozmówcy, „niewidzial
ni” Ukraińcy w Polsce i „niewidzialni” Polacy na Ukrainie. Żywione przez nich
lęki znajdują wyraz w niemożliwych do oddzielenia wspomnieniach i fantazjach
na temat okrucieństwa drugiej strony. W typowych dla współczesnej antropolo
gii badaniach pamięci zwraca się uwagę na rolę traumy w budowaniu grupowej
i jednostkowej tożsamości. Jak pisze Ewa Domańska:
Trauma jest w tym kontekście doświadczeniem zamrażającym działania lub wpro
wadzającym element nieuświadamianego powtórzenia, pewnej bierności. (...)
W kontekście „zwrotu performatywnego” chodzi o to, by wyjść poza melancho
lijną kontemplację traumy i sprowokować jednostkę czy społeczność do podjęcia
rytuałów żałoby czy uroczystości rocznicowych, które są rodzajem społecznych
performance’ów (Domańska 2007: 57).
Zarówno w Polsce, jak na Ukrainie doszły do głosu środowiska zachowawcze,
reaktywując dyskurs krzywdy. Pojawiły się inicjatywy w rodzaju, na szczęście
niezrealizowanego, projektu rajdu rowerowego „Europejskimi śladami Stepana
Bandery” z Czerwonogradu do Monachium, gdzie znajduje się grób przywódcy
OUN-UPA, czy budowy w centrum Warszawy pomnika ofiar wołyńskich, przed
stawiającego czwórkę powieszonych na drzewie dzieci, związanych drutem kol
czastym. Fotografia, która miała być wzorem pomnika, pomimo udowodnionego
braku związku z wołyńskimi ofiarami, nadal pojawia się na forach internetowych
jako „logo” rzezi wołyńskiej.
22
Przypomina to wspomniany w kontekście pogranicza USA i Meksyku problem konfliktu pomię
dzy polityką państwową a partykularną polityką lokalnych centrów pogranicza.
Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza
63
Jeśli uznać rozpad ZSRR i upadek muru berlińskiego za symboliczne momen
ty dekonstrukcji stabilnego, binarnego podziału na Wschód i Zachód, rozdzielo
nych żelazną kurtyną, to wydaje się, że schyłek pierwszej dekady XXI wieku jest
świadkiem odbudowy tego podziału w zmienionych granicach. Grzegorz Babiń
ski, socjolog i badacz polsko-ukraińskiego pogranicza w latach 90., stwierdza
wprost regres w kontaktach.
W ciągu ostatniej dekady ubiegłego wieku zaobserwować można było przesuwanie
się funkcji tej granicy od koegzystencji do współpracy, w ciągu ostatniego pięcio
lecia nasiliły się, jak sądzę, zjawiska, które uzasadniają tezę, że jest to znowu tylko
granica koegzystencji (Babiński 2010: 33-34).
Mędrzecki wykazuje jednak umiarkowany optymizm. Uważa, że negocjacje
co do porozumienia możliwego do zaakceptowania przez strony polską i ukraiń
ską w oficjalnym dialogu historyków „powoli posuwają się do przodu; świadczą
0 tym spektakularne gesty polityków takie jak otwarcie Cmentarza Orląt, czy
wizyta prezydentów w Pawłokomie [znane miejsca pamięci, kontestowane przez
społeczności i władze lokalne - M.Z.]”. Konstatuje jednak z melancholią, że „je
dyne środowisko, które w ciągu ostatnich kilkunastu lat znalazło wspólny język
1 spojrzenie na przeszłość Polaków i Ukraińców, to niewielka grupka historyków,
którzy w badaniach przeszłości zrezygnowali z nacjonalistycznego paradygma
tu” (Mędrzecki 2010: 52).
Nasi studenci, bardziej niż historią i pamięcią, zajęli się praktykami kom u
nikacji i wymiany, a zwłaszcza przemytem. Ich wybór miał charakter pragma
tyczny, z pewnością oznaczał odrzucenie resentymentu, być może - w jakimś
stopniu - strategię przemilczeń. Czy Euro 2012 przywróci choć na krótko dawny
entuzjazm? Niestety, ani klimat polityczny, ani kryzys gospodarczy nie pozwalają n a optymizm. Nastroje społeczne wydają się z nimi zbieżne. Tym większą rolę
może odegrać krytyczna antropologia pogranicza.
Słowa kluczowe: antropologia kulturowa, historia, pogranicze, relacje polsko-ukraińskie,
polityka naukowa
LITERATURA
Babiński G.
2010
Refleksje nad kierunkami przemian pogranicza polsko ukraińskiego,
w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu ,, nowej Europy Polsko-ukraińskie
sąsiedztwo, Warszawa: Wydawnictwo DiG, s. 31-44.
Buchowski M.
2004
Granica a uprawianie antropologii - uwagi wstępne, w: M. Buchowski,
A. Brencz (red.), Polska-Niemcy. Pogranicze kulturowe i etniczne, Ar
chiwum Etnograficzne nr 42, PTL, Uniwersytet Wrocławski; Wrocław,
Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, s. 7-11.
64
Magdalena Zowczak
Buchowski M., Burszta W.J.
1992
O założeniach interpretacji antropologicznej, Warszawa: Wydawnictwo
Naukowe PWN.
Burszta W.J.
1998
Antropologia kultury. Tematy, teorie, interpretacje, Poznań: Wydawnictwo
Zysk i S-ka.
Bylicka D.
2010
Znaczenie kultu Matki Boskiej Chełmskiej w relacjach polsko-ukraińskich,
w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu „nowej Europy”. Polsko-ukraińskie
sąsiedztwo, Warszawa: Wydawnictwo DiG, s. 567-579.
Byrska-Szklarczyk M.
2010
„ Granica jest po to, żeby chodzić ” - krajobraz kulturowy Mrówek z Me
dyki, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu „nowej Europy”. Polskoukraińskie sąsiedztwo, Warszawa: Wydawnictwo DiG, s. 181-203.
Chlebicka A.
2010
Rola przemytu w życiu młodzieży pogranicza, w: M. Zowczak (red.), Na
pograniczu „nowej Europy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa:
Wydawnictwo DiG, s. 243-256.
Clifford J.
2000
Wstęp: Typowe produkty szaleją, przeł. E. Klekot, w: J. Clifford, Kłopoty
z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, Warszawa:
Wydawnictwo KR, s. 7-25.
Ćmelik R.
2010
Pogranića - zemla lubovi ta rozbratu, w: M. Zowczak (red.), Na pogra
niczu „nowejEuropy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Wydawnictwo DiG:
Warszawa, s. 53-61.
Czarnowski S.
1956
Kult bohaterów i jego społeczne podłoże. Sw. Patryk, bohater narodowy
Irlandii, w: Dzieła, t. 4, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Domańska E.
„Zwrotperformatywny” we współczesnej humanistyce, „Teksty Drugie” 5,
2007
s. 48-61.
Donnan H., Wilson T.M.
2008
Granice tożsamości, narodu, państwa, przeł. M. Głowacka-Grajper,
Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Geertz C.
2000
Available Light: Anthropological Reflections on Philosophical Topics,
Princeton: Princeton University Press.
2003
Zastane światło. Antropologiczne refleksje na tematy filozoficzne, przeł.
Z. Pucek, Kraków: Universitas.
Hannerz U.
2006
Powiązania transnarodowe. Kultura, ludzie, miejsca, przeł. K. Franek,
Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Hastrup K.
2008
Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teorią, przeł. E. Klekot,
Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza
65
Herzfeld M.
2004
Antropologia. Praktykowanie teorii w kulturze i społeczeństwie, przeł.
M.M. Piechaczek, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Jameson F.
1996
Postmodernizm i społeczeństwo konsumpcyjne, przeł. P. Czapliński,
w: S. Nycz (red.), Postmodernizm, Kraków: Wydawnictwo Baran i Suszczyński, s. 190-219.
Kawałko B., Miszczuk A.
2008
Uwarunkowania rozwoju przestrzennego Polski, wynikające z sąsiedztwa
z Ukrainą, Warszawa, 22 kwietnia 2008 r, www.mrr.gov.pk.../87515ddf49
6947a49d0alel791cd01e0prezentacjaprofAMiszczuk (10.01.2009).
Kempny M.
2004
Granice wspólnot i „pograniczne ” tożsamości, w: M. Jacyno, A. Jawłowska,
M. Kempny (red.), Kultura w czasach globalizacji, Warszawa: Wydawni
ctwo IFiS PAN, s. 124-143.
Kościańska A.
2009
Potęga ciszy. Konstrukcja a rekonstrukcja porządku płci na przykładzie
nowego ruchu religijnego Brahma Kumaris, Warszawa: Wydawnictwa
Uniwersytetu Warszawskiego.
Lechte J.
1999
Panorama współczesnej myśli humanistycznej. Od strukturalizmu do
postmodernizmu, przeł. T. Baszniak, Warszawa: Wydawnictwo „Książka
i Wiedza”.
Lyotard J.-F.
1997
Kondycja ponowoczesna. Raport o stanie wiedzy, przeł. M. Migalska,
J. Migasiński, Warszawa: Fundacja Aletheia.
Malinowski B.
1987
Ogrody koralowe i ich magia. Studium metod uprawiania ziemi oraz
obrzędów towarzyszących rolnictwu na Wyspach Trobrianda. Język magii
i ogrodnictwa, przeł. B. Leś, w: Dzieła, t. 5, red. naukowa A.K. Paluch,
Warszawa: PWN.
Mędrzecki W.
2010
Język dialogu historyków polskich i ukraińskich na przełomie X X i XXI
wieku, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu „nowej Europy”. Polsko
-ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa: Wydawnictwo DiG, s. 45-52.
Mizielińska J.
2009
Po co nam liminalność? Pokrewieństwo, wspólnota i teoria queer,
„Przegląd Kulturoznawczy” 2: 6, s. 126-139.
Mróz L.
1993
Syndrom pogranicza. Uwagi na temat badań świadomości etnicznej, „Kon
teksty. Polska Sztuka Ludowa” 3-4, s. 51-57.
Pietruszka J.
2010
Strategie uczestnictwa przyjezdnych w życiu społeczności lokalnej na po
graniczu polsko-ukraińskim, w: M. Zowczak (red.), Na pograniczu,, nowej
Europy”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa: Wydawnictwo DiG,
s. 607-613.
66
Magdalena Zowczak
Polska - Ukraina...
1998-2006 Polska - Ukraina. Trudne pytania, t. 1-9, Ośrodek Karta: Warszawa.
Protokół...
2010
Protokół XIII Posiedzenia Polsko-Ukraińskiej Komisji Ekspertów do spraw
doskonalenia treści podręczników szkolnych historii i geografii, Gdańsk
21-24 IX, http://www.men.gov.pl/images/docs/podreczniki/protokol.pdf
(25.06.2011).
Sapa D.
Między polską wyspą a ukraińskim morzem. Kresy południowo-wschodnie
1998
w polskiej prozie 1918-1988, Kraków: Universitas.
Snyder T.
2006
Rekonstrukcja narodów. Polska, Ukraina, Litwa i Białoruś 1569-1999,
przeł. M. Pietrzak-Merta, Sejny: Wydawnictwo Pogranicze.
SpryT.
2006
A „Performative-I” Coopresence. Embodying the Ethnographic Turn in
Performance and the Performative Turn in Ethnography, „Text and Perfor
mance Quarterly” 26: 4, s. 339-346.
Stomma L.
1986
Antropologia kultury wsi polskiej X IX w., Warszawa: Instytut Wydawniczy
Pax.
Turner V.W.
2004
Liminalność i communitas, przeł. E. Dżurak, w: M. Kempny, E. Nowicka
(red.), Badanie kultury. Elementy teorii antropologicznej. Kontynuacje,
Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 241-266.
2005
Od rytuału do teatru. Powaga zabawy, przeł. M. i J. Dziekanowic, Warsza
wa: Oficyna Wydawnicza Volumen.
Wilamowski M., Wnęk K., Zyblikiewicz L.A.
1999
Leksykon polskich powiedzeń historycznych, Kraków: Wydawnictwo Znak.
Zawadzki M.
2010
Atak klonów z Meksyku, „Gazeta Wyborcza”, 14 września, s. 9.
Zowczak M. (red.)
2010
Na pograniczu,, nowej Europy ”. Polsko-ukraińskie sąsiedztwo, Warszawa:
Wydawnictwo DiG.
Źródła internetowe:
Sposoby ustalania norm prawnych w społeczeństwach mieszanych pod względem etniczno-religijnym. Doświadczenia w Królestwie Polsko-Litewskim i jego państwach sukce
syjnych, http://religion-and-law-in-east-central-europe.de/home.html?&L=4 (26.06.2011).
Ministerstwo Edukacji Narodowej, http://www.men.gov.pl/index.php?option=com_cont
ent&view=category&layout=blog&id=124&Itemid=137. http://www.men.gov.pkindex.php?
option=com_content&view=category&layout=blog&id=102&Itemid=137. (26.06.2011).
Narodowe Centrum Nauki, http://www.ncn.gov.pl/download/pdf/panele%20ncn.pdf
(26.06.2011).
Antropologia, historia a sprawa ukraińska. O taktyce pogranicza
67
Magdalena Zowczak
ANTHROPOLOGY, HISTORY, AND THE UKRAINIAN QUESTION.
ABOUT THE TACTICS OF THE BORDERLAND
(Summary)
There is a clear rift between actual aims and the potential of cultural anthropology, as
the discipline directed at critical and reflexive study of contemporaneity, and its place in
university structures and state institutions in Poland. This phenomenon is accompanied
by the stereotype of ethnology and anthropology in common sense, inherited from ethno
graphy, which in the past time was entangled in the politics of „folk”. The author discus
ses the reasons for the classification of anthropology as an auxiliary science of history,
asks questions about scientific politics and emphasises the significance of an academic
ethnographic laboratory as an original educational project.
The author describes two examples presenting her experience of cooperation with
historians. One is cooperation between the historians and the anthropologist at the Expert
Committee of the Ministry of Education for the improvement of history and geography
textbooks. The other is the cooperation between the anthropologist and the historian du
ring the research project on contemporary cultural practices in the Polish-Ukrainian bor
derland. Both types of cooperation are linked by interest in the borderland, the concept
which opens up a space for negotiations between anthropology and history. This con
cept has many meanings and is metaphorical, which could be a methodological trap.
Therefore it was presented as the key category of those two specific projects. In the end
the author describes her own research project as an attempt at the implementation of the
critical anthropology of the borderland.
Key words: cultural anthropology, history, borderland, Polish-Ukrainian relations,
scientific politics