-
extracted text
-
S
T
U
D
I
A
I
M
A
T
E
R
I
A
Ł
Y
„Etnografia P o l s k a " , t. X V I I z. 1
ANTONI
KUCZYŃSKI,
TOMASZ
SKARŻYŃSKI
S P I C H R Z E O K O P U L A S T O S K L E P I O N Y M ZRĘBIE
N A T E R E N I E POŁUDNIOWEJ O P O L S Z C Z Y Z N Y
W zespole zabytków d r e w n i a n e j a r c h i t e k t u r y w i e j s k i e j związanej
z krajobrazem ziemi opolskiej n a p l a n pierwszy wysuwają się spichrze
z końca X V I I I i pierwszej połowy X I X stulecia. W zróżnicowanym k a t a
logu t y c h obiektów oddzielną grupę stanowią masywnie zbudowane spich
rze o kopulasto s k l e p i o n y m zrębie p o l e p i o n y m gliną, często d w u - l u b t r z y
kondygnacyjne, rozplanowane na rzucie prostokąta l u b k w a d r a t u . B u
d y n k i te tworzą jeszcze obecnie charakterystyczny element zagrody w w i e
l u wsiach południowej Opolszczyzny — n p . w e w s i Pilszcz, pow. głubczycki, w e w s i Łany, pow. kozielski, oraz wsiach Bolesław, B o r u c i n , K r z a
nowice i Wojnowice, pow. raciborski.
W północnej części w o j . opolskiego, na terenie w s i L i g o t a Górna, pow.
kluczborski, oraz Domaszowice, pow. namysłowski, zachowały się piętro
w e spichrze o k o n s t r u k c j i zrębowej, rozplanowane na rzucie prostokąta
o dachu d w u s p a d o w y m , z dużym okapem biegnącym wzdłuż ściany f r o n
t o w e j . Pod okapem znajduje się galeryjka, którą podtrzymują pionowe
słupy zaopatrzone w ozdobnie profilowane miecze.
Ciekawe są również zrębowe spichrze parterowe, rozplanowane na r z u
cie prostokąta, o dachu p o k r y t y m słomą, który wysunięty jest znacznie
nad frontową ścianę. Dzięki t a k i e m u rozwiązaniu k o n s t r u k c y j n e m u t w o r z y
się n i e w i e l k i e podcienie. Spichrze takie występują na terenie w s i Sternalice, pow. oleski.
Obok spichrzy chłopskich zachowało się na Opolszczyźnie parę spich
rzy d w o r s k i c h w miejscowościach — G r u d y n i a Mała i Sławięcice, pow.
kozielski, K a n t o r o w i c e , pow. brzeski, oraz Strzelce Opolskie — miasto.
Są t o duże, m a s y w n i e w y k o n a n e budowle piętrowe, rozplanowane n a r z u
cie prostokąta. Poszczególne kondygnacje rozdzielają na zewnątrz zadasze
nia gontowe. Najstarszy w t e j g r u p i e jest spichrz ze Sławiecie pochodzący
z 1610 r o k u .
lit;
ANTONI KUCZYŃSKI I TOMASZ
SKARŻYŃSKI
Artykuł t e n oparty jest na materiałach zgromadzonych podczas badań
terenowych na przestrzeni l a t 1967-1969, kiedy to autorzy przeprowadzali
inwentaryzację drewnianego b u d o w n i c t w a wiejskiego dla potrzeb i na
zlecenie M u z e u m W s i Opolskiej w B i e r k o w i c a c h pod Opolem. W terenie
posługiwano się kartą materiałową opracowaną przez pracowników wspo
mnianego m u z e u m oraz kwestionariuszem Zakładu E t n o g r a f i i I n s t y t u t u
H i s t o r i i K u l t u r y M a t e r i a l n e j Polskiej A k a d e m i i N a u k w e Wrocławiu .
Podczas k i l k u t y g o d n i o w y c h pobytów w terenie sporządzono wstępną i n
wentaryzację architektoniczną 410 d r e w n i a n y c h budynków — chałup,
chlewów, stodół i spichrzy. Zebrano także materiał etnograficzny uwzględ
niający drogi r o z w o j u starego b u d o w n i c t w a , w zależności od warunków
geograficznych, a przede w s z y s t k i m s t r u k t u r y społeczno-gospodarczej.
Przebadane o b i e k t y pochodzą w 8 5 % z drugiej połowy X I X stulecia, cho
ciaż spotkano także starsze — zwłaszcza spichrze — budowane pod k o
niec X V I I I w . Datowanie ułatwione było w w i e l u przypadkach przez i n
formacje otrzymane od miejscowej ludności oraz przez znajdujące się
1
Rye.
1. S p i c h l e r z
chłopski z p o ł o w y
XVIII
w . Domaszowice,
pow. Na
mysłów
Fot. A.
1
z
J . G a j e k , Kwestionariusz
udziałem
pracowników
d o 44 t o m u c z a s o p i s m a
do badań nad budownictwem
Zakładu
Etnografii
„ L u d " , W r o c ł a w 1959.
IHKM
PAN
Szczodrak
wiejskim
we
Wrocławiu,
opracowany
dodatek
SPICHRZE O KOPULASTO SKLEPIONYM
ZRĘBIE
117
w b u d y n k a c h mieszkalnych, na belkach stropowych, a w spichrzach nad
d r z w i a m i wejściowymi oznaczenia r o k u b u d o w y .
Oprócz materiałów pochodzących z własnych badań terenowych
uwzględniono w a r t y k u l e w y n i k i wcześniejszych prac penetracyjnych p r o
wadzonych przez pracowników M u z e u m w Raciborzu, M u z e u m W s i Opol
skiej oraz Zakład E t n o g r a f i i I H K M P A N w e Wrocławiu. P r z y okazji w a r
to nadmienić, że c e n n y m uzupełnieniem do materiałów zgromadzonych
w terenie były ilustracje znajdujące się w czasopismach wychodzących
na Śląsku do 1945 r o k u , na podstawie których uzupełniono sieć wystę
powania spichrzy na obszarze Opolszczyzny. Ponadto uwzględniono w ar
t y k u l e literaturę przedmiotu, a zwłaszcza te prace, których autorzy zaj
m o w a l i się kwestią genezy spichrzy O' kopulasto s k l e p i o n y m zrębie.
2
Artykuł powyższy nie wyczerpuje całości p r o b l e m a t y k i związanej
z t r a d y c y j n y m b u d o w n i c t w e m Opolszczyzny, lecz jest skromną próbą
zwrócenia u w a g i na ginącą z dnia na dzień drewnianą architekturę w i e j
ską tego obszaru, architekturę, w której poważny zespół stanowią cieka
we z u w a g i na konstrukcję i teren występowania spichrze o zwężających
się k u górze ścianach, n i e k i e d y nawet tworzących sklepienie. Spichrze te,
niegdyś t u t a j powszechne, są obcnie szybko ginącym r e l i k t e m , którego
geneza n i e została ostatecznie jednoznacznie wyjaśniona i nadal b u d z i
szereg k o n t r o w e r s j i .
C h a r a k t e r y s t y k a o g ó l n a . B u d y n k i e m odgrywającym nieg
dyś poważną rolę w gospodarstwie był na o m a w i a n y m obszarze, obok
stodoły, spichrz służący w zasadzie do przechowywania wymłóconego zbo
ża. Pomijając tę podstawową, spichrz spełniał szereg ubocznych f u n k c j i ;
służył do przechowywania mięsa, nabiału oraz i n n y c h produktów spożyw
czych, zwłaszcza owoców i w a r z y w . Ponadto składano w jego wnętrzu
różne narzędzia gospodarcze, drobne drewno na opał i uprząż. Każde po
mieszczenie wewnątrz spichrza spełniało określoną funkcję. W sąsiekach
oraz na gładkiej podłodze pierwszego piętra suszono i magazynowano
zboże. N a drugiej k o n d y g n a c j i przechowywano również ziarno, zwłaszcza
tuż po omłotach. Głównie jednak znajdowały się t u t a j w y r o b y wędliniar
skie, mięso i słonina. W w y p a d k u istnienia trzeciej k o n d y g n a c j i magazy
nowano w j e j wnętrzu owoce i w a r z y w a . Spichrz u s y t u o w a n y najczęściej
w obrębie zagrody spełniał jeszcze jedną poważną rolę. W świetle t r a d y
cji ustalono, że spełniał on funkcję skarbca, w którym na parterze prze
chowywano drogocenne przedmioty — w y r o b y ze srebra i złota, często
pieniądze. W u s t a w i o n y c h tutaj szafach i skrzyniach znajdowała się odzież
Oprócz c z a s o p i s m u w z g l ę d n i o n o także szereg k a l e n d a r z y r e g i o n a l n y c h w y c h o
dzących w ó w c z a s n a Śląsku. P e ł n y w y k a z t y t u ł ó w znajdujących się w z b i o r a c h
Biblioteki Uniwersyteckiej w e Wrocławiu zawiera p u b l i k a c j a : W.
Reychmanow a, Śląski index
ikonograficzny,
cz. 1-2, W r o c ł a w 1963, cz. 3, W r o c ł a w 1964.
s
118
ANTONI
KUCZYŃSKI I TOMASZ
SKARŻYŃSKI
R y c . 2. S p i c h l e r z z d a c h e m przesuniętym n a d jedną ze ścian s z c z y t o w y c h .
Sternalice,
p o w . Olesno. Obecnie o b i e k t u s y t u o w a n y n a terenie M u z e u m W s i O p o l s k i e j w O p o lu-Bierkowicach
Fot. M . K u r e k
odświętna, zdobiona misternie w y k o n a n y m i h a f t a m i . Z funkcją tą wiąże
się niewątpliwie zaopatrywanie spichrzy w masywnie w y k o n a n e d r z w i ,
okute blachą l u b sztabami m e t a l o w y m i , oraz solidne z a m k i r o b o t y k o w a l
skiej. Masywność t y c h b u d o w l i , solidne zamknięcia, małe o t w o r y okienne
podobne do otworów strzelniczych, r u c h o m y dach, który można było
szybko zrzucić w razie pożaru, zrąb oblepiony gliną utrudniającą podpa
lenie spichrza od zewnątrz oraz i c h rozmieszczenie koncentrujące się głów
nie na obszarach przygranicznych, przez które przebiegały niegdyś szlaki
handlowe, wskazują na to, że spichrze t e posiadały w odległej przeszłości
charakter obronny.
Drugą funkcją, która również zupełnie zaginęła, było poświadczone
przez tradycję miejscową (wieś Pilszcz, pow. głubczycki, wsie Bolesław,
Wojnowice i R u d y W i e l k i e , pow. raciborski) umieszczanie zwłok zmarłego
gospodarza na parterze spichrza, skąd po 2 l u b 3 dniach następowało
wyprowadzenie na cmentarz . Stąd też wyruszał orszak pogrzebowy. Czę3
a
F a k t t e n p o t w i e r d z i ł o t r z e c h i n f o r m a t o r ó w ze w s i R u d y W i e l k i e , j e d e n ze w s i
Bolesław i c z t e r e c h ze w s i W o j n o w i c e
na terenie pow. raciborskiego. W i e k i n f o r m a -
SPICHRZE
Ryc.
O KOPULASTO SKLEPIONYM
3. S p i c h l e r z d w o r s k i z r o k u
Koźle.
Obecnie
usytuowany
na
119
ZRĘBIE
1610. Sławięcice, p o w .
terenie
Muzeum
Wsi
Opolskiej w Opolu-Bierkowicach
Fot. M . K u r e k
sto także podczas w i o s n y i lata spano w e wnętrzu spichrza. Obecnie t r a
dycja ta p r a w i e zupełnie zanikła, a t y l k o sędziwi gospodarze śpią od
czasu do czasu w spichrzach, tłumacząc to w a r u n k a m i h i g i e n i c z n y m i —
„nie m a w spichrzu t a k i e j duchoty, j a k w chałpie".
Sumując podkreślić należy, że obecnie sporadycznie zachowała się
także podstawowa funkcja spichrzy jako budynków do przechowywania
ziarna; w większości b o w i e m spełniają one rolę podręcznych składzików
w obrębie zagrody. Ponadto spichrze o kopulasto s k l e p i o n y m zrębie, t a k
j a k i inne i c h rodzaje, coraz częściej rozbiera się. Proces t e n rozpoczął
się w latach 20-tych naszego stulecia i postępuje szybko w czasach współ
czesnych, a znaczny postęp w tej dziedzinie rozpoczął się po I I w o j n i e
torów —
na parterze
spichrza
w y z n a c z y l i o n i n a k o ń c o w e l a t a X I X s t u l e c i a , podkreślając że już w ó w c z a s
60-75 l a t . U m i e s z c z a n i e
zwłok
zmarłego gospodarza
zwyczaj
t e n n i e b y ł t u t a j p o w s z e c h n y . Część z n i c h i n f o r m a c j ę tę oparła n a t r a d y c j i r o d z i n
n e j , m ó w i ą c że „ t a k było za pamięci m e g o o j c a " .
120
ANTONI
KUCZYŃSKI I TOMASZ
SKARŻYŃSKI
światowej. Wiąże się to częściowo z zasiedleniem niektórych rejonów
Opolszczyzny przez ludność pochodzącą z okolic w o j . tarnopolskiego, sta
nisławowskiego i i n n y c h , która n i e posiadała t r a d y c j i użytkowania t a k d u
żych pomieszczeń, j a k i m i są zastane t u t a j spichrze. Stąd też bardzo często
b u d y n k i te przeznaczano na chlewy, z czasem zaś w miarę powolnego z u żytkowywania się i c h rozbierano je zupełnie. Proces t e n jest bardzo ła-
Ryc.
4. S p i c h l e r z
o kopulasto sklepionym
zrębie
i
dachu
luźno
nałożonym. B o r u c i n , p o w . Racibórz
Fot. A .
Kuczyński
t w o dostrzegalny na przykładzie dwóch powiatów — głubczyckiego i r a
ciborskiego. W p i e r w s z y m z n i c h znajduje się właśnie bardzo wiele l u d
ności napływowej. Częściej zatem w t y m powiecie znikają z zagród chłop
skich charakterystyczne niegdyś dla n i c h spichrze. W powiecie racibor
s k i m natomiast, gdzie przeważa ludność pochodzenia miejscowego, spich
rze znikają w o l n i e j , a w w i e l u miejscowościach użytkowane są zgodnie
z i c h p i e r w o t n y m przeznaczeniem. W sumie zanik spichrzy na t y m tere
nie jest procesem n i e o d w r a c a l n y m , t y m cenniejsza jest zatem i n i c j a t y w a
władz konserwatorskich województwa opolskiego i M u z e u m W s i O p o l
skiej idąca w k i e r u n k u zabezpieczenia najcenniejszych obiektów w tej
grupie zabytków drewnianej a r c h i t e k t u r y w i e j s k i e j .
W dosyć zróżnicowanym katalogu spichrzy występujących do n i e d a w
na w stosunkowo dużym n a s i l e n i u n a terenie Opolszczyzny najciekawsze
są spichrze z południowych powiatów tego obszaru. Tworzą je masywne
budowle o kopulasto s k l e p i o n y m zrębie, rozplanowane na rzucie k w a d r a -
SPICHRZE O KOPULASTO SKLEPIONYM
121
ZRĘBIE
t u l u b prostokąta o w y m i a r a c h boków 3 X 3 m do 4 X 5 m , p r z y k r y t e
d w u - l u b czterospadowym dachem, luźno założonym na zrąb, z wejściem
u s y t u o w a n y m w ścianie szczytowej i ścianach oblepionych z zewnątrz
gliną zmieszaną z pociętą słomą l u b p l e w a m i . T e r y t o r i a l n e występowanie
Ryc. 5. S p i c h l e r z
części, c z y m
o ścianach z w ę ż a j ą c y c h się w
upodabnia
się d o s p i c h r z y
typu
górnej
kopula
stego. B o r u c i n , p o w . R a c i b ó r z
Fot. A.
Kuczyński
tego rodzaju spichrzy ogranicza się w Polsce do południowych rejonów
Opolszczyzny, częściowo i S p i s z u , poza j e j g r a n i c a m i natomiast wystę4
4
ziarna
J. B o h d a n o w i c z ,
w gospodarstwach
Spichrze
na tle
chłopskich
w Polsce
innych
pomieszczeń
na przełomie
„ L u d " , t . 4 7 : 1961, m a p a n r 8; D . T y l k o w a, Drewniane
pione
w Południowej
Opolszczyzny,
Kraków
Sądecczyźnie,
do
XIX-XX
spichrze
przechowywania
w.
(1860-1960),
beczkowato
skle
„Etnografia P o l s k a " , t. 6: 1962, s. 338-347;
Spichrze
nakładem M u z e u m W s i O p o l s k i e j w O p o l u - B i e r k o w i c a c h , t e k s t y E. G i l ,
1967; Z. Z i e l o n k a ,
Spichłerze
naszej
ziemi,
„ O p o l e " , n r 1 : 1971, s. 27.
122
ANTONI KUCZYŃSKI I TOMASZ
SKARŻYŃSKI
pują one sporadycznie w Czechach , Słowacji , Czeskim Lesie i Oldenburgii .
Spichrze te posiadają szereg odmian chronologicznie
młodszych,
w których istotną różnicą jest pozorne sklepienie zrębu. W y n i k a t o z f a k s
6
7
8
R y c . 6. S p i c h l e r z o k o p u l a s t y m s k l e p i e n i u zrębu z z e w n ę t r z
nym
wejściem
do p i w n i c y . L i g o t a
Książęca, p o w . Racibórz
Fot. M . K u r e k
5
K. R h a m m ,
Zur
c y t . za —• Przyczynek
Entwicklung
do
historii
des slavischen
rozwoju
spichrza
Speichers,
„ G l u b u s " , t. 7 7 : 1900,
słowiańskiego,
„Wisła",
t. 15:
1901, s. 60-74.
6
Š. A p a t h y ,
Sposób
uskladnovania
hospodářských
plodin
v severnom
šariši,
„ S l o v e n s k y N á r o d o p i s " , z. 4 : 1958, s. 347-380.
7
Rhamm,
8
B.
ęuropa,
op.
cit.
Schier,
Hauslandschaften
Reichenberg
1932, s 399,
T
und
Kulturbewegungen
im
ostltchen
Mittel-
SPICHRZE O KOPULASTO SKLEPIONYM
ZRĘBIE
128
t u , że ściany w górnej części zwężają się, a p r z y k r y c i e t a k i e j k o n s t r u k c j i
n a m i o t o w y m daszkiem upodabnia ją do b u d o w l i o s k l e p i o n y m zrębie.
Ponadto występują t u również t a k i e spichrze, które posiadają w górnej
części nieznaczne zwężenie ścian szczytowych, czym upodabniają się do
spichrzy t y p u kopulastego.
W r a m a c h podanej powyżej c h a r a k t e r y s t y k i pierwszoplanowych cech
spichrzy o kopulasto s k l e p i o n y m zrębie, zaliczanych w l i t e r a t u r z e etno
graficznej do t y p u śląsko-spiskiego , nie mieszczą się takie zagadnienia,
j a k rodzaj i k o n s t r u k c j a ścian oraz dachu, rozplanowanie wnętrza, a t a k
że inne podrzędniejsze dane z zakresu f o r m y , materiału i t e c h n i k i w y k o
nania. S p r a w y te zostaną zatem kolejno przedstawione w dalszej części
artykułu.
F u n d a m e n t . W z i n w e n t a r y z o w a n y c h spichrzach stwierdzono w y
stępowanie dwojakiego rodzaju fundamentów. Formą najpowszechniejszą,
a zarazem najstarszą jest umieszczenie p o d w a l i n y zwanej t u „przyciesią"
bezpośrednio na z i e m i l u b na k a m i e n n y c h w s p o r n i k a c h ułożonych pod n a
rożami ścian oraz w miejscach, gdzie słupy o d r z w i wpuszczone są w pod
walinę. Nieraz pod spichrzami występują obmurowane k a m i e n i a m i l u b
cegłami n i e w i e l k i e p i w n i c e — znacznie mniejsze od r z u t u poziomego
spichrza. P i w n i c e te, do których wejście p r o w a d z i z wnętrza b u d y n k u ,
służą do przechowywania ziemniaków oraz w a r z y w , l a t e m natomiast gro
madzi się w n i c h nabiał.
Jako d r u g i potwierdzony, bardzo r z a d k i rodzaj ustawienia spichrza,
wymienić należy u s y t u o w a n i e go na podmurówce w y k o n a n e j z cegły.
P i e r w o t n i e j e d n a k spichrze te posiadały opisany powyżej rodzaj f u n d a
m e n t u , który na skutek późniejszych przeróbek zastąpiono podmurówką,
dobudowując często piwnicę. W o b u przypadkach p o d w a l i n a w y k o n a n a
jest z d r e w n a dębowego i posiada grubość od 20 do 30 cm, a w węgłach
połączona jest na nakładkę.
P o d ł o g a . Poświęcając k i l k a u w a g podłogom, podkreślić trzeba, że
i c h k o n s t r u k c j a wspólna jest dla wszystkich obiektów tego t y p u , z i n w e n
t a r y z o w a n y c h podczas badań. W y k o n a n e są one z g r u b y c h desek, często
pozacinanych w t e n sposób, że zachodzą na siebie. Dzięki t e m u z l i k w i d o
wane są wszelkie szpary i o t w o r y , przez które mogłoby wysypywać się
ziarno. Zazwyczaj deski podłogi wygładzone są t y l k o od s t r o n y zewnętrz
nej, n a którą rozsypuje się ziarno. D e s k i p r z y b i t e są za pomocą gwoździ,
rzadziej d r e w n i a n y c h kołków, t j . „ćwieków", do poprzecznych belek w p u
szczonych na piętrze w zrąb, na dole natomiast w podwalinę. W p a r u
spichrzach, które n a przestrzeni ostatnich 30-40 l a t przechodziły remont,
drewnianą podłogę n a parterze zastąpiono betonową l u b ceglaną posadz9
9 B o h d a n o w i c z ,
op.
cit,
s. 306-315,
124
ANTONI
Ryc.
KUCZYŃSKI I TOMASZ
7. S p i c h l e r z z X I X w . , k o n s t r u k c j i
SKARŻYŃSKI
zrębowej
z belek
połączonych
w narożach n a t z w . z a m e k . M i e s z k o w i c e , p o w . P r u d n i k
Fot. M. K u r e k
ką. Z m i a n a t a łączyła się z nowszą funkcją tego pomieszczenia, które
służy za magazyn na narzędzia gospodarcze oraz miejsce do u s t a w i a n i a
parnika, w którym gotuje się z i e m n i a k i dla zwierząt.
K o n s t r u k c j a ś c i a n . Wszystkie spichrze t y p u śląsko-spiskiego
z t e r e n u południowej Opolszczyzny posiadają ściany zrębowe połączone
w węgłach na tzw. obłap l u b jaskółczy ogon, często z d o d a t k o w y m
w z m o c n i e n i e m wewnątrz w postaci p r y m i t y w n e g o zamka. O b i e k t y star
sze w y k o n a n e są przeważnie z g r u b y c h b a l i , na których widać ślady ob
róbki toporem, nowsze natomiast budowano z belek przecinanych piłą
tracką. Nierówno obcięte ostatki zrębu wystają nieraz poza lico b u d y n k u ,
co jest szczególnie widoczne w obiektach ze zniszczoną polepą glinianą.
W celu łatwiejszego przylegania zaprawy do ścian w b i t e są w nie d r e w
niane t y b l e o długości około 10 cm, często tkwiące także między b e l k a m i .
P o w a ł a . W zależności od tego, czy b u d y n e k jest d w u - czy t r z y k o n
dygnacyjny, możemy mówić o jednej l u b d w u powałach p r o s t y c h i j e d
n y m sklepieniu. Powały te w y k o n a n e są z desek p r z y b i t y c h z w i e r z c h u
d r e w n i a n y m i t y b l a m i l u b za pomocą gwoździ r o b o t y k o w a l s k i e j do belek
pułapowych wpuszczonych w zrąb. B e l k i te posiadają nieraz ozdobnie
fazowane brzegi, a belka środkowa, na której w s p a r t a jest powała, n a d
pomieszczeniem na parterze posiada często wycięty na niej m o t y w zdob-
SPICHRZE
O KOPULASTO SKLEPIONYM
Rys. 8. S p i c h l e r z o k o p u l a s t y m s k l e p i e n i u zrębu, n a k r y t y d a s z k i e m
Wojnowice,
125
ZRĘBIE
czterospadowym.
p o w . Racibórz
Wg
Spichlerze
Opolszczyzny,
K r a k ó w 1967
niczy w f o r m i e rozety l u b krzyża z oznaczeniem r o k u b u d o w y . Bardzo
często sklepienie oblepione jest wewnątrz gliną zmieszaną ze słomą.
K o n s t r u k c j a i k s z t a ł t d a c h u . K r o k w i o w e dachy spichrzy
o k o p u l a s t y m sklepieniu zrębu nie są związane k o n s t r u k c y j n i e ze ścia
n a m i . Założone są one luźno na zrąb, z którego łatwo je zsunąć. K r o k w i e
wzmocnione b a n t e m złączone są w szczycie na zwidłowanie l u b nakładkę.
Z u w a g i na kształt dachu obszar objęty zasięgiem spichrzy t y p u śląsko-spiskiego nie różnicuje się w sposób wyraźny na terenie Opolszczyzny.
Bardzo często w jednej w s i występują spichrze o dachu d w u - i cztero
spadowym p o k r y t e łupkiem. C i e k a w y m szczegółem k o n s t r u k c y j n y m w t e
go rodzaju spichrzach jest maleńki daszek umieszczony n a d d r z w i a m i
wejściowymi, który w g J . B o h d a n o w i c z a
s t a n o w i formę przejściową
między przyczółkiem a podcieniem, co może wskazywać na zachodzące
między n i m i powiązania genetyczne.
10
D r z w i i o k n a . Do wnętrza spichrza prowadzą jednoskrzydłowe
d r z w i umieszczone w ścianie szczytowej, zawieszone na s o l i d n y c h żelaz1 9
J. B o h d a n o w i c z ,
spodarstwach
chłopskich
Różne
na terenie
formy
Polski
s. 160, m a s z y n o p i s — p r a c a d o k t o r s k a .
przechowywania
w drugiej
wymłóconego
polowie
XIX
zboża
i w XX
w
go
wieku,
126
ANTONI
KUCZYŃSKI I TOMASZ
SKARŻYŃSKI
n y c h zawiasach r o b o t y k o w a l s k i e j . Obramienia d r z w i są często fazowane,
a nadproże ociosane na kształt oślego grzbietu. Próg t w o r z y część podwa
l i n y , w którą wpuszczone są d w a słupy — odrzwia, połączone u góry za
pomocą „ocapu", n a którym wycięty jest nieraz r o k b u d o w y spichrza.
Same d r z w i w y k o n a n e są często z d w u w a r s t w m o c n y c h desek połączo
n y c h za pomocą g r u b y c h gwoździ o dużych główkach. Deski zewnętrzne
ułożone są w różne w z o r y , raz pionowo l u b poziomo, d r u g i raz ukośnie.
Hyc.
9. H i p o t e t y c z n a e w o l u c j a s p i c h r z y śląskich
Wg J. B o h d a n o w i c z a ,
S p i c h r z e na tle innych
ziarna
w gospodarstwach
chłopskich
w Polsce
na
„ L u d " , t . 47: 1961.
pomieszczeń
do
przełomie
XIX-XX
przechowywania
w.
(1860-1960),
Nieraz płaszczyznę d r z w i dzielono na cztery równe części, które wypeł
nione były p i o n o w y m i , p o z i o m y m i l u b ukośnymi deseczkami. Stosując
podział d r z w i na równe części pionowe, deseczki ułożone ukośnie t w o r z y
ły m o t y w jodełki. Uzupełnieniem zdobniczym d r z w i są nakładki zamkowe
oraz gwoździe o dużych spłaszczonych główkach w y k o n y w a n e przez m i e j
scowych k o w a l i . Nakładki te r o b i l i kowale według własnych upodobań,
stąd przedstawiają one dużą mozaikę f o r m i motywów zdobniczych. Czę
sto spotyka się również d r z w i okute blachą z poprzecznie ułożonymi że
l a z n y m i sztabami, co skutecznie zabezpieczało ongiś drogocenne przed
m i o t y złożone w spichrzu.
Spichrze posiadają małe o t w o r y okienne wycięte w zrębie, podobne
do otworów strzelniczych. O k n a te nie posiadają szyb, jedynie w s t a w i o n e
są w nie żelazne pręty — proste l u b esowato wygięte, co zapewnia swo
bodny dostęp i cyrkulację p o w i e t r z a
Rozplanowanie
w n ę t r z a . W zespole o m a w i a n y c h spichrzy
spotyka się o b i e k t y o d w u , a n a w e t o trzech kondygnacjach, nie licząc
p a r t e r u . Wszystkie z t y c h pomieszczeń służą do przechowywania zboża
i produktów żywnościowych. N a parterze umieszczone są sąsieki na mąkę,
otręby i kasze. D o wnętrza prowadzą d r z w i umieszczone w ścianie szczy
towej, a na każdą z k o l e j n y c h k o n d y g n a c j i wchodzi się po schodach u m i e
szczonych wewnątrz b u d y n k u . Sąsieki umieszczone na górze służą do
1 1
Z a r ó w n o nakładki z a m k o w e , j a k i „ k r a t y " o k i e n n e charakteryzują się w i e l k ą
różnorodnością f o r m .
SPICHRZE
O KOPULASTO
127
S K L E P I O N Y M ZRĘBIE
p r z e c h o w y w a n i a ziarna, natomiast druga kondygnacja pozbawiona jest
i c h w ogóle, a ziarno magazynuje się t u t a j rozsypane na podłodze, odgra
dzając poszczególne jego g a t u n k i deskami. Kondygnacja ostatnia, którą
w zależności od wysokości spichrza jest druga l u b trzecia, nie posiada
sąsieków, a obok ziarna przechowuje się w niej w a r z y w a , mięso i owoce.
N a ostatniej k o n d y g n a c j i suszono także podczas lata różnego rodzaju owo
ce i w a r z y w a . Mięso i w y r o b y wędliniarskie umieszczano n a drążkach za
wieszonych u stropów.
Hipotezy
Ryc.
g e n e t y c z n e . W sprawie genezy i zasięgu spichrzy
10. S p i c h l e r z
o k o p u l a s t o s k l e p i o n y m zrębie.
Obecnie
o b i e k t z n a j d u j e się n a t e r e n i e M u z e u m W s i O p o l s k i e j w O p o lu-Bierkowicach
F o t . J . Michałowski
128
ANTONI
KUCZYŃSKI I TOMASZ
SKARŻYŃSKI
t y p u śląsko-spiskiego w y p o w i a d a n o się już k i l k a k r o t n i e , podobnie j a k
w sprawie pochodzenia oddzielnych pomieszczeń do przechowywania ziar
na. Stosunkowo fragmentaryczne źródła archeologiczne pozwalają s t w i e r
dzić, że spichrze znane już były neolitycznej ludności rolniczej , a z n a j
dowane dość sporadycznie u r n y przypominające wyglądem spichrze do
wodzą doniosłej r o l i , jaką w czasach przedhistorycznych spełniał t e n b u
dynek. Istnienie spichrzy na terenie E u r o p y Środkowej i Wschodniej
potwierdzone zostało dopiero na podstawie źródeł wczesnośredniowiecz
nych. Początkowo na Słowiańszczyźnie były to prawdopodobnie j a m y
oraz napalowe p o j e m n i k i koszowe. Później natomiast, w związku z roz
w o j e m r o l n i c t w a i stabilizacją osadnictwa, p o j e m n i k i te stawały się coraz
większe i przekształciły się w normalne b u d y n k i .
12
Przedstawione w a r t y k u l e spichrze o k o p u l a s t y m sklepieniu zrębu
wiązać należy genetycznie z b u d y n k a m i o k o p u l a s t y m dachu. Przykła
dem tego może być opisany przez K. Rhamma spichrz z M a r g o n i , który
według niego uznać należy za pierwowzór „sypańców" c z e s k i c h . Był
to b u d y n e k pleciony, oblepiony gliną, posiadający kształt kopulasty. P r a
wdopodobnie za jeden z następnych etapów w e w o l u c j i spichrza można
uważać b u d y n k i , które jeszcze na początku X X stulecia spotykane były
na terenie południowej Opolszczyzny, zbudowane na planie sześcioboku
i n a k r y t e luźno ułożonym daszkiem .
13
14
Analogie z terenów Węgier, a n a w e t A f r y k i , mogą upoważniać też
do stwierdzenia, że spichrze o kopulasto s k l e p i o n y m zrębie wiążą się
z formami walcowatymi l u b u l o w a t y m i o ruchomym, zdejmowanym da
chu. Zasadniczą b o w i e m cechą t y c h spichrzy jest posiadanie luźno ułożo
nego dachu. Proces e w o l u c j i od glinianej j a m y , poprzez kopiec do spi
chrzy naziemnych, t j . budynków, opisany został szczegółowo przez G. N a gya, n a podstawie faktów i n d y w i d u a l n y c h z t e r e n u Węgier .
15
Zastosowanie k o n s t r u k c j i zrębowej w spichrzach, i co za t y m idzie
wzrost wielkości tego b u d y n k u , spowodowało częściowo zmianę f u n k c j i ,
a właściwie j e j rozszerzenie. Dotychczasowy p o j e m n i k na zboże zaczęto
wykorzystywać również j a k o pomieszczenie do przechowywania cenniej
szych przedmiotów oraz j a k o miejsce do spania. Ponadto masywność t y c h
b u d o w l i , sklepienie z bali, m a s y w n i e okute d r z w i oraz ściany oblepione
1 2
J . G . D . C l a r с, Europa
przedhistoryczna.
Podstawy
gospodarcze,
Warszawa
1957, s. 172.
1 3
H h a m m , op. cit.,
1 4
S p i c h r z t a k i z n a j d o w a ł się w e w s i B i e ń k o w i c e , p o w . R a c i b ó r z i r o z e b r a n o
dopiero w
s. 65.
1955 r o k u . Z o b a c z : B o h d a n o w i c z ,
Spichrze
na
tle
go
innych
pomiesz
in Oroskaza,
„Acta
czeń..., s. 308, t a b l . 1, r y c . 1.
1 5
G . N a g y , D i e s p e i c f i e r i m g von
E t n o g r a p h i c a " , t . 1 3 : 1964, s. 284-289.
Kornerfriichten
(getreide)
SPICHRZE O KOPULASTO SKLEPIONYM
ŽREÉIÉ
129
gliną skłaniają do przypuszczeń, iż mogły być one w y k o r z y s t y w a n e j a k o
o b i e k t y obronne. Małe okna przypominają strzelnice, a r u c h o m y dach
można było łatwo zrzucić w razie pożaru. Obronna f u n k c j a spichrzy tego
t y p u mogła mieć duże znaczenie właśnie n a t y c h terenach, które były
regionem charakteryzującym się wzmożonymi r u c h a m i ludności — b l i s
kość B r a m y M o r a w s k i e j , a więc narażonymi w dużym stopniu na wystę
powanie częstych starć z b r o j n y c h .
Powyższe u w a g i na marginesie genezy tego t y p u spichrzy tłumaczą
do pewnego stopnia, dlaczego właśnie na obszarach południowej Opol
szczyzny i Spiszu koncentruje się i c h zasięg występowania. T e n t y p s p i
chrzy rozwinął się również n a s t y k u terenów, na których występowały
p o j e m n i k i gliniane i gliniano-koszowe, z terenami objętymi b u d o w n i
c t w e m zrębowym. Wydaje się zatem, że właśnie na skutek tegO' bliskiego
sąsiedztwa zaczęła powstawać f o r m a pośrednia łącząca w sobie kształt —
łukowe sklepienie — i sposób ułożenia dachu charakterystyczny dla po
jemników gliniano-koszowych. Stopniowo, prawdopodobnie dzięki wpły
w o m przenikającym z południa poprzez Bramę Morawską, p r z y jedno
czesnym rozszerzaniu f u n k c j i t y c h b u d o w l i , zaczęły powstawać duże, zrę
bowe, oblepione gliną, łukowo sklepione, t z w . spichrze śląsko-spiskie.
Na podstawie t y c h krótkich u w a g na temat pochodzenia spichrzy
i genezy omawianego t y p u można w uproszczeniu stwierdzić, że począt
kową formą spichrza była j a m a zbożowa, następną b u d o w l a gliniana l u b
gliniano-koszowa, która wreszcie pod wpływem b u d o w n i c t w a zrębowego
przekształciła się w spichrz sześciokątny, a następnie czworokątny o łu
k o w y m sklepieniu, j a k i jeszcze obecnie występuje w w i e l u wsiach połud
niowej Opolszczyzny .
16
Nakreślony t u obraz spichrzy o kopulasto s k l e p i o n y m zrębie, z uwzglę
dnieniem i c h k o n s t r u k c j i , rozplanowania i wyposażenia wnętrza, będzie
zapewne s k r o m n y m uzupełnieniem do nielicznych prac z tego zakresu,
a łącznie z materiałem i l u s t r a c y j n y m może posłużyć za materiał uzupeł
niający do dalszych studiów n a d genezą t y c h obiektów.
B o h d a n o w i c z , op. cit,
ża w gospodarstwach...,
s. 232.
1 8
3 — Etnografia Polska, XVII/1
s. 313; t e n ż e , Różne
formy
przechowywania
zbo
