Cyfrowa Etnografia

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/231.pdf

Media

Part of Muzea/ LUD 1963 t.49

extracted text

751

750
p:;baba
znana mi jest w znaczeniu
ostatniego
d:lia pracy przy
jesiennych
zbiorach,
zakOllczonej
obfitszą
niż zazwyczaj
kolacją
z 0:::>0v.·iE,zk'J'.vym kołaczem;
\vieczerza
ta slano\vi
jedyny
ekwiwalGnt
dla
pracujących
w tym dniu ochot:1ików
spoza grupy zgodzo:1ych
do pracy
robotników;
poczynać
- ma w nr 5470, 5669 i 5670 inne znaczenie
aniżeli w nr
2·151 i 2695, oznacza
bowiem pysznić się, naclymać się;
smykać
się znaczy
ra::zej włóczyć
się; tak określa
się również
tzw. chodzenie
z osobą pIci odmiennej;
s7.lapa objaśniona
jako łapa, noga, oznacza
również
st0pę;
Telijan - wymav;ia
się również Talija:L którym to epitetem
obdarza
się osobę słuchającą
kogoś z rcztargnieniem;
wurszt kiełbasa,
ma w nr :3983 inne znaczenie,
mianowicie
obojęt:lOŚĆ;
warzonka
to grzana \vódka z palrmym cukrem,
cynamonem
; gożdzikami, rzadziej
z miodem
i masłem
(krupnik);
przysłowie:
Zabija::zka
bez warzónki...
(nr S016) oznacza: Świniobicie
b2z krup:1iku ...
wymieszyć
posiada
częstszą
formę wymiszyć,
a i łudowa
nazwa
kastrJtora
brzmi: miszkorz;
zocny ---:- nie oznacza
dostrzegalny,
lecz ceniony,
cenny, snnowany,
t.Ylko takle znaczenie
mają wszystkie
pJZycje
wymieni:xle
przy tym
hasle.
Ponadto w powiedze:1iu
nr 31 bania oznacza róvmi2ż pJEczek, tj. u:le··
rzeDle w twarz, a w nr 1250 wyraz śpi bywa wymawiany
soi.
. Zauw~żYłerr: kilka błędów drukarskich:
pod nr 3332 zamiast: Każdy ...,
wl~no byc: Kazdymu ... ; również pierwszy
wyraz v..; nr 6145 zdaje się być
zDlekształ~o:1Y; pod nr 70~7 wydrukowano
błędnie 4047; w itldek,ie
hasło
"bulaty"
zawiera objaśnienie
"niedotF;żny"
zamiast "niedołężny";
nazwisko
Szczyrba
z nr 4666 zmienio:10 w ind.eksie na Szczerba,
ale umieszczono
je tim dopiero pa haśle szczypta. W niektórych
wy!)adkach
hasła indeksowe odsyłają mylnie do numerów,
nie zawierających
przysłów z tymi wvrazami, a to: drzystać
do 4085, gospoda 4052, iskać 4634, kłósko 5995 k~kot 3433, koń 7536, kot 8533, lechty 2847, mandon
1776-1781
mora '31'>4
h '
'
napac ac 5844, noczniak
4192, nóż 6065, ojciec
4'15, pański
22.71, pytany
4111, smutny
16, stodoła
2271, wróbel
875, Wysznia
Brona 732 natomia~t
J;~lsl() _,.
ko!1ót nie odsyła
do nr 3432 i 3433 ' a hasło p an urywa
'.
Slę na
nr 150:1, :hoc w.ystępuJe
ono jeszcze wielokrotnie
tak w liczbie pojedynczeJ Jak l mnogieJ, np. nr 5517, 5518, 5520-5528,
5530, 6203, 6434.
oJ

Alojzy

Prcissller

,

WANDA

z

u

M

A

E

JOSTOW A
MUZEUM

TATRZAŃSKIE

Muzeum Tatrzańskie
w Zakopanem
powstało w r. 1883; założone przez
grono entuzjastów
Tatr i Podhala,
dla uczczenia
zasług dr Tytusa
C h a·
ł u b i ń s k i e g o pod jego imieniem.
Aby zrealizować
ten pomysl powołano Towarzystwo
Muzeum
Tatrzańskiego
imienia dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem.
Protokół
pierwszego
posiedzcnia
Towarzystwa
znajdujący
się w archiwum
Mu'cum
podaje
nazwiska
założycieli:
prof. dr
Ignacy
B a l' a n o w s k i, dr. Adam B a u e re r t z, dr Władysław
F l o 1'k i e w i c z, Robert
H e l' s e, Henryk
K u c h a r z e w s k i, 'Władysław
K u d e l s k i, dr Konstanty
Kar wow s k i, Michał
]\'[ u t n i a ń s k i,
prof. Antoni
Ś l ó s a r s k i, dr Feliks
S o m m e 1', Adolf
S c h o l t z e.
Statut Towarzystwa
uzyskał zatwierdzenie
w sierpniu
1888 r.
Celem towarzystwa
określonym
w § 1. statutu
było "gromadzenie
przedmiotów
naukowych
i artystycznych
odnoszących
się do Tatr Polskich,
a także zbieranie
wytworów
przemysłu
miejscowego
oraz okazów przyredy
z Tatr i najbliższych
okolic i utworzenie
z tychże lVIuzeum pod nazwaniem
"J\luzeum Tatrzańskie
imienia Dra Tytusa Chalubińskiego
w Zakopanem"
L.
Przyszłe
działy Muzeum
zostały przewidziane
w § 2 statutu.
W skład
Muzeum wchodzą stcscwnie
do jego przeznaczenia:
a. Zbiory
mineralogiczne,
zoologiczne,
botaniczne,
etnograficzne,
archeologiczne
b. Zbiory

it.p.
przemysłu

licznej.
c. Książki,

rysunki,

i produktów
plany

i mapy

wytwórczości
dotyczące

Tatr

miejscowej
i Podhala

i oko ..·
Tatrzań-

skiego" 2.
W ówczesnych
warunkach
galicyjskich
bodaj pierwsze
w Polsce Muzeum regionalne
nosilo w zaczątku
swym charakter
prywatny.
Istnienie
Muzeum opieralo się na środkach
finansowych
pc chodzących
z:
a. z wkładów
jednorazowych
i periodycznych
od członków.
b. z opłaty za zwiedzanie
Muzeum.
c. z ofiar dobrowolnych
i zapisów, z odczytów, zabaw i koncertów
na
rzecz Muzeum urządzanych
3.
Członkowie
Towarzystwa
dzielili się na członków:
założycieli,
którzy
na urządzenie
lub utrzymanie
Muzeum ofiarowali
jednorazowo
w zbiorach

752

753
lub gotówce dwicście
lub p:mad dwieście
złotych austriackich,
członków
J'Zeczywistych
opłacających
corocznie
dziesięć złotych austriackich
i korzystających
wraz z rodziną z bezpłatnego
wstępu do Muwum
oraz członków honorowych
nie wncszących
żadnych epłat i korzystających
z prawa
bezpłatnego
wstępu do Muzeum ".
Członkowie
założyciele
wybierali
z pomiędzy
siebie Komitet
składający się z pięciu osób, stanowiący
zarząd Towarzystwa.
Następny
wybór
miał się cdbyć l września
1889 r. i w tymże terminie
corocznie 5.
Do eb:Jwiązków
zarządu należało:
"a. Wyszukiwanie
środków i sposobów urządzenia
i rozwoju Muzeum. b. Rozkład zajęć w Muzeum pomiędzy
cdonków
Komitetu
oraz zaproszonych
cdonków
hon::>rowych, rzeczywi.
stych jako też osoby p:::stronne. c. Mianowanie
lub zapraszanie
na urzędy:
Kustcsza,
Podskarbiego,
Gospodarza,
Konserwatora
i innych osób ::nających c bsługiwać
Muzeum,
craz ułeżenie
instrukcii
dla tychże i postanowienie prawideł
określających
sposób korzystania
z Muzeum. d. Układanie
katalogów
objaśniających
przedmioty
um'eszczone
w Muzeum. e. Sporządzanie corocznego
sprawozdania
oraz przedstawianie
dorocznemu
zgromadzeniu Członków Założycieli
budżetu dochodu i wydatków.
f. Komunikowanie się z instytucjami
i csebami, których współudział
może się okazać potrzebnym i p::>żytecznym dla rozwoju Muzeum". St2.tut przewidywał
powołanie
kustcsza
mianowanego
lub "uproszonego
przez Komitet
z pomiędzy
osób
posiadających
ku temu cdpowiednie
uzdolnienie".
Ob::>wiązki jego określa
§ 11. "Kustosz
ma bezpośredni
nadzór nad p:rządkiem
w Muzeum, odpowiada za c2łość zbiorów, przedstawia
Komitetowi
wnioski
dotyczące
potrzeb Muz um w razie gdy te przekn:czają
granicę władzy, nadanej
mu
pnez
Kemitet,
układa
corocznie
projekt
budietu
wydatków
niezbędnych
na p::>l11ieszczenie i utrzymanie
zbioróVI Muzeum, jakoteż sprawozdani~
zC"
swej ddałaln::>ści" 6.
Towarzystwo
Muzeum Tatrz"ńskiego
liczyło w roku 1888/9 - 48 czło:1ków, w roku 1889/90 - 26 członków, w roku 1890/1 - 34 c:'.łonk6w 7.
Działajacy
na podstawie
powyższego
statutu
z,Hząd Towarzystwa
w',najął pomieszczenie
na Muzeum
w domu Krzeptowskich
przy ul. Kr~pówki, w miejscu, w którym obecnie znajduje
się Bank Narodowy
Polski.
Pcmieszczenie
składało
się z dwu większych
i dwu małych izb. Pierwsze
zbiory zgromadzone
zostały drogą darów i kupna całych kclekcji
z rClk
prywatnych
zbieraczy.
Po roku pracy organizacyjnej
nastąpiło
otwarcie
••_U_O,,1':.:, "cs~(:_o VI becnosci
ara T. Chałubi!1skiego,
(który w kilka miesiĘCY p6źniej umiera)
Najstarsze
zbiory pozyskane
w początkach
istnienia
Muzeum
skladają
się z kolekcji
botanicznej
i ge:logicznej,
ofiarowane
nowo powsta~ącej
placówce
przez
Chałubińskiego.
Stanowią
je: zbior
mchow tatrzanskich
zebranych
i opracowanych
wraz z preparatami
mikroskopowymi
dotyczącymi
budowy morfologicznej
około 400 gatunków
ziełnik t:trzańskich
re·ślin jawno-kwiatowych
(około 1300 gatunków).
P~nadto
L

:VIuzeum ot;-zyn13ło kolckcjl'; geologicznq
tatrzańską
(320 okazów).
Dar Komisji Fizjograficznej
Polskiej
Akademii
Umiejętności
obejmował
zielnik
roślin tatrzańskich
obejmujący
około 900 gatunkó\v
roślin. Podstawę
zbiorów zoologIcznych
stanowił"
zakupiona
od Antoniego
Kocjana.
leśniczego
z Zuberca
na Orawie, kolekcja
ssaków i ptaków w ilości 500 okazów. Por;adto przejęto bądż ]{upiono mniejsl.e kolekcje mineralogiczne
i zoologicz:·'l-. Dział etnografii
inicjo\\"a:o
.5~ yozycjl
i,nwenl8.rzo\\'~·ch
ofiaro\\',,:l?ch
pn:cz Drohojowskicgc'
z Czorsztyna.
)la bibliotckt;
~kłada!c się 279 pLlZYC~j
książeK i map ",
Ten skromny
zaczątek
\Tuzeum
przetrwal
na Krupówkach
d:J roku
1892, Frckv':cncja
Ó\"czcsnego
Muzeum
w 1891 r, \\'~'ncsiła .50J osjb. Od
roku 18!H po ustąpieniu
z prezesury
Towarzystwa
hr. E. Raczynski'ego
bowi'IZki prezes:, obj,jl dr \Vl<'.~:y>h;w Fj(!~kit'wi('z, pozosta:,ący
:',,; tym
st,!l1()WI,:~~Udo 19U2 roku.
Za Jego p.-zcw:::dnictwa
zostalo :',[llzeum przenie~ione
do własnego
10kc.lu. Przeniesienie
to ul11::>żliwila darowizna
parceii z przeznaczeniem
na
budowę '\l11zeum, dokonana
przez córkĘ Jddwigę z Chałubińskich
Surzyckq
i ~yna Lud\,'ika
Chałubińskiego.
Kosztem 5 799 złr zbudowano
parterowy
drewniany
dom. w którym rolę sal wystawowych
pełniły dwie duże czterookienl~e izby i przedsionek.
\". izbic na lewo od wejścia pomieszczono
Lbiory geol"Jgic:zne, b::>taniczne i zo::>logiczne, \V izbic na prawo zbiór mineralogiczny,
resztę przyrodniczych
zbiorów oraz zbiory etnograficzne
9. Izba
w tyle budynku
oraz dwie izdebki na poddaszu
służyły początk::>wo jako
mies:kanic
kustcs::a, Z czasem prywa Lne jego mieszkanie
przeniesiono
dCl
budynku.
który \vybudowano
poza Muzeum, zaś użytkowane
przez niego
poprzednio
izby zuźyto na pomieszczenie
biblioteki
i pracowni.
Sale muzedne były w ZImie nieopalane,
dopiero w roku 1904 doczekało się Muzeum
instalacji
piccow, Przy Muzeum znajdowała
się stacja meteorologiczna.
pomieszczenie
dl::\ niej z (;!asem stanowił strych w domu mieszkalnym.
OboI'.riązki pierwszego
kustosza
Mu'~eul11 pelnił Walenty
Staszel,
miejscowy
nauczyciel.
Lcsy TOW'1fZ,\stwa .\1\.izeum Tatrzal\skiego
były podobne
do losó",
~vszystkich to,van:ystw.
Gd~" budYJlEk :Vluzeum st2.nął, Lbiory zostały przenipsione, linba
członków TJwarzystwa
zaczęła sil'; zmniejszać,
co w skutkach podągnęło
obniżenie
funduszów
Ii tak skr: mnych) na organizacje:
l\luzeum '0. Dalsze dzieje :Muzeum Tatrza!'1skiego
w cstatnich latach XIX \~'.
i w pierwszych
XX w. zdają się b,-ć okresem
zmniejs-:enia
intensywności
pracy
nad organizacjq
piacówki,
o czym
~wiaduy.
brak
artykułów
\\Zmicl1(K
o ;\Tuzcum
oraz o działalności
Towarzystwa
w okresie
:kuj-) o~miu i 't. (1802-'000).
W miarę skromnych
środków oraz w wyniku
d',rowi%n powil;kszaja
,.i<; ni~c,-· :'oi(,r~ J\'!uz,·'nm. W roku 189i opraco'.var;,'
I)~WY
sralUI 'lowarzystwa.
wpro\\'<ldzaiący
nową kategorię
członkó\\' Z'N)'"zajn~'Cf', placqc.''Ch roc ....n[e 2 złr. ", Stull i:Wl"Cji :v1uzeum zaczął oko!) rOk:l
,.L;,(\"

l, XLIX

755

754
1900 budzić poważne wątpliwości,
o czym świadczą artykuły w "Przeglądzie Zakopiallskim"
:~, "Kurjerze
Warszawskim",
"Wiśle" 13, przy czym
szczególnie krytykuje
się dział etnografii,
na którym w roku 1900 składało się około 100 pozycji inwentarzowych.
Jednakże sprawozdania
z Walnego Zgromadzenia
Towarzystwa
w dniu 22 sierpnia 1900 dowiadujemy
się,
że Towarzystwo
liczyło w owym czasie 72 członków wszystkich kategorii
i że finanse jego przedstawiały
się nicżle, gdyż pozostałość z ubiegłego rOJ<u
wynosiła 640 złr. minus dług bankowy 300 z!r. za budowę domku mieszkalnego dla kustosza 14.
W 1901 r. pojawia się jako cdbitka z "Przeglądu Zakopiańskiego",
wydany nakładem
"Związku
Przyjaciół
Zakopanego"
a opracowany
prwz
Bohdana Dyakowskiego
przewodnik
po dziale przyrodniczym
Muzeum 15.
Wymieniony
przewodnik
i artykuł Dyakowskiego
w "Przeglądzie
Zakopiańskim" I~ oraz artykuły
Weyberga w "Wiśle" 17 i "Przeglądzie
Zakopiańskim" 13 odtwarzają
obraz ówczesnej ekspozycji Muzeum wraz z całokształtem pracy placówki.
Z wymienionych
publikacji
wynika, że wśród działów reprezentGwanych w Muzeum najwyższy poziom osiągnął dział geologii. Wystawę zebranych okazów, opracował Mieczysław Limanowski, późniejszy geolog i pro··
fesor Uniwersytetów
w Wilnie i Toruniu. O pracy Limanowskiego wyraza
się Z. Weyberg: "w zbiorach Limanowskiego
widzimy szer:;ką kulturę muzealną, widzimy uczynienie zbiorów żywemi, informacjami
i nauczającemi". Najsłabszą
stronę Muzeum stanowił dział etnograficzny,
który razil
ubóstwem, przypadkowością
doboru zbiorów i brakiem wszelkiej pomyslowości w ekspozycji. Już w 1901 r. Weyberg podnosi "larum" nad zmniejszaniem się bazy materiałowej
etnografii Podhala: "pod brutalnem tchnieniem szarej kultury wszecheuropejskiej
w oczach nikną prześliczne pierwiastki twórczości góralskiej. Periculum
in mora". Nawołując do organizacji działu etnografii i biblioteki, jako podstawy pracy naukowej apeluj~
do Towarzystwa
Tatrzańskiego,
o przejęcie
i zabezpieczenie
Muzeum
Tatrzańskiego
w nowo Powst£ljącym budynku.
Dalsza działalność Muzeum w latach przed pierwszą wojną światową
rozwijała się w dwu kierunkach:
gromadzenia drogą darów i zapisów środków finansowych
na budowę murowanego
gmachu muzealnego
oraz powiększania
zbiorów muzealnych,
jakkolwiek
jeszcze skromnych
lecz już
wymienianych
w publikacjach
naukowych. Koszt budowy gmachu muzealnego obliczano pierwotnie na 70 000-80 000 kor., w latach zaś bezpośrednio
poprzedzających
pierw~zą wojnę światową na 120000 kor. Fundusz Towarzystwa w owym czasie wyrażał się kwotą: w roku 1909 - 26000 kor.19,
w roku 1911 - 47 000 kor. 20. Środki finansowe wzrastały
dzięki ofiarnym
zapisom
społeczeństwa,
z których
wymienię
kilka najpoważniejszych:
zapis Zygmunta Gnatowskiego
prezesa Towarzystwa
w latach 1902-1906,
w kwocie lO 000 kor., zapis dra Władyslawa Florkiewicza
z 1902 r. w kwo-

~

,
I

,

de 4640 ker. zapis Jarnus,kiewiclOwcj
w kw:cie ;; 0)0 kor., dr Kazimierza
Dłuskiego i 'jego żony Bronisław]
w kw:cie 4.500 kor. i wielu innyc:1.
C. k. Ministerstwo
Oświaty przyczynił')
się d) budowy Muzeum Jedyme
jednorazową
subwencją w kwocie 1 000 kcr. ,J<.:kkolwiek śr~dki finans~w~
w 3rastały iąC:en z l.arządów nie przystf;p:wal
d) budowy. ogoln:1 kwota 00Niem była niEwystarczająca.
Równ:::le:;ne z gromadzeniEm
środków finan.s')wych prowadzono prace nad projektem
[machu muzealnego. Dr D:us.k~,
prezes Towarzystwa
w latach bezpcśrednio
poprzedzających
w.oJnę SWlcltewą pewien y! (pracowanie
Stanisławowi
Witk:ewiclOwi,
tworcy "stylu
7.; kopiańsld'2r:o".
Do współpracy
7. nim
p:w::>hno 7awodowego prchitekta
inż. Franciszka
Mączyńskiego,
W"półpraca
obu projektantów
dla spraw
artystycznych
i technicznych nie kszt"łtowała
się pomyślnie. W projekcie
'VIuzeum Tatrzańskiego
Witkiewicz zrealizował przeniesienie
zasadniczych
idei "tylu, wyrosłego z tradycyjnego,
budownictwa
górals'kiego. Pracujący
w Towarzy::twie
Muzeum Tatrzańskiego,
Bronisław
Piłsudski,
etnograf,
świetny
znawca
ludów północnej
Azji, z którymi
zetknął
się w c~asie z'2słania
na Sybir,
reprezentcwał
stanowisko
muzeologa.
ZWYCIężyło jednakże
stanowisko
artystyczne
i gmach
otrzymał
swa obecną
postać. Decyzja
budowy Muzeum zapadła ·dzięki energicznemu
stan?wisku prezesa Dłuskiego i jego żony na posiedzeniu Towarzystwa
w dmu
29. IV. 1913 r. Zarząd rozpatrzył
'Sprawę zakupu parceli
o pow. około
800 m", położonej
w centrum
miasta
przy ul Krupówki,
obok gmachu Polskiego Towarzystwa
Tatrzańskiego,
stanowiącej
własność Towarzystwa Tatrzańskiego,
tej na której obecnie stei budynek Muzeum. Zakup
został zaakceptowany.
Równocześnie
rozpatrzono
projekt budynku i upoważniono
Zarząd do rozpoczęcia
budowy 21. Równoc3eśnie
Zarząd Dóbr
Kużnickich otworzył kredyt na budowę gmachu na kwotę 20000 k:·r. w materiałach budowlanych.
Dnia 3 sierpnia 1913 r. ,odbyła się w Zakopanem
uroczystość peświęcenia kamienia węgielnego pod nowy gmach mu:ealny.
Prezes Towarzystwa
dr. Dłuski w przemówieniu
podkreślił zasłu:;i założycieli, func~atorów oraz kolekcjonerów,
którzy cenne swe zbiory ofiarowali
l\'iuzeum. W uroczystości
wzięli udział prze:istawici€le
uc:elni, muzeÓw,
Polskiego Towarzystwa
Tatrzańskiego
i miejscowego społeczeństwa. Kwota
zebrana na budowę Muzeum w czasie obchodu wyniosła 1420 ker. \Vmurowanie:n pt;s~k: p,miątk: wej z pergaminem
~akońcył
się pierwszy etap
budowy Mu' cum 22. Wraz z przystąpieniem
do budowy gmachu rozp~c£;ł'y
się tr~dności finansowe. Zarząd odwołuje się do ofiarności publicznej, rozsyłając odezwę pióra Kazimierza Tetmajera "". Rozpoczętą budowę gmachu
przerwał wybuch wojny światowej ~'.
Równole.!;!e z ,-keją budowy nowego gmachu Muzeum prowadzono
prace nad powiększeniem
zasobu zbiorów muzealnych.
W stanie zbiorów
etnograficznych
należy zanotować poprawę. W roku 1906 l'vIu-cum przejęło w drodze zapisu cenną kolekcję Zygmunta
Gnatowskiego,
w i1Jści

,57

756
pozycji inwentarzolvy(;[l.
złeżoną ze staryci, (·ksponatów.
wkrótce je::::'
zuppInie nieosiągalnych:
obrazków na szkle-. łyżników, czc·rpak6w, spinek
do koszul, mebli. Katalog zbiorów t'tnogr3ficznych
Muzeum z roku 190':"
wykazuje
757 poz~'(;ji imvcntarzov,:ych
". Wśród innvcr. kolekcii.
które
przejęto w owym c/.asie wymienić
należy zbiory Br~nislawy
KondratC'wil:wwej, Wojciecha Brzegi, Stanisława
Witkiewicza.
Muzeum jako inst'·,
tucj~ nie prowadziło w tym czasie żadnych prac nauk:wych.
perscmel je~' ..
bowiem składał się z jednej osoby, zajętej czynnościami
administracyjnymi, jedynie Towarzystwo
Muzeum Tatrzańskiego
uozie!alo subwencii n"
bad~nia w Tatrach!
na Podhalu. W f'Gku 1903 np. udzieliło ich Zygrnunt.oWI Wcyberg0wi
na badania
petrografiCZnE' i I\'Iieczyslawowi
Limanowskiemu na badania geo!ogicwe.
Przystąpieeie
do budowy gmachu muzc:"lncgo spowodowalo
dysk li> 1f,
nad strukturą
Muzeum
Tatrzańskie!?o
IV
C"ólnośd
Projekt
Org~nil"~';
działu elnograJiezncgo.
Muzeum opr:cował
~rO:1iSła'\V Piłsudski ~~i ~-r'~~~
swoj,ą rozpoc.;:.\·na uzasadnie:licrn
p:.Jtrzeby ~tworz('nia
..poiężnej
i żywej
placowkl 11'.1 Podhalu.
ktora utrwaliłaby
II' LbL)rach i eks:Jozyeji ca:o':szlalt kultu:'y ludcw(-j Podhala,
a l13wet nie 1 vlko dzi<i~is'" <>0'0 Pod I)"c...lc
'.
ale t"KżC s'lsicdnich
krain Spisza
i Orawy".
należCjcych
polilvclni
w owym ccasie do Węgier. lecz złączonych więz<lmi etnicznymi
z [;OohaI~m. Zadania dzi,'du ujmuje B. Piłsud,.ki""
spasób niejednokrotnie
wpe!nle . ,nowoczes'~v
st'II\"aJ'''c
rn
.
• ..
• <
,q
'.
ln.
po t rze b ę ,.systematyczme ' pracujaec"g(·
dZlaiLI nauk()wt~g(). i instytucji
oświato\vej",
Poprzez omówienie
pO~:Jl:Y'
naukcw.\ch
teC'hlllkl pracy etnografa.
sp;sob6w ma~azynowania
i kons~rW~CJI zb.lorow. docl1c(i;:i do zakresu i rodzajów działania w pJSLczc"ólnvch
d~lałac!l pracy. d,jżąC'cj do utrwalenia
kultury ludowej regionu. n;zwa'żama zam:.ka slll'i<'rd7.cni~m lwniE'czności współpracy
iVluzcum z s,"ere""ic:!i
ll1S1ytUCJI l organi'·.8C'ji na terenie Podhala. "Vśród roZWaŻ,lI1 nc:d strul~'~'Jr<.
M.uzcum wymicni(' !laIdy gks ;\1icczysiawa
Swierza wysuwaj<,:cego pro_o
.leKt utw:lrZCnia 1'.- Muzeum Tatrzańskim
dzi,J!u poświE;conl'p'O turvs·,·c'
.
""1
~
•.
c.
..~1a wzor "',llzeum Al!)ejskiego w Monachium "',
'
\'v rck u 1918 ~\'luzeum Tatrzańskie
D'n1'o<zc"0"(' J'es"('z" n ~d'"ul \V d a"\\'n::m budynKU, .pn.y .dmclze do KUŻ,lic ·dost:aj" ;:i"; po·d o",ie'kę władz poiSJuch, Jakkcl\l:lCk
nK z'_'5talo uparisiwmvione.
niemniej
ctrzymuje
aż o:)
wybuCh,U drugJcj I\'ojny światowej
subwcnejc
P3I1st\l/owe. llil'jedl;okrom:'c
d.o.kliwle obeinanL' lub otrzvl11Vwan" ninr""u'"'rlll'"
Z CJ1"'I'lą wysunlęcl<':
.. ' '.
,a
ZE; stron~ p.CJlsklC')ros:;,czen
do Soi'za
i Or'"\\'v
" H' -ze' ·e".o'lno'c·
,
.
.
• .~
u.
S I po aecvzJ:
R~dY i\mbasadorow
w Paryżu
w roku 1920. na m::icy której Państwo
Poiskle o'DJęło sw:;mi grHr,icami dwadzieścia
cztEry wioski spiskie i oraw'ski~
pOWIĘkszy! SI<; zasięg dLlalalnośei Muzeum. Po u'·'·'niu Q'zl',olan'IVa'lcnnvcr;.
~lo:~'_arzystwo prz.'·s:ępuj~ nadal do budowy gma(;hu l\Iuo:cum, lecz ~v .iakz:'·
.J.ęZ'dch . 1'.'<:'~u:lk:-,c!1.Truun<: ~ytuacja
gospodar('za
kraju
zniszCI.O:lcg(
\\ .')n". lll'W:1.!U'](',!"
stanuwia . ist::l!nic ))Ol"~z'nó
trudno""'c" I)'rac~ prowau,,:'
. '.u
c'
300

•

_

•.•. '-oJ'

- ••...':1

l

~

.

'.

_

•

.

..'"

_.,

.'-

.. '

:..

'b

..

<C.

<1

.,

U

CI.

~

,,~

",I. .••

~'-

.

~

'"

(;l

.

<c

nadal korzy'stając
z pomocy Rządu. Samorządu.
a przede wszystkim
fiarn2ści
społecznej.
\\' tymże czasie· Bronisława
Dłuska ofiarowała
\!u,:cum
100000 i\'Ikp. oraz parcelę o pow, l iDO m'. przylegającą
bezpoś~cdnio do tej. na której budowano
CI'Iuzcum z myślą o rozbudowie
plaC'ówki. poszczególnych
dlarodawców
wyiTIi~ni.;l czasopismo
"Zakopane"
'Jr"z .,Gazeta Zakopiańska"
w rubryce
.,kronika·· ;:'. Wymienię jedynie dar
Ig:1acego Baranows.kiegu
\1 kwocie
.) 000 rubli, dar Polaków z Ameryki
'x kwocie 140 GOO l\'Ikp. oraz i\-lariana Lindego IV kwocie l 000000 Mkp.
Budvnek Muzeum ukoiJczony' ::ostal w reku 192f) IV tym stopniu. że przeniesienie
do niego zbiorów
było możliwe.
Przez
przeciąg
jednakż~
H120-1922 r. Muzeum bylo zamknięte ,d.la publiczności.
W latach zamknięcia
r)rowadzon')
nadal nietylko prace budowlane
ale także (użyję tutaj słów
Juliusza Zborowskiego)
"wc\vnętrzne
życic i;lstytucji stawało się coraz
ż.~'wsz" Z')iory zwla.szcza etnof,;raficzne wzrosły poważnie na skutek prze·
.'~cia '~i1ku kolekcji.
\\. szczegó;noścj
kolekcji
Dernbo\\'skich.
w ilośe(

:ć

.

d\T.

90nad ,':00 pozycji in wentarzov.'ych ,\1'.
\V prawym
skrzydle sa.li 'pDmies7;czono v:nętrzc

chaty góralskiej.
Crząd-~enie czarnej izby. izby bialej oraz sieni opracowano
starannie
operując
cennymi zbiorami Muzeum. Lewe skrzydło sali 'zajęły usystematyzowane
kolekcje łyżników. IJbrazkÓ\\i na s.zkle. ins!rumentóv,' m'uzycznych. sprzętów
!)d.sterskich i gospodar-czych. ceramiki. wyrobów metałowych, stroju i odzie'~v chlopskiej oraz mieszczal1skiej,
nowotarskie,i poda~le zgodnie z ólvcześnie
obo,;viązującymi
w muzealnict,wie
zasadami.
Salę na pierwszym
piętrze
t)oświęcono
ekspozycji
przyrody
Tatr i Podhala.
Operując
analogiczną
zdsadą zwiększania
powierzchni
ekspozycyjnej
pomieszczono
tutaj:
dzia!
~eologiczny. w uj(~ciu stra.tygraficznym
oraz działy zoologiczny i bc,taniczny
w kcmbinowan yrn układzie
syslematycz!1o-środowiskowym.
W reku 1921 Towarz,'stlvo
ogłosi.Jo konkurs na stanowisko
kicro','inika
\'[uzeum,
W wynj.l{u konkursu
obejmuje
kierownicle
stanowisko
oraz
kustoszem dział.u etnografii zost3ł Juliusz
Z b o r o w s k i świetny znawca glvary podhalańskiej
i kultury
ludowej Podhala.
pracujący
od dwu
Lit w Towarzystwiel\1uzeum
TatrzaI1s-kiego. Stanowisko
ku:;tosza dział~
przyrody objąl dl' 1(on;;tat~t\· Steck!, obecnie profe:;or Uniwersytetu
Po/.,:a:1skiegu.
Nowy uchwalony'.':
roku 1912 statut rozszerzył zadania Towarzystwa.
Postanowił
on prowadzenie
Cl\I"Udziałów: etl~ogrdficzncgo i przyrodniczego.
\\'edług
statutu,
członl·:arni c;;ynnymi
z glosem di:'cydującym
na puledzcniaeh mogą być tylko osoby pracując0
tIa poiu naukovvym lub szczec;óhic zasłużone
dla rozwoju :\Iu:eum.
Xa cwk' I\Iuzeum ustanowion"
Kuratorium
Naukowe.
Rówllocze';ni", powoiano
organ wykonawczy
Dy:'ekcję zlożoną z trzech Kuratorium
i dwu kU5tOSZYl\iluzewn;l1 Pierwszym
Kuratorem
do roku 1926 b\'ł prl)f. dc' Władysław
Szafer
drugim -- pro!'.
'.:~ St"ni~la\\-

Sokołowski.

759
758
Muzeum nawiązało
kontakty
z uniwersyteckimi
ośrodkami naukowymi. Dysponując
lokalem, zapewniało badaczom pomieszczenie
w Zakopanem, oddając im w sezonie letnim pokoje na II i III piętrze.
Uroczyste otwarcie Muzeum odbyło się 23 lipca 1922 r.32•
. Ohvarcie Muzeum w roku 1922 nie oznaczało zakończenia trosk. Lata
międzywoJenne,. to ,nieustający
ciąg wysiłków związanych z instalacją elektryczną, WOdOClągOW. budową pieców, uporządkowaniem
terenu
otaczaJąc:gO ~uzeu~,
które t? inwestycje na 'tle braku stałego budżetu i zbyt
S:C,,"UPłY.Ch,.meregularme
napływających
dotacji
cbciążają
niezmierniekle~own:k~ mstytucji, jedynego stałego pracJwnika
Muzeum, oprócz waż·
nycn, gayz na opłacanie etatu przyrodnika
cc:ęsto brakow~ło
kredytów.
Dotacje Samorządu
były bardzo niskie 33, Trudności prac:, w tych warunkach charakteryzuje
Zelechowski. "Mówiąc o Muzeum Tatrzańskim
trudnJ
byłoby nie mówić o jego administratorze
i kustoszu działu etnograficznego prof: Juliuszu
Z b o r o w s k i m, Profesor Zborowski 'umie robić
rzeczy ~zlwne. Muzeum trzeba tu wyznać, nie posiada żadnych stałych
dochodo~. Czasem dostanie zapomogę rządową, lub też znajdzie się szl3.~he~n~ ~flarodawca i złoży pewną kwotę na bieżące wydatki. Trzeb3- umieć
Istmec I opędzać bieżące potrzeby
z prob1ematyc3nego
CLęStO budżetu.
W tych to warunkach
umie prof. Zborowski
znależć zawsze wyjście
":' o~resjac~ f~nansow~ch, to ;wydawnictwem,
to sprzedawanymi
fotograilaml, ~oplaml lub tez ad hoc wymyślonymi,
a sprężyście wykonanymi
planamI.
SwoJe osobiste sprawy
podporządkowując
zawsze interesowi
M~zeum umiał ten świetny ltUstosz wzbogacić i pomnoży6 kilkakrotnie
Z~lOry, Godnego współpracownika
w dziale przyrodniczym
znalazł w osobl,e p~of. Kons.tantego
S t e c k i eg o" 34, Celem zilustrowania
stanu dcchodow mstytucJJ podaje się, że w roku 1923 wyniosły one 52 290 000 Mkp
oraz 2.0 ~3 .drzewa opałowego ofiarowanego
przez Dyrekcję Zarządu Dóbl~
Z~koPlansklch: W roku 1926 budżet Towarzystwa Muzeum wynosił 20 000 zł.
NI~Jedn~krotme
~ latach miedzywojennych
powstawała
sytuacja, w rezult~cle ~tore) ,:",y~!ata pensji dyrektora
Zborowskiego
zalegała przez przeClą~ kll~U mieSIęcy a na. ~okryCie potrzeb Muzeum trzeba było zaciągać
pozyczk! wekslowe. Na)Clęzszy kryzys finansowy przeżyło Muzeum w latach 1925-1926,
r Pomim? je~n~kże tych ~asadnic~ych
trudności
postępowało
naprzód
g omadzeme zblOrow etnografIcznych
1 przyrodniczych
oraz zasobów bibliote.c~ych. Biblioteka IMuzeum, która liczyła w roku 1918 zaledwie 400 volum~no~' rozrosła się w ciągu jego pracy na stanowisku kierowniczym
do rozml,arow pokaź~ej biblioteki naukowej, liczy bowiem obecnie ponad 12 000
vOl~ml~o,:. (N~e posiadam danych dotyczących poszczególnych etapów roz~O)~ bl~lIotekl z lat międzywojennych).
Zaznaczyć należy. że zakupy do
biblIotekI prowadzone byly i są osobiście przez dyr. Zb:>rowskiego ze szcze-

,
"

gólną starannością
mającą na uwadze dobranie
publikacH współcześnie
wydanych
oraz antykwarycznie
dostępnych,
odnoszących się tematycznie
bądź to do regionu Podhala, Spisza, Orawy i Gorców oraz peryferycznych
obszarów, bądź też do pozycji ogólniejszych,
krajowych
i zagranicznych.
Wśród tych ostatnich uwzględniono specjalnie literaturę
doŁyczącą Karpat,
jako całości i krajów w ich zasięgu leżących, w szczególności Słowacji,
związanej ścisłymi powiązaniami
kulturalnymi
z Podhalem. Nie brak też
wśród pozycji inwentarzowych
literatury
węgierskiej
:Z czasów,
gdy Spisz
i Orawa wchodziły
w skład węgierskiego
organizmu
politycznego.
Do
biblioteki Muzeum włączony został na podstawie darów prywatny księgozoiór dyr. Zborowskiego,
bibliofila z zamiłowania.
Niezmiernie
cenną pozycję stanowi zbiór lokalnej pr<lsy zakQpańskiej, podhalańskiej
i słowackiej. Przedmiotem
osobistej, niezmiernie troskliwie i z własnych prywatnych funduszÓw
prowadzonej
pracy
jest zbiór wycinków
prasowych
w ilości kilkudziesięciu
tysięcy (nieopracowany).
Cenną pozycję stanowi
archiwum, na które składa się około 500 rękopisów. Przedmiotem
osobistej
troski dyr. Z bo r o w s k i e g o są również zbiory specjalne nut, klisz,
filmów li fotografii.
Przy Muzeum Tatrzańskim
istniała założona jeszcze przed rokiem 1880
Stacja
Meteorologiczna,
do której
instrumenty
ofiarował
prof. Ignacy
B a r a n o w s k i. Stacja Meteorologiczma
I rzędu pomieszczona
w nowym budynku
Muzeum i wyposażona
w nowoczesne aparaty
otrzymała
poparcie Tymczasowej
Komisji Uzdrowiskowej,
która wstawiła
,w swój
budżet etat obserwatora.
Stanowisko to objął obecny kierownik stacji PIM
w Zakopanem

- Józef Fedorowicz.
\Vspomnieć jeszcze należy o alpinarium
"wtgetującym"
Muzeum. Obecnie dzięki pracy kustosza
prof, Steckiego

przy dawnym
osiągnęło ono

właściwy poziom naukowo-dydaktyczny.
W trudnych warunkach
materialnych
pracujące Muzeum, istotnie osiągnęło poziom instytutu
regionalnego.
Świadczy o tym wysoki poziom
wydawnictw,
1914-1921

które

Rocznik

wymienię:

Podhalański

(projektowany

jako wydawnictwo

perio-

1926

dyczne).
Konstanty
S t e c k i Ludowe
ob7'azy nct szkle,
Odbitka
z Rocznika Podhalańskiego.
Konrad
Gór s k i - Tatry i Podhale w twórczości Jana Ka-

1927

Adolf

Ch y b iń sk i -

1927

Julian

K r z y ż a n ow sk i -

1914-1921

sprowicza.

"

1!J28

nej

nędzy.

T.

E.

M o d e 1s k i -

krakowskiej

od strony

O muzyce

Spory
Spisza.

górali

Pieśniarz

podhalańskich.
krainy

o południowe

kęp

i wiecz-

granice

djecezji

1

760
\~ładysław
JOU'

1937

Jan

.s e m k a II; i c z -

,11ateriaiy
źródio/.l-·e do d.liewa Górnej
Orawy.
Cz. I.
i Stefan
R e y c h m a n o o,.
. .
,. l. e - Przemysł
(CleJski
na

::,leży: 1. organizacjE; działu turY5tyki, 2. organizację
skansenu dla regionu
?0dhala,
3. budoWE; bądż rozbudowę
gmachu, 4. organizacj(;
muzealnej
stacji naukowej tatrzańskiej
w górach. Pomysł ten zdawał się być bliskim
~~dlizacji na skutek daru parceli na polanie Palenłca,
przy drodze do
\lorskiego
Oka. ofiarowanej
przez Sronisławę
i Kazimierza
Dluskich
przeznaczeniem
na budowę odpO\\'iednio
zaprojektowanego
budynku
Stacji '''. Trudne \\"arunki finansowe
uniemożliwiły
realizację
tych nadal

osadnict

Podhalu.

WładYSlaw
"' . '.,

1939

7151

.s c m ~; a w l. c Z

-

Jlateriai1,iródlo;xe

do

d.~i<?-

Gorliej Orawy.
Cz. II.
.Ponadto
w:,dano popularno-naukowe
prace: ,.Z Tatr i PodhaL!··
1930
Mar'an
S l) koł
' k'
- .
1936
' .',.',
o \\. S I Swta
roślinna
Tatr
Polskich.
StClnJ~ław
S
o
koł
o
w
~
k
i
La"
Tat
'k'
J '
r.zans 'I.
,G!.<\: Ivy•.;:azuJE' J. C-z e k a l" o'"
- l-; ,,,, ""
I'
.
19?0-19:ł0
b'ł
,,'
."
~" ,
,.1•..zea mctwo ,pols:ne w latach
\~,-,
."
~~~ l o "mInImalne
postępy.
Jakkolwiek
Polska
posiadała
. ' o Nym cza~Ie dose duzo wartościowych
zbiorów nic b,",y onc jednak
~J]ę:e, w ramy ,wspołezesnej
organizacji
muzealnej.
Instvtu'ej'(' te I" wipk'
~zosel wypadkow
nie rozporząd ~l'
d
,.
..'
'<i techn' '...
.
..
Za} O powlednim
personelem
nauko\vYn\
braku
rP)Ol~I~ladaIY,
oparcia w stałych budżetach.
Dowodziło' t(J
muzeow przez owczcsne
\ .
tym t'
t
-. l
_. . czynni. 'Jn. ,';:Ierownicze
Na
Ie au or
.
t aC.!1
" Muzeów r,:cgionalnych przeL
. ,
M
. , mowl
' . o,." pięknej. r eprczcn
,uzeum
Tatl zan:;kle
Analogicznie
prcf
Wł d"
. '
w i c z sta\via Muzeum
Tatrzańskie;
'"
~ Zlmlerz
A n t a n l e, 1
a 'lIZOl' Innvm
muzeom
l' .
),a nym w Polsce "';. Zd"nie
'" .-.;hCrlF'V-'C"a
,\ , '.
.
eglo'"
111
;vluzeum
'
ł
5zy poziom d 'k'
, t
'
. ~ '. - ~
oSlągn~ a powvżswego d ' ł z:ę I, za,s Osowatllll następujących
zasad: 1. ustalenia obsz~rLt
Z13 ama l konsekwentnego
opr"
.
wych granic szczegółowych ogólnie wyró::;~:ma
n~ podstawach
.naukoE'kazów muzealnych
(\\':;1)0
,;,'
" '.,C
~ go regIOnu, 2,systematyzacji
"
. m1.. (0 . dca' n,uez'\' O kolek'"
't
'
muzvczn I'ch dobran .,
.
:'
,
. CJI 111Srumento'Ą
"O . ora; o 'k I k "eJ kIoprac~waneJ przez prof, Adolfa C h y b i ń s k i e"Zofię P a c . o" e CJl e " sponatow daty'·
. cząc;.c, l1 pasterstwa
zebranych
przez
l \\ l C Z a \~ ą), .'l, na stworZE:niu inst
t t b' d
go obszaru dZI'. ł '
4.
'.
y u u a awczego dla swea_ama "
na pos'a\'ITIel'i
,.
'
dvd kt.".
C.
LI ZOlOrow na wysokim
poziomi
. a, }CZIl}m, .J. na stworzeniu
b'bl' t l'"
(
ułatwianiu
naukowej
prac\' bad
,I 10 e \1 na~kowcJ
regionalnej,
G, n:;
lania, 7. na podjeciu
akcji w ;wcz~J, na tercl1le własnego obszaru ri:dClz zakresu proble~atYki
regiOn~. aWl1lczeJ. 8. na popularyzacji
zagadnic!1
•

JI)1),

'J.,adlnctwa

I

.

-

.:ldualnych
pri)jektó\\'.
Po ~zczegolnie ciężkich latach 192,3-1926. \\' któr~'ch dzięki wysiłkom
dyr. Zborowskiego
,.Muzeum nie rozlaLło się" i których atmosferę
oddaje
parodiCl pióra Orkana 3e nastąpi!
według \"yrażenia
dyr. Zborowskiego
..rok tłusty" 1927/1928, Muzeum ,;piaciwszyokolo
50"/" długu bankoweg,-'
zdołało uzyskać powiększenie
i stabilizacj~
zasilkaw wpłacanych
przez
Departament
Nauki Mini·sterstwa
Oświaty
oraz subwencję
z Funduszu
Kultury Narodowej, W 1928 r. zos,td obsadzony etat kustosza działu ;przy~cdniczego. Stanowisko
to objął prof. Janusz
D a ma n i e \V s k i. były
ku"tosz Państwowego
Muzeum
Prz;:rodniczego
\1'
\;Varszawie. Pracowai
do roku 1930 po czym pracę objqla dr Irena D o m a n i e w s k ,\ zajmu;aca się uprzednio alpinarium li (lbionuni bot<Jnicznymi. Wraz z pomyśh~iejszą sytuacją
finansową
.Muzeum wiąre się poważny wzrost zbiorów zarówno etnograficznych,
ja,k .przyrodniczych
i bibliotecznych "'. DziałalnoŚl'
:\'Iuzeum w latach międzywojennych
objęła ·oprócz opisanych
uprzedni~-'
'viele różnorodnych
akcji. 'wśród nich \V,spomnieĆ' jeszcze należy ,o przejeeiu pod opiekę w roku 1937 przyszłego Muzeum regionalnego
orawskiego
\\- dworze Moniaków Vi Zubrzycy Górnej.
Rolę oświatową Muzeum ilustrują c:rfry dot~'czące frek\\"encji. W rnk;;,;

"

:~~~~I:;C~;~

J

y\,

Glosy uznania Idla naukowe"o.
-,; • .
'
d~lebst\l-ęm,
Istotnie
.pełn;/o o pO~,o,nu :\luzeu:l1 me byly czczym po.
,ono
role
In5t\·tutu
Nauko"
nalnego, utrzymywało
ż w' k t
;, .
',_,
'.'.ego Regiopracowało
z państwow:
~ad onoakht z Za"ładaml
Umwersyteckimi.
wspól,
ą
c ronI' Przyrody
z 1,,yo' .' d k'
•
dem Konserwatorskim.
z Pol k'
T'
-,
Je\\O z 'lm Urzę,s.
lm owarz\'stwem
T t
'k'
ności z Sekcja Ochrony Tat
"
,'
a rzans 'lm. W szczegól,
. •
I' oraz
mnyml muzeami
Ku t
'
Muzeum współpracował
przy o
'. . ..
.
s os:~ owczesneg(l
wych (np. Kong'res Geografów iri~~~~o;~'~~~,'-ls~Jaz.dó,w
kongresów naukodydaktyczna
znalazła wyra' v; or'
,
"
oWIanskich \\. r. 1927). Praca
tatrzaliskiej
i be."idzki~J'
-, ; 926gamZCiCJl wysta\I' np, wystaw'y fotografi:
•
.
-....
'10\-.
r, DYr. Zborowski
w - , K
.
);auKowI'm I\\'orzl'/i orojekt\'
. l
. .
raL. z
uratonun~
,
'..
•
. oa szeJ rozbudow." Muzeum, Tutaj wymienic

192223 zwiedziło Muzeum 13289 oSc)b .~Okres okupacj: przeszedł dla :\Iuzcum Tatrzailskiego
stosunkowo
pomyślnie.
Ocz:rwiście
o jakimkelwid.;:
rozwoju
placówki
nic mogło by':'
mowy _ jednakże ~\luzeum straciło jed,l-nie nieliczne' pozycje inwentarzowe
\\' zbiorach i archiwum,
Pozostający
\\' tym czasie nada l na stanowisku
kierowniczym
dyr, Zborowski
zdola! pomim~
::rozumialych
trudnOŚCI
l)owiększyć niceo zbiory bibliot~czl1C o publikacje
dotyczacc' Pcdhab,
wydane przez istniejący
w Krakowie
hitlerowski.
p~elldonaukowy
.,Institllt
:ur Ostarbeit".
Ponadto zgromadził cenny zbiór !okalnei pr:lsy podziemne.'
'Jowiększył zbior wycinkóv, praso\vych i materiałów
archiwal1:ych dot:,-cz<\-

!

l',

I

\

L'\-ch okresu okupacji.
\V okresie organizowania
\vladz polskich \\. roku 1915 c\Iiniswrstwc'
Kultury i Sztuki przyszło natychmiast
",ruzeum z pomocą w postaci staiyct!
"ubwencji. Muzeum w wymienionym
okresie nosiło nadal charakter
instytucji prywatnej
opartej o Towarzystwu
I\luzeum Tatrzallskiego.
W owyn1
czasie pGwiększa się personel :\'Iuzcum o drugi etat ctnograf:l. 'IV rok;" 194<'
'i'o\varzyst
\\'0 ~Vluz('um Tatrzd1'lski. ..:·go !ć.)cz;y 5i~ z To\\·arl:·~t '.t,r,,_,-:", T;:~~"7:!. ~"~-

762

I
I

I·

I

skim, zachowując
stanowiska
samodzielnej
jedncstki
tegoż Towarzystwa.
Wraz z ogólnym upaństwowieniem
muzeów krajowych
w roku 1950 mającym 'swe żródło we właściwej ocenie roli społecznej muzeów. M~zeum
Tatrzańskie zostało upaństwowione.
Odtąd Muzeum otrzymało stały budżet.
W rezultacie
upaństwowienia
następuje
znaczne
powiększenie
etatów.
Obecnie skład personalny
Muzeum przedstawia
się następująco:
etat dvrektor~ s.amodzielnego pracownika
naukowego
w stopniu profesor~;
etat klerownI:ka działu etnografii
w stopniu adiunkta;
etat praktykanta
muzealnego sIły pomocniczej w dziale etnografii;
etat kierownika
działu
przyrody w stopniu adiunkta; etat kierownika
biblioteki w stopniu kustosza; etat siły pomocniczej \V bibliotece w stopniu asystenta; etat kierownika
Park~ Etnograficznego
wspólny z etatem kierownika
biblioteki;
półetat
techl1lka muzealnego,
siły pomocniczej w pracach nad organizacją
skal1senu; etat konserwatora
w stopniu asystenta;
etat pracownika
oświatowego w :~topniu asystenckim;
półetat pracownika
oświatowego w stopniu
as:vs~~ncklm; etat dyspozytora muzealnego. Omawiając pracę działu etnografII wsp::;mnieć naleiy, że w latach 1950 - 195.5 pracJwała
w Muzeum
Tatrzańskim
w charaktErze
asystenta
Helena Roj - Kozłowska
zmarła
w roku 1955, gó.ralka, świetna znawczyni kultury ludowej Podhal'a, artystka ludo.wa. ktora wielce zasłużyła się w pracy nad organizacją
dziaJu
etnografIcznego.
. Ustabilizowanym
i polepszonym znacznie warunko:n finansowym odpJwI~daJą nowe inwestycje:
częściowa przebudowa
wnętrza,
w rezultacie
ktorej uz.yskan:> salę na pomieszczenie
biblio:eki,
instalacja
cetralnego
ogrzewanIa.
Zwiększony znacznie zespół muzealny pod sprężystym kierownictwem
d 'rektora Zborowskiego
przystąpił
do ważkich zadań opracowania
zbioro.w. ZblO~y Muzeum ze względu na minimalną obsadę personalną w latach
mlędzywoJ_en~yCh przetrwały
do końca drugiej wojny światowej nieoprac~wane. W pIerwszych latach !poslugiwano się prowizorycznymi
katalogamI. Praca ~becn.a ~Iuzeum od szeregu lat polega na odrabianiu
zaległości.
~pracowanIe
zblOrow etnograficznych
przedstawia
się następująco:
wszystkIe eksponaty w liczbie 5530 (stan z dnia 31. XII. 1961 r.) są zarejestrowane
około połowa z nich została zinwentaryzowana.
W opracowaniu
pozostaj~
~artoteka
rzeczow~ i topograficzna.
Opracowanie
biblioteki
polega na
~lI1w~ntaryzowal1lu I skatalogowaniu
alfabetycznym
i działowym. 8467 ksiązek I b:oszur
oraz. 760 tytułów
wydawniczych
czasopism.
Pozostaje
111 tytUł~w wydawl1lczych
czasopism nieopracowanych.
Również nieopracowany J:~t OkOło..trz~?zieści kilka tysięcy liczący zbiór wycinków prasowych. ZblOr 'archlwallOw
opraCOwano w połowie. Zbiory kartograficzne
oprac.o,,;ane są w całości. Wymienione
prace obciążają niezmiernie
praCO~l1lko~v Muzeum, .ut~udniając
im pracę .nad badaniem
regionu,
niemnIeJ Jednak odrabIanIe
tych wieloletnich
zaległości jest podstawą
d:)

7

I~

763
panowania
nad cennymi
zbiorc:mi, gromadzonymi
pieczołowicie
przez
dyrektora
Zborowskiego
w ciągu czterdziestu
pięciu lat pr~cy.
.
Oprócz wymienionych
uprzednio zapisów wymienić nalezy dra Jozefa
Lesieckiego z roku 1920 'obejmujący około 200 eksponatów,
dar Komitetu
Plebiscytowego
Spisko-Orawskiego
z roku 1920, dla którego gromadził
zbiory dyrektor Zborowski, dar Ksawerego Prausa, Mieczysława Jeromina,
Bronisławy
Kondratowiczowej,
Stanislawa
i IgnacegoWitkiewicza,
Wojciecha Brzegi, Juliusza Zborowskiego,
Adama Krasińskiego,
Bronisławy
Giżyckiej. Kilkadziesiąt
wytworów współczesnych
twórców ludowych ofiarowało w roku 1951 Ministerstwo
Kultury i Sztuki. Oprócz wymienionych
uprzednio darów - Muzeum zakupiło zbiory Konstantego
Steckiego, Stanisława Barabasza,
Adama Liberaka
oraz Wojciecha
Brzegi. Pozostaje
jeszcze do wymienienia
cenny zapis dokonany już po drugiej wojnie światowej przez dra Stefana, Tadeusza i Janinę Szymańskich,
na który składa
się parcela o pow. 1 ha, położona na Bystrem u s,tóp Nosala oraz wyposażeni2 wnętrza zabytkowej
chaty złożone z 259 eksponatów.
Wymieniony
obiekt jest oddziałem Muzeum i miniaturą
skansenu.
Charakterystyka
zbiorów
etnograficznych
Muzeum
Tatrzańskiego
sprawdza
się do oceny wartości,
j2ką zwykle posiadają
zbiory stare
i pochodzące w dużej mierze z kolekcji prywatnych.
Stanowią one niezwykle cenna dokumentację
sztuki ludowej
Podhala,
natomiast
wykazują
]:;raki \V ~?kresie kultury materialnej.
Eksploratorzy,
dyletanci
zainteresowani ur~kiem ludowej sztuki podhalańskiej
główny nacisk położyli na
ten dział kultury. Specjalnie cenną pozycję w zbiorach Muzeum przedstawia zbiór obrazów na szkle; jest to 549 obiektów, 'Spinek i klamer góralskich,
Wymienione kolekcje stanowią poważne materiały do pracy naukowej.
Obecne zakupy materiału dotyczą m. in. współczesnegio malarstwa
na szkle,
zdobionych wyrobów metalowych,
haftów itp. Ponadto ponieważ, kultura
materialna
jest słabo reprezentowana
w zbiorach Muzeum prowadzi się zakupy Imające na celu wzbogacenie działu rolnictwa, komunikacji i transportu. Niewystarczająco
jest reprezentowany
gospodarczy
s'przęt kuchenny.
Praca nad problematyką
różnych <działów rzemiosła i Iprzemysłu, tak charakterystyc.znego
dla Podhala, Orawy i Spisza w okresie samowystarczalności gospodarki wiejskiej napotkałaby
na trudności ,w postaci braku dostatecznych materiałów w zbiorach l\Iuzeum. Uzupełnia się !również zasoby
obiektów związanych z obrzędowością j folklorem. Zbiory Muzeum Tatrzańskiego pochodzą przeważnie 'ze Skalnego Podhala. Nowotarszczyzna,
Spisz,
Orawa południowe
Gorce wymagają
wytężonej
pracy eksploratorskiej.
Wspomnieć tutaj należy, że Orawa posiada zbiory etnograficzne
i ,to pomieszczone w uroczym, naturalnym
swoim środowisku, 18-wiecznym dworze
Moniaków w Zubrzycy Górnej. Zbiory Muze'um w Zubrzycy Górnej jakkolwiek nieliczne (o 359 pozycji inwen tarzowych),stanowią
jednak dzięki koszystnym warunkom,
jakie daje im środowisko, zorganizowane
w postaci"

705

764
Parku Etnograficzn~go,
dobrą ze stclil0wiska
dydaktycznego
reprezentacjq
.kultury ludowej Orawy, Sprawa własności mienia muzealnego,
ze stanov.riska społecznego
nie jest sprawą zasadniczą,
Zbiory \\" Zubrzycy
Górnej sCi
,;\'lasnośclą PTTK, Muzeum Tatrzańskie
zaś sprawuje
nad iVTuzeum Orawskim patronat
i kieruje stroną merytoryczną,
przy ·,'.:s~óipracy ·Z Podhala11~ką Komisją Opieki nad Zabytkami.
Oddziału PTTK
Zakopanem,
W .poI,vyższej sytuacji
Muzeum postanowiło
skierować
swoje wysiłki
na Spisz'
oraz zagrożone
zalaniem
tereny wschodniej
;\i'owct"rszczy,my,
I.••.•

rvluzeum Tat.rzańskie
jest placówką
o te;o rodzaju
usytuowaniu
gco~:'a.ficzn,\'m, które z natury rzeczy -,':,':suwa postulat silnego ośrodk~ muzeal):eg(), Do k011sumowania
dóbr kultli!'y
trzeba
dysponować
wC'ln~'m et.<iscm, Wypoczynkowy
cllarakter
ZClkopanego
narzuca
myśl o rOibudowic:
:\Iuzeum Tatrzańskiego,
st,jd też Ustawa o rozwoj u Zakopanego
i Okrę~u
'i'atrzańskiego
z roku 19.i8 uchwalJna
przez Prezydium
HZc!du s:worZ\~ci
realne \\'arunki
do urzeczywistnienia
idei podhalańskiego
skansenu,
pr~(;z
wstawienie
budowy
Podhałal'1skiego
Parku
EtnograficZI"cgO.
jako jedncj
z inwestycji,
w ogólny program rozwoju Zakopanego,
W ten sp:s6b \VI'marzona myś~ dyrektora
Zborowskiego,
inicjat.ora idei Parku Etnografic;'ncgo
dia regionu Podhala
znalazła
rcdne m:>żliwości,
li'iuzeum, wśród ogromnych
trudności
związanych
z !okallzacia
Podhaiariskiego Parku Etnograficznego
pracuje
nad or"'anizacia
n ~we~'o
dZl'''łu
b
J.
::;)'
a
.
Hez:llt~tem
tej akcji 'N dziedzinie
wzbogacenia
zbioró\v jest zaku~ urządzen kilku chlopsl.;:ich zakładów
przemysIowych
t.j, browaru,
mlyna, olc,iarni i folusza wraz z budynkiem,
Wymienione
obiekty zestaly rozebrane
i znalazły pcmicszczcnie
w prowizorycznym
b:J.r2.ku w Kuźnicach,
Stale rozwijające
się Muzeum odczuwa brak magazynów,
Obecnie prz,'
z\~'iękS'Zonych etatach równolegle
z pracą nad inwentaryzacją,
katalogo,.l'a'n~em i powiększaniem
zasobu .zbioró'.,,: przystąpiono
do 'organizacji
magazynaw muzea.lnych,
Wzorowy projekt. magazynó\v,
budzący uznanie w krajl:
I za granIcą
opraccwał
nieźyjący
już starszy konserwator
Muzeum inż, Jar',
:Ylarksen. pod którego
kierunkiem
przeprowadzono
realiza<:ję koncepcji
.\Iagazyn:l· Muzeum znajdują
się 1A' budynku
muzeaLn,vm w Oddziale Muzeum" \\' willi :pcd Jedlami,
i w innych pomieszczeniach
paza Muzeum,
\\' ktorych
prowizorycznie
ulokowano
eksponaty
,nie znajdujące
miejSCa
w magazynach
właściwych,
VI budynku
Muzeum magazyny
zajmują
dwie
,;ale, Podst.awowy
magazyn
znajduje
się na drugim
piętrze
:.vluzeum,
lirządze:1ie
magazynu
złożone
ze specjalnie
skonstruowanych,
stelaży,
:'egalol\' I odpowiednlo
dostosowcmYC;1 szaf umożliwiło
maksymalne
wykol'zyst;lnie przestrzeni
magazynowej,
lJoz\\'oliło na rozmieszczenie
eksp~natO\\' według
podziału
rzeczowego.
przy zachowaniu
zasady
dostępu
de
Pl'szczególnych
obiektów,
Orientację
\'. magazynie
ułatwia .specjalnie opraCO\\'aI1Y
sv tern k"rtote-k topograficznych
oraz plan sytU:H:,vjny. Drug-ie po-

mieszczenie
magazynowe
znajduje się n2. drugim piętrz.e :VIuzeum, w ścięte: .
"'l'
~rl'
'''l;e~cl'
Sl'ę
tu kolekcja. kilkuset
łyżników ""ustawionych " m.
~d
I pvudasza,
,v. ~
stelażach,
Trzeci magazyn,
przeznaczony
na pomieszczeme
mebu I WIęKszych sprzętów
gospodarczych
znajduje
się l\' willi pod Jedlami.
czwarty
\\' prowizorycznym
baraku
w Kużnicach,
Pomimo zaabsorbowania
pncov.;nikó\\'
prac,] iJnventaryzacyjna,
katalogowaniem
i pcv-:if,k3zaniem
zbiora"'; ",luzeum Tatrzańskie
prowadz'
prace terenowe,
którymi
kieruje
osobiścit'
dyrektor
Zborowski.
W, rok,l'
1953 i 1959 pracownicy
Muzeum przeprowadzili
akcję inwentaryzacJI
ponhalaI'1skieg.o budow:1ictwa
mieszkalnego
i gospo<:larczego, spisano
198 zabytk:>wych
zagród. Wyniki w postaci systematyzacji
bud~wnictwa
zostały
opublikowane",
Ponadb
oprac()wano
dokumentację
pomIarową
43 zab~'tkowych
zagród,
l piwniczki.
2-ch bram
'wjazdowych,
lO-u chłopsklen
icakiadów
przemysłowych
9-u dawnych
typów pieców oraz zgr?mad~Ono
800 zdję:: felogr;1ficz:1yc:h
zabytt<:owego
budownictwa,
Poniewaz
buetov.;nictwo
pastcr,kie
w Tatrach
<.ostal0 nadzwyczaj.
starannie
opraco\VanE'
oxl kieru:1kie:n
uro£. Włodzimierza
Antonie\Vicza'2.
Muzeum T8tTzansklE
:v reku 1960 op;'acc.\vało wstępną
inwentaryZflcję
opi.sową budownictw,,:
pa,ster,;kiego
w G.or:::Cl!ch, Na materiały
uzyskane
z badań
składają
się
opisy budynków
oraz inwentaryzacje
pomiarowe
lO-u obiektów,
Ró\\'nG,cze~niEo w reku 1960 i 1962 j\>iuzeum Tatrzańskie
p:-owadzn, .•,
: bc.;'dzie kO'1tynttO\\'ai: !1<ldal, prace ')[:0. inwentaryzacją
opisową chłopskiej-:
Lakladów
prZEmysłowych
w pcw, nc.v,'otarskirn.
Pcwyźs.a
akcja prowadzona przy współpracy
z Muzeum Techniki
NOT w Wa:szawic
oraz PodhaJat'lska ILmisja
Opieki nad Zabytkami,
Ocld'.idu
P, T, T. K. w Zakopanem ma' do)row2dzii:
do opracowania
Kat<41'Jgu Zabytków
budownictw.,
przemysłow~~O
w pJW, nowotarskim.
jak:) jednc~o tomu katalogu
obejm\;.'
.iące:;o cał<l Polsk~ '0, \\' roku 1961 Muzeum prGwadziło i będzie prowadzit
nadal przy w,;pó!pracy
z Oddzialem
PTL 1\ Zakopanem
ill'vventaryzac.l(;
i{apliczek, dZ-""'C:111ici fig·ur kamiennych,
Oprócz prac il;-,,\'('ntaryzacyjnych
prowadwno
badania terenowe n"d n"'~
stępującymi
zolgddnieniami
specjalnymi:
strojem~piskim,
zdobnictwem
metalow'.'m,:1ad
rzeźba fi.guralną i dekoracyjnej.
nad malarstwem
na szk1[·.
prow~dzi
prac,," hist'ory~zno-archiwa1r;e
o tematyce:
Historyczne
POdUI1'"
góralskie
i ich edbicie 'x piśmiennictwie
XIX i XX w, Dzieje badań etn'.'graficzc1y-eh na Podhalu, Dzieje :YIuzeum Tatrzailsidegc
".
W ramach
wsp6łpracy
naukowej
dyrektor
Juliusz
Zbore\\'skl
ki~rUJe badaniami
terenowymi
i archiwalnymi
Jlad dziejami
dawnego
gc,;'nictws
i hutnictwa
tatrzaliskiegc.
prowadzollymi
z kredytów
Zskiad,
Historii Nauki i Techniki PA:\', Równ:czl'Śnie
"-1uzeum Tatrzanskie
bil'''','
udzia: \\' pracach
Komisji
Badar'1 KuHur~' Karpackipj
PAN, opracow,,:,;;'
aktualn," stan pastersl .•'.'a na Orawie i Spiszu

767

766
\\'śród pn.c polegających
na zbieraniu dokumentów
do dziejów Podhala wymienię ciekawą akcję podjętą przez Muzeum w roku 1958 i 1959,
przy finansowym
poparciu
Ministerstwa
Kultury
i Sztuki. Na Spiszu
w tamtejszych
majątkach
wielkiej własności przetrwały
do lat międzywojennych
relikty pańszczyzny,
które zniesi~ne zostały dopiero uchwała
sejmu w roku 1932. Muzeum korzystając
z okoliczności, że we wsiach spi~
skich, w szczególności w Niedzicy i Falsztynie żyje kilkanaście
osób d3.wnych "żelarzy"
czyli pcddanych
tamtejszej
wielkiej
własności
o~łosiło
konkurs
z nagrodami
na pamiętniki
tychże. Wynikiem
konkursu
było
d~i~więć pamiętników
oraz dziewięć odpowiedzi na kwestionariusz,
uzupełmaJących
swobodnie
spisane wspomnienia .• Jeden z pamiętników
zostal
cpublikowany
4'.
Muzeum Tatrzańskie
przystąpiło
do własnych wydawnictw,
publikując
pr.lew~dniki: po stałej wystawie kultury ludowej Podhala "\ po wystawie
geo10g1cznej ~7, ,oraz kilkujęzyczny
w związku z organizacją
Międzynarodowych Zawodów Narciarskich
FIS w Zakopanem ~8. Ponadto
Muzeum
za?o.czątkowało
serię wydawnictw
popularno-naukowych.
Serię inicjuje
kSIązeczka Hanny Pieńkowskiej
pt. "Podtatrzańskie
obrazy
na szkle" .1".
W opracowaniu
pozostaje przewodnik
po Muzeum w Zubrzycy Górnej na
Orawie.
O żywotności pracy Muzeum Tatrzańskiego
pod sprężystem kierownictwe~ dyrektora Zborowskiego
świadczy poważna ilJŚĆ konsultacji. Dyrek'~~r Zboro",:ski, świetny. znawca literatury
dotyczącej Tatr i otaczających
atry kram,
prowadzI
n:estrudzenie
dział kwerend
bibliografic.n ycn
l archiwalnych,
udzielanych
ustnie lub pisemnie zainteresowanym
badaczom w kraju i zagranicą.
R.ównolegle z ~romadzeniem
materiałów,
działalnością
naukową i wyda~V'mc;1:ą,postępuje
praca dydaktyczna.
Muzeum Tatrzańskie
nie dysponUJe korzystnymi warunkami
dla ekspozycji oraz organizacji
ruchu zwiedzających. Dwie duże sale na ,parter,ze i pierwszym piętrze odgrywają rolę
sal wystawow~ch.
Na pa~terze mieści ,się stała wystawa kultury ludowej
Podhala, na pIerwszym pIętrze stała wystawa przyrody regionu. Obydwie
wystawy uległ~ w latach po drugiej wojnie światowej przerobieniu.
Wystawa :tn~gr.af.Iczna została dwukrotnie
przerobicma, przy czym jednakże
zasad~~czeJ Jej postaci nie zmieniono, dział przyrodniczy
z wyjątkiem
zoologu został podany w nowym układzie; brak pomieszczenia na wystawy
ozasowe.
Mimo tych trudności odbyły się następujące wystawy:
"W~stawa meblarstwa
witkiewiczowskiego"
zorganiz<Y\'1ana w roku 1953
w OddZIale Muzeum w "willi pod Jedlami".
"Pokaz współczesnej
sztuki ludowej" pokaz prac twórców ludonych, uczniów szkół zawodowych
l spółdzielni .artystycznych
19-5 r
~.
N
d
.
;)
.
Oze aro zel1le w sztuce ludowej i obrzędach pod Tatrami w 195iJ r.

"Biały

haft

podhalański"

wg sceniariusza

dr Anny

Kowalskiej-Lewickiej

w 1957 r.
Malarstwo na szkle" Scenariusz wystawy zestawiał w układzie history~znym 19-wieczne m;larstwo
na Podhalu oraz uwzględniał
twórczość
współczesną
w tej dziedzinie. Wystawa została zorganizowana
przez Muzeum Tatrzańskie
wspólnie z Centralnym
Biurem Wystaw Artystycznych
w sali C. B. W. A. w Zakopanem w roku 1960.
"lVIalarstwo Nikifora",
pokaz wybranych
prac Nikifora znajdujących
się w zbiorach Muzeum w Nowym Sączu, eksponowany
w hallu Muzeum
w roku 1961.
Lata powojenne przyniosły pokażny wzrost frekwencji muzealnej. Cyfra
zwiedzających
Muzeum
przekracza
w ostatnich
latach
90000 osób
rocznie, przy czym 75/'/0 stanowią turyści zwiedzający
wystawy grupowO.
W tej sytuacji
zaistniała
konieczność
odpowiedniego
ustawienia
działu
oświatowego,
aby podołać zadaniom
dydaktycznym.
Pracownicy
oświatowi Muzeum są wyrobionymi
popularyzatorami.
Władają również biegle
kilkoma językami obcymi, co pozwala lm na oprowadzanie
coraz liczniej
napływających
wycieczek zagranicznych
bez pośrednictwa
tłumaczy.

?

N'

Przypisy
l

Statut

Towarzystwa

Chalubińskiego

Muzeum

w Zakopanem,

Statut... j. w.
Statut... j. w.
4 Statut...
j. w.
5 S l ó s a r s k i Antoni,

Tatrzańskiego

(Kraków,

imienia

Dra

Tytusa

1888).

2

3

lubińskiego

w Zakopanem,

6

Statut...

7

Muzeum

Muzeum

TatrzaiLskie

Kraków,

1891.

imienia

Dra

imienia

Dra

Tytusa

Cha-

j. w.
Tatrzal'tskie

Tytusa

pane", Zakopane, 1891, Nr 3.
B S l ó s a r s k i
A. ... op. cit.
• (B ę d z i k i e w i c z Sebastian), b, Muzeum
lubi1'tskiego w Zakopanem,
"Kurier Zakopial1ski"

Chalubińskiego,

Tatrzaliskie

Zakopane

1892 r.

l" (B e k Dionizy),
t Dr. Wladyslaw
piańskl", Zakopane, IV, Nr 34 s. 323-324.

Florkiewicz,

Tytt!sa

"Zako-

Cha-

z dnia 22 lipca
"Przegląd

Zako-

769
Muzeum

30

:: St.atut

T0i(:(lr=y~,lC:! iilllcnia

Dni Tl'til:,(l

u; Zak()pc-

C;w!uhi'lsklepu

KrClkóv.'. 189i.
'" Prz. O ~.lu:cli;n
Tfltrzrlilsk1m
'nr,u" parę. "Przeglqc) ZakopiL'nski
Z<lkopanc, II, HIOD. :';r ~'ti.s. 331.
" We y b c r g
Z~'grnunt. ,"\'1ilZ('ilHl Tatr:al'tskie
im. Clw!ubiJ't::;1,:ir,):,.
., Wis/a",
X'V, 1901 (przedruk
z .,Kurie!'" Warszawskiego"
1901. Nr 2. G:.
',; W,.s.S" iW u::eu m Tar.rzn liski"
'm. Tut ~l!'[( Cha: ubi ńsk lego, . "Prz?gląC:
Zakopiański",
ZakOpcil1e. II. 1900, Nr 36. ". 363.
IS D y a k o w s k i Bohdan,
Muzeum
Tutrwiiskie.
Dzia! PrzyroclniC:li.
Odbitka z "Przeglądu
Zakopialiskiego".
Kraków. 1901.
'
I" D yak o w s ki Bobdan, W sprflwic Muzeum Tfll.rz(I'''18kic(jo .. ,przegląd Zakopianskj",
Zakopane. V. 1903. Kr 15. ". 10fj-llO.
" W e y b e r g Zygmunt.
op. ci\.
J3
We ..•.b c r g Zygmunt. Towarzystt~·()
Tatr:a)'lskie
i ;l,luZCIl'll im. CI1HI1I.bIiLskie(jo
u; ZakOpallClil.
(Przedruk
z \\'szcchswidta"
1901)
.. PEcgl<' •..:
Zakopial1ski.
Zakopanl,
III, 1901. Nr 52. s. 51~-51f).
'" 'vV'E.'.v b (' r g Zygmunt. T()lrar::ustu;o Tat.,·zańskie
i ,vluz.elL!It im. Cllall/.bUl.~kił!Uo
u: Zakopanem ... Przegląd
Zakopianski",
Zakopane
IV. !iW:!.
Nr l, s. :'i-ii, Nt· 2. ~. 14-15. Nr 3, s. 27-28. Nr 4. s. 37·-;30. Nr;) s. 48-·HL
Nr 6. ~. 5i--59. Nr 7. s. 'iS-if).
.
lOa
\i\1U::CL:m Tatrzańskiu
... Znkopant'·.
Zakopane.
11. J90n. 21 kL11:.
"" (i\Ill7.~um Tatn:anskic),
,.Zakopam'''.
Zakopane, IV. 1911, Nr 20.
" Muzeum im. Dra T. CllalubiJ'lskicgo .. Zakopane",
ZakopanC'. R \'1.
un:!, Nr 9. z dnia 16 rnaj", 1913.
:," MU.zeum
Ta(,rzllIl.skie nn. Dm Tyli/sa
Ciw/ubi./"tskicgo w Zakopane:,.;.
PC'8więcenie
kamienia
wfi9ielneqc,
pod i:Olqi [1JJ1nc/l IIlIL:;;e.11ny
l!' dnill
.'ierpnia
UIL 1'. Zakopane.
"' (Tl':tma.j(·r
Kazimierz). Ode:'~:·(l .. ,zllk opa li e". Zakcpa:'lc. VI. 1912. b.
nem,

-" Statu/.
!.;u,,)(lnern.
:1;

tt:~a

1'(I'((:o1':::U51.1CI:

Kraków.

ChałubiJisi<:iego
::" :\ll1~'e,nrt

CllH;(/ro.fic.:·'QiCIi. :\·luzC'um Tatrl.aJi~kir

';'nlr.:'or'j"kic

...

r1rzt'~2'};:1ci
'-

Bwnisla\\·.

Zakopanem.

im. Dr. T:"

Z(tt':.(:piań~ki··, Zakopane,

I(r,,].;ow, 181.'1.
c·, S w i l r z
:\l;cczysi;,w

H.

\'L,

.

Tctr:all.skic

Jl'tZCUIIl

Zac/oHin i sposoby

imienw

prowadz'enia

Dra

T. CIl(i-

Dziofu

LLldo:-

'1(1'!'C~('rJl;.

: ::;·:cksjil ... Taternik',
tV

.'n"(lI.,;ie

;:><.1!'"

<L::ia/!/

Zakopane.

.,. i~\!l17.('un)

Kraków.
tntcTl!icki('i/O

'>.1112('110:

uipcjskie

w

'vlI.

s. 103-113.

Ś \\. i L' r z :\liecl\'sia'.':.

IHl:J
/l:

,'HIl:eltlll

im.

jYICJIlllC!lilll'H.

Cilall1bi1\sldcoo

VII. 191-+.
Tatrzcn1skic).

.:Zak.(lp~i!)l··.

Z;:.;kopanc.

1 192],
1

"Nauka

IKilK:.

.. .'Z(Lkc"

i\r :~.

Polska",
Muzeum

32

Nr 30.
33

T. Cha!ubińskiego,

s. 59-60.
Muzeum

Warszawa,

Tatrzańskiego

Zb or ow sk i

Dra

im.

Kraków,

"Taternik",

T. Chałubińskiego,

IV, 1923, s. 399.

"Gazeta

Tatrzańskie,

Juliusz,

R. XIV, 1929, Nr 11.
34 Ż e l e c h o w s k i

Zakopiańska",

Przegląd

Władysław,

Zakopane,

Muzealny,
Placówka

"Orli lot", Kraków, R. 4, 1923, s. 139-142.
35 C z e k a n o w s k i
Jan, Refleksje

"Ziemia",
naukowa

II,

Warszawa,
u

stóp

"Nauka

muzeologiczne,

1922,

Tatr,

Polska",

Warszawa, X, 1929, s. 556-565.
36 A n t o n i e w i c z
Włodzimierz, Wzór Muzeum Regionalnego
w Polsce (Muzeum Tatrzańskie
w Zakopanem),
"Ziemia", Warszawa, R, 11, 1926.
37 Z.
Stacja
wysokogórska
Muzeum
Tatrzańskiego,
"Ziemia",
Warszawa, R. XIV, 1929, Nr 2.
38 Or k a n Władysław,

O kołtunie

i kołtunach

o dwóch

muzeach

"Wierchy",

Kraków,

R. 1928/29

plany

Muzealna,

"Przemysł,

albo

w Zakopanem,

"Wierchy", Kraków, II, 1924.
39 Z b o r o w s k i
Juliusz, Muzeum
Tatrzańskie,

R. 5, 1927.
39. Z b o r o w s k i Juliusz,

Muzeum

przyszłość,

R. 7, 1929.

,,'Wierchy",

Muzeum

40

Kraków,

Tatrza·ński.e

Tatrzańskie.

Kronika

w Zakopanem,

Rzemiosło, Sztuka", R. IV, 1924, Nr 4.
41 J o s t o w a
Wanda,
Z zagadnie7i

budownictwa

na

podhalańskiego,

"Etnografia
Polska", Wroclaw, Warszawa, Kraków, V, 1961.
42 A n t o n i e w i c z
Włodzimierz,
(red.) Pasterstwo
Tatr

Polskich

i Podhala,
T. I, II, III, Wrocław, 1959, 1960, 1961.
43 Katalog
zabytków
budownictwa
przemyslowego

T. L z. 1,

u; 7.(1.

w Zakopanc:n.

" P i ł s u ci ~ ki
te

Cl1a/.u/)l1iskie;lo
"

1~FL=). ~~r 10. s. 7.j-r(i,

il:li'r,,.,sk'<'fJ';

TY/lisa

HIll.

zi)iorólc

K:J.ta[og

J\-1l1zeum nn. DHI

31

im.

Tatrzańskie

1922, Nr 3-4,
Towarzystwo

R. IX,

H

Zbor ow sk i

Z dzialalności
w Zakopanem,
"Etnegra-fia

T. Chalubińskiego

Juliusz,

w Polsce,

Muzeum

Polska",

Kraków, V, 1961.
45 J a n o s
Jan, Pamiętnik
żelarza,
"Wierchy",
46 S t a rek
Edyta, Przewodnik
po dziale kultury

Tatrzańskiego

im.

Wroclaw- Warszawa,
Kraków,

T. 30, 1961.

materialnej

Podhala,

Zakopane, 1953.
47 Kor
o s a d o w i c z Zbigniew,
Tatry
i ich dzieje.
Przewodnik
po
zbiorach
geologicznych
Muzeum Tatrzańskiego,
w Zakopanem,
Zakopane 1955.
48

pane,

Tatrzańskie

im.

Tytusa

Cha!ubińskiego

Zakopane,

Zaku-

na

War-

1962.

49

szawa,
49-

Muzeum

P ien kow sk a
1961.

"Lud".

t. XL!X

Hanna,

Podtatrzańskie

obrazy

szkle,

770

171
LITERATURA

1. A n t o n i e w i c z Włodzimierz,

Wzór

Muzeum

Regionalnego

Tatrzańskie

w Zakopanem).

5. B e k Dionizy, t Dr. Władysław
Zakopane, IV, 1902, s. 323-324.
6. B ę d z i k i e w i c z Sebastian,
tusa

Cha!ubińskiego

Ftorkiewicz.

"Ziemia",

w Pol-

r. 11,
1926, nr 11.
2. A. Ch., W sprawie
Muzeum
Tatrzańskiego.
"Wierchy",
Kraków,
II, 1924.
3. B. J. M. Muzeum
Tatrzańskie
im. Cha!ubińskiego
w Zakopanem.
"Wierchy", Kraków, R. 17, 1947.
4. B. M. Z przeszłości Muzeum Tatrzańskiego
w Zakopanem.
,,'Wierchy",
Kraków, R. 22, 1950-1951.
sce. (Muzeum

Warszawa,

"Przegląd

Zakopiański",

Stanisław,
Muzeum
Tatrzańskie
Ty"Kurier Zakopiański",
Zakopane,

w Zakopanem,

1892, Nr 2.

i-I
"

:':

il,:]

!i

;:-1

!:"!
.1
t-i

7. "Biuletyn Informacyjny
Centralnego Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków" (później) "Biuletyn Informacyjny
Zarządu Muzeów i Ochrony Zabytków", Warszawa, r. 1955, Nr 1, str. 7, str. 10-11, str. 11, Nr 2,
str. 2, r. 1956, Nr 3-4, str. 12, str. 16, Nr 5, str. 4, str. 7, str. 15,
str. 29, Nr 6, str. 6, str. 24, str. 36, Nr 7, str. 24-25, str. 33, 1957, Nr 10,
str. 22-23, Nr 12, str. 19, 24, 36, 52, Nr 14, str. 20, 23, 55, 1960, Nr 30,
str. 42-43, 1961, Nr 33, str. 3D, Nr 34, str. 17, 41, 42, Nr 36, str. 20,
Nr 37, str. 62.
8. B o h u s Ivan, Na navśteve v Zakopanom,
"Pamiatky a muzea", Bratislava, IV, 1935, C. 2, s. 83-85.
9. B o h u s Ivan, V depozitaroch
Muzeum
Tatrzańskieho
v Zakopanom.
"Muzeum", 1955, nr 4.
10. C z e k a n o w s k i Jan, Refleksje
muzeologiczne,
"Nauka Polska",
Warszawa, X, 1929, s. 556-565.
11. (D ą b l' o W s k i Zdzisław), 25-lecie Muzeum
Tatrzańskiego
w Zako"Taternik",
Warszawa, R. XXII, 1937/38, z. 6.
12. D yak o w s k i Bohdan, Muzeum
Tatrzańskie.
Dzia!
Przyrodniczy.
Odbitka z "Przeglądu
Zakopiańskiego",
Kraków, 1901.
13. D yak o w s k i Bohdan, W sprawie
Muzeum
Tatrzańskiego,
Przegląd Zakopiański",
Zakopane, V, 1903, Nr 15, s. 109-110.
14. "Gazeta Zakopiańska",
Zakopane, 1921, I, Nr 3, s. 3, Nr 6, s. 3, Nr 8,
s. 3, Nr 10, s. 3, 1922, II, Nr 19, s. 3, Nr 23, s. 3, Nr 24, s. 3, Nr 27, s. 3,
Nr 30, s. 3, 1923, III, Nr 49, s. 5.
15. "Giewont", Zakopane, R. I, 1902, Nr 7, s. 11, Nr 8, s. 12, Nr 9, s. 11.
16. "Giewont", Zakopane, R. I, 1924, s. 29-30.
panem.

17. "Glos Zakopiański", Zakopane, R. II, 1924, ~r 2. s. 4, Nr 2'4, s. 5, Nr 9,
s. 3, R. IV, 1926, Nr 12, s. 3, Nr 23, s. 2.
18. (G o e t e l Walery), W. G., Muzeum Tatrzańskie
im. dr. T. Cha!ubińskiego. Z życia instytucyj
zakopiańskich.
"Wierchy", Kraków, R. 4,
1926.
19. G l' Z e g o l' z e w s k i Jan, M'lzeum
Tatrzań,kie,
.,Wędro\viec". XXI,
ser. IV, t. 42-43, s. 674-676, t. 44, s. 689-691.
'W.. J o s t o w a Wanda, Organisatiansarbeiten
ube', die Grundung
der
Freilichtmuseen

cwf

dem

Gebiete

von

Orawa,

Podhale

und

Spis,?

"Rocenka Moravskeho iVlusea v Brne", Brno, 1959, Nr 1.
21. .J o s t o w a Wanda, Praca nad organizc!cjq
Podhalańskiego
Parku
Skansenowsldef]o,'
,,'Wierchy", Kraków, XXVIII, 1959.
22. J o s t o w a Wanda, Sl,an prac 01'az zalożenia
metodologiczne
Podhalaitskiego
Parku
Etnograficznego.
"Biul2tyn Informacyjny
Zarządu
Muzeów i Ochrony Zabytków", Warszawa, 1960, Nr 31.
23. KatCllog zbiorów etnograficznych.
Muzeum
Tatrzańskie
im. prof. dra
Tytusa Cha!ubi1'tskiego
w Zakopanem.
Kraków, 1908.
24. Katalog
zbiorów
etnograficznych.
Muzeum
Tatrzańskie".
rec. "Na
ziemi naszej", I, 1909, Nr 18.
'25. K o l' o s a d ow i c z Zbigniew, Tatry
i ich dzieje",
Przewodnik
po
zbiorach geologicznych Muzeum Tatrzańskiego
im. T. Chalubińskiego.
Zakopane, 1953.
26. L i m a n o w s k i Mieczysław,
List
otwarty
do Przewodniczącego
Muzeum
Tatrzańskiego
w Zakopanem
p. dr. Florkiewicza.
"Przegląd
Zakopane, III, 1901, Nr 39, s. 374-377,
27. L i t y ń s k i Alfred, Zjazd Muzeów Polskich,
"Zakopane", Zakopane,
VII, 1914, Nr 7.
28. L u t o s ł a w s k a lVI. J., Czterdziestolecie
Muzeum
Tatrzańskiego.
"Tęcza", Poznań, R. II, 1928, Nr 2.
29. M i l e w s k i Witold, 50-lecie
Muzeum
Tatrza7l.skiego.
"Wierchy",
Kraków,

r. 16, 1938.
Witold, Dzial Turystyczny
w Muzeum
Tatrzańskim
w Zakopanem,
".Jedziemy na FIS", \Varszawa, 1939, Nr 23.
M i s z e w s k i Piotr, Lubicz, O zagrożony
byt poważnej
placówki,
"Gles Zakopiański",
Zakopane, R. I, 1923, Nr 10, s. 1-2.
M ł a d z i e j ()w s ki .Jerzy, Muzeum Tatrzańskie,
Odbitka z "Tęczy"
Poznań, 1938, Nr 9.
Muzeum
Tatrzańskie,
"Biuletyn
Oddziału
Warszawskiego
P. T. T."
(maszynopis powielany), 'Warszawa, l, 1946. Nr 1.
Muzeum
Tatrzańskie,
'"Gazeta Pcdhalańska",
Nowy Targ, R. I, 1913,
Nr 45.

30. 1\1 i l e w s k i

31.
32.
33.
34.

773

772
~
im. dra Tytusa Chalubińskiego
"Kurier Lwowski", Lwów, R. VI, 1888, s. 260-261.
36. Muzeum
Tatrzańskie,
"Kurier
Zakopiański",
Zakopane,
1892, Nr 1.
s. 2, Nr 4,5, s. 4-5.
37. Muzeum
Tatrzańskie,
"Kuźnica", Warsrawa, I, 1945, Nr l.
3B. Muzeum
Tatrzańskie
w Zakopanem,
"Muzeum", Vol. XI, 1958, Nr 3.
XI, 1958, Nr 3.
39. Muzeum Tatrzańskie
im. dra Tytuw
Clwlubińskiego.
"Nauka Polska",
Warszawa, V. 1925, s. 450.
40. Muzeum Tatrzańskie
im dra Tytusa Chalubińskiego,
"Nauka Polska",
Warszawa, VII, 1927, s. 160-161.
41. Muzeum Tatrzańskie,
"Przegląd Muzealny", Poznań, 1920, Nr 4. s. 64.
42. Muzeum
Tatrzańskie
im Chalubińskiego,
"Taternik",
Kraków, VII,
1913, s. 75.
43. Muzeum
Tatrzańskie,
"Zakopane",
Zakopane, VI, 1913, Nr 18, s. 2-4.
44. Muzeum
Tatrzańskie
w Zakopanem,
"Ziemia", Warszawa, XV, 1930,
s. 381-382.
45. Mu:<eum Tatrzańskie,
"Ziemia", Warszawa, XXX, 1946, 6.
35.

Mu:<eum

46. Muzeum

Tatrzańskie

Tatrzańskie

Poświęcenie
3 sierpnia

im.

kamienia

dra

Tytusa

węgielnego

Chałubińskiego

pod nowy

gmach

w

Zakopanem.

muzealny

w dniu

.':;'

li
;li
';":
.))
'j'

':t,.

'I

bińskiego

Zadania

i sposoby

prowadzenia

Dzia/u

Lu-

doznawczego.
Kraków, 1915.
parę uwag. "Przegląd Zakopiański",
58. p l' z., O Muzeum Tatrzańskim
Zakopane, II, 1900, Nr 36, s. 331.
.j9. "Przegląd Zakopiat'tski", Zakopane, I, 1899, Nr 3, s. 3, Nr 5, s. 8, Nr 6,
s. 7; II, 1900, Nr 43, s. 405; IV, 1902, Nr 14, s. 133, Nr 28, s. 250-251,
Nr 35, s. 241, Nr 38, s. 373; R. V, 1903, Nr 4, s. 30, Nr 8, s. 61; R. VII,
1905, Nr 19/20, s. 159, Nr 15, s. 122, Nr 10, s. 75-76.
i Przewodnik
Turystyczny",
Kraków,
60. "Przegląd Zdrojowo-Kąpielowy
XII, 1913, Nr 3, s. 10-11, Nr 9, s. 14-15.
z Przeglądu
Zakopiańskiego,
"Głos Wolny", Paryź, 1899,
61. Ro;,maito~ci
R. I, 5 września, s. 7.
imieniaDra
Tytusa Cha62. Ś l ó s a r s k i Antoni, Muzeum Tatrzańskie
lubińskiego
w Zakopanem,
Kraków, 1891.
Edyta, Przewodnik
po dziaLe kultury
materialnej
PodhaLa,
63. S t a rek
(Muzeum Tatrzailskie im. T. Chałubińskiego),
Zakopane, 1953.
Tatrzańskie
im dra T. Chalubińskiego
64. S t a l' e k Edyta, Muzeum
w Zakopanem,
"Lud", T. XLII, Cz. 2, s. 846-851, Wrocław, 1956.
Muzeum Tatrzańskiego
imienia
Dra Tytusa Cha65. Statut Towal'zystwa
lubińskiego
w Zakopanem.
(z r. 1888), Kraków, (druk).

66. Statut

1913, Zakopane.

w Zakopanem,

Towarzystwa

Muzeum

Tatrzańskiego

imienia

Dra

Tytusa

Cha-

dra Władysława
Florkiewicza,
"Giewont", Zakopane, 1902, 7.
48. N u c k a w s k i Jan ks., Malpoczlowiek
w Zakopanem,
"Przegląd
Powszechny", LXXI, 1901, s. 434-442.

lubińskiego
w Zakopanem,
Kraków, 1897.
Muzeum im. Dra Tytusa
67. Statut Towarzystwa
panem, Kraków, 1911.

49.

(Kilka ref68. S w i e r z Mieczysław, Muzeum alpejskie w Monachium.
leksji). "Taternik",
Kraków, VII, 1913, s. 108-113.
W sprawie
działu
taternickiego
w Muzeum
69. Ś w i e r z Mieczyslaw,
im. Chałubińskiego,
(z dopiskiem
redakcji).
"Zakopane",
Zakopane,
VII, 1914, Nr 16.
Kazimierz), Odezwa, "Zakopane",
Zakopane, VI, 1913,
70. (T e t m a jer

47. Śmierć

(Odezwa

Mu:<eum

TatrzaiLskiego

w

sprawie

funduszów

na

budowę

Od Zarzqdu Muzeum im. Chałubhl.skiego
w Zakopanem
otrzymaliśmy,
"Ziemia", Warszawa,
IV, 1913, s. 466-467.
50. Or k a n Władysław, O kołtunie
i kołtunach
albo o dwóch muzeach
w Zakopanem,
"Wierchy", Kraków, II, 1924.
51. Otwarcie
Muzeum TatrzaiLskiego
w Zakopanem,
"Ziemia", Warszawa,
VII, 1922, s. 255.
52. Ogród roślin tatrzańskich
Instytutu
Ochrony
Przyrody
P. A. N. (przy
Muzeum im. T. ChalubiIlskiego
w Zakopanem), Kraków, 1'. 1955.
53. Otwarcie
Muzeum Tatrzańskiego,
"Ziemia", Warszawa, R. XXX, 1946,
z. 1/2.
54. P a w l i k o w s kiJ.
G., Reorganizacja
Muzeum
Tatrzańskiego,
"Wierchy", Kraków, R. I, 1923.
55. (P a r y s k i Witold),
W i P a r. Muzeum
Tatrzańskie,
"Biuletyn
Oddziału Warszawskiego
P. T. T.", I, 1946, 5/6.
56. P i I s u d s k i Bronisław, W sprawach Muzeum Tatrzańskiego.
"Rocznik Podhalański",
Zakopane, I, 1921 s. 147-188.
57. P i ł s u d s k i Bronislaw, Muzeum Tatrzańskie
imienia Dra T. ChalumUTowanego

gmachu).

Chałubińskiego

w Zako-

Nr 12.
Muzeum Tatrzaliskiego
im. dra Cha/ubińskiego
w Zako71. Towarzystwo
panem, "Nauka Polska", Warszawa,
IV, 1923, s. 399.
"Muzeum
Ta.trzańskie"
im. dr. T. Cha/ubińskiego
tV Za~
72. "Towarzystwo
kopanem,
"Nauka Polska", 'Warszawa, VII, 1927, s. 424-425.
"Muzeum
Tatrzańskie"
im. dr. T. Cha/ubińskiego
w Za73. Towarzystwo
kopanem,
"Nauka Polska", Warszawa, XII, 1930, s. 291-292.
im. Tytusa
Cha/ubińskiego.
"Przegląd
74. W. S. S., Muzeum Tatrzańskie
Zakopiański".
Zakopane, II, 1900, Nr 39, s. 368.
Muzeum
Tatrzańskie
im. dra T. Cha/u75. War g o w s k i Mieczysław,
bińskiego
w Zakopanem,
"Kurier
Literacko-Naukowy",
dod. IKC,
Kraków. VI, 1929, Nr 19.

774

775

76. We s o ł o w s k i Eugeniusz,
(Muzeum Tatrzańskie),
"Gazeta Zakopiańska", Zakopane, I, 1921, Nr 10.
77. We y b e r g Zygmunt, Muzeum Tatrzańskie
u' chwili
obecnej "Przegląd Zakopiański",
Zakopane,
III, 1901, Nr 35, s. 333-334,
Nr 36,
s.344-345.
78. We y b e r g Zygmunt,
Muzeum
Tatrzańskie
im.
Chalubińskiego
.,Wisła'·, War5zawa T. XV, 1901, (pr,zedruk z Kuriera Warsz~l\vskiego),
1901, Nr 2, r. 6, s. 613-116.
79. We y b e r g Zygmunt, Towarzystwo
Tatrzańskie
i Muzeum im. Chalubińskiego
w Zakopanem,
(Przedruk z "Wszechświata",
1901) "Przegląd Zakopiański",
Zakopane, III, 1901, Nr 52, s. 517-519.
80. We y b e r g Zygmunt, Towarzystwo
Tatrzańskie
i Muzeum im. Ch9.lubińskiego
w Zakopanem,
"Przegląd
Zakopiański",
Zakopane
IV,
1902, Nr l, s. 5-6, Nr 2, s. 14-15, Nr 3, s. 27--28, Nr 4, s. 37-39,
Nr 5, s. 48--49, Nr 6, s. 57-59, Nr 7, s. 78-79.
81. (W i g i l e w Borys), W., Muzeum
Tatrzańskie,
"Echo Tatrzańskie"
Zakopane - Nowy Targ, II, 1919, Nr 6, s. 6.
82. t Wladyslaw
Florkiewicz,
"Biblioteka
Warszawska",
\Varszawa, IV,
1902, s. 409-410.
83. W ó j c i k
"Taternik",

Zbigniew,
Warszawa,

O taternicki
dzial
w Muzeum
Tatrzańskim,
R. 35, 1960, z. 2, s. 30-31.
84. Wystawa
malarstwa
na szkle, Katalog, Zakopane,
1960.
85. "Zakopane",
Czasopismo
poświęcone
sprawom
Zakopanego,
Zakopane, I, 1908, Nr 24, s. 10; II, 1909, Nr 19, s. 4, Nr 21, s. 5-6; III, 1910,
Nr 15, s. 5-6, Nr 16, s. 2-3, Nr 22, s. 5; IV, 1911, Nr 18, s. 4; Nr 20,
s. 3--4; V, 1912, Nr 21, s. 1-2; VI, 1913, Nr 8, s. 4, Nr 9, s. 2, Nr 21,
s. 5-6, Nr 23, s. 5-6; VII, 1914, Nr 7, s. 5.

Muzeum
Tatrzańskiego,
"Ziemia", VII, 1922, s. 254.
87. \Z b o r o w s k i Juliusz), Badania Naukowe
Tatr i Podhala,
"Zakopane", Warszawa, 1921, Nr 4, kron.
88. (Z b o r o w s k i Juliusz), Cenny zapis ella Muzeum
Tatrzańskiego,
"Wierchy", Kraków, R. 22, 1953, s. 234-236.
89. Z b o r o w s k i Juliusz, Dworek
Moniaków
w Zubrzycy
Górnej
na
Orawie własnością
Państwa, "Ziemia", Warszawa, XXVII, 1937, s. 223.
90. Z b o r o w s k i Juliusz, Kronika
etnograficzna
z Podhala, "Lud", XXI,
1922, s. 77-80.
91. (Z b o r o w s k i Juliusz), (Muzeum
Tatrzal1skie),
"Gazeta Zakopiańska", Zakopane, R.!., 1921, Nr 2, s. 4, Nr 4, s. 3, Nr 6, s. 3-4, Nr 8,
s. 3, Nr 15, s. 3; II, 1922, Nr 16, s. 4, Nr li, s. 3, Nr 18, s. 2, Nr 19, s. 3,
Nr 21, s. 3, Nr 23, s. 3, kron.
92. (Z b o r o w s k i Juliusz), (Muzeum Tatrzańskie),
"Głos Zakopiański",
86. Zarząd.

Zakopane, II, 1924, kron. Nr 2, s. 4, Nr 3/4, s. 5, Nr 6, s. 3, Nr 9/10, s. 5,
Nr 11, s. 4, Nr 32, s. 9, Nr 37, s. 4.
93. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum
Tatrzańskie
i Ochrona
Przyrody
Tatr, "Ochrona
Przyrody",
Kraków, V. 1925, s. 20-33.
94. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzańskie.
Rok 1928/1929 i plany
na przyszlość,
"Wierchy", Kraków, R. 7, 1929, s. 154-169 .
95. (Z b o r o w s k i Juliusz), Muzeum Tatrzańskie
w Zakopanem,
(w dziale Kronika Muzealna), "Przemysł, Rrzemiosło, Sztuka", Kraków, IV,
1924, z. 4, s. 98.
96. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum
Tatrzai~skie,
"Wierchy",
Kraków,
R. 5, 1927, s. 185-192.
97. (Z b o r o w s k i Juliusz),
Muzeum
Tatrzańskie
im. dra Chalubińskiego, "Wierchy",
Kraków, II, 1923, s. 288-289.
98. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzańskie
im. T. Chalubińskiego,
"Taternik",
Kraków, IX, 1922, s. 59-60.
99. Z b o r o w s k i Juliusz, Muzeum Tatrzańskie
a ochrona przyrody
tatrzańskiej,
"Ochrona Przyrody", Kraków, IV, 1924, s. 127.
100. Z b o r o w s k i Juliusz,
Muzeum
Tatrzańskie
i jego
współpraca
z P. R. O. P., Sprawozdanie
za czas od 1. VII. 1925 do lO. VI. 1926,
"Ochrona Przyrody", Kraków, VI, 1926, s. 144-145.
101. (Z b o r o w s k i Juliusz), Z. Z., Nowy gmach Muzeum Tatrzai~skiego,
"Zakopane",
Warszawa, 1921, Nr 3, kron.
102. (Z b o r o w s k i Juliusz), Ochrona
przyrody
a konferencje
międzysekcyjne w Zakopanem,
"Ochrona Przyrody", Kraków, IV, 1924, S. 127.
103. (Z b o r o w s k i Juliusz), Odczyt Dra Wład. Szafera, "Głos Zakopiallski", Zakopane, IV, 1926, 16, s. 2.
104. (Z b o ro w s k i Juliusz),
J. Zb., Otwarcie
Muzeum
Tatrzańskiego,
"Gazeta Zakopiańska",
Zakopane, R. II, 1922, Nr 30, s. 3-4.
105. Z b o r o w s k i Juliusz,
Przegląd
Muzealny,
"Ziemia",
Warszawa.
XIV, 1929, Nr 8, s. 123-124.
106. Z b o r o w s k i Juliusz,
Przegląd
Muzealny,
"Ziemia",
'Varszawa.
XIV ,1929, Nr 11, s. 184-185.
107. Z b o r o w s k i Juliusz,
Przegląd
Muzealny,
"Ziemia",
Warszawa,
XIV, 1929, Nr 15-16, s: 283.
108. (Z b o r o w s k i Juliusz), A. B., Siedziba malarska,
"Przegląd Turystyczny", Kraków, R. III, 1927, z. 5/6, s. 43-44.
109. (Z b o r o w s k i Juliusz),
Stacja
wysokogórska
Muzeum
Tatrzańskiego, "Ziemia", Warszawa,
XIV, 1929, Nr 2, kron.
110. (Z b o r o w s k i Juliusz), W sprawie
Muzeum
Tatrzallskiego.
"Glos
Zakopiański",
Zakopane, R. I. 1923, NI' 17, S. 2.
111. (Z b o r o .,.;s k i Juliusz), W sprJwi<: oyrodu tatrzailskiego,
"Gazeta
Zakopia!'Jska", R. II, 1922, Nr 24 s. 2.

.77

776
112. (Z b o r o w s k i Juliusz), Zb. Wystawy
czasowe Muzeum
Tatrzańskiego, "Wierchy",
Kraków, R. 22, 1953, s. 236.
113. (Z b o r o w s k i Juliusz), Zakopane, Muzeum Tatrzańskie,
Komunikat
Związku Muzeów Polskich. "Rzeczy Piękne", R. 10, 1931, z. l, 2, 3,
s. 3, kron.
114. Z b o l' o W s k i Juliusz, Z Muzeum
Tatrzańskiego,
"Przegląd
Turystyczny", Kraków, III, 1927, z. 5/6, s. 33-35, kron.
115. Z b o r o w s k i Juliusz,
Z działalności
Muzeum
Tatrzańskiego
im.
T. Chałubińskiego
w Zakopanem.
"Etnografia
Polska", T. V, 1961.
116. Ż e l e c h o w s k i Władysław, Placówka
naukowa
u stóp Tatr, "Orli
lot", Kraków, 1923, s. 139-142.
117. Ż y c h o ń Józef, D i e h l Józef, Pamięci Bronisławy
Dłuskiej,
"Zakopane", Zakopane, R. XII, (2), 1939, Nr 10, s. 1-3.
118. (Ż y c h o ri Józef), Muzeum Tatrzańskie
im. Dra T. Chałubińskiego,
"Zakopane",
Zakopane, R. IV, 1911, Nr 20, s. 3.

I"

.'.,

STEFAN

LEW
ETNOGRAFIA

W MUZEACH

UKRAINY

Poszukiwania
za materiałami
interesującymi
młodego etn :Jgrafa z Polski na terenie Ukrainy rozpoczE;ły się dość nieoczekiwanie
i atrakcyjnie.
Lwów, taksówka
z dworca do hotelu "Inturista",
("To panie dawny
George"; uprzejmi
lwowianie czują się jakby w obowiązku
informować
o daw-nych, przebrzmialych
nazwach przyjezdnego
Polaka). W registr,,-cji
prcszą poczekać "cdnu minutku". Wychodzę na przylegający
plac. Kieruję
się w pierwszą lepszą ulicę, kilka przecznic i przy trzeciej z kolei podnoszę
przypadkowo
wzrok na okazały narożny portal. Napis na tablicy, przymocowanej d) grubej, kutej kraty głosi wszem wobec, że wnętrze dużego
dwupiętrowego,
secesyjnego
gmachu
(dawna siedziba Galicyjskiej
Kasy
Oszczędności, informowano
mnie póżniej) przy Prospekcie
Lenina, mieści
Ukraińskie
Muzeum Etnografii
i Przemysłu
Artystycznego.
Tak nastąpiło
moje pierwsze
zetknięcie
z muzealnictwem
radzieckim
i przy
tym
z ukraińskim
muzealnictwem
etnograficznym
na samym początku.
Muzea Ukrainy, podobnie zresztą jak i na całym obszarze ZSRR dzielą
się na kilka zasadniczych typów, zależnie od swego charakteru
oraz posiadanych i eksponowanych
zbiorów. Są to więc Muzea: historyczne,
artystyczne,
lieracko-pamiątkowe,
poświęcone
wybitnym
.postaciom
historycznym, przyrodnicze,
krajoznawcze
i tzw. zapowiedniki
- pomniki architektury l.
Muzeom, a może lepiej będzie powiedzieć
zbiorom etnograficznym,
przypadło
w udziale zająć miejsce wśród grupy muzeów artystycznych.
Chociaż, jak się póżniej przekonamy,
eksponaty
etnograficzne
znależe
można i VJ \nnego typu muzeach, zwłaszcza w historycznych,
jak też w krajoznawczych.
Całą półnccno-zachodnią
l UkraL1i; 2 a więc
Bojków, Huculów, Podole,
Wołyń i Polesie po Prypeć z wyłączeniem Kijowszczyzny i Połtawszczyzny,
reprezentuje
Ukraińskie
Muzeum Etnografii
i Przemysłu
Artystycznego
A. N. U. S. R. R. we Lwowie, zwane dalej Muzeum Etnografic:nym
w,~
Lwowie. Zważywszy zaś, że poza regionalnym
Muzeum Twórcz:ości Ludowej Hucułów w Kołomyi, nawet Kijów czy Charków nie posiadają odrębnych muzeów etnograficznych,
można śmiało powiedzieć, iż w chwili obecnej Muzeum Etnograficzm~ we L\vowie jako jedyne reprezentuje
ukrairiski

779·

1',8
folklor i etnografię.
Powstało ono w 1951 r. na mocy decyzji Rady Ministrów USRR i KC KP Ukrainy 3.
Podstawą stały się połączone zbiory :\Iuzeum Towarzystwa
Szewczenki
(zai. w 1895 r.) i Miejskiego
Ivluzeum Przemysłowego
(zał. z inicjatywy
rzemieślników
lwowskich w 1873 r.) 4. Muzeum Towarzystwa
Szewczenki,
podobnie
zresztą
jak i późniejsze
Ukrańskie
Muzeum
Narodowe
(zał.
w 1912 r.) 5 powstało z inicjatywy
i dzięki pracy tak zasłuźonych ludzi dla
etnografii ukraińskiej
i kultury ukraińskiej
wogóle, jak 1. Franko, F. Kołes czy W. Hnatiuk 6.

';

rybołówstwo
i narzędziu do obróbki surowców, naczynia, stroje i ubiory'
ludowe, tkaniny wzorzyste i wyszywane,
ceramika i artystyc;,na
obróbka
metali. Uwagę zwracają unikalne prymitywy
z zakresu kultury m3.terialnej, jak czółno-dłubanka
z Polesia, a J=.rzede wszystkim ogromny dział przebogatych strojów i ubiorów, przy czym reprezentowane
są prawie wszystkie regiony kcstiumologiczne
Zc:chodniej Ukrainy. Urzekają
swym piĘknem artystyczne
wyroby huculskie:
biźuteria
mct"l:;wa,
ceramika,
snycerka (naczynia
drewniane,
skrzynie
wianne).
Postarano
się również
odtworzyć wnętrza izb wiejskich z dwu odrębnych regionów: huculskiego
i podolskiego (por. ilustr.). Dalszy ciąg ekspozycji stanowią na I i II p. dwie.
wystawy
stałe:
1) ukraińskiego
i rosyjskiego
rzemiosła
artystycznego
XVI-XIX w., 2) radzieckiej
sztuki ludowej i sztuki stosowanej.
Wystawa sztuki ludowej i sztuki stosowanej
radzieckiej
Ukrainy
to
raczej zbiory (szkło, ceramika,
tekstylia
itp.) repre::entujące
osiągnięcia
przemysłu radzieckiego, którego wzornictwo czerpie ogromną ilość wątków
artystycznych
z tradycyjnych
motywów ludowych. Tutaj należy podkreślić,
źe radzieckie wzornictwo przemysłowe
jest ściśle powiązane ze sztuką ludową narodów i p:Jszczególnych grup etnicznych. Tak więc muzea, a w tym

Ryc. 1. Rekonstruowane
wnętrze
izby huculskiej
z okolic Woroch~Y.
Ukraińskie
Muzeum Etnografii
i Przemysłu
Artystycznego
we LwowIe.
(Fot. ze zbiorów Ukr. Muzeum Etnograf. i Przem. Artyst. we Lwowie).
'W w\'niku
intensywnych
prac penetracyjno-badawczych
w terenie,
prowadzo'nYCh w ciąg~ ostatnich lat przez pracowników
Muzeum EtnOgr~~
Hcznego we Lwowie, zbiory ogromnie zostały powiększone, tak, ze w ChWIli
obecnej sięgają około 70 tys. eksponatów.
Stałą ekspozycję ści~le et~ograficzną, urządzoną na parterze gm3chu, stanowią kultura matcnalna
l sztuka ludowa, a szczególnie bogato reprezentowane
zbieractwo,
łowiectwo,

Ryc. 2. Rekonstrukcja

wnętrza izby podolskiej
(Fot. jak ryc. l).

z okolic Borszczowa.

781

780

.:

wypadku szczegól:1i~ muzea etnograficzne,
współdziałają
i są silnie powiązane z instytutami
wzornictwa
przemysłowego.
We Lwowie z braku
katedry
czy instytutu
etnogr8fii
ciężar prac
badawczych
w tym zakresie spoczywa na barkach
Muzeum Etnograficznego. Prace działu naukowego, który z kolei rozpada się jeszcze na oddział
wystaw i cddział magazynów
(fondy), oprócz działalności
o charakterze
ściśle muzealnym
(przygotowywanie
wystaw, pozyskiwanie
nowych eksponatów, opracowywanie
zbiorów), koncentrują
się również wokół :lbierania,
opracowywania
i publikowania
materiałów
z zakresu tradycyjnej
kultury
wiejskiej
i współczesnych
przemian na wsi w okresie władzy radzieckiej.
W zasięgu zainteresowałl
etnografów
radzieckich,
a etnografowie
lwowscy
nie stancwią wyjątku, znajdują się również zagadnienia
związane z życiem
i kulturą
klasy robotniczej.
Dla zobrazowania
przemian
społecznych
w
opracowaniach
bierze się pod uwagę zarówno okres kapitalistyczny
jak
i epokę władzy radzieckiej.
stan taki wynika raczej z założeń metodologicznych etnografii radzieckiej,
wlączającej
problemy kultury klasy rob::>tniczej w orbitę zainteresowań
etnografów,
potraktowanej
jako jeden
z działów kultury
ogólnonarcdowej.
Z drugiej strony nie wyodrębnia
się
sflcjologii jako takiej
(brak ka:edr
socjołogii
na Uniwersytetach),
tym
samym poszerzona zcstaje etnograficzna
problem "tyka badawcza a zagadnienia kulturowe
i socjalno-bytowe
klasy robotniczej.

wypadają
czasami z zasięgu zainteresowań
twórców ekspozycji
problemy
sztuki, a więc stylu i klimatu danej epoki w rozumieniu artystycznym.
Zbiory etnograficzne
jako materiał pomccnic~y wystawiane
są również
w muzeach krajoznawczych
(krajewiedeczeskieje
muzieji), w przybliżeniu
b~dących odp8wiednikiem
naszych muzeów regionalnych.
Służą tu z reguły
d8 zobrazoVl.-ania życia chłopstwa
okresu przedrewolucyjnego.
Wreszcie rozwinięta
sieć muzealnictwa
radzieckiego
dotarła również
do wsi kołchozowych.
Siłą rzeczy w muzeach tego typu, w mniejszym lub
większym
stopniu,
zależnie
od posiadanych
zbiorów
posłużono
się td
eksponatami
etnograficznymi.
Etnografia
podobnie jak w muzeach krajoznawczych, znalazła tu zastosowanie
w ciągu eksp:)Zycyjnym poświęconym
historii wsi okresu przedrewolucyjnego.
Przykładem
niech będzie otwarte
przed paru laty Muzeum Historii W~i w Lubeni Wielkiej pod Lwowem 7,

W przeciwieństwie
do Lwowa, Kijów nie posiada odrębnego muzeum
etnograficznego.
Niewielkie
grupy
eksponatów
Etnograficznych
wystawiono w Muzeum Historycznym,
gdzie stanowią materiał
pomocniczy dla
zobrazowania
epoki feudalizmu
(radła, pługi, brony, stępy i tp.). Tutaj też
po raz drugi - pierwszy raz w Muzeum Historycznym
we Lwowie - spotkałem odtwarzanie
i z·estawianie epok historycznych
na zasadzie kontrastów. Oto np. sala ekspozycyjna
jakby podzielona po przekątnej
na dwie
części, na dwa światy. W jednym rogu świat zbytku i przepychu - ,stylowy
salon arystokratyczny,
w drugim rogu nędza i ubóstwo - odtworzone realistycznie wnętrze izby wiejskiej,
to świat chłopa pańszczyźnianego.
Przy
odtwarzaniu
wnętrz izb chłopskich oparto się na materiałach
etnograficznych z końca XIX aub początku XX w. Niekiedy jednak zbyt rażąco wypadają zestawienia
kontrastów
obrazujących
różnice klasowe w danej epoce
historycznej,
w danej formacji społecznej i gdy w lVIuzeum Historycznym
we Lwowie tego rodzaju
zestawienia
zostały skonstruowane
z pewnym
umiarem, to do form naturalistycznych
zostały sprowadzone
w Kijowskim
Muzeum Historycznym.
Można też mieć pewne zastrzeżenia
przy rozpatrywaniu układu ciągu ekspozycyjnego
wystaw, gdzie za podstawę bierze się
podział według następujących
po sobie formacji społecznych,
a eksponaty
często są mechanicznie
wtłaczane
w zgary założone ramy. Przy tego rodzaju układzie
a zwłaszcza wskutek rygflfystycznego
jego przestrzegania,

ZBIORY, PRACE NAUKOWO-BADAWCZE
I POPULARYZACJA
WIEDZY
DZIAŁU
ETNOGRAFICZNEGO
MUZEUM
W PRZEMY3LU
W LATACH 1958-1962

W tym miejscu chciałbym szczególnie serdecznie podziękować
ws·zystkim kolegom pracownikom
muzeów Lwowa,
KijQwa i Moskwy za
niezwykle
serdeczne przyjęcie
i nie szczędzenie czasu przy wprowadzaniu
mnie i zapoznawaniu
z przebogatymi
zbiorami i problemami
badawczymi
muzealnictwa
radzieckiego.

.'

W wielodziałowym
Muzeum w P r z e m y ś l u na czoło wybija się
ekspozycja
etnograficzna,
zarówno rozmiarami
jak bogactwem
i różnorodnością nagromadzonych
obiektów. Zasięg terytorialny
ziem, które znalazły się w ,orbicie zainteresowań
Muzeum Przemyski'ego mają swoją dawną historię. Muzeum Ziemi PDzemyskiej przemianow.ane
później na Muzeum
Narodowe Ziemi Przemyskiej,
a obecnie (od r. 1950) Muzeum w Przemyślu,
powstało z inicjatywy założonego w 1909 roku Towarzystwa
Przyjaciół Nauk
Etnografia
w owym ckresie nie stanowiła
zresztą podstawy
zbiorów,
lecz nie była też całkowitym
kopciuszkiem.
Dość p'owiedzieć, że większa
część eksponatów,
a w niektórych
wypadkach
i całość kolekcji np. druków
na płótnie,
desek do druku płótna, ceramiki
pisanek czy malarstwa
na
szkle została skompletowana
w tym pierwszym
pionierskim
okresie, lub
w czasie pózniejszego
rozwoju, kończącego się wybuchem
II wojny światowej. W latach 20 i 3D-tych powstają; w sąsiedztwie
nowe placówki muzealne (Rzeszów, Jarosław,
Sanok). Niektóre z nich, jak n:J. Rzeszów, za
cel wyrażnie
stawiają
sobie, ob:>k innych oczywiście działów, szczególnie
rozbudowę etnogirafii. Następuje
już wówczas pewien podział kompetencji

783

782

ogólnej ekspozycji
pod I13.ZWą "X wieków Przemyśla".
Wystawa
działu
etnograficznego,
wg scenariusza
autora, pomyślana jest jako problemowa,
obrazują.ca
wybrane
zagadnienia
z Z[,kresu ,kultury materialnej
i sztuki
ludowej pogranicza
polsko-ukraińskiego
w południJwo-wschJdniej
Polsce.
Wystawa
obejmuje
zasadniczo 7 głó\':nych zagadnień
(podaję wg układu
ekspozy.cyjnego):
rybołówstwo,
obróbka roślin włóknistych
i tkactwo, narzędzia rolnicze, przygotowywanie
pożywienia, pszczelarstwo,
stroje i ubiory oraz sztuka ludowa. Ekspozycja ponadto bogato uzupełniona
jest materiałami
ikonograficznymi,
kartogramami
występowania
przestrzennego
różnych zjawisk kulturowych
na terenach
obecnego w::>j, rzeszowskiego
oraz napisami
informacyjn>wprowadzającymi..
Dużą trudność
sprawiał)
rozmieszczenie
odpowiednie
eksponatów,
wg właściwej kolejności poszc ególnych poddziałów kultury materialnej
przy istniejących
warunkach
lokalowych (układ sal). Na podkreślenie
zasługuje fakt umieszczenia na wystawie wielu nowych eksponatów,
czy to wydobytych
z magazynów,
czy też
świeżo pozyskanych
w czasie penetracyjnych
badań terenowych
(narzędzia
rybackie, stroje, warsztat tkacki, narzędzia do obróbki lnu i konopii i inne),
Znaczne pcstępy poczynione zestały w dziedzinie inwentaryzacji
i katałogowania
zbiorów. W chwili cbecnej zinwentaryzowane
są wszystkie
eksp:maty, prowadzi się natomiast k;;.talogowanie, które zostało wykonane
dla około 1/3 zbiorów.

terytorialnych,
który wyrażnie zaznaczył się p::>1945 r. Ooecnie w ogólnym
zarysie teren pow. pow. przemyskiego,
jare sławskiego
i lubaczowskiego
stanowi bazę penetracji
i eksploracji eksponatów etnograficznych
oraz prac
terenowych
i badawczych
Muzeum Przemyskiego.
Nie znaczy to wcale,
że prace naukowo-badawcze
prowadzone
przez dział etnograficz.ny
sprowadzają
się do tego wąskiego kręgu terytorialnego,
wręcz przeciwnie,
obejmują
swym zasięgiem
znacznie większy
obszar obecnej Rzeszowszczyzny, wkraczając
na teren Rrz.es~owiaków, Las:.wiak6vv, Pcdgórzan
czy
Bojków.
!vluzeum w Jar o s ł a w i u, to muzeum historii kultury mieszczar'lskiej teren pow. jarosławskiego
znalnł się więc w ścisłej sferze 'zainteresoWal') dz.iału etnograficznego
Mm.eum w PrzE:myślu. Doprowad.wno
poniekąd do dużego zawężenia
terytorialnego
w porównaniu
z okresem poprzednim,
co jednak wcale nie wpłyn~ło
ujemnie
na samą ekspnycję
i jakość zbiorów. Nastąpiło
b:.wiem za\vężenie do pewne g::> określone.;'::>
regionu
etnograficznego,
a w pewnym
sensie i etnicznego,
regionu
CJ
prawda o cechach odciętego kadłubka,
który przyjęło się ostatnio ekre3lać może niec::> przydługą
nazwą "Dawne pogranicze
etniczne pdsko-ruskie" 8,
Jeśli jeanak cebwe jest rozgranic"anie
terytoriów
p::>d kątem penetracji i eksploracji
nastawionej
na pozyskiwanie
nowych eksponatów,
zupełnie niecelowe
li błędne
wydaje
się stwarzanie
barier
wyznaczających granice zasięgu badań naukowych
zespołom czy pojedyr'lczym pracownikom,
a takie tendencje
niestety
czasami są forsowane,
Oczywista
nie może być i pod tym względem zupełnej
anarchii,
gdyż dużą rolę
odgrywa
tzw, "zamówienie
społeczne"
czy potrzeby
lokalne,
dyktujące
w pierwszym rzędzie uporządko\vanie
spraw własnego pcdwórka. Nic zaw ..
sze jednak opracowanie
przestrzenne
będzie się pokrywać z kompetencjami terytorialnymi
danego muzeum,
.często wykracza
iPoza jego ,ramy,
a już choćby poszukiwanie
etnogrnficznych
materiałów
porównawczych
na terenach
sąsiednich
jest równie
nieodzowne.
Odbiegłem
tu może
nieco od .zasadniczego tematu, łecz postawienie
tego problemu było konieczne
przy dalszym
omawianiu
zagadnień
bezpośrednio
związanych
7. działalnością
działu etnograficz.nego
Muzeum w :Przemyślu, w okresie
ostatnich
paru lat, przy tym może stanowić
przyczynek
w toczącej się
dyskusji na temat celów i zadań muzealnidwa
regionalnego
w Polsce.

"
Ir

I;:

I

E k s P o z Y c j a i z b i o r y m li z e a l n e. N a czoło :prac wewną trzmuzealnych,
wystawieniczych
wysunęła
się organizacja
nowej ekspozycji
stałej ped nazwą "Kultura materialna
i sztuka wsi regionu przemyskiego".
Organizacja
i otwarcie wystawy zbiegła się z obchcdami Tysiąclecia Przemyśla i Ziemi Przemyskiej
w czerwcu 1961 r., przy czym stanowi ona część

7

",

P r a c e n a u k o w o - b a d a w c z e. Wśród indywidualnie
Iprowadzoprac naukowo-badawczych
na czoło wysuwają się badania zmierzające
do
opracowania
b u d o w n i c t w a w i e j s k i e g o w d o r z e c z u g ó rn e g o i ś r e d n i e g o S a n u. Należy liczyć się z tym, że jest to tymczasowy temat roboczy, podobnie i zasięg przestrzenny
prowadzonych
badań
może ulec poszerzeniu względnie przesunięciom.
Podkreślić należy, iż mimo
stosunkowo dużej ilości materiałów
i rozrzuconych
publikacji,
żaden 'z regionów etnograficznych
czy fizjograficznych
Rzeszowsz.czyzny nie doczekał
się jeszcze wyczerpującego
opracowania
monograficznego
w tym względzie,
Tu wyłania się problem metodyki opracowywania
omawianych
zagadnier'l.
Czy brać na warsztat poszczególne grupy etnograficzne
lub etniczne, a więc
dla przykładu
pogranicze polsko-ukrair'lskie,
takie jak Rzeszowiaków, Podgórzan itp., czy też kryterium ,podziału stanowić mają odrębne typy budownictwa, występujące
na interesującym
nas terytorium.
Typy budownictwa
nie zawsze pokrywają
się z regionsmi
etnograficznymi,
natomiast
zdradzają dużą więź z regionami
fizjograficznymi.
Jedynie
swego rodzajl.l
osobliwością jest wypadek wyrażnego dysonansu między typem zabudowy
a otaczającym
środowiskiem
geograficznym,
mam tu na myśli system budowy (konstrukcja
ścian) panujący w okolicy Przemyśla. Otóż rozpatrując
konstrukcję
ścian budynków
we wsiach środkowego
biegu Sanu, należ y
pCldkreślić ogremną przewagę
nie:.cwykle tandetnej
na tym terenie kon-

784

735

strukcji sumikowo-łątkowej,
będącej w zupełnym kontraście
z bogactwem
budulca (stosunkowo
duże zalesienie). Sytuacja
byłaby częścioWJ wytłumaczalna
w strefie dawnej twierdzy
przemyskiej
(granice strefy biegną
średnio w promieniu
10-15 km od Przemyś13.), gdzie nastąpiło
prawie
100% zniszczenie
wsi w okresie walk 1914/15, Drugim zaś kataklizmem
dziejowym
w okresie
zaledwie
kilkudziesięciu
lat
była
równająca
z ziemią całe ~ołacle tych terenów niszczycielska
ddałalność
band UPA
\V latach 1944-1917. Licząc się jednak z dawnymi nawykami ludności ni0
mogła nastąpić zupełna zmiana upodobań nawet w obliczu konieczności
szybkiej i natychmiastowej
odbudowy,
kosztem gorszej jakości budulcr\
i solidności konstrukcji.
Zresztą sami informatorzy - autochtoni (nie zapominajmy, że mamy do czynienia z dużym nasyceniem
elementu napływowego po II wojnie światowej), przyznają,
że sumik-łątka
jest konstrukcją
powszechnie stosowaną od tak zwanych "niepamiętnych"
czasów. Sytuacja
zaczyna ulegać zmianie,
gdy przekroczymy
na półn:cy
prawy dopływ
Wiszni rzekę Szkło, zaś na południu środkowy Wiar, prawy dopływ Sanu.
W obu wypadkach
rozpoczyna się pow~lna lecz ciągła przewaga zrębówki,
która przechodzi do absolutnej przewagi od północnego zachodu na pogranic'zu z Lasowiakarni
w rejonie Sieniawy 9, a .od północy ,na pograniczu
administracyjnym
rzeszowsko-lubelskim.
Na południu
konstrukcja
zrębowa zaczyna być dominująca
na linii Rybotyc~e - Bircza, zdobywając
sobie bezwzględną
przewagę
w strefie pogranicznej
z Bojkowszc~yzną·
Na zachód przewaga
zr~bówki rozpoczyna
się za linią Bircza - Pruchnik - Jarosław, Zresztą w lapidarny
sposób wyraził się inform.,tor w jednej z podprzemyskich
wsi (Kruhel Wielki): We wuhla budujut
Mazury,
tam

pid

Babicami,

Dubieckom.

Odrębny
problem
czekający
omówienia,
stanowi
z a s i ę g p r z estrzenny
i geneza
ibudownictwa
przysłupowego
i to
zarówno tej znanej grupy r.zeszowsko-przeworskiej,
jak i ,niewzmiankowanej dotychczas nigdzie grupy w trójkącie PrzemyślRybotycze - DobromillO. Ostatnie fOI'poczty budownictwa
przys~upowego
grupy rzeszowskoprzeworskiej
sięgają na południowy wschód w rejon Przewo.rska i Kańczugi, brak go już pod Dynowem czy Dubieckiem. Zwarty zasięg grupy budowinktwa przysłupowego
rpod 'Przemyślem da się schematycznie
ująć w granicach trójkąta,
którego wierzchołki
stanowią
PrzemyślRybotycze - Dobromil, z najlepiej
do dziś zachowaną
enklawą w Kalwarii
Pacławskiej
i najbliższej
okolicy. Przemysko-rybotycka
grupa, (nazwijmy
ją tak dla
odróżnienia
od rzeszowsko~przeworskiej)
ma wiele cech wspólnych
z tą
ostatnia, lecz i różni s'ię (pod wieloma względami, których nie sposób omawiać bez przedłożenia
matedału
ilustracyjnego.
Budynek przysłupowy
gru,py rprzemysko-rybotyckiej
zespolił w sobie wyrażnie cechy dwu a może
-i więcej odrębnych typów budownictwa.
Zaznacza się to szczególnie jaskrawo przy rozpatrywaniu
rozplanowania
wnętrza. Chałupa jest tu z reguły

słuPo,wa w spółwystępujo
z cało~ci::: bucty'nku, zdarza si i.., ~1 7C
Z częSC18 gosp~dornza p~d ""l'
.
ę ,o_no ..;:,~,~ wyst,,wspc :Jym Gachem prz"
, !"
'
'
puje tylko w związku'
".
,y
cz}m ;:onsLrul.;:cJJ,przyZ CZęSClą mieszkalną
(sień - izba lk'
'-Le, o~'u
,"~~
d' ~~r d' .. "
,
a lerz), a nad
_.~_,!
:lcn opiera Się na ści~n~"1 '..- "'" \"
'
.
czy będzie wspomniec" o bard?o
. k
' .0<, _,.1 ". ~,~u. ,reS::212 nle od 1'ze- Cle aweJ mfor
... k
nikach pod Kalwarią
Pacławska;
w t.ż
maCJl: Ja ą u~ysk.a~o w Huw1 "'/ •. 1
~\"i""" hL -'J l..JU""\-iu
"
"',,
"g
eJ oe ' . miały tu, lstmee do czasu
.•. p ...
·.c.j.SiU1J
¥rI.
z chrustu oblepiona gliną) I'
,.
c:
~,Cl"llaCl1ry&10wych (pieeicnk..l
. \.weSlla gen czy budo
't·
na omawianych
terenach
J'e~t 'd l t'
.
Wl1lC wa przysłupowego
_
.. na a o ,warta l w"mag , b d .
omowienia,
OSJbnogo omo' . .
J
ac ę Zle osobnego
Wlel1la wymagalby
rów "
bl
niektórych
rozplanowań
wnetr
h ł
mez pro em zasięgu
·(staJnia
,
'
za
c
a
uny
zwłaszcza'
'
.
ch 'ew) p d'
• ,
.. Z CZęSClą gospodarczą
,
l,
o wspolnym dachom \Vs ')
..
.
...
ludności p:lskiej
WSi nads' ' k' h
:
p,mnę tylko, ze w sWla:1cmości
_
•
ans lC kOJarzą S1" one z l -'
.
Procz prac naj budo
. t
,.,"
e emen;ern ruskim,
wmc wem wleJ-klm p""wad
'
nia nad strojem lud~wvrr
'
-.
lu
lOne są rownież b)d~l'
I pogranlcza
PJISKO-ul ,'" k'
'.
mysko-jaroslawsl-'im
wzhJg ,
t.
u:nns lego w reJonIe prze"
. aCJne os atmo mnteri"łam'
b
kwerendy
prowadzoneJ.'
,
.1 ze ranymi w czasie
,
w magazynach
l arc'-i
h
'
I kijowskich.
I, wac
muzeow lwowskich
,

..

c,',

,

..

-

ol

<od

J

~

,

••

,

,

u

,

.~

..

••••..••..•.•..

.l

J

'J

J

CI

'Wreszcie

skiego

Aitasu

-

rok rocznie

prowadzone
s
t t .ą prace badawcze dla potrzeb Po/' os a mo nad transDo t
. k
zagadnieniami
innymi.
• r ~m lomunikOleją

Etnograf'icznego

"
. "
..
l c;dową l mektorymi

,,,:'~ ..pula.ryzacja
wiedzy.
W dziedzin'c
n
'
taj. ~l"eu. ':y 1111,"1l1'~
rnoill ~'o y'"
P" "n
'
L, p_czynan" populs,ryzav;:, v!Plc,2t~
Z p·t·.",.~"
"I.,
.
....~,'
.
Szowsklmi", gdzie publikowane'
t k - ....., •.......""..., -. "c-, JW!"lULll
1.Z2ą
Rozwinięta
jest również akcJo sd art y uły o. charakterze
ludoznawczym.
· ,
.
a a czy owa zarowno w P .. 'l'
.
Cle, Jak
l w inn"ch
ml'ast"C!l
or az WSlac
. h'
rLeemyS u l powle,
J
c
.", d ,
wspJłpraca
nawiązana
zastal a z ob -d w~J.e,;:o ztwa., W ~rzemyślu stala
tową, z Towarzystwem
Wied
P y wu ~:bllotekaml
MlCjską i PowiaS ł
zy
owszechneJ
U'kraiń-k'
T
po cczno-Kulturalnym
Pol k'
,~lm
owarzystwem
,
s lm Towarzystwem
Tur" t
....,
czym i Wojewódzkim
Ot.'rodk·
S.
ys yczno-KraJoznawlem portu l T
t'
wygłaszane
są C7f'sto prelek'
.
'urys yln, w dwu ostatnich . ,
-,
cJe l pogadanki dla uc"est 'k'
wo' d l1lkow turystycznych.
W 1961
.
nI ow r.ur50W prz""
rzystwem
\Viedzy Po _
h '. roku nawlązany
został kontakt z To'..va,
w~zec neJ l Referatem
K lt
P"
Cc) ooprowadziło
do wygłos eni
k'lk
. u ury
PRf~ w Łailcucie
"
'
.,
a l u OdC7yiow dla l h
'
we
. h
s ue aczy Uniwersyt erow Powszechnych
,_,
WSlac
pow lańcuck' g
N'
.
mOZllwe jest zorganizowanie
prelekc';
,J.e
o.
112
zawsze jednak
przyczyn składa się na t
.
"J'
a tematyce
lud~znawczi2j.
Kille
, '.,
o, m. m. tematyka arch ol "
'
LllaJQ\,.e więcej chqin\'ch
Slo ... ~ ,_,
e oglczna, lub hIstoryczna
.
.UCl1",CZ}, 1 ewną r,l" cd-t~
spo ł cczne dużej częś-i mies' k ".
-,
ywa pochodzeni,'
·
'- . z ancow mIast wOJ'
SIę ze wsi któ~?\' w\'k'-~u'
J
' rzeszowskIego
wywod ących
·
_
'
<...
• "'~ ją zupe.nv brak zai', .-.
SIę rownie:~ zauważ\"
pe ..
, ... ,.
.herosowan
kUlturą wsi. Da;'
J
-. '\',one Opozmel1lC w publii, , " .
LeUi_c.ny brak wyd-wnict
t'
-,O,V_I1lU, U. często wręc?
wenograficznych
o charakterze
popularno-na u:
l","!·,"

CI

l.

'

7

=..

7

..

J-

h

CI

50 -- "Luci",

t,

XLIX

787

786
kowym, a zarazem
frapujących
tematyką.
Porównanie
np. z naprawdE:
świetnymi wydawnictwami
tego typu z zakresu archeologii, spełniającymi
świetnie
rolę propagatorów
wiedzy o archeologii,
zwłaszcza
w okresie
obchodów Millenium, wypada wybitnie na niekorzyść ludoznawstwa.
Dlatego ze wsz.ech miar wydaje się pożyteczna inicjatywa PTL wyrażająca
się
utworzeniem
wydawnictwa
"Biblioteka
Popularna".
Dalsza kontynuacja
i roz'>z2rzanie prac w tym z9kresie jest oe;romni-= pożądane i przyczyni
się nil:!\vątplhvle cd spJpularyzowania
wiedzy etnograflc.mej
wśród szerszego ogółu. Należy dodać, iż w 1961 roku autor był realizatorem
wysbwy
"Meblarstwo
ludowe województwa
rzeszowskiego"
wg :scenariusza
prof.
dr. R. Reinfussa, zlokalizowanej
w Łańcucie, a organizowanej
pod patronatem i z funduszów
Wydziału Kultury
PWRN w Rzeszowie. Wc~eśniej
jeszcze - bo w 1960 roku Polski Związek Wędkarski
(Oddział Przemyśl)
wspólnie z Muz.eum w Przemyślu
zorganizował
wystawę:
"Rybackie
narzędzia kłusownicze".
Fakt zasługujący
na uwagę, gdyż większość eksponatów o charakterze
etnograficznym,
będących
własnością
Przemyskiego
Oddziału Polskiego Związku Wędkarskiego,
dzięki obywatelskiej
postawie
Zarządu, przekazana
została w formie daru do zbiorów działu etnograficz-

R

o

N

I

K

A

nego

Muzeum w Przemyślu.
Organiczny
związek między nauką a życiem jest naczelną
zasadą.
która przewija
się wśród wszystkich
prac pJdejmowanych
przez dział
etnograficzny
Muzeum w Przemyślu.
Stefan

Lew

WSPOMNIENIE
1

M i e z e n c e waG.

G.:

••iteta.
1959. s. 158 i n.
'a F i s c h erA.:
Rusini.
'Op.
cit. str. 1·
a Muzei Lwo\va.
Kniżkowo
• Op. cit. str. 22.
, P a p e e F.: Historia
szawa, 1924, s. 254.
• M i e z e n e e waG.

Ukrainy.

MU2ei

Izctalielstwo

Z. N. im. Ossolinskich
-

Żurnalne

Lwów.

\Vydawnict\\"O.

Lwowa

w

G. op.

cit.

129. F i s c h erA.

str.

Uniwer-

1928, s. 5.

L';..riw,

miasta

Muzei Lwowa ... s. 37.
1 K o t u l a
Fr. - Z sandomierskiej

zarysie.

l<ijowskogo

puszczy

Ksi'!żnica

Polska,
op.

cit.

Lwów-Wars. 170-171.

s. 7 kartogram.

Wydawnictwo

Litt'-

rackie,

dla

łatwiejszej

ehociaż
mog'! 'ię zdarzyć
przez to pewne
: Miasto Dobromi!
obecnie
po stronie

orientacji
odchylenia
Radzieckiej.

wg

HOROSZKIEWICZL

W. g~udniowy szary dzień 1962 roku odszedł spośród
roszk1ewlcz, jeden'
nas Roman Hoz naJruchhwszyci1
ludzi nowej społeczności
l'polskieJ'
przydający
jej w trudn
h
. .
'
rumielica.
yc
powojennych
latach niewątpliwie
najwięcej

s. 22.

1

Kraków.
1962.
1 Zasięgi
wyznaczam

O ROMANIE

większych

w terenie.
7 km na

wschód

miejscowości.
od

granicy

~łYł n~es:rul dzonym uczestnikiem
każdej zespołowej inicJ' atywy m l'n
.
'
.
.
WSPO za ozycle em i . '.
w
O l
Z
Jeanym z pierwszych
wiceprezesów
Oddziału
PTL
okru~~ u. y;O reagował n~ .każdy społeczny sukces, schylał się po każdy
k-us'e
~aro owej przeszłoscI, upar,~ie prowokował
nie kończące się dysch \: o samego 1945. roku stał się nieodłączną
postacią każdej ważnej
,\:'1.1,. czy s~arego dnIa opol,.kiej
ulicy najpierw
w żywym mars u
POzl11eJ w nIezmordowanym
kusztykaniu
c l asc~.
~ P racownIk..- nIejednej
.' czy
7