http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1636.pdf
Media
Part of Model religijności ludowej - próba konstrukcji / LUD 1979 t.63
- extracted text
-
MICHAŁ BUCHOWSKI
MODEL
RELIGIJNOŚCI
Lud,
LUDOWEJ
PRÓBA
t. 63, 1979
KONSTRUKCJI
Celem niniejszej
pracy jest skonstruowanie
możliwie uniwersalnego
modelu tradycyjnej
religijności
ludowej, który mógłby być stosowany,
oczywiście po odpowiedniej procedurze konkretyzacji,
do wszystkich wiejskich form katolicyzmu. Wypracowanie
końcowej propozycji poprzedzone
będzie przedstawieniem
realizacji między kulturą i religią, próbą określenia pojęcia religijnoŚCi ludowej, ukazaniem
w tym kontekście
zakresu
hadań etnograficznych
i wreszcie - metodologiczną
perspektywą
budowania modeli w humanistyce.
Przyjęcie
takiego toku wywodu jest uzasadnione chęcią uzyskania szerokiego wejrzenia
na całość tematu i pravvidłowego ulokowania
zagadnienia
w kontekście
zjawisk kulturowych,
a także uświadomienia
sobie miejsca tej pracy w procedurze
badawczej.
Kultura i religia
Problem określenia współzależności
między religią a kulturą wzbudza
\-,,"ciąż wiele zainteresowania
i kontrowersji
1. Nie miejsce
tu na spory
dutyczące samych terminów, w odniesieniu do których stworzono niezliczoną ilość definicji. Należy jednak ustalić stanowisko co do relacji międ/.y nimi, przyjmując
jednocześnie
najbardziej
ogólne, antropologiczne
ich rozumienie. Zgodnie z tym' kultura to ,,[... J całokształt sposobu życia
oraz mentalności
danej grupy ludzi" 2, "suma globalna"
według Lowie
i Lintona, czy Keesingowska
"totalność"~.
Takie holistyczne pojmowanie
kultury
umożliwia
przedstawienie
zależności między różnymi
dziedzinami aktywności człowieka .
.J eszczc większych trudności
nastręcza
zdefiniowanie
pojęcia religii.
.J,'dnakżc przy całościowym rozumieniu kultury jasne jest, że jako jeden
z wytworów specyficznie ludzkich, także do niej należy. Ten bezsporny
bkt potwierdza
w pewien sposób umieszczanie
zjawisk religijnych
we
wszelkich inwentarzach
składników
kultury
sporządzanych
przez wielu
wybitnych antropologów (C. Wissler, M. Herskovits, R. Linton, G. P. Mur1 Egzemplifikacją
te.go może być
a religia, Wa-rslww,a 1977.
2 L .. J. Luzbe4. ak, Kościół a kultury,
3 Tamże,
s. 70.
wydana
W,ar.szawa
osta1!nio
praca
1972, s. 14.
zbHlII'oWlu Kultura
94
MICHAŁ BUCHOWSKI
dock i in.) 4. Słusznie pisze A. de Waal Malefijt, że religia, tak jak kultura, zawiera systemy wzorów, wierzeń, wartości i zachowań nabywa-"
nych przez człowieka jako członka społeczeństwa.
Podlega ona tym samym procesom co kultura, co także trzeba uznać za dowód ich łączności.
Heligia znana jest we wszystkich
społeczeństwach,
aczkolwiek pojawiła
się z pewnością
na określonym
etapie rozwoju ludzkiego.
Wyraża się
w kulturze
techniczno-użytkowej,
zachowaniach,
etyce i moralności,
wchodzi w interakcje
z systemem rodzinnym,
ekonomicznym,
prawnym
i innymi; inspiruje wiele działań ;'. Często przepaja ona cały system kulturowy,
choć współczesna
antropologia
znalazła
dziedziny
nie podporządkowane
prawom naturalnym
6. Obydwa
wzajemnie
przenikające
się
pojęcia nie mogą być analizowane
w oderwaniu
od społeczeństwa.
Warunki społeczne wpływają na wartości religijne i na odwrót.
Widać więc wyraźnie,
źe fakt religijny
jest strukturalnie
złożony
i wieloaspektowy
oraz dialektycznie
powiązany
z kulturą
i stosunkami
społecznymi 7. Wszelkie zmiany w którymkolwiek
z systemów pociągają
za sobą przekształcenie
innych.
Istnienie
powyższych
relacji nie jest
chyba negowane.
Sprzeczności
narastają
w momencie prób wyjaśniania
zjawisk religijnych,
prób zależnych najczęściej
od stanowiska
światopoglądowego. Od niego zależy następnie podejście poszczególnych
dyscyplin
badających
religię. Według koncepcji
marksistowskiej,
religia podlega
prawom powstania,
rozwoju i zaniku jak wszelkie inne zjawiska społeczne. Pojawiła się w określonych
warunkach
społeczno-ekonomicznych.
Ideologia i związane z nią instytucje
są wtórnymi
w stosunku do form
bytu człowieka, odzwierciedlając
ekonomiczną
strukturę
społeczną 8.
Obok społecznych,
źródłem religii jest także psychika ludzka, która
zresztą także w dużej mierze zależna jest od warunków
społecznych.
Następnym
przyjmowanym
powszechnie
czynnikiem,
przyczyniającym
4
5
Tamże, s. 326 - 329.
A. de W,aal Malefi:jt, Religion
of religion,
and
culture.
An
introduction
to
anthropo[oQ?j
LoindOi!1 1968, s. 3.
6 Skrajne
:stanowisko w tej kwesriii .prezentuje Ch. Daw~on . .mówiąc, że religia jest "klu,clJem h.i:shOTiii"
i życie społeczeń'stwa jest organizowane we'dług religii.
Ch. Dawson, Religia i kultura, Warszawa 1958, s. 65.
7 A.
de Wlalal Ma,lefijt, Religion ... , s. 290 - 291. Zob. także M. Nowa'czyk,
Pf'rspektywy
interdyscyplinarnych
badań etnologiczno-religioznawczyclt,
"Euhemer.
Przegłąd Religioznawczy"
1977, n,r 3 (105), s. 61 - 63; Ch.
Daws'Qln, Religia ... ,
s. 67 - 68.
8 Na grunci,c po!łsLkimrpi,erws.zy !postawę taką
wyrażał L. Krzywicki, co uwidac.z:nia się w jego studium Do Jasnej Góry lw:) L. Krzywi'cki, Studia socjologiczne, Warszawa 1923, s'. 147 - 164. ZO'b. także L. Wasiliew, Kulty, reLigie i tradycje
starO.żytnych Chin, Warszawa 19'74, s. 15 - 16.
Model
religijności
95
ludowej
się do powstania wiary w nadprzyrodzone,
jest lęk człowieka przed nie
zbadanymi
siłami przyrody 9. W koncepcji
marksistowskiej
wszystkie
te czynniki traktuje
się jako współwystępujące;
religię rozpatruje
się
więc na tle sił społecznych
w danym okresie historycznym
i bada się
czemu ona służy. Procedura
ta nie może być jednak wulgaryzowana
i konieczna jest interpretacja
antropologiczna,
uwzględniająca
siły trwające w dużej mierze niezależnie od warunków
biologicznych,
społeczno-ekonomicznych
i historycznych
10.
W historii mysli społecznej religię jako fakt społeczny najdobitniej
traktował E. Durkheim 11, jako zjawisko psychiczne ujmowali ją psychoanalitycy 12, zaś za zaspokojenie potrzeby bezpieczeństwa
uznawali choćby
H. Ringgren i A. Strom ze szkoły Soderbloma 13.
Pojęcie religijności ludowej
Wtórność zjawisk religijnych,
nie oznaczająca
wcale ich drugorzędności, powoduje ich dostosowanie się do poziomu społeczeństwa.
Również
religie światowe, do których przecież zalicza się chrześcijaństwo,
a w nim
katolicyzm,
powstały
w odpowiednich
układach
społeczno-historycznych 14, a w procesie upowszechniania
musiały zetknąć się z masami ludowymi lii. Uniwersalny
wzór spotyka się bezustannie
z różnorodną
mozaiką kulturową
i przystosowuje
się do odmiennych
grup. Poza zróżnicowaniem etnicznym
dochodzi jeszcze wyróżnik
środowiskowy
zależny
od miejsca danej grupy czy warstwy w określonym społeczeństwie.
W tej
kategorii mieści się religijność
ludowa środowiska
wiejskiego.
W tym
9
jóu;
.J. Keller,
religii,
szawa
10
Religia
(pojęcie,
Warszawa
1976,s.
1969, s. 376.
W. Pawl:uczuk,
geneza,
Swiatopogląd
1972, s. 5 - 6.
Ciągłość
i zmiana
s, 71 - 79; A. de
Maleflij:t,
12
W. Pawluczuk,
1.3
H. Ringgren,
1975, s. 33.
14 o powstaniu
Religion
Swiatopogląd
Ake
V. Strom,
też
jednostki
tradycyjnej,
Warsza'wa
11 E.
Ta1rkO'wsika,
Waal
klasYfikacja,
19 - 21; zob.
Mały
w
warunkach
socjologii
.. "
struktura).
Słownik
[w:]
Zarys
Religioznawczy,
rozpadu
francuskiej,
dzieWar-
społeczności
W,a'TSIZlawa 1974,
s. 59.
... , s, 5.
Religie
w przeszłości
i dobie
współczesnej,
War-
sza wa
Folk
and
universal
i upowsz:C'Clhni:ainiu
religion,
[w:]
slię r,EjJi,gili świa1towych
Religion,
culture
and
folk
and
universal
pisz,e
society,
G.
New
Merns'ohing,
York
1964,
s. 254 - 261.
15
G, Mensching,
The
culture
and society,
New
masses,
York
belief
1964, s. 2,69.
religion,
[w:] Religion,
96
MICHAŁ 'BUCHOWSKI
momencie słuszne jest chyba przyjęcie propozycji wzoru i modelu, upow. szechnionych
na gruncie polskim przez A. Kłoskowską 16. Modelowymi
S'l dla nas propagowane
i uznane za właściwe przez Kościół zachowania
dotyczące wierzeń oraz działań pozakultowych,
wzorami zaś są układy
praktyk i wyobrażeń uzależnione od podłoża kulturowego.
Zjawisko przekształcania
religii katolickiej
do poziomu poszczególnych
społeczeństw
jest nieuniknione
17, dlatego
Kościół w swym programie
akcji misyjnej
zawsze uwzględniał
konieczność
przystosowania
swojej doktryny
do lokalnych
warunków 18, o których
decydowały
układy społeczno-ekonomiczne i kulturowe
z całą gamą zwyczajów i norm.
Srodowisko
wiejskie
stwarza specyficzne
warunki
egzystencji.
Wysiłki rolnika są w dużej mierze zależne od zjawisk przyrodniczych.
Nie
mogąc w sposób racjonalny
opanować sił natury, ludność chłopska szuka
innych sposobów zyskania ich przychylności.
Utrzymywanie
się takiego
stanu rzeczy przez długi okres czasu było i w wielu rejonach
świata
]E:st nadal wywołane
zacofaniem cywilizacyjnym
wsi 19. Religia uniwersalna (katolicka) lepiej tłumaczy
zjawiska świata, jednakże musi przystosować się do prymitywnego
rodzaju motywacji
i inkorporować
dawne
podłoże kulturowe.
Stąd znajdujemy
w kulcie chrześcijańskim
np. endemistyczne
elementy
magii, jak woda święcona,
świece,dzwony,
amulety itp. W tym należy szukać także korzeni procesji, kultu świętych
czy Matki Boskiej 20.
Ludność wiejska nie kieruje się w swym postępowaniu
racjonalnymi
przesłankami,
zmuszając przy tym wszystkich
członków grupy do realizowania swych wzorców zachowania religijnego.
Wykazuje
ona również
dużą łatwowierność,
podatność
na fantastykę,
tworząc legendy i mity
wokół wyjątkowych
zdarzeń. W swych ocenach jest jednostronna,
akceptuje jednomyślnie
sądy i odrzuca wszelkie wątpliwości.
Wykazuje
dużą
ambiwalencję,
jeśli chodzi o sądy etyczne .. Jednocześnie tradycja stanowi
wielką siłę opierającą
się wszelkim innowacjom
i przebrana
w formy
świętości
wszelkie
zmiany nakazuje
traktować
jako
świętokradztwo.
Swiatopogląd
chłopski przeniknięty
jest myśleniem
magicznym,
nierozb.lcznie związanym
z wszelkimi
wierzeniami
religijnymi.
Masy potrze-
16 A. Kł<Jsikow-5ka, Wzory
i modele w socjologicznych
badaniadt
rod::iny, "Studlia SDcjG'lio'gi.czne" 19ti2, TIll' 2,5. 44.
17 E.
Ci'll:pa;k, Kultura
religijna
wsi, Wail's.zawa 1961, s. 79; tegoż, j'arafianie.
Warszaw.a
18
t
196'1. IS. 38.
S. Cw.'m-owSJIci, Kultura
l, Wa,rs'zaw~
19
20
religijna
1956, s. 89; L. J. Luzbetaik,
wiejskiego
Kościół
l1tdu
polskiego,
lw: IDziela,
... , s. 17.
B. Gałęski, Wprowadzenie,
"Roczmikli SQoc}olO'giJiWs'i"
G. Mens-ching, The masses ... , s. 273.
1968, t. 8. S. 10.
Model
religijności
97
ludowej
bują także osoby, która umożliwi jej kontaktowanie się z siłami boskimi,
kapłana będącego ich przedstawicielem 21.
Te charakterystyczne cechy ludności wsi, wynikające przede wszystkim ze społeczno-ekonomicznych warunków i rozwóju historycznego,
zdeterminowały z kolei kształt religijności, która na całym świecie wykazuje zdumiewające podobieństwo. Wiele cech katolicyzmu ludowego
wypływa niemal bezpośrednio z omówionych powyżej cech charakteryzujących ludność rolniczą. Liczni badacze podają wiele spośród właściwości wyodrębniających religijność ludową od innych.
Jedną z bardziej uporządkowanych i przemyślanych jest propozycja
S. Czarnowskiego. Wymienia on m.in. tradycjonalizm wierzeń, ich sensualizm, partykularyzm, rytualizm, kolektywizm i przepojenie magią 22.
Wierzenia tego rodzaju cechuje także ,,[... J łączenie religijności z innymi, niereligijnymi wartościami i wzorami, swoista selekcja treści doktrynalnych i dogmatycznych, pewien szczególny sposób identyfikowania się
wiernych z ogólnym modelem katolicyzmu [... J oraz swoista postać
8wiadomości religijnej wyznawców, preferująca określone stereotypy
światopoglądowe i moralne" 23. Te i wiele pomniejszych cech składa się
z pewnością na zjawisko określane mianem religijności ludowej, lub
często katolicyzmu ludowego, wyodrębnionego ze zjawisk religijnych na
podstawie kryterium środowiskowego i poziomu kultury.
Konieczne w tym miejscu wydaje się bliższe sformułowanie relacji
między religijnością ludową a katolicyzmem ludowym. W pracy tej
pragnę skonstruować model reli~ijności ludowej, wykształconej w obrębie
oddziaływania katolicyzmu. W dotychczasowej literaturze zwykło się często terminy te stosować wymiennie. Moim zdaniem, termin katolicyzm
ludowy winien odnosić się tylko do wpływu wierzeń ludowych na katolicyzm, zaś religijność ludowa, to wszelkie zachowania o charakterze religijnym, występujące także pozainstytucjonalnie (poza Kościołem). Religijność ludowa jest więc pojęciem szerszym od katolicyzmu ludowego
i w ten sposób ją rozumiem.
Zakres badań etnograficznych
nad religijnością
ludową
Religijność ludowa jest więc wyodrębnioną kategorią badawczą
ukształtowaną niejako na styku: model religijności propagowany - masy
ludowe wsi. Pozostaje przedmiotem badań wielu dyscypUn naukowych,
21 Tamże,
s. 269 - 270.
S. Cza,rnowrsKi,
Kultura ... , s. 90 - 107.
21l E. OVUlpaK, Katolicyzm
ludowy w Polsce, WiarlSZoalWa 1973, iS. 32.
22
.,
"Lud" -
tom 63
MICHAŁ
BUCHOWSKI
takich, jak: religioznawstwo, historia, socjologia, etnologia, czy nawet
archeologia i inne pośrednio z religią związane dziedziny nauki. Traktują one interesujące nas zjawisko w różnych aspektach i na odmiennych
płaszczyzach. Należy więc ustalić także zakres i cel analiz etnograficznych.
Przyjmujemy zgodnie, że etnologia ujmuje kulturę w jej integralnej
całości. Chcąc jednak uzyskać w naszej opinii społecznej miano nauki
o kulturze i człowieku uwikłanych w historyczno-społeczny kontekst,
trzeba owe teoretyczne założenia dokumentować w praktyce, przejawiającej się w pracy badawczej i publikacjach. Religia będąca ważnym
składnikiem życia, co już starałem się pokazać w pierwszej części pracy,
wchodzi więc również w skład problematyki naszej dyscypliny. By móc
tę problematykę właściwie realizować, należy podjąć interdyscyplinarną
współpracę. Nie może ona jednak polegać na prostym korzystaniu z osiągnięć pokrewnych dyscyplin, lecz na zrozumieniu ich podejścia do tematu,
a dalej tworzeniu wspólnych teorii 24. O możliwoś~i pisania prac z pogranicza socjologii i etnografii przekonali nas choćby B. Malinowski,
J. S. Bystroń, S. Czarnowski i in.25 I tak np. religioznawstwo oczekuje
na antropologiczną interpretację faktów kulturowych, zaś etnologia na
religioznawczą interpretację faktów etnograficznych 26. Nie zawsze jednakowo rozumie się istotę zagadnień etnoreligioznawczych, bardzo często
ograniczając je tylko do kultur tzw. prymitywnych i studiów porównawczych nad nimi (przykładem definicja Ake Hultkrantza) 27. W wielu
takich antropologicznych rozważaniach pomija się badania nad religijnością warstw chłopskich społeczeństw klasowych. Istnieje jednak szereg
prac na gruncie polskim poświęconych temu zagadnieniu.
Pierwszy ich etap, przypadający na początek XIX w., to laickie zainteresowania Słowiańszczyzną i jej wierzeniami, których pozostałości szukano wśród ludu. Głos w tej sprawie zabierali Lubicz-Czerwiński, Suu A. Bo'sem-z.ierilń\Slki, Interdyscyptinarna
współpraca
etnologów
i religioznawców, "Eiud1emeT. przegląd
Rel,igiOZJIJ.awczy" 1977, mr 3 (.105), s. 57 - 5·9.
!5 K.
DaJrCZoe'W!Slka,Religioznawstwo
a badania
etnosocjologiczne,
"Euhemer.
Prze~ląd Rel~iOlZIlJaWiCZY" 1977, II1Il'"
3 (105), s. 65.
2ll A.
BooeXlIl.-Zie1liński, Interdyscyplinarna
współpraca ... , IS. 57.
27 A. Hultkrantz,
International
d'ictionary
of regional European ethnology and
folklore. Vol. 1, General ethnological
concepts, Oopenhagen
1960, s. 205. Definicja
ta birmIlli następująco:
,,'ReUgian. eilin.ology - itlhe ,part olf ethlIlology whiich deałs
with primitive
J."'e'liigJi.'O'll,
as weiJa tIbJat part olf l1Jhe ooi.€II1IOeof 'reiliJgion whiJOh studies
primitive
peoples. The comparative
study of religions,
«comparative
religion»,
is
a wid& field W1h1iciJ, how€'Ver lIlW.y am lbe &lI1lO1Jud€d
ilI1 €Ifunology". W It·an sam spos6b2Jdaje
się !I'02JUIffiKlIWIać
A. de Waal Malef<ijt,
pil'Izeds1tarwi,ając w swej
pracy
w tav.ech lI'IOZId~ałaloh IhiJsitoT'ię bada:'!. nad 'I'e1dJgią. A. de WaB,1 MiaJlefijlt, Ret,ig.ion ... ,
s. 16 - 103.
.:
Model religijności ludowe;
rowiecki, Wiesiołowski i in. W następnym okresie, związanym z powsta':'
niem czasopism etnograficznych ("Wisła", "Lud", MAAE) pojawiłysi~
rozprawy analityczno-syntetyczne utrwalające materiał wierzeniowy; Lata
międzywojenne, a zwłaszcza 1929 - 1932, to zbieranie materiału i powstanie syntetycznych prac A. Fischera, .T.S. Bystrorria, S. Poniatowskiego,
przedstawiając)'lch całościową gamę 'ohrzędów, wierzeń, magii i wyohrażeń. W 'okresie powojennym w cieniu prac nard kulturą materialną rporu-'
szano problemy praktyk. obrzędów i zwyczajów dorocznych, magii i czarów oraz mitologomi demonolog'ii.
Dorobek naszego etnoreligioznawstwa koncetruje, się więc, w całym,
przekroju, na magii ludowej, przesądach i czarach, demonologii, mitologii i wszelkiego rodzaju obrzędach. Badania skupiały się głównie na
socjograficznym opisie, który następnie systematyzowano i porównywano,
a w późniejszym okresie zestawiano z tradycyjnym wzorem. W toku
tych badań starano się także zrozumieć mechanizmy działania i motywacji ludności wiejskiej 28. Dalsza kontynuacja studiów w tym kierunku
prowadzi do zwiększania ilości materiału, nie wnosi jednak nic nowego
do poznania istoty mechanizmów religii. Dlatego często zarzuca się etnografii socjografizm i traktowanie zjawiisk religijnych jako przekazu kulturowego, dziedziczonego przez określoną zbiorowość 29. Nie można rezygnować z tego typu badań, lecz należy chyba także szukać dróg przełamania tej sytuacji.
Różne są postulaty w stosunku do etnografii w zakresie badań nad
religijnością warstwy chłopskiej. Mówi się, że winna ona badać społeczne
funkcje religijności tradycyjnej, tradycyjne wierzenia i obrzędy i ich
związek z życiem społeczno-ekonomicznym w różnych okresach historycznych. W celu pogłębienia analiz teoretycznych mają być kontynuowane badania nad obrzędowością i zwyczajami ludowymi, które kształtowały się bardziej spontanicznie niż praktyki instytucjonalne 30. Najważniejszym jednak zadaniem w interesującym nas zakresie w obecnej
chwili wydaje się zaobserwowanie procesu gwałtownych przemian. Pozwoli to w dalszym etapie na zbadanie mechanizmów zmian religijnych
i ich powiązań z innymi dziedzinami życia. Zaistniała bardzo korzystna
okazja umożliwiająca w perspektywie zrozumienie całokształtu zjawisk
światopoglądowych i ich wyjaśnienie. Punktem odniesienia do badań
zmian jest najczęściej tradycyjna religijność ludowa. Konieczne wydaje
28 H.
Swienko, Etnologia reHgioznawcza,
"Eu:hemer.
iPrzegląd
Re1Jigi:oznawczy" 1966, rnr 6 (55), IS. 49 - 56; t.egotż, Etnolog,ia i religioznawstwo,
,,:IDuhemer. f'rr7.egląd Re1iJgiOZJl1a.IW<:ZY" ,1977, rur 3 (105), s. 34 - 37.
u E. CiiUJpak, Katolicyzm ... , 5. 10 - 11.
30 K. Darczewslro,
Religioznawstwo ... , 5. 65.
100
MICHAL BUCHOWiSKI
się więc zbudowanie w miarę uniwersalnego jej modelu. Możliwe to jest
dzięki zebranym i opisanym przez etnografów materiałom. Wymagają
one jednak uzupełnienia dalszymi badaniami w terenie, a ponadto zreinterpretowania na gruncie aktualnej metodologii. Konieczne jest także
odpowiednie wykorzystanie wyników psychologii, socjologii i religioznawstwa. Etnologia, mając,a być kompleksową nauką o działalności ludzkiej, musi się podjąć zadania wyjaśniania zjawisk religijnych na tle społEczno-kulturowym, a w obrębie tych zjawisk religijności ludowej. Stworzenie modelu jej tradycyjnej formy na obszarze oddziaływania chrześcijaństwa, zwłaszcza zaś katolicyzmu, jest więc wycinkiem całego problemu.
Znaczenie i reguły modelowania
o modelowaniu mówi się w naukach społecznych w ostatnich latach
bardzo dużo. Różne są poglądy na temat jego roli w naukowym poznaniu rzeczywistości. Jednakże nie wszyscy chyba zdają sobie sprawę
z miejsca modelowania w procedurze badawczej. Zanim więc przejdę
do opisu modelu tradycyjnej religijności ludowej, postaram się pokrótce
zarysować pewną perspektywę metodologiczną modełu w ogóle.
Panuje powszechna zgoda co do tego, że celem nauki jest"wyjaśnianie
i przewidywanie zjawisk. W okresie tzw. przedteoretycznym lub empiryczno-zbierackim rozwoju nauk empirycznych stosowarno metodę systematycznej obserwacji faktów i ich uogólniania. Podstawowymi założeniami tego okresu były: metoda indukcji, czyli obserwacji faktów i ich
cech oraz teza fenomenalizmu, czyli twierdzenie, że prawdziwa wiedza
oparta być może tylko na doświadczeniu zmysłowym (zdania bazowe).
Jednakże to zdroworozsądkowe stanowisko doprowadziło do tego, że wyprowadzane generalizacje nie zawsze zgadzały się z obserwacjami. Gromadzono więc fakty, a nie potrafiono prawidłowo wyjaśniać zjawisk.
Dlatego w niektórych naukach zmieniono sposób wyjaśniania, przyjmując założenie esencjalizmu 31, które dzieli aspekty zjawisk rzeczywistości
na główne i uboczne (istotne i pozorne). Teorie buduje się metodą idealizacji 32,nakazującą pomijać cechy czy wpływy mniej ważne, a skoncentrować się na podstawowych; W'tensposób dochodzi się do istoty zjawisk
nieuchwytnej w .zwykłej, bezpośredniej obserwacji.
Drugi etap rozwoju nauki nosi nazwę teoretycznego lub teoretyczno-wyjaśniającego. Kolejność rozwoju jest nieodzowna - w pierwszym stadium dostarcza się materiału, zaś w drugim próbuje się go wyjaśnić.
31
L. Nowak,
32
Dokładnie
Wstęp
do idealizacyjnej
o metl()ldrziie ideall~alcj[~
teorii
nauki,
trclmrhe, \S. 52 - 54.
WaT'sZJlłw,a1977, s. 50- 52.
Model
religijności
Ludowej
101
Różne nauki empiryczne przechoClziły ten przełom w odmiennych okresach: fizyka w XVII w, (Newton), biologia i ekonomia w XIX w. (Darwin
i Marks), językoznawstwo zaś obecnie (głównie prace N. Chomsky'ego) 33.
Nie muszę chyba nadmieniać, że etnografia niestety ciągle znajduje się
V! stadium przedteoretycznym.
Z tego co wyżej powiedziano wynika, iż główną metodą naukowego
poznania świata jest metoda idealizacji. Świadomie na gruncie nauk
społecznych pierwszy zastosował ją K. Marks (najpełniej w Kapitale) 34.
Punktem wyjściowym jego koncepcji jest stanowisko antyfenomenalistyczne i antyindukcyjne (tzw. zasada nomotetyzmu) oraz zasada realizmu, czyli antyinstrumentalizmu 3". Przeciwstawiając się więc pozytywistycznemu schematowi poznania, uznał go za niezdolny do wyjaśniania
i wręcz ·deformujący wiedzę. Stosuje wobec tego wspomnianą metodę idealizacji (nazwaną przez niego metodą abstrakcji). Polega ona na wyróżnieniu czynników głównych i ubocznych. Następnie zjawiska rozpatruje
się eliminując czynniki uboczne, a uznając za jedynie oddziaływujące
główne. W ten sposób proponuje się hipotezę wyjściową (typ idealny),
będący swego rodzaju abstrakcją 36. Następnie w stosunku ,,[... l do tych
typów idealnych badacz formułuje twierdzenia, w tym najważniejsze
spośród nich - prawa, które też siłą-rzeczy mają charakter abstrakcyjny,
<:~ więc nie tylko nie fenomenalistyczny
[... J, lecz nawet faktualny 37.
Posługują się więc one idealizacjami. Idealizacje te polegają na użyciu
terminów (lub pojęć) odnoszących się do typów idealnych, czyli - terminów (lub pojęć) idealizujących" 38. Prawa dotyczące tych typów idealnych są prawami idealizacyjnymi. Potem następuje konkretyzacja owych
praw, poprzez znoszenie założeń idealizacyjnych 39, które z kolei powinny
być takie, aby można je usunąć. W ten sposób następuje .przybliżenie
praw idealizacyjnych do rzeczywistości 40. Abstrakcje są zdaniami o faktycznie istniejących zjawiskach lub pojęciami do konstruowania takich
zadań hipotetycznych zbliżonych do realności 41.
Procedura badawcza stosowana 'przez Marksa składa się więc gene33 Tarnż~,
s. 60.
34 .T. 'I1opolski, Dyrektywa
marksistowskiej
metodologii
formułowania
humanistyki,
praw
·Bo=ń
idealizacyjnych,
[w:]
Elementy
1973,5.24.
Tamże, s. 2'5.
L. No w.ak , Wstęp ... , 5. 52 - 53.
37 Prawo
faktua'!ne
w 'Odróim~eni,u od feno1n'€il1IaliSltY'CZJl1iElgozawiera wyłącm:.ie
założen1a reailis'tylczme, a;Je może być równlież fOI1mułoW<ln€ pcr:zy rpomocy tenmfunów
teor.etyczlloych, L. Nowaik, Budowa prawa idealizacyjnego,
Iw:] Elementy ... , s. 50.
38 .T. TOIpo'!Slki, Dyrektywa
... , s. 32.
39 L. Now.ak,
Wstęp ... , 'S. 53.
40 .T. Topo1sikli, Dyrektywa
... , s. 34.
41 'I1a'mże, s. 34.
35
36
102
. MIOHAŁ
BUCHOWJSKI
raInie z trzech etapów: 1) konstruowania typów idealnych (odwołania się
do nomotetycznej wiedzy o rzeczywistości); 2) formułowania praw idealizacyjnych w odniesieniu do tych typów; 3) sprawdzenia tych praw drogą
konkretyzacji 42.
Konstrukcja modelu w dalszej części pracy będzie więc jedynie pierwszym etapem poprawnej procedury zmierzającej ogólnie do wyjaśnienia
zjawisk religijności ludowej. Problem sprowadza się obecnie do nadania
temu modelowi odpowiedniego statusu metodologicznego - realistycznego czy instrumentalistycznego.
W tym momencie nie sposób pominąć typów idealnych w koncepcji
Maxa Webera. Choć uważał on, że wyeksplikował to, co Marks i Engels
stosowali w praktyce 43, stwierdzamy obecnie zasadnicze różnice w poglądach tych myślicieli. Dotyczą one dwóch zasadniczych spraw: 1) Weber nadał swym typom idealnym charakter instrumentalny, a nie realny,
tak jak Marks; 2) w odróżnieniu od tego ostatniego uważał, że pojęcia
typowo-idealne można stosować tylko w naukach humanistycznych
(w naukach przyrodniczych stosuje się według Webera tzw. pojęcia gatunkowe) ".W kontekście naszych rozważań bardziej znacząca jest pierwsza z tych różnic. Funkcja instrumentu badawczego, którą ma spełniać
weberowski typ idealny, została przez niego wyraźnie określona. Pełnią
więc one jedynie rolę heurystyczną, tzn. dostarczają próbnych hipotez
mogących sprawdzić problemy bardzo generalnie oraz funkcję taksonomiczną, czyli porządkującą intelektualnie dane empiryczne poprzez uwypuklenie odpowiednich elementów rzeczywistości 45. Natomiast abstrakcje
mąrksowskie są momentem wyjściowym i niezbędnym w procedurze wyjaśniania 46. Większość konstruowanych modeli w naukach społecznych
ma charakter typów idealnych M. Webera - a więc instrumentalny.
Są one wówczas uproszczoną egzemplifikacją rozmaitych aspektów złożonej rzeczywistości.
Odnośnie do pojęcia (terminu) "model" stworzono niezliczoną ilość
definicji i ich podziałów. Znaczenie, jakie przypisuje się modelom, zależy
także od stanowiska badawczego (metodologicznego) i dyscypliny naukowej 47. Chodzi o to, aby przedstawiony poniżej model spełniał warunki
Ta'mż.e, s. 38.
J. KIlllIiita, Typy ideaLne w koncepcji
Maxa Webera, [w:] Elementy ... s. 36l.
44 J. ToipolJs;kji, Dyrektywa
... , s. 24; J. KJmiJta, Typy ... , IS. 350 - 354.
4li J. Km'ilta,
Typy ... , s. 360; A. Bert=lI1d!t,
Z. T. W,ier7Jbic:k~, SocjoLogia wsi
.w Stanach Zjednoczonych.
Stan i tendencje
rozwojowe,
WcroiCbaw
1970, s'. 156- 157.
46 J. KJmi<ta, Typy ... , s. 360.
47 K. MiałkowSlke., Uwagi
o modeLu, ,,EltI1JOigmfia PloJsika" 1969, t. 13, z. 1,
li. 11 - 23.
42
4S
Model
religijności
101
ludowe;
WYJsclOwedo dalszej idealizacji i wyjaśniania, by był oparty o rzeczywistość pozbawioną jedynie niektórych elementów dla celów badawczych
i aby mó,gł do tej rzeczywistości być skonkretyzowany, a nie tylko żeby
"strukturalizował" badany materiał. Przy budowie modelu podstawową
rolę pełni rodzaj wiedzy i jaką przystępuje się do jego konstrukcji.
Decyduje ona o dalszym charakterze typu idealnego. Jednym z jej składników jest świadomość metodologiczna i wiedza o analizowanym zagadnieniu 48. Uściślenia wymaga także zakres tego modelu. Nie będzie on
zbiorem twierdzeń odnośnie do typu idealnego, tylko ich częścią stanowiącą ich charakterystykę. Ma więc być modelem w znaczeniu węższym 49, wyróżnionym typem idealnym, ale takim, by mógł służyć do
dalszych badań.
Rola modelu rozumianego w tym duchu jest w nauce bardzo wielka.
Pozwala on oderwać się od powierzchni zjawisk i dostrzec prawdziwą
strukturę świata realnego, jego relacje i siły napędowe 50. Najbardziej
znaną postacią, która na gruncie antropologii kulturowej prowadzi analizę o charakterze modelowym, jest C. Levi-Strauss. Według niego, na
podstawie danych empirycznych buduje się model danej części rzeczywistości, utożsamiany też ze strukturą 51. Jego modele są jednak instrumentami. Dane empiryczne świadczą o uniwersaliach nie uświadamianych,
których nie można, na obecnym etapie wiedzy, zbadać 52.
Model tradycyjnej
religijności ludowej
Stwierdziliśmy już, że można wydzielić kategorię badawczą, taką jak
religijność ludowa. Należy sobie jednak zdać sprawę z tego, iż nie ma
konkretnego faktu denotującego zjawisko określane tym mianem. Marcin
Czerwiński wyraża się, że wiele terminów (m.in. religijność) jest zbudowanych nie na drodze empirycznej. Pojęciem tym - jak pisze on dalej
-- nie odpowiadają jednoznaczne wyróżniki empiryczne, ani kategorie
zachowań. Dają się one odnieść do pewnych cech o zbieżności dla nas
istotnej. Nie musimy więc rygorystycznie wyjaśniać problemu rzetelności wiedzy uprzedniej, wprowadzonej do badań, lecz ograniczyć się do
kwestii jej operacyjności 53.
48
J. TopoJJskJi., Metoda
modelowa
w
historii
gospodarczej,
[,w:)
ELementy ... ,
s. 419 .
• u T1aJmże, 's. 417 - 418.
so T.amie,
IS. 415 - 41<6.
C. Levi-Str<lJUSS,
Antropologia
strukturaLna,
W<amsaJaiWa 1970, s. 370.
J. 'I1op<.'1sk,j" Strukturalizm
C. Levi-Straussa,
[w:) ELementy ... , s. 274.
II M. 0<A"'''i.ńJskJi., Kultura
i jej badanie, Wrocław
1971, s. 56.
&1
&2
104
MICHAL BUCHOWSKI
Chcąc skonstruować definicję religijności, a następnie jej model środowiskowy, należy uwzględnić wszystkie uchwytne empiryczne jej przejawy. Dotychczas poszczególne szkoły zwracały uwagę na różne aspekty
omawianego zjawiska, powodując jego ograniczenie lub deformację. Zjawiskowy i społeczny charakter religijności akcentował E. Durkheim. Pod
wpływem jeg'o 'koncepcji znależli ,się wszyscy badacze tzw. "kośoielności",
z Gabrielem Ie Bras na czele 54. Do grupy tej także zalicza się badających gł~wnie więzi członków wspólnoty z parafią. Jednakże religijność
to nie tylko "religia zinstytucjonalizowana", "zrutynizowana", ale choćby
również "zinterioryzowana", "wiara osobowo przeżyta" 5". Aby móc poprawnie pojmować religijność, należy przyjąć jej definicję rzeczową,
uwzględniającą charakter instytucjonalny religijności, jej kontekst społeczno-kulturowy i odniesienie do świata pozaempirycznego :;6. Mając ten
układ odniesienia należy określić parametry religijności. Winny być one
dobrane tak, by kompleksowo ujęły całość zagadnienia 57.
Wypracowanie ich odbywało się w nauce stopniowo. Np. G. Ie Bras,
L. Dingemans i J. Remy uwzględniali trzy podstawowe elementy: wiarę,
praktyki i moralność 58. J. Wach zwrócił ponadto uwagę na stosunek do
grupy religijnej 59. Pełniejszą listę uwzględniają już Ch. Y. Glock,
C. P. G. Tilanus 60. Szczegółowo kwestię tę omawia WI. Piwowarski,
który w swych badaniach ujmuje siedem następujących parametrów relig:jności:
1. Globalny stosunek do wiary - uwzględnia związek wiary z innymi
płaszczyznami religijności; nie tylko chodzi tu o autodeklarację, lecz
także intensywność i stopień krytycznej refleksji nad własną religijnością;
intensywność ~ wpływ wiary na religijność; krytyczna refleksja - odpowiedż na pytanie, czy wiara jest wynikiem własnych przemyśleń, czy
też bagażem kulturowym (stopniem interioryzacji wiary).
2. Ideologia reli.gijna - rozumienie i akceptacja doktryny religijnej.
3. Wiedza religijna ~ związana z poprzednim parametrem; wiedza
lJ religii i dążenie do poznania jej artykułów oraz faktów; odgrywa mniejszą rolę od innych parametrów.
54 W.
Piw()wa'!~ski, Religijność
wiejska
w warunkach
urbanizacji,
Biblioteka
"Więzi", ,t. 34, W'ailcszaw,a 1971, s. 12 - 13.
M Tamże,
s. 13. PJ,erwszego i trZJeciego z tyoh termi'nów użył G. W, Al1port
w pra-cy The nature of prejudice, Bo.soon 1954, s. 453, zaś terminy 2 i 4 R. W. Adorno w pra-cy The authorito~ian
persona!-ity, New Y'Ol'k 1959, 5. 730.
56 W.
Piwowa,rs:ki, Religijność
miejska
w procesie uprzemysławiania,
Bib1i'otega "W,ięZJi", t. 41~ Wa,rs.zawa 1977, S. 16.
S7 Thlmże, IS. 28 - 30.
S8 W. Pti.,WQlWaJ."Siki,
Religijność
wiejska ... ', s. 13 - 14.
S9 J. Waoh, Socjologia
religii, Wall"'s7Jarwa1961, 's. 48 - 60.
60 W. Piwowa'fski,
Religijność
wiejska ... , s. 33 - 41.
Model
reLigijności
hidoWej
105
4. Doświadczenie religijne - przeżywanie ostatecznej rzeczywistości
wyrażające się w formie potrzeby (wiara w byt nadnaturalny, pozwalejąca rozwiązać problemy), poznania (odczucie bliskości boskiego), zaufania (w Bogu znajduje się ocalenie).
5. Praktyki religijne faktyczne' iachowania reHgijne oficjalne
prywatne, nie ich mo'tywa.cje i ·sens.
6. Wspólnota religijna - identyfikacja z grupą religijną.
7. Moralność religijna zachowanie będące konsekwencją internalizacji religijnych norm i wskazań etycznych. Parametry te operacjonalizuje się następnie konkretnymi wskaźnikami 61.
Przy konstrukcji modelu religijności ludowej posłużę się właśnie tymi
siedmioma parametrami, gdyż uważam, że w miarę w pełni oddają one
całość zjawiska. Pragnę przy tym pozostać w zgodzie z założeniem, że
ów typ idealny (detonuje on poprzednik prawa idealizacyjnego) jest warunkowanyobiektywną
strukturą społeczno-ekonomiczną, działającą na
świadomość społeczną poprzez praktykę 62, przy jednoczesnym uwzględnieniu tradycyjnych form świadomości społecznej, odpowiadających aktualnym warunkom obiektywnym 63. Przyjmuję, że zadaniem każdej religii jest przezwyciężenie alienacji społecznej, ekonomicznej i poznawczej.
Założeniem wyjściowym jest fakt, iż religia jako forma świadomości,
c7yli forma wtórna, jest odbiciem sytuacji społeczno-ekonomicznej. W traclycyjnej społeczności wiejskiej, która może być utożsamiana ze społecznością lokalną (pojęcie to jest także typem idealnym), cżłowiek był w dużej mierze zależny od sił przyrody. Mistyfikował więc on jej rzeczywisty
charakter i próbował pozyskać w swej bezradności jej siły drogą wyimaginowanych koneksji. Jednocześnie zależny od warunków społecznych
wyrażał układy te w religii. Członek środowiska wiejskiego był więc
uzależniony od natury i od ludzkich wytworów.
Przyjmuję ponadto przy budowie tego typu idealnego następujące
cechy, pomijając inne, uboczne: 1) dominującym typem gospodarki w tradycyjnej społeczności wiejskiej jest prymitywne rolnictwo;2)
gospodarstwa chłopskie są w dużej mierze samowystarczalne w zakresie zaspokajania podstawowych potrzeb; 3) sytuacja taka powoduje, że społeczność
ta ma charakter grupy lokalnej w znacznym stopniu zamkniętej przed
vv'pływami zewnętrznymi; 4) izolacja ta wywołuje powstanie jednorodnego
środowiska społeczno-kulturowego; 5) w środowisku tym istnieją przede
wszystkim kontakty bezpośrednie, co prowadzi do .tradycjonalizmu dziaT~mże, s. 19- 21; W. Piwowarr'Siki, ReLigijność
miejska ... , s. 33 - 41.
oz O pojęcilu Ipmtkt)"ki: A. Ba~Uibicka, Orientacje
epistemoLogiczne
a rozwój
nauki,
Poznań 1977, 's. 1.
83 J. KJffii!ta, Wykłady
z Logiki i metodoLogii nauk, 'Warsrz:awa 1975, s. 196.
Gl
,106
MIOHA1. BUCHOWSKI
łania i myślenia; 7) katolicyzm nałożył się na dawne wierzenia przedchrześcijańskie; 8) parafia stanowi ośrodek jednoczący grupę lokalną.
Niektóre z powyższych cech same w sobie są typami idealnymi, zwłaszcza zaś pojęcia grupy lokalnej, jednorodnego środowiska społeczno-kulturowego, .czy izolacji. Wszystkie występują w sytuacji niezbędnej
do stworzenia się formy tradycyjnej religijności ludowej i są strukturami
niezależnymi od świadomości ludzkiej. Założenia te powinny pozwolić
obecnie na scharakteryzowanie interesującego nas modelu.
1. G lob a l n y s t o s u n e k d o w i ary. Parametr ten obejmuje
głównie postawy katolików wobec religii i problem motywacji religijnych. W obrębie tradycyjnej społeczności lokalnej stwierdzamy bezwzględne podporządkowanie się powszechnemu w jej obrębie wzorowi
katolicyzmu. Religijność nosi charakter kulturowy. Fakt urodzenia się
w danej grupie nakazuje automatyczne podporządkowanie się jej normom, nie dając przy tym możliwości wyboru, zmiany tego typu sytuacji 64. Ponieważ religia należy do wzoru kultury, jej akceptacja i bezdyskusyjna realizacja przyjętych norm jest oczywista. Problem wobec
tego sprowadza się do interioryzacji religii, do stopnia pogłębiania wiary.
Tu z pewnością musimy zanotować tylko pobieżne przyjmowanie wiary.
Wprawdzie religia przepaja całokształt życia - stąd pojęcie społeczeństwa sakralnego li Beckera 65 - lecz nosi ta religia charakter dziedzictwa
kulturowego. Religijność zakorzeniona jest więc bardziej w środowisku
niż w jednostkach ludzkich 66. W zakresie motywacji religijnych E. Pin
wyróżnia trzy pierwotne i trzy wtórne pobudkri.·życia religijnego 67. Dla
religijności ludności wiejskiej charakterystyczna jest głównie motywacja
pierwotna, biologiczno-kosmologiczna. Wiąże się ona z niepewnością losu,
niebezpieczeństwo usiłuje się zażegnać poprzez spełnianie czynności religijnych. Motywacja ta powoduje powstanie grona świętych, specjalistów w określonej dziedzinie. Kościół jest organizatorem kultu. Istotna
w naszym przypadku jest także motywacja wiecznego zbawienia, wiążąca
się z pragnieniem osiągnięcia wiecznego szczęścia, powoduje unikanie
grzechu i piekła, co osiąga się poprzez odpowiednio zagwarantowane
G4 F. HOIUItaOClt, E. Bin, Kościół
w godzinie
Ameryki
Łacińskiej,
Wm;SlZaWla
1972,
s. 152 - 154.
M A. BeI'!tfraoot,
Z. WaerillbiiakIi,
Socjologia
wsi ... , s. 172.
G6S. C='OWlSlki,
Religijność
... , s. 90.
G7W. PiwOWJalI"Ski, Relig,ijność
wiejska ... , s. 111 - 120. Są .to IfUłJSltępujące m{)tywacje pienwutlne: Ipsyoho-!kosmolro@.czrul li .psycilo-hiolo,gic:zJl1Ja,motywacja
w.iecznego zbawienia
,i weW1l1ęt=ej
pnemii1arrlY. Motyw,alcje wtórne:
motywacja
wwturorwo-:spo.rutlamc:zJl1Ja (]udowa),
slOcjo·4tultuI'ow,a
(nICl1rodowa) i socjo-religijnlł
(eklezjaloo).
Model 'Teligijnoiel
ludowej
107
srodki, spowiedź, komunię itp. Uczestnictwo w źyciu religijnym ma na
celu uwolnienie się od winy.
Powyższe dwie motywacje mają charakter indywidualny i wypływają z ludzkiej psychiki. Stwierdzić naleiy, iż pierwsza z nich jest bardziej zależna od stopnia rozwoju spoleczno-gospodarczego, druga zaś
w dużej mierz€ wynika z postawy wobec iprdblemów ostatecznych i mniej
poddaje się warunkom obiektywnym. Motywacje wtórne, o charakterze
społecznym występujące w tradycyjnej społeczności wiejskiej, to motywacje kulturowo-spontaniczne (ludowe). Wiążą się one z zasygnalizowanym już problemem religii jako elementem kultury. Przestrzega się
praktyki religijne ze względu na presję wspólnoty. Tu także parafia
i ksiądz są instytucjami należącymi do całej kultury grupy. Zbliżona do
powyższej jest motywacja socjokulturowa, rozszerzona jest jednak na
tradycje narodowe.
Najważniejszym wnioskiem nasuwającym się w dotychczasowych rozważaniach jest to, że religijność ludowa ma charakter kulturowy, partykularny i sensualistyczny 68.
2. I d e o log i a r e l i g i j n a. Uniwersalna ideologia katolicka przystosowała się do kultur lokalnych. Doprowadziło to do rozbieżności między doktryną oficjalną a faktycznie przyjętą w grupach. W zakresie
ideologii interesują nas przekonania religijne i stosunek do wartości religijnych. Mówiąc o przekonaniach, zastanawiamy się nad stopniem rze~
czywistej akceptacji prawd wiary. W społeczności tradycyjnej zauważamy brak refleksji nad dogmatami, zgłębiania ich treści, nie zauważamy
wątpliwości religijnych. Wypływa to z ustabilizowanej hierarchii wartości narzucanej przez środowisko społeczne w procesie socjalizacji 69.
Widać w tym wyraźny związek z izolacją wsi i jej jednorodnym obliczem
społeczno-kulturowym. Przez wartości rozumiemy wszystko, co jest pożądne w grupach ludzkich. Wachlarz wartości religijno-moralnych jest
bardzo szeroki. W społeczeństwie tradycyjnym występuje monolityczny
ich system, determinowany kulturowo i społecznie, na straży którego stoi
tradycja 70. Dominują wartości o charakterze sacrum - najwyższy cel
tn zbawienie duszy, obowiązek bycia dobrym katolikiem itp. Sacrum rozumie się nie tylko jako cel jednostki, lecz także jako dobro społeczne.
Przejawia się w tym identyfikacja z grupą lokalną, współodpowiedzialność za jej losy. Religijność ta stara się sprostać raczej wymaganiom
Tamie, s. 126.
W. Piwowa,rsiki, ReLigijność
70 W. Piwowarski,
Religijrność
lIB
69
wiejska
, s. '141- 141,!i 150 - 151.
miejska
, 's. 178.
MICHAŁ BUCHOWSKI
108
tradycji przekazywanej
przez pokolenia, opartej na kulturze środowiska,
niż oczekiwanej przez Kościół 71.
Parametr
ideologiczny
charakteryzuje
więc tradycjonalizm
i monolityczność
wynikające
z homogeniczności
środowiska
i bezpośredniej
transmisji
kultury.
3. W i e d z a l' e l i g i j n a. W tym parametrze
głównymi
wskaźnikami są: znajomość prawd wiary i zainteresowanie
religią. Obserwujemy
tu dużą ignorancję
religijną.
Katolicyzm
ludowy cechuje brak znajomości podstawowych
dogmatów, o czym autor sam mógł się jeszcze dziś
przekonać w trakcie badań terenowych.
Charakterystyczna
jest tu chyba
[-,owszechna nobilitacja
Matki Boskiej 72, często wymienianej
jako jedna
z osób boskich (to samo czyni' się niekiedy ze świętymi). Prawdy wiary
pomieszane są z wierzeniami
magicznymi,
często o przedchrześcijańskim
rodowodzie, tworząc nowe kategorie wiary. Znajomość credo katolickiego
jest mała na rzecz tradycyjnej
wiary wpajanej przez środowisko.
Zain'teresowanie
religią jest bardzo duże. M.iejscowy kościół jest często najważniejszym
punktem życia społeczności i przedmiotem
jej troski.
Zainteresowania
te rzadko jednak wychodzą
poza wąski obszar terytorialny.
4. Doświadczenia
r.eligijne.
Jest to chyba najtrudniejszy
do opisu składnik religijności. Wiąże się bowiem z indywidualnymi
przeżyciami i potrzebami
jednostki.
Człowiek w środowisku
wiejskim
nie
może rozwiązać wielu problemów,
w związku z tym odczuwa potrzebę
interwencji
jakiejś nadnaturalnej
siły, która byłaby w stanie to uczynić.
W chwilac;h ciężkich (klęski żywiołowe, tragedie indywidualne)
chce się
zdać na łaskę czegoś stojącego ponad tym, co ziemskie, odczuwać obecność Boga. W przypadkach
ostatecznych
on właśnie pozostaje jedyną
n8dzieją. Doświadczenie
religijne tego typu nie jest właściwe tylko tradycyjnej
religijności
ludowej, lecz ze względu na prymitywny
sposób
zabezpieczenia. egzystencji
częściej występują
momenty pozwalające
na
pojawienie się takich potrzeb.
Mimo indywidualnego
charakteru
źródeł tego typu zachowań, przyczyn ich należy szukać w obiektywnych
zjawiskich,
jak np. poziom sił
wytwórczych,
sprawy ostateczne - śmierć, choroba itp.
5. P l' a k t Y k i l' e l i g i j n e. Są najbardziej
uchwytnym
w badaniach elementem
religijności.
Obserwuje
się udział w obrzędach religijnych i związanych
z nimi pozareligijnych.
W tradycyjnym
środowisku
wiejskim
zauważamy
powszechny
udział w praktykach.
Dotyczy
to
przede wszystkim tzw. obrzędów przejścia - chrzest, pierwsza komunia,
71
72
Tamże, s. 183.
S. Czarnowski, Kultura ... , s. 96 - 97.
Mode~ religijności
~udowej
109
ślub, pogrzeb, a także obowiązków regularnych - uczestnictwo we mszy
\V niedziele i święta. Jest to wynikiem kulturowej
tradycji i presji społecznej, wykluczającej zachowania wyłamujące się poza przyjęty wzór,
zinstytucjonalizowany
schemat zachowań. Motywacje pni:ktyk rzadko
mają charakter wewnętrzny. Mamy więc do czynienia ze zjawiskiem
"kościeiności". Interesująca poznawczo jest kulturowa "oprawa", czyli
uroczystości zewnętrzne, pozainstytucjonalne,
o charakterze rodzinnym
bądź lokalnym. Noszą one znamiona regionalne. Należy tutaj dostrzec
niejako "sprzężenie zwrotne" - wpływ praktyk katolickich na obrzędy
pozakościelne i wpływ wierzeń oraz zwyczajów lokalnych na przebieg
uroczystości religijnych.
Uwagę zwrócić trzeba także na rytualizm religijności wiejskiej, przywiązania do zewnętrznych przejawów i czynienia z nich najważniejszego
wyróźnika przynależności do grupy religijnej. Katolicyzm zatopiony jest
w obrzędowości, zwyczaju, gestach i to decyduje a jego powierzchowności n. Obrzędy związane są z przełomowymi momentami w życiu ludzkim oraz porami roku. Noszą charakter agrarny i ogólnoludzki, a Kościół
jedynie dostosował się do nich przekształcając ich formę.
W zakresie praktyk mieści się także pojęcie sensualizmu, oznaczające
fakt czczenia przez chłopów konkretnych figur, obrazów i innych wizerunków sakralnych. Występuje niezdolność rozróżnienia rzeczy świętych
ud ich wyrazu, czynności od wywołanego wzruszenia, symbolu od treści
i wzoru u.
Duży jest także stopień praktyk indywidualnych w obrębie omawianej społeczności.
W zakresie praktyk mamy więc ich rytualistyczny,
partykularny
(związany z życiem), sensualistyczny charakter. O religijności decyduje
wierność tradycji i kulturze, w której się wychowało, a nie Kościołowi.
Korzeni tego typu zachowań także należy doszukiwać się w specyficznym
środowisku ze swoimi cechami charakterystycznymi.
6. W s'P ó l n O t a re '1~g i j n a. J.estona jednym z elementów wspólnoty kulturowej. Instytucje religijne są w tradycyjnym społeczeństwie
splecione ze świeckimi, co sprzyja ambiwalentnemu poczuciu przynależności społeczno-religijnej 75. Poczucie to kształtuje się głównie na płaszczyźnie kulturowo~połecznej.
Układem odniesienia jest parafia, którą
można identyfikować ze wspólnotą lokalną. Ważna w tej analizie jest
rola kapłana jako przywódcy religijnego. W grupach lokalnych jest ona
Tamże, s. 105. K. Adamus-Dar<czewska, Aktywność
społeczno-gospodarcza
parafii w Polsce, "RocznikJi Socj<Jlogii Wsi" 1968, t. 8, s. 52.
74 S. Cm'I1l1oWlSki, Kultura
... , s. 100.
75 W. PiwowalI'Stki,
Religijność
miejska ... , s. 294.
73
wiejskiej
110
M[CHAŁ BUCHOWSKI
uwarunkowana typem religijności, tak więc obowiązki księdza są szersze
niż określają to przepi'sy k,ościelne. Angażuje się on często w zwyczaje
lokalne, zacierając różnice między dwoma typami powinności.
Religijność ma także charakter kolektywny, obejmując wzory zachowań zbiorowych, niwelujących indywidualne odchylenia. Podkreślić trzeba także, że w praktykach religijnych odbija się struktura społeczności,
która je realizuje. Każdy ma określoną rolę i sprecyzowane funkcje uzależnione od miejsca w społeczeństwie 76. Wspólnotowy charakter wynika
więc z idei identyfikowania się z grupą i jej strukturą.
7. M o r a l n ość r e l i g i j n a. Według oficjalnej nauki Kościoła,
wzory moralnego zachowania się są ważniejsze niż zachowanie rytualne.
Stworzył więc on kodeks postępowania etycznego, będący wzorem dla
mas. Jednak w praktyce kładziono większy nacisk na praktyki religijne.
Normatywno-instytucjonalny model moralności musiał ulec procesowi
il1kulturacji, czyli przystosowania się do lokalnej kultury, powodując
powstanie moralności instytucjonalno-środowiskowej,
traktowanej jako
obowiązkowa. Nakazywała ona przede wszystkim posłuszeństwo zwyczajom lokalnym i wiedzy ludzi starszych 77. Ponadto olbrzymią rolę w tym
zakresie odgrywa koncepcja grzechu jako zła.
Jest to wybitnie parametr konsekwencyjny, wskazujący jednocześnie
na kulturowy charakter religijności.
Przedstawiony powyżej model tradycyjnej religijności ludowej powinien w pełni oddawać to zjawisko, chociaż z pewnością znajdą się jeszcze
nie zaakcentowane jego momenty, które ujawnią się w toku dalszych,
szczegółowych badań. W nadziei autora model ten pozostaje choćby
w części poprawną konstrukcją z metodologicznego punktu widzenia.
MICHAŁ BUCHOWSKI
ATTEMPT
AT CREATING A MODEL OF !FOLK RELIGIOUS
(ISumma
INITERESTS
ry)
'Dhis ar,tLcle aims at creatiJng modembely vematile model of jjolk rełJi,gi/OuSll1ess
cor,respcm.dinJg to all tY'pes of Oatholidsm 'm the looUll1try. It is G.lSBlnnedthat relligion and forms, orf JcelJebra't101IlICOIlJt1ectedW\i.th tt ,M'e :iJn.tegml pa;rt of cuLture, so
ethnology also deaJ.,s wilth it. Folk religiousness
is a suhject of et!hnolo.gical inteS. OzJamlOwskii, Kultura ... , IS. 103 - 104.
E. CJupak, Katolicyzm
looowy --'- tendencja przemian współczesnych,
,,RoeznUci Socjo[oglti Wsm" 1968, t. 8, s. 19; tegoż, Katolicyzm
ludoWll w Polsce, Warsmwa 1968, s. 38.
78
77
MOdeL 1'eUgijno§ci Ludowe;
Ul
rests, not only compar'aJti'Ve aJIW.'ly1sesof p[iimit'ive peOlples' cr:eHgLOI1Is,
which are
frequently considered to be most Lmpołlta[])t. Dea~ia1:gwi,th the subj'eci of r,eligiOUiSn~ ethnognaJphy should ,!>har'ethe a'chiev,emeIl'ts od' o1;h'er di:sdpl:tIl'es SUtch a,s study
of religion, sociology, psychology and history of iI'eHgion. Methodologicail. perspective
of creating modeLs in the Arts follows 'cr,ea,Ung of a model.
the mrt!hoiI"s optIl'ion
this ,model 'Call1JIlJOlt
be ideal W'eboc',s ty1pe ~imjjted ,to structure of sci'en,oe but it ffiUJSit
be a stan1Jtng~po,imt (a moment ,od' 'idea1izaUon) of f'urrt'her 'explan:at,i,on CIf phen1omena from <the Marxist IpOint od' VIiew.
A:s1suming the above statemenlts, 1Jheautlhorr t['ies to charalCterize the phenomellOlll of fQ[k iI'el1ilgi1oUJs'l1es
IU'Sitrllg
s
seven paiI'armelters lbalsed on :Leigal[y valid cltiteT!ia
and coeifk,ientes
reS'pectively: g,enenal reIatibn to the beli:ef, T'elig1ioUJs/ideology,
knowLedge, experience, pcracUoes, loommunity amd mornality.
This ,article lis a s'tartirug-poiiltllt of fUil'theT sltudies. The aultholT hopes 1;h,at j,t
served at least partially the aums given in a theoretical/introdudion.
In
1