http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1633.pdf
Media
Part of Koncepcje etniczności w amerykańskich studiach etnicznych/ LUD 1979 t.63
- extracted text
-
I. S T U D I A, R O Z P R A W Y
Lud, t. 63, 1979
ALEKSANDER POSERN-ZIELIŃSKI
KONCEPCJE
ETNICZNOŚCI W AMERYKAŃSKICH
ETNICZNYCH
STUDIACH
Jednym z podstawowych pojęć współczesnych amerykańskich studiów etnicznych jest etniczność (ethnicity) 1. W ostatnim dziesięcioleciu określenie to zrobiło ogromną karierę, zdobywając popularność nie
tylko na gruncie nauk społecznych, ale także utrwalając się w słownictwie politycznym i języku amerykańskich mass media 2. Termin ten
znalazł zastcsowanie w interpretacji wszystkich niemal zjawisk etnicznych i rasowych występujących w całym 200-letnim okresie formowania się amerykańskiego narodu. Posługują się nim zarówno socjologowie, jak i antropologowie, którzy włączają kategorię etniczności do teorii takich procesów, jak asymilacja, integracja czy akulturacja (Posern-Zieliński 1977 a). Do swego słownictwa fachowego wprowadzili
"etniczność" także historycy prowadzący studia nad dziejami imigracji
do USA i rolą czynnika etnicznego (ethnic factor) w kształtowaniu się
amerykańskiej cywilizacji. W ramach tych, i szeregu innych jeszcze,
l Nie wydaje
się trafną 'Propozycją tłumaczenie terminu ethnicity
jako "etnicyzm". To ostatnie określenie mogloby jedynie odpowiadać z Igrubslza tzw. ruchowi etnicZ!l1ogoodl'Odzenia (ethnicity
mO'IJement, revivaL). Obejmowałoby zartem,
podobnie j.ak wszystkie inne "izmy", 'pewien nurt intelektualny odwołujący się do
etnicznych sentj'lmentów, n,ie zaś ,cechę lub zbiór cech dystynktywny'ch,
umożliwiających klasyfikację j,cdnostek i grup wg. etnicznyc'h I"odowodów i specyfiki
kulturowej.
2 P,o 'raz pierws'zy ienmin
ten zootał 'użyty w 1953 r., choć jes'Zlcze w Jatach
60-ty'ch 'n,j,ezysk'ał ,aprobaty i z tej racj.i ,nie ;z,na1azł ię w czołowych a.m'erykańskich słownikaich. Sy,tJua.cja ZJmieniła się dQpiero ll1a progu lat 70-ty,ch, kd,erly to
nowy teI'min 'wpI"owad2Jony zOIstał "oficj.alnie" do zasobu leksykalnego
języka
angielskiego (Glazer and Moynihan 1975, s. 1).
1*
4
AiLEKSAiNDER
POSBR:N -ZI,ELINSKI
dyscypLin lDiadiaiwano"etniC'znoścli" cora:z 'to inJneznac~en:ia, co ,w dużej mierze utrudnia interdyscyplinarną
dyskusję i koordynację badań
w zakresie studiów etnicznych. W rezultacie
poszczególni
badacze
wprowadzali często własne, robocze, a więc różniące się od siebie, definicje "etniczności". Większosć jednak stosuje ten termin, kierując się
g~ównie intuicją i nie dociekając głębiej istoty analizowanego zjawiska.
Dogodnym punktem wyjścia do szerszego omówienia kontrowersyjnych problemów związanych z definicją "etniczności" mogą być załozenia programowe oraz treść młodego czasopisma naukowego poświęconego wyłącznie problemom etnicznym. Pierwszy tom tego pisma (kwar.alnika), zatytułowanego "Ethnicity", opublikowany został w Nowym
Yorku w 1974 r.3. Jego komitet redakcyjny, z tej miary specjalistą na
c2'ele co Andrew M.Greeley, sprecyzował
na wstępie cele, zadania
l podstawowe
zainteresowania nowego periodyku. l tak, ma on być
"skoncentrowany
na (zjawiskach)
utrzymywania
się różnorodności
wśród ludzkich grup w zindustrializowanym
i industrializującym
się
świecie oraz ułatwiać zrozumienie (procesów), w jakich poszczególne
grupy oddziaływują na siebie w ramach społeczeństwa. Pismo jest zainteresowane etniczną różnorodnością i integracją gdziekolwiek na świecie (zjawiska) te mogłyby być obserwowane i studiowane" (Greeley
lH74, s. Ill).
Z konstatacji tej wynika wyraźnie, że etniczność to nie tylko zagadnienia stosunków interetnicznych,
ale także badania nad specyfiką etniczną poszczególnych grup oraz nad utrzymywaniem się etnicznych odrębności, określających pluralizm kulturowy wielu współczesnych społeczeństw, w tym także społeczeństwa Stanów Zjednoczonych.
Nowy problem pojawia się jednak znów, gdy spróbujemy ściślej okreśEć, co redakcja "Ethnicity" rozumie pod pojęciem "etnicznej różnorodności" (ethnic diversity). Wg Greeleya czynnik ten można bowiem
sprowadzić do takiego układu zróżnicowań grup społecznych, który
nie byłby redukowany ani do struktury demograficznej, czy też podziałów klasowo-zawodowych, a opierałby się na różnicach wynikających z odmienności ras, religii, narodowości, języków ojczystych i nawet
terytorium zamieszkiwania.
Ta robocza deskryptywna definicja etniczności zdaje się odpowiadać
naj nowszym tendencjom studiów etnicznych w USA, obejmujących
grupy powstałe w oparciu o odmienność rasy, pochodzenia narodowego (national origin) i religii, czy też o jakąkolwiek kombinację tych
cech (Gordon 1970, s. 27).
3 W
po1skiiJm piŚimienlIlilciwi,e kWa'I1taJJnik "Etlhini'oity" Qmow~olIlY lJOistał prz,ez
'G. Babińskiiego na la.maldh "Pr2leglądiU Bo1onlij[];ego" (t. 2: 1976, z. 1, s. 191 - 193),
Koncepcje
etniczności
w amerykańskich
studiach
etnicznych
5
W pluralistycznym społeczeństwie amerykańskim grupy takie, jak
wymienione wyżej, znajdują się w procesie ciągłych zmian społecznych,
kulturowych, ekonomicznych i politycznych. Z jednej strony podlegaj~! one asymilacji i akulturacji, integrują się stopniowo z host society
i wspartą na anglosaskich tradycjach cywilizacją amerykańską, z drugiej jednak - zachowują wciąż pewne cechy swej identyczności etnicznej i odrębności kulturowej, które czynią z przedstawicieli tych grup
tzw. etników, a więc ludzi cechujących się inną etnicznością aniżeli
przedstawiciele tzw. głównego nurtu społeczeństwa amerykańskiego 4.
Badając te grupy zauważono, że niektóre zachowania i reakcje ich
członków są w dużej mierze uwarunkowane przez dziedzictwo kulturowe wniesione przez poszczególne grupy i zbiorowości do Ameryki.
To dziedzictwo kulturowe i oparta na nim tradycja etniczna zdaje się
stanowić klucz do określenia i:stoty etniczności. Na ten aspekt trafnie
zwrócili uwagę A. M. Greeley i W. C. McCready (1975, s. 209 - 235),
którzy zastanawiali się nad rzeczywistą rolą czynnika spuścizny kulturowej w dzisiejszych zachowaniach i ideałach amerykańskich etników. Wychodząc od analizy etnograficznych materiałów, które charakteryzowały niektóre cechy kultury ludowej mieszkańców południowych
Włoch, Sycylii oraz Irlandii, sformułowali oni szereg hipotez odnośnie prawdopodobieństwa kontynuacji pewnych wywiedzionych z Europy wzorów zachowań i upodobań:. w środowiskach etnicznych ukształtowanych już w wyniku imigracji do Stanów Zjednoczonych. Badacze
ci, posługując się metodą tzw. badań międzykulturowych,
stwierdzili,
że większość założonych hipotetycznie przewidywań na temat trwałości występowania niektórych wzorów zachowań i preferencji kulturowo-osobowościowych, sformułowanych w oparciu a znajomość cech
charakteru narodowego i kultury grup europejskich, w pełni potwierdziła analiza materiału północnoamerykańskiego.
Studium to zwróciło
zatem uwagę 1) na konieczność głębszego zainteresowania się badaczy
charakterystyką kulturową krajów i regionów pochodzenia poszczególnych zbiorowości w dobie ich emigracji; 2) uświadomiło specjalistom
od zagadnień etnicznych, że samo studiowanie etnicznych zachowań
zgodnie z_tradycją mocno zakorzenionego nadal behawioryzmu nie może dać wyjaśnień w pełni wystarczających dla zrozumienia trwałości
etnicznego pluralizmu w USA.
Etniczność jako podstawa tego pluralizmu nie składa się wyłączni~
4 O sk,a'1i Z-IóźnioO'W-aJldaetniJoZlI1egio,<i Iproblemie
e<t1l1iczJnośd świadczyć
mogą
dane ~iJcllbowe. I rLaJk'Ilip. w if. 1970 pomad 75 mm. Ameryka/nów
o:kreśldło SJiebiie
jako "et.ników", choć ty.1ko 11 m~:n. osób iZ <tej liJczby wrodziło się pOlla gnalTIkaJmi
St,anów Zjedinocz'onydh (BerJl>a'l"d 1972, s. 4).
6
AiLEKSA'NDER POSERN -ZIELIŃSKI
z samych zachowań klasyfikowanych jako etniczne, a więc odbiegają!cych od amerykańskiego standardu anglosaskiej cywilizacji. Jest bowiem właściwością opartą na dialektycznym splocie pewnych elementów świadomości społecznej (tradycji etnicznej, wiedzy historycznej,
symboliki narodowej, upodobań, opinii, postaw) z zachowaniami przez
t<.~ świadomość warunkowanymi.
Te zachowania etniczne są w tym
znaczeniu jedynie przejawami zewnętrznymi etniczności. Jedne z nich
obejmują działania świadomie podejmowane dla wyrażenia swej odrębności (np. uczestnictwo w paradzie Pułaskiego na 5-tej Alei w Nowym Jorku) i można je tu określić jako elementy subiektywnego zaangażowania. Inne zachowania, niezależne od autorefleksji jednostki,
mogą być również klasyfikowane jako etniczne (np. stosunki między
poszczególnymi członkami rodziny) ze względu na utrwalony w danym
środowisku wzór kulturowy. Mamy więc tu do czynienia z elementami
<lbiektywnego li warunkowania.
Przegląd literatury z lat 60 i 70-tych na temat etnicznych grup oraz
stosunków interetnicznych daje pewne pojęcie o sposobie definiowania
etniczności w amerykańskich naukach społecznych. Ukazuje również
narastanie wśród coraz większej liczby badaczy przekonania, że bez
dalszej dyskusji nad tym zagadnieniem nie będzie można ani efektywnie rozwijać teorii polietnicznego społeczeństwa kulturowego pluralizmu, ani też włączyć się do opracowania strategii przyszłej polityki etnicznej.
Na temat dotychczasowych sposobów posługiwania się terminem
etniczności najbardziej krytycznie wypowiedział się profesor nauk politycznych - Harold R. Isaacs (1974, s. 15 - 17), określając ethnicity
pko swego rodzaju "bałwana ze śniegu", którego krótki żywot w rzeczywistości uniemożliwia poddanie go naukowej obserwacji i wiwisekcji
W stwierdzeniu tym, nie pozbawionym gorzkiej ironii, kryje się jednak sporo przesady, a także nie docenianie trwałości czynnika etnicznego w amerykańskiej historii. Nie mniej znamienne jest, że wieloznaczność terminu "etniczność" nie stanowi wyłącznie jego specyfiki,
lecz należy do zjawisk permanentnie występujących na gruncie współczesnych studiów etnicznych. Podobna nieostrość towarzyszy przecież
takim pojęciom zaczerpniętym ze słownika nauk społecznych, jak "plemię", "rasa", "klan", "narodowość" czy "grupa etniczna", mimo że posiadają one od dawna ugruntowane miejsce w teorii antropologii kulturowej i socjologii. Sytuacja jest więc trudna, choć na pewno nie beznadziejna.
Drogę wyjścia z tego impasu starał się znależć badacz kanadyjski
- W. L Isajiw (1974), który podjął się analizy dotychczasowych definicji "etniczności", uważając, że w ten sposób będzie można wyodręb-
Koncepcje etnźczności w amerykańskich
stUdiach etnicznych
7
mc najbardziej uniwersalne jej cechy, a tym samym - rozwiązać problem wieloznaczności tego terminu. Niestety, prawie WiSzystkie definicje zostały przez niego nie właściwie dobrane, co pozbawiło większej wartości końcowe wnioski jego rozważań. Isajiw niefortunnie bowiem zajął się analizą definicji grupy etnicznej, a nie samej etniczności. To poważne nieporozumienie stanowiło jednak nie tylko skutek indywidualnych zapatrywań tego badacza, ale przede wszystkim było wyrazem
głęboko tkwiącej w nauce amerykańskiej tendencji do traktowania etniczności jako synonimu grupy czy zbiorowości etnicznej, posiadającej
odrębny etos kulturowy bądź też charakterystyczny tylko dla siebie folk'Way oraz wspólny sens swojskości (peoplehood) (Gordon 1970, s. 28).
Koncepcja utożsamienia etniczności z grupą jest nie do przyjęcia
z tego głównie powodu, że ignoruje ona subiektywistyczne parametry
etnicznej identyfikacji, koncentrując się jedynie na aspektach uwypuklających istnienie odrębnych zespołów etnicznych.
Satysfakcjonująca definicja etniczności winna uwzględniać oba te aspekty łącznie,
ukazując związek uwarunkowanych etnicznie zachowań z ich kulturowymi wzorami i symboliką wywiedzioną z dziedzictwa kulturowego.
Tak rozumiana etniczność przejawiać się będzie nie tylko poprzez formy
zorganizowanego życia poszczególnych wspólnot etnicznych (np. przez
przynależność do etnicznej parafii), lecz również w formach trudno dostępnych dla zewnętrznego obserwatora, np. w okazjonalnych aktach
-,olidarności etnicznej, w specyfice zainteresowań kulturalnych, czy formach psychologicznej łączności z kręgiem osób o podobnym rodowodzie.
Na obiektywny, a zarazem !Subiektywny wymiar etniczności zwróciła również uwagę w 1973 r. re.dak'cja "American Heritage Dictionary",
w którym opublikowano definicję etniczności uwzględniającą już oba
te aspekty. Etniczność w jej ujęciu jest z jednej strony dumą etniczną
(ethnic pride), a więc samoidentyfikacją
opartą na świadomości swego
własnego rodowodu narodowego i kulturowego, z drugiej zaś jest star..em przynależności do określonej grupy etnicznej, akcentowanym przede wszystkim poprzez zachowania, np. kultywowanie tradycji obrzędowych w okresie Bożego Narodzenia (Glazer and Moynihan 1975, s. 1).
Należy tu także zwrócić uwagę na fakt,że etniczność może również
określać pewne sfery psychiki człowieka, będące poza jego kontrolą, co
ujawnia się częs lo w reakcjach determinowanych
przez odmienność
przebiegu socjaiizacji w etnicznej rodzinie. Ta specyfika etnicznego
podłoża, z jakiego wywodzą się przedstawiciele poszczególnych grup,
określa ;pr:cecież ich "etniczny charakter" analogicznie do sposobu w
jaki podłoże historyczne i dziedzictwo kulturowe kształtuje wspólnotę
cech narodowych zwanych potocznie charakterem narodowym. Ten "et-
8
AiLEKSA!NDER PiQSERN-ZIELIŃSKI
niczny charakter"
stanowi w warunkach
amerykańskich
jeden z istotnych składników
etniczności, widocznych np. w odmienności zachowań,
w preferencjach
zawodowych, sportowych
czy zabawowych,
w wartościach przypisywanych
materialnym
i 'Pozamaterialnym
wyznacznikom
stabilizacji,
w reakcjach
psychicznych,
etc. (Greeley 1975, s. 50; Suchman 1964, s. 319).
Dyskusję
nad definicją etniczności
utrudnia
dodatkowo
fakt, że
uczestniczą w niej zarówno ci badacze, którzy do budowy swych konstrukcji
teoretycznych
wykorzystują
amerykański
materiał
empiryczny, jak i ci, którzy opierają się na całkowicie odmiennych realiach etnicznych
trzeciego
świata. Poszukiwanie
jednej, uniwersalnej
definicji, adekwatnej
wobec każdej sytuacji historycznej
i geograficznej,
wydaje 'się zabiegiem skazanym z góry na niepowodzenie.
Stany Zjednoczone i naród amerykański
znajdują się obecnie na innym etapie formowania swej etnicznej
jedności aniżeli nowe państwa i narody Azji
czy Afryki. Całkowicie odmienne były również drogi ich historycznego
rozwoju, w wyniku czego ukształtowała
się pluralistyczna
struktura
etniczna USA (West 1972, s. 487 - 495). Zapominanie
o odmienności procesów narodotwórczych
na poszczególnych
obszarach jest po prostu ignorowaniem
czynnika historycznego
i kontekstu
kulturowego.
Bez ich
uwzględnienia
nie można zaś określić, czym w istocie rzeczy jest et nic zność, w jaki sposób się ona przejawia i jaką pełni funkcję w określonych warunkach
społecznych, kulturowych,
religijnych,
rasowych i politycznych.
Nie stosując takiej strategii postępowania,
grozić nam zawsze będzie niebezpieczeństwo
utraty
zdolności rozróżniania
etniczności
ukształtowanej
przez transoceaniczną
migrację wielkich rzesz ludzkich
w poszukiwaniu
lepszych warunków
życia (przypadek
USA, Kanady,
Nowej Zelandii czy Australii)
od etniczności zdominowanych
politycznie grup plemiennych
w Nigerii, czy też od walczących o swe prawa do
kulturowego samostanowienia
i politycznej autonomii Basków, czy wreszcie od etnicznoś'Ci cypryjskich
Greków i Palestyńczyków
pozbawionych
siłą swych ojczystych ziem. Rozumiał to doskonale R. Kolm (1971 a, s. 8),
znany badacz polskiego pochodzenia, specjalizujący
się w zagadnieniach
etnicznych.
Określił on bowiem interesujące
nas tu zjawisko, związane z procesem imigracji,
mianem "etniczności
Nowego Świata" (New
World ethnicity), pojmując
ją jako efekt transplantacji
"narodowych
grup kulturowych
Starego Świata" na grunt amerykański,
na którym
uzyskały one dopiero status grup etnicznych.
Powracając
jednak do zasadniczego nurtu naszych rozważań, oscylującego wokół dyskusji na temat sposobów wyjaśniania
treści etniczności w warunkach
amerykańskich,
można stwierdzić,
że nie rozwiązuje tej kwestii ani teoria odwołująca isię do starej idei Blut und Bo-
Koncepcje
etniczności
w amerykańskich
studiach
etnicznych
9-'
den., weberowskiej
koncepcji
Ethnische
VerwandschajtsgefUhle
(1961.
s. 305 - 309), ani też do amerykańskich
propozycji
ostatnich
lat, posługujących się koncepcjami
"podstawowej
i:dentyfika'cji grupowej",
"wrodzonych cech ludzkiej
psychiki",
czy też "kompleksu
chłopskich
migracji do industrialnych
metropolii".
Często odnosi się wrażenie,
że im
bardziej rozwijają
się studia etniczne, tym trudniej
można się poruszać
w gąszczu krzyżujących
się wzajemnie
definicji i teorii. Stąd wśród szeregu badaczy rodzi się naturalny
sprzeciw przeciwko
wszelkim
dywagacjom na ten temat.
W zamian albo milcząco przyjmuje
się jedną
z istniejących
już koncepcji,
albo też konstruuje
się czysto robocze definicje etniczncści
na użytek konkretnej
pracy. Tak postąpił np. L. F.
Tomasi (nd, s. 30), określając
etniczność
jako "różnorodność
amerykańskiego społe::zeństwa
wywołaną
przez imigrację
białych
grup etnicznych z Europy do Ameryki
w okresie między 1820 a 1920 r. i ich stosunkami
z całym społeczeństwem".
W tym wąskim,
pragmatycznym
ujęciu etniczność
została sprowadzona
do pewnych,
w dalszym
ciągu
n.iezbyt precyzyjnie
określonych,
cech (różnorodność
i stosunki in'teretniczne) jednej tylko kategorii amerykańskich
grup etnicznych.
Tego typu definicje
z reguły niewiele
wnoszą do ogólnych
rozważań nad etnicznością.
Dlatego też pominiemy
je w naszym przeglądzie
koncepcji
teoretycznych,
zwracając
jedynie
uwagę na te próby, których celem było uchwycenie
istotnych
cech etniczności.
Najogólniej
T2'ecz rozpatrując,
interesujące
nas definicje
sprowadzają
etniczność
do
następujących,
pięciu sposobów jej 'pojmowania
jako: 1) grupy etnicznej,
2) identycznoś'Ci
grupowej,
3) zachowań
członków
grup
etnicznych,
4) 'Sentymentów
etnicznych
oraz 5) etnicznie
uwarunkowanych
norm,
wartości i wzorów życia, a więc wszystkich
tych cech, które współtworzą
specyfikę kulturową
etosu danej grupy w warunkach
pluralistycznego
społeczeńs'twa.
Jak już wyżej wspomniałem,
najczęściej
pojęcie etniczności
łączy
się z grupą etniczną
obcego pochodzenia,
która mimo swego oderwania od ojczystych
terenów
nadal utrzymuje
własną
odrębność
w nowym środcwisku
społeczno-etnicznym.
Inaczej mówiąc, stawia się znak
równości między etnicznością
a grupą, rozpoznawalną
zwykle w nowym
społeczeństwie
na podstawie
różniących
ją cech kulturowych,
religijnych, rasowych
i językowych.
Wspomniany
już Isajiw, analizując
cechy etniczności,
a więc w myśl jego koncepcji
cechy dystynktywne grup etnicznych,
stwierdził,
że do najczęściej
wskazywanych
elementów określających
grupę etniczną należą: wspólne pochodzenie,
podobieństwa
kulturowe,
wspólnota
wyznaniowa,
rasowa
indentyczność
i ten sam język. Na tej podstawie
podjął się konstrukcji
własnej definicji etniczności,
którą sformułował
w następujący
sposób:' "etniczność
10
'ALEKSANDER POSBRJN -ZIELIŃSKI
możemy definiować jako grupę lub kategorię osób posiadających wspólne genealogiczne pochodzenie i wspólne treści kulturowe, posiadających świadomość swojskości oraz połączonych więzami stosunków społ€cznych typu wspólnoty, która ukształtowana jest na imigracyjnym
podłożu i posiada raczej status mniejszości, aniżeli większości w ramach szerszego systemu społecznego" (Isajiw 1974, s. 118).
Definicja ta w niczym istotnym nie odbiega od wielu współczesnych
definicji grupy etnicznej znanych z podręczników socjologii i antropolegii (Sadowski 1973, s. 177 - 184). Z jednej strony kładzie ona nacisk
na obiektywne czynniki historyczno-społeczne i kulturowe, kształtujące faktyczną odrębność grupy, z drugiej zaś - podkreśla także znaczenie ukształtowanego przez te czynniki subiektywnego poczucia wzajemnej łączności i odrębności względem otoczenia. Wprawdzie pośrednio
można się domyślić, w jakich to cechach stanowiących podstawę funkcjonowania grupy dostrzegł autor piętno etniczności, to jednak wskutek wyraźnego uwypuklenia roli pierwotnych więzi społecznych (Gemeinschaft-type
of relations) osłabił on praktycznie użyteczność swej definicji dla analizy nie tylko zjawisk etniczności, ale i etnicznego zróżnicowania mieszkańców Stanów Zjednoczonych czy Kanady.
Wg definicji Isajiwa, warunkiem konieczym wystąpienia et niczności jest przecież grupa etniczna, która przybiera kształt wspólnoty etnicznej i to nie w sensie wspólnoty więzów "duchowych", ale wspólnoty obiektywnych więzów społecznych.
Poza tą wspólnotą nie ma
więc etniczności ani w sensie oceny zachowań i świadomości jednostek
o imigracyjnej biografii, lecz odizolowanych od swych grup pierwotnych, ani też w sensie kwalifikacji działań Amerykanów etnicznego pochodzenia, którzy nie są już zintegrowani z etnicznymi społecznościami swych ojców i dziadów. A zatem koncepcja etniczności Isajiwa byłaby przydatna w analizie np. etnicznego getta amerykańskich miast
doby wielkiego kryzysu czy współczesnych dzielnic nędzy okupowanych przez mniejszości "kolorowe" i latynoskie. Natomiast byłaby już
ona bezużyteczna dla studiów nad etnicznością trzeciej i dalszej generacji etników, nie wchodzących często w skład etnicznych wspólnot,
lecz zintegrowanych w dużym stopniu z amerykańskim otoczeniem, czyli z tzw. host society. Z tego choćby względu takie stanowisko jest nie
Gn przyjęcia. W jaki bowiem sposób wyjaśnić utrzymywanie się pluralistycznego charakteru
amerykańskiego ,społeczeństwa czy zjawiska
określanego mianem renesansu etnicznego, które przyczyniają się do
wzrostu zainteresowań etnicznymi genealogiami i treściami kulturowymi wśród ludzi uważanych od dawna za "przeciętnych " Amerykanów?
Większość grup etnicznych uformowanych w Stanach
Zjednoczo;nych na fali tzw. nowej imigracji (głównie grup wschodnio-, południo-
Koncepcje
etniczności
w amerykańskich
studiach
etnicznych
11
wo- i środkowoeuropejskich, a zatem także i Polonii) nie stanowi lUZ
dziś w żadnym wypadku grup społecznych w skali ogólnokrajowej. Tworzą one agregaty jednostek, organizacji etnicznych, wspólnot sąsiedzkich, rodzin etnicznych, parafii itp., których heterogeniczność potęguje
ponadto zróżnicowanie społeczne, odmienny stopień asymilacji i integracji poszczególnych generacji oraz odmienne koleje losów imigracyjnych itp. W skład tego agregatu wchodzą zarówno imigranci, jak i ich
potomkowie zazwyczaj jeszcze mocno związani z kulturą kraju pochodzenia, a także liczna kategoria osób o etnicznym rodowodzie, wyrażająca w różnych formach sympatię dla kultury kraju swych przodków
(Lepkowski 1976, s. 162 - 170).
Tak różnorodny skład tych etnicznych agregatów nie upoważnia w
najmniejszej mierze do traktowania ich łącznie jako grupy społecznej
wyodrębnionej z amerykańskiej rzeczywistości. O przynależności do tej
specyficznej kategorii etnicznej decyduje bowiem tylko pewne minimum cech kwalifikujących, związanych z etnicznością (Plax 1974, s. 299).
Należy do nich wspólnota dziedzictwa kulturowego i podzielanie przez
członków tego agregatu niektórych wspólnych wartości kulturowych,
a także zachowanie przez nich świadomości swego pochodzenia (paluch
1976, s. 23).
Mamy więc tu do czynienia z pewną etniczną "wspólnotą kulturową"(Łepkowski 1976, s. 174) całkowicie nowego typu, której w żaden
sposób nie można sprowadzać do kategorii grupy społecznej, choć w poszczególnych przypadkach takie grupy w jej skład wchodzić mogą. Stąd
też bardziej uzasadnione z teoretycznego punktu widzenia wydaje się
operowanie terminem "zbiorowość etniczna", który również na gruncie polskich badań nad Polonią zyskuje sobie stopniowo coraz większą
popularność i uznanie (Stan...
1976, s. 13; Posern-Zieliński 1977 a,
s. 218 - 219; Kubiak 1975, s. 35). Jeśli jednak pojęcie to zastępowane jest
często tradycyjnymi terminami w rodzaju grupa etniczna czy wspólnota etniczna (ethnic community), to tym ostatnim należy przypisywać
nie tyle znaczenie socjologiczne, co kulturologiczne, przyjmując że wyrażają w sposób metaforyczny wspólnotę cech, a więc typ etniczności
konstytujący daną zbiorowość.
Powracając do naszej dyskusji nad definicją Isajiwa, zwróćmy uwagę na dwa, szczególnie - naszym zdaniem - ważne jej aspekty. Cho·dzi tu o wspólne pochodzenie, a raczej - mówiąc bardziej precyzyjnie
- o przeświadczenie o takowym pochodzeniu oraz o wspólnotę pewnych cech kulturowych. Zarówno czynnik religijny, jak i rasowy, nie
wydają się nam najważniejsze, gdyż zawsze sprowadzić je można do
-cech kulturowych. Posłużmy się tu przykładem amerykańskich Murzynów. Ich czerń skóry i pewien syndrom cech morfologicznych nie ma
12
AiLEKSA'NDER POSERJN -,ZIELIŃSKI
~rzecież bezpośredniego związku ze świadomością murzyńskiej odrębności i odmiennością zachowań czarnych Amerykanów. Odrzucając rasi,stowskie przesądy musimy zatem przyjąć, że różnice antropologiczne są
jedynie trwałymi cechami
biologicznymi,
wykorzystanymi jako zewnętrzne symbole historycznej i kulturowej odrębności, którą ukształtowały zarówno tragiczne dzieje niewolniczego losu przodków tych ludzi, jak i ich afrykańskie pochodzenie. Czarny kolor skóry stał się wyznacznikiem odrębności społecznej i kulturowej w "białej" Ameryce.
Ta sama cecha w "czarnej" Afryce jest już przez brak kontrastu prawie niezauważalna. O odrębności poszczególnych grup decydują tam bowiem inne symbole zewnętrznej identyfikacji etnicznej, społecznej i kulturowej (np. tatuażl, skaryfikacja, typ fryzury, język, budowa ciała,
ubiór itp.) (Glazer and Moynihan 1970, s. XXXIX - XL).
Symbole te służą jako znaki rozpoznawcze, stanowią zewnętrzną ekspresję odmienności, są więc wyrazem tzw. "podstawowej identyczności
grupowej" (basic group identity) jak określił to H. Isaacs (1974,
s. 17 - 28). Badacz ten uważał, sprowadzając praktycznie etniczność do
zjawiska podstawowej identyczności grupowej, że cechę tę nabywa się
\"l
procesie socjalizacji dziecka w określonym środowisku posiadającym
własne tradycje, specyficzne wzory, normy i wartości. A więc i ta definicja etniczności stanowi w gruncie rzeczy koncepcję grupy etnicznej o wyra żnie zarysowanych cechach dystynktywnych, której przypisuje się kształtowanie świadomości pochodzenia i określanie "etnicznego charakteru" swych członków. Nie mieszczą się w niej również te
zjawiska etniczności, które przypisujemy ludziom dość lużno związanym ze społecznościami imigrantów i ich etnicznie aktywnych potomków.
Wprawdzie Isaacs wprowadził również koncepcję "wielokrotnej identyczności", aby przy jej pomocy wyjaśnić etniczność tych Amerykanów,
którzy - mimo wysokiego stopnia asymilacji i akulturacji - zachowali pewne sentymenty do kraju i kultury przodków, propozycja ta dla
naszych rozważań jest jednak niezbyt przydatna~ Należy bowiem wątpić w to, aby świadomość pochodzenia i pewne sentymenty czy zainteresowania kulturowe, skierowane w stronę dziedzictwa kraju pochodzenia, stanowiły w warunkach amerykańskich wystarczającą podstawę dla powstania "podstawowej identyczności". Koncepcja ta może znaleźć zastosowanie w analizie społeczności imigracyjnych, pierwszopo-'
koleniowych czy też etnicznych grup rasowo-kulturowych,
takich jak
Murzyni lub Indianie. Niewielkie jest jednak jej zastosowanie w badaniach białych etników europejskiego pochodzenia. Ludzie ci uważani są
przecież za Amerykanów i sami identyfikują
się przede wszystkim
z tym krajem, społeczeństwem, narodem i cywilizacją, w której uro":
Konc'epcje
etniczności
w amerykańskich
studiach
etnicznych
13
dzili się, wyrośli i związali swe losy. Jaki bowiem: związek z podstawową identycznością grupową może mieć wakacyjny wyjazd do kraju
przodków, zamiłowanie do tańca ludowego, wyrażone w przynależności do studenckiego zespołu folklorystycznego, picie barwionego na zielono piwa w dniu św. Patryka przez Amerykanów irlandzkiego pochodzenia czy też głosowanie na takich kandydatów , których nazwiska
wskazują na podobne do wyborców parantele genealogiczne.
Kolejną z kilku możliwych do przyjęcia definicji etniczności jest
ta, która sprowadza etniczność do zachowań warunkowanych etniczną
tradycją rodzinną, czy kulturową środowiska, w którym dana jednostka dorastała (Plax 1974, s. 314 - 315). Propozycja ta, pozornie trafiająca do przekommia, przy bliższej analizie wzbudza jednak również uzasadnione za~trzeżenia. Przede wszystkim nalezy zadać sobie pytanie,
czy sprowadzenie etniczności tylko do zachowań nie zawęża zbytnio
pola obserwacji. Nowsze badania zdają się takiej propozycji przeczyć,
ukazując świat wewnętrznych przeżyć etnika, często dość luźno związany z obserwowanymi zachowaniami, a mimo to ukierunkowany
Vi stronę etnicznych zainteresowań
czy sentymentów. Ponadto nie zawsze wiadomo, które zachowania członków zbiorowości etnicznych uznać
należy za etnicznie uwarunkowane oraz czy sam fakt, że podmiotem
danego typu działalności są etnicy upoważnia postronnego obserwatora
do orzekania o etnicznym charakterze tych przedsięwzięć.
Krytycy koncepcji sprowadzającej etniczność do zachowań stali się
rzecznikami poglądu głoszącego konieczność rozpatrywania etniczności
jako pewnej specyficznej kategorii poczucia etnicznego (ethnic feelings),
przejawiającego się nie tylko w zachowaniu etników, ale przede wszystkim w ich sentymentach, upodobaniach, wrażliwości - słowem w świadomości i osobowości. W tej grupie definicji punkt ciężkości został wyrażnie przesunięty ze sfery zachowań na płaszczyznę psychologiczną.
Koncepcję tego typu wysunął już w 1954 r. (s. 161 - 164) N. Glazer,
póżniejszy współautor słynnej książki Beyond the Melting Pot, który
scharakteryzował etniczność jako pewien rodzaj etnicznej świadomości,
składającej się po części z "nostalgii", po części z "ideologii" etnicznej.
Podobnego zdania był również wspomniany już uprzednio M. Plax (1972,
s. 99 - 104; 1974, s. 304), który uważał, że etniczność jako "poczucie"
okazuje się czymś, co angażuje świadomość, czyniąc ją wrażliwą na nazwę grupy etnicznej, z którą dana jednostka wraz z podobnymi jej
osobnikami identyfikuje się.
Odnotujmy tu również ciekawą definicję zaproponowaną przez wybitnego badacza językowych i kulturowych
problemów
etniczności,
J. Fishmana (1966, s. 402), który pisał, że "etniczność określa się jako konstelację pierwotnych wrażliwości, sentymentów i uczuciowych
.ALElKSANDER
14
POSERN -,zIELIŃSiKI
więzi". Te zaś uzewnętrzniają się od czasu do czasu w zachowaniach
zarówno świadomych, jak i nie kontrolowanych. Inny badacz problemów etnicznych - historyk imigracji, R. Vecoli (1970, s. 71) - zaproponował, aby przez etniczność rozumieć "grupową świadomość opartą o poczucie wspólnego pochodzenia". Wszystkie te definicje, choć trafiają bez wątpienia w istotne elementy etniczności, wydają się jednak
niewystarczające, głównie ze względu na ich ogólnikowość. Zwracają
one słusznie uwagę na fakt, że trzonem etniczności jest ten kompleks
przekonań, sentymentów, wartości, zinternalizowanych
wzorów, które
ukształtowane zostały przez odmienną od amerykańskiej (tj. anglosaskiej) tradycję. Zatem w tym ujęciu etniczność nie jest sprowadzona do
faktycznego uczestnictwa w grupie etnicznej, lecz traktuje się ją jako
funkcję świadomości przynależenia do kategorii osób, które posiadają pod pewnym względem 'podobn€ życimysy rodowe.
Ten ewidentny związek etniczności ze sferą świadomości sprawił,
że niektórzy badacze amerykańscy zaczęli posługiwać się pojęciem etniczności identyfikacyjnej
bądz narodowej (nationaL ethnicity:
Sandberg 1974, s. 31), w odróżnieniu od tych a'spektów etniczności, które
łączono zazwyczaj z działalnością kulturalną i dziedzictwem kulturowym etników, ich religią i językiem. W gruncie rzeczy ten typ etniczności sprowadzić można do samoidentyfikacji
i wynikających z niej
działań ,wyrażających się w przypadku Polonii w określaniu swej przynależności etnicznej jako: 1) Polak mieszkający w Ameryce, 2) amerykański obywatel polskiej narodowości, 3) polski Amerykanin (PoLish-American) czy 4) Amerykanin polskiego pochodzenia. Etniczność identyfikacyjna jest zespołem subiektywnych postaw i sądów, posiadających jednak oparcie w obiektywnych faktach 5. Należy do nich przede
wszystkim tradycja polskiego pochodzenia, zainteresowanie polską kulturą oraz to, co Kubiak (1976, s. 196) nazwał "zrozumieniem dla polskich interesów narodowych". Jakkolwiek by tę ostatnią formułę interpretować, chodzi w niej przede wszystkim o podkreślenie emocjonalnego zainteresowania sprawami kraju pochodzenia przodków w płaszc7yźnie kulturowej, politycznej czy jakiejkolwiek innej. Do wymieni.onych tu już czynników dodać jeszcze można zainteresowania, a racL"ej pewien typ solidarności wewnątrzgrupowej,
np. polonijnej, uzewnętrzniający się w staraniach o dobre imię własnej grupy.
Te dwie formy identyfikacji etnicznej tworzą ze zbiorowości etnicznej swego rodzaju "grupę interesu" (interest group) o wysokim stop5 Od 6;1;r<ll!1yteore;1;ycZlt1ej probJem
5ka (1977, s. 242).
;ten najiPelm~ej
pr'Zeo-s,tawila
lU
Dias Siemaeń-
Koncepcje
etniczności
w amerykańskich
studiach.
etnicznych
IS
niu etnicznej świadomości (Greeley 1964, s. 110). Mówiąc o dwóch for-·
mach, mam na myśli zjawiska określane jako identyfikacja rozdzielona
(Makarczyk 1976, s. 59 - 62), tj. taka, która odwołuje się zarówno do
wspólnoty narodowej kraju zamieszkiwania, jak i do wspólnoty etnicznej ze społeczeństwem kraju pochodzenia.
Na złożony charakter etniczności zwrócił uwagę w sposób szczegól-.
nie trafny R. A. Schermerhorn (1974, s. 2). Pisał on, że etniczność to
"syntetyczny termin, który odnosi się do zespołu wielu wzajemnie ze
sobą powiązanych treści i składników określających naturę każdej grupy etnicznej. Etniczność jest zatem kompozycją
wspólnych wartości,
wierzeń, norm, gustów, świadomości grupowej, wierności, podzielanych
wspomnień i pewnych ustrukturyzowanych
związków w ramach grupy
i wysiłków do zachowania grupy przez preferowaną endogamię". Choć
w przytoczonym tu cytacie silnie podkreślona jest rola grupy jako nośnika etniczności, to jednak w jednej ze swych wcześniejszych publikacji Schermerhorn (1970, s. 12) zwrócił uwagę na to, że etniczność może
występować również poza grupą etniczną, to znaczy, że może stanowić
cechę wyróżniającą konkretną zbiorowość etniczną (ethnic collectivity)
pluralistycznego społeczeństwa Stanów Zjednoczonych 6.
Takie założenie - jak już podkreślałem - znacznie lepiej odzwierciedla zróżnicowanie etniczne amerykańskiego narodu i ułatwia jego
analizę. Symptomem przejawiania się etniczności w takiej zbiorowości
jest poczucie faktycznego lub domniemanego wspólnego pochodzenia,
pnmięć o wspólnej przeszłości oraz zespolenie się wokół pewnych symboli kulturowych defined as the epitome of their peoplehood.
Symbole.mi takimi mogą stać się wzory pokrewieństwa, pewne cechy rasowe,
afiliacja religijna, język czy jakiekolwiek inne elementy względnie ich
różnorodne kombinacje.
Na ten aspekt etniczności zwraca uwagę coraz więcej badaczy, podkreślając, że etniczność analizuje się najlepiej w ramach teorii symbolicznych działań kulturowych. Identyfikacja
z etnicznymi symbolami
jest wyrazem emocjonalno-kulturowych
związków jednostki z krajem
pochodzenia przodków i jego dziedzictwem kulturowym, w którym znajduje on wartości istotne dla zachowania świadomości własnego rodowodu. Wartości te niosą właśnie symbole, w których manifestuje się
związek z dziejami i dorobkiem kultury kraju ojców oraz idea psy6 W tj'lm s31illym duchu wy;powu:adał się itaJkże A. Greeley ('1964, s. 108), \który
traMow,ał .etm:icZIl1ązbi()ł"QWOŚĆj>ako WY'l"óŻJnionąll1a podisltawie św'iadoiIDOści wspólnego po,chord~ll1ia "grupę etnic'ZJllą" '0 przejś,ciQwym charaik1er,ze między foQ,I'lmam~
ol1gaoil'izacj i .sp 01eczm'ej ty pIU Gemeinschaft
oj, GeseHschaft.
'
1
16
ALEKSANDER
POSERJN-ZIELIŃSKI
·chicznej wspólnoty z ludźmi o podobnym rodowodzie. Symbole te konstytuują więc niejako
etniczną
wspólnotę, która nie jest wspólnotą
w sensie społecznym, ale jest nią z pewnością w sensie psychicznym
(Kuczyński 1972, s. 235 - 237).
W takim właśnie kierunku zorientował swe rozważania D. R. Aronson (1976, s. 13 - 17), otwierając tom artykułów poświęconych etniczności, pt. Ethnicity in the Americas. Zaproponował on traktowanie etniczności jako "systemu etnicznych symboli", czy mówiąc inaczej specyficznego rodzaju ideologii umożliwiającej jej nosicielom wyodr~bnianie się w oparciu o wspólne wartości (ideology of value disengagement, ideology for disengagement) z całości systemu społeczno-kultuTe;wegoi politycznego. Takie ujęcie jest jednak skrajnie redukcjonistyczne, bowiem Aronson sprowadził etniczność do ideologii etnicznej związanej przede wszystkim ze zjawiskiem tzw. "ruchu etnicznego odrodzenia". Potraktował zatem jeden z ważnych przejawów etniczności za etniczność samą w sobie.
Wracając do definicji S~hermerhorna można stwierdzić, że jej walory polegają przede wszystkim na: 1) zwróceniu uwagi na historyczno-kulturowy aspekt uwarunkowań świadomości członków zbiorowości etnicznej; 2) zauważeniu, że etniczność może przejawiać się współcześnie
poprzez system symboli etnicznych, z których jedne mogą być stosowane świadomie dla podkreślenia identyczności grupowej,inne
zaś nieświadomie, bezrefleksyjnie jako skutek ciśnienia tradycji, niemożności oderwania się od dziejów swej grupy pochodzeniowej i wykształconych w jej obrębie norm i wartości.
Każda z przytoczonych wyżej definicji etniczności wydaje się zawierać częstkę prawdy, choć żadna z nich w pełni nie zadowala. U źródeł tego stanu rzeczy tkwią dwie przyczyny. Pierwszą z nich jest różnorodność ujęć badawczych i stosowanej aparatury pojęciowej, przy
pomocy której zamierzano zidentyfikować etniczność (Dashefsky 1975,
s. 10 - 17). Dla jednych są nią formy przejawiania się etnicznego zróż~
nicowania, dla innych etniczność jest odmiennością zachowań, stanowiących rezultat skumulowanych doświadczeń historycznych. Jeszcze
inni badacze uwypuklają znaczenie symboliki w procesie identyfikacji
etnicznej, rolę świadomości, uczuć i sentymentów, wreszcie etnicznych
aspektów struktury osobowości.
Drugą przyczyną różnorodności definicji etniczności jest daleko idą·ce zróżnicowanie rzeczywistości empirycznej, do której odnoszą się te
konstrukcje teoretyczne. Stąd też poszczególne definicje w istocie doty7 ZWTaca
matic
summary
processes
nato
of
'Uwa,gę K o l m {l974,
SI.
symbolic
theory,
interaction
65). Zob także A. M. Roo S e, A syste[w:)
(00. by A. M. ROls.e), Bostoll1 1962, 'SiS.3 - 19.
Human
behavior
and
sociaL
Koncepcje
etniczności
w amerykańskich
studiach
etnicznych
17
CLą odmiennych sytuacji etnicznych,
różnorodnych faz procesu asymilacyjnego (Kubiak 1975, s. 144 - 149) i odmiennych etapów akulturacji.
Nic więc dziwnego, że jedne akcentują identyczność grupową, inne
zaś kładą nacisk na zachowania, sentymenty
czy etniczną symbolikę. Jest przecież rzeczą zrozumiałą, że inny będzie charakter etniczności w środowisku niedawno osiadłych w Stanach Zjednoczonych Portorykańczyków, którzy żyją w izolowanych od świata zewnętrznego latynoskich gettach vecindades, inny zaś zamieszkałych w stanie Minnesota potomków szwedzkich, fińskich lub norweskich osadników, przybyłych przed stuleciem do Nowego Świata, a dziś silnie zintegrowanych
z host society.
Przyjmując tezę Nowaka (1976, s. 6), że struktura rzeczywistości
odzwierciedla się w strukturze teorii, która rzeczywistość tę interpretuje, stwierdzamy, że odmienność sytuacj'i poszczególnych segmentów etnicznych amerykańskiej wspólnoty narodowej wyraża się w różnorodności koncepcji etniczności, mających tę odmienność wyjaśniać. Dlatego też wydaje się, że dążenie do sprecyzowania jednej, ścisłej i pasującej do wszystkich sytuacji definicji etnicznoś'Ci jest bezcelowe, bowiem
albo będzie ona zbyt ogólnikowa, aby mogła 'być użyteczna, al'bo też
w niedoskonały sposób enumeratywna, aby mogła znaleźć zastosowanie
w każdej sytuacji.
Mimo tych zastrzeżeń spróbujmy jednak sprecyzować tu jakich elementów rzeczywistości etniczność najczęściej dotyczy i w jakich formach z reguły się objawia. Wychodząc od zawartych w tym rozdziale
l'<.Jzważańoraz odwołując się do interesujących uwag Kolma (1971, s. 59)
i Obidinskiego (1974, s. 6) możemy stwierdzić, że etniczność w konkretnych warunkach formującego się wciaż amerykańskiego narodu stanowi cechę identyfikacyjną, decydującą o etniczno-kulturowym
plurali7mie tego społeczeństwa. Cecha ta w zależności od stopnia asymilacji
i akulturacji przejawiać się może z różnorodną intensywnością poprzez
etniczną samoidentyfikację opartą na świadomości kulturowego pochodzenia oraz świadomości historycznych doświadczeń zarówno nm'odu
.i kraju pochodzenia, jak .i amerykańskich dziejów grupy czy zbiorowoś(;[ etnicznej. W procesie tej identyfikacji istotną rolę odgrywają symbole etnicznej przynależności, nawiązujące do wspólnego dla całej zbiorowości dziedzictwa kulturowego.
Obok tego zespołu czynników subiektywnej identyfikacji etniczność
przejawia się również poprzez ciążenie dziedzictwa kulturowego i tradycje grupy etnicznej na świadomość i podświadomość jednostki i to
8 Na ien temat pis'ał'em już 'szerzej w iI1ll'1ym miejsC'U (1978), ukaZlując zagadnienie oto na pI1Zykła<l':oie PQ,lQll1.ii i białych g;rup etnilCZ[lyc1h w USA.
2
uLud"
-
tOIn 63
18
AiLEKSA!NDER
FOSERiN -ZI,ELIŃ&KI
niezależnie od jej samoidentyfikacji. W ten sposób kulturowo uwarunkowane cechy osobowości, uzewnętrznione w postaci podobnych typów
reakcji, wyborów, skłonności, wartości, motywacji, zainteresowań, etc.,
układają się poprzez swą powtarzalność w rodzaj etnicznego charakteru, który jest pochodną charakteru narodowego grupy pochodzeniowej
etnika. Wreszcie etniczność przejawia się w zachowaniach będących ze\vnętrznym wyrazem zarówno działania elementów subiektywnej identyfikacji, jak i obiektywnych uwarunkowań etniczno-kulturowych. Chodzi tu o działalność wynikającą z podświadomych preferencji oraz świadome zaangażowanie się etnika w życie kulturalne, organizacyjne, polityczne, religijne swej zbiorowości, kultywowanie tradycji, udział w aktach solidarności etnicznej itp.
We wszystkich wymienionych tu trzech podstawowych przejawach
etniczności: 1) samoidentyfikacji etnicznej, 2) osobowości kulturowej
i 3) zachowaniach etnicznych, można wyraźnie dostrzec decydujące znaczenie aspektów kulturowych, wynikających ze wspólnego dziedzictwa
kulturowego, wspólnie kultywowanej tradycji oraz wspólnych losów
i doświadczeń historycznych. W zależności od etapów asymilacji i akulturacji, te poszczególne przejawy etniczności ujawniają się z różnorodną intensywnością. I tak, te definicje etniczności, które akcentują przede wszystkim rolę identyczności grupowej lub wręcz utożsamiają etniczność z istnieniem grupy etnicznej, mogą być z dobrym skutkiem stosowane tylko tam, gdzie zdecydowana większość imigrantów i ich potomków nie została jeszcze w dużym stopniu wchłonięta przez główny
nurt amerykańskiego społeczeństwa. Kompleks getta i przeciwstawieriie .swego środowiska etnicznego otaczającemu światu sprzyjają utrzymywaniu się łatwo obserwowalnych cech etniczności (odrębności), które wynikają przede wszystkim z aktualnej
sytuacji grup etnicznych
w amerykańskim społeczeństwie.
Na dalszych etapach procesu asymilacyjnego i zaawansowania akulturacyjnego sytuacja zmienia się zasadniczo. Instytucje etniczne tracą
wpływy i popularność, wpływ środowiska rodzinnego ulega ograniczeniu
i nie jest już tak decydujący jak w pierwszej czy drugiej generacji,
a terytorialna zwartość grupy rozmywa się wraz ze wzrastającym stopniem mobilności społecznej. W takiej sytuacji na miejscu grupy pojawia
się agregat jednostek - amorficzna zbiorowość rozpoznawalna jedynie
poprzez system etnicznych symboli, rudymentarnych etnicznych zachowań, sentymentów opartych na tradycji historycznej i świadomości
wspólnego pochodzenia. Etniczność staje się coraz bardziej nieuchwytna, coraz trudniejsza do zbadania i interpretacji. Jest bowiem w tym
przypadku wynikiem nie tyle bieżącej, ile przede wszystkim historycznej sytuacji członków zbiorowości.
Koncepcje
etniczności
w amerykańskich
studiach
19
etnicznych
Na to ważne rozróżnienie
zwrócili w nieco odmienny sposób uwagę
.T. Fishman i V. C. Nahirny (1966, s. 96), wprowadzający
pojęcia etniczności mniejszościowej
(minor ethnicity) i etniczności marginalnej
(marginal ethnicity). Pierwsze określenie oznaczać ma taką sytuację, w którEj imigranci
w pełni zachowali
swą odrębność
językowo-kulturową.
A zatem należy ją odnieść głównie do pierwszej i częściowo drugiej gem'racji etników,
które formują
grupy etniczne,
charakteryzujące
się
swoistymi cechami kulturowymi
decydującymi
o typie reprezentowanej
przez nich etniczności. Przy tak zawężonym rozumieniu etniczności wieh badaczy
zajmujących
się problematyką
środowisk
imigracyjnych
\\7 USA nie rozróżniało
wyrażnie samej grupy etnicznej od reprezentowanej przez nią etniczności i w związku z tym wykazywało nawet skłonność do traktowania
tych pojęć synonimicznie.
Odmiennie ma się sprawa z etnicznością marginalną,
stanowiącą konsekwencję
zaawansowanego
procesu zmian społecznych,
dezintegracji
grupy, zaniku szeregu elementów
kulturowych
oraz przejścia fragmentów dziedzictwa kulturowego
i tradycji
z poziomu ethnic way of life
de sfery symboliki, świadomości pochodzenia, celowo akcentowanych
gestów i okazjonalnych
aktów. Ten rodzaj marginalnej
etniczności spotykamy w środowiskach
amerykańskich
etników trzeciej i dalszej generacji,
którzy swą genealogię, etniczne zainteresowania
kulturowe
oraz przynależność do określonej
zbiorowości
traktują
jako drugorzędne
cechy
swej osobowości, choć w niektórych
sytuacjach
mogą się one ujawnić
z dość dużą nawet mocą. Chodzi tu przede wszystkim
o te świadome
działania etniczne, których celem jest wzmocnienie
własnej etniczności,
regeneracji
związków z przeszłością,
z kulturą kraju swych przodków.
Marginalna
etniczność
staje się cenną wartością
dla tych etnicznych
Amerykanów,
którzy z racji osiągniętego statusu i stopnia integracji nie
muszą już wstydzić się i ukrywać swego rodowodu. W tym renesansie
zctinteresowań etnicznych,
obejmującym
w Stanach Zjednoczonych
nie
tylko pewne kręgi polonijne,
ale widocznym
również
wśród innych
grup i zbiorowości etnicznych,
ważne miejsce przypada rozwojowi różnorodnych form kultury
etnicznej opartej na dziedzictwie
i tradycjach
kultury narodowej i ludowej kraju pochodzenia.
BIBLIOGRAFIA
Aronson D. R.
1976 Ethnicity
as a cultural
the Americas
system.
An
introductory
(ed. by F. Henry), The Ha'g)ue~Parńls.
essay
[w:]
Ethnicity
in
ALEKSANDER
20
BerRard W. S.
1972 Integrat-ion
and
changing
Dashefsky
ethnicity,
POSERJN-ZIELIŃSKI
Immigrants
[w:]
(ed. by Ber=d
thought,
and
ethnicity.
Ten
years
of
a
so-
W.S.), New YQIfik.
A.
1975 Theoreti-caL
frameworks
in
the
of ethnieity,
ciaL psychoLogy
of
study
ethnic
identity:
Toward
"E1JhJrriJci,ty",
t. 2.
J. A.
Fishman
1966 Language
LoyaLty
of
tuation
in
the
non-English
United
mother
London-The
J. A. and Nahirny V. C.
Ligious
Fishman
1966 The
ethnic
group
Glazer
1954 Ethnic
groups
edom
and
school
in
and
mother
LoyaLty in
America.
controL
in
The
by
maintenance
American
and
ethnic
perpe-
re-
and
Ha!gue-P,all'is.
groups,
J. A. (€d.), Language
Pani!s.
N.,
States.
tongues
the
From
modern
tongue
United
maintenance
States,
Fishman
Hague-
[w:]
LoOOOIIl-The
cuLture to ideoLogy, [w:] Fre(ed. by M. Berger, T. Abel, Ch. H.
nationaL
society
Page), New YOffk.
N. and
Glazer
D. P.
Moynihan
edition:
New York City in 1970, [w:] Glazer N.
D. P., Beyond the meLting pot: The Negroes, Puerto Ricans,
Jews, itaLians and Irish of New York City, Calmbridge, Mass. London
Glazer N. and Moynihan
D.P.
1975 Introduction,
[w:] Ethnicity.
Theory
and experience,
(ed. by Glazer N.
and MoYJtlihan D. P.), Cambridge, Mass.
1970 IntT'Oduction
to the second
and Moynihan
Gordon
M.M.
Assimilation
1970
Greeley
in
New
origins,
American
life.
The
roLe
study
of
of mce,
reLigion
and
nationaL
York.
A.M.
American
1964
socioLogy
and
the
ethnic
immigrant
groups,
"The
New
Yo'rk.
linter:IlJa'ti'onal .M~·gr,a.ti,onDigest" (New York) v'ol. 1, .n.r. 1.
1974 EditoriaL,
"E,tihni'cl~ty",voI. 1, :nr. 1.
Why
1975
Greeley
can't
A. M. and
America's
white
heritages:
The
ethnic
groups,
of cuLturaL
Theory
D. P.), Cambridge,
and
experience,
case
of
the
Irish
(ed. by N. Glazer
and
ita-
and Moy-
Mass.
H. R.
Basic
1974
group
identity.
The
idoLs
of the
"Ethnicity",
tribe,
vol.
1, nr.
2.
for
the
W. W.
1974 Definitions
Kolm
us.
W. C.
transmission
rohan
Isajiw
be Like
Lians, [w:] Ethnicity.
1975 The
Isaacs
they
McCready
of ethnicity,
"Ethnicity",
vol. l, TIT. 2.
R.
1971 Ethnicity
and
society.
A
ted. by
mars.z)'lnQpIi,s
powielany.
United
1974 Ethnicity
Rewew"
Kubiak
1975
States,
and ethnic
theoreticaL
Center
groups:
anaLysis
and
its
fOir Studies
of
Metropolitan
Research
needs, "The
(Stalten lisiand), :voJ 8, ,nr. 25.
H.
Rodowód
narodu
amerykańskiego,
Kraków.
implications
Problems),
Intel"na1ion<l1 Migrati:on
Koncepcje
w amerykańskich
studiach
dyskusji
I'w:] Stan i potrzeby badań
W:T<lCłaiWW.a'l1s,Ziatwa-K:r:a1ków-GdańJSIk.
1976 Omówienie
~onijnymi,
Kuczyński
etn:iczności
21
etnicznych
nad
zbiorowościami
po-
J.
1972 Indywidualność
wei,
Lepkowski
ojczyzna.
Filozoficzna
problematyka
kwestii
narodo-
T.
i członek
1976 Emigrant
polskich
Makarczyk
i
Wal"S!Zia'wa.
migracji
Polonii.
Wokół
i kategorii.
[w:] Mechanizmy
.przez C. Bobiń'ską), W·amzawa.
po'jęć
(wyd.
zarobkowych
W.
1976 Problem
nijny",
świado·mości
Polonii
w
świetle
"Przegląd
pamiętników,
Polo-
vol. 2, z.' 1.
Nowak L.
1976 Pir.zedmowa: Ontologiczne
założenia
teorii,
Iw:] "Poznańskie
Studia z Filorofii N:a'uk~", z. 1 (Teor.ia a rzeczywistość),
Wws7Jawa-Poznań.
Obidiński E.
1974 Methodological
considerations
in the definitions
of ethnicity
(maszy,nopis
pO~6Lany).
Paluch A. K.
1976 Inkluzywne
i ekskluzywne
rozumienie
terminu
"Polonia",
"PrZJegląd Pol()ll1ijIfiY",vol. 2, z. 2.
Plax M.
1972 On studying
ethnicity,
"Public Opimlion Quamerly",
vol. 36, 1l'1If. 1.
1974 On groups
behavior
and ethnic
factor
in politics,
"EitlhlJlicity", vol. 1,
[I~. 3.
Posern-Zieliński
1977a The
A.
international
Polonia
1977b
ethnic
coHectivities"
AmerykaJLska
conference
ern,oow
-
antropologia
on
1975,
i jej
kulturowa
of Researches on
PWarua", vol. 3.
współczesne problemy,
"Lud",
"The
State
":El1JłmologiJa
t. 61.
1978 Ethnic.ity
-
ethnic
culture
and
of Polonia
(on the example
folk
tradition
collectivities
in
the
American
society
''BtJhi!101ogia Pol=",
in the USA),
vo'!. 4.
Sadowski A.
1973 Pojęcie
Sandberg
grupy
etnicznej
identity
and
w
"Sbud!iJa Socjolol?,liczne", tnT. 4 (51).
socjologii,
N.C.
1974 Ethnic
Schermerhorn
Los
The
Angeles,
Polish-American
community.
Case
Ne:w Y'ook- Was'hin,gtOln-LOI1Idon.
R. A.
1970 Comparative
New
assimilation.
of metropolitan
study
ethnic
relations.
A framework
for
the
theory
and
research,
Yo",k.
1974 Ethnicity
in
the
perspective
of
the
grupy
etnicznej
sociology
of
knowledge,
"Ethnidty",
vol. 1, nr. 1.
Siemieńska
R.
1977 Przynależność
członków
do
społeczeństwa
jako
amerykańskiego,
czynnik
różnicujqcy
postawy
"Studita
Socjo-1'ogicZJne", voL
polonijnymi
(pod. 'red. H. Ku-
1 (64).
Stan ...
1976 Stan
i potrzeby
badań
biaka i A. Pilcha),
nad zbiorowościami
W;r()·cła'W-Wa['S1ia'wa-K'!'aikÓw-Gdańsk.
ALEKSANDER
22
POSERiN-ZIELIŃSKI
Suchman E. A.
1964 Sociomedical
variation
among
ethnic
"Ameri'can
groups,
Jomnal
of So-
oiology", vol. 70.
Tomasi L. F.
ru!. The
ethnic
factor
in
the
future
of inequality,
Sbten
lisIand, NY.
of
history
[w:]
Vccoli R.
1970 Ethnicity.
A
American
neglected
history,
dimension
American
The
sLate of
(ed. by H. J. Bass), Ohiioa1go.
Weber M.
19'61 Ethnic
groups,
[w:] Theories
of society
(ed. by T. Parsolns), Glencoe.
West K.
1972 Stratification
nr.
13,
ALEKSANDER
and
etn'Tiicity
in
"plural"
new
states,
"Race"
(London),
vol.
4.
POSERN-ZIELIŃSKI
CONCEPTS
OF ETHNICITY
IN AMERICAN
(Summa
ETHNIC
STUDIES
l' y)
This arti'cle is dealing w.ith main definitio'l1S of ethnidty
used in Americun
studies of eihn-k ,g,l'orwps~n sixties raJlldseventies. Oom"ideri'ng the multiphcity
of
ethnic definiLions the author dividc<! them -into five groU1Ps'pointing that they adequately describe: am e'tihll1k gl''O'Ulp,group id e-nltHy, behaviour of -ethni,c grv'llp members, ethnk feellilng, .and ·ethm:i,cniOI'mIS,v'alues and life patter1IliS.Next a shOil't,orj,j,i,cal
charaderistks
of the above 'mentioned categories was given. It was stated in the
conclusive purt of these considerations
that, in fact, each groupo!
formuJated definli't'iions IC oll1talill1s
,iJn siOlme lex.f.ent 'true 'c.hJa'l'aJktc:ni.sltiJds.
,Atthe
'same ti.me i;f was
stated that mulUpliQity of :points of view had not :been only the result of different
approaches
represented
by 'particular
schoQls and disciJplines but a cause of this
phenomena is also inherent in great diversity of s-ituation of each ethnic segment
'of ;J;he,pJ.ulI'ia.l
A'merii.·ca'l'l:nJatJiJoIn.
M·aIl1Ya'Cioopted 'COll1IC'Elpts
od' .(.-thn11~city
'havoCbee'!1 the
outcome od' this diversity. In theauthors
opin'ion it is impossible to construct one
universlal, precise amd sabisfuctory de:f:1im'tionof ethnLci,ty, becaus,e !Such a deDunlitioll1
will be either too general to be acc'epta'bleor
not suffi-ei'ently enumerative
to suit
ir. each way of interpretation.
Nevertheless
in the ,conclusive part the most important
features of ethnicily
(according to the author) occurring ,in the formation of the AJmerkan nation and
life of ethnic groups lL\nilng,in ,t'he United Staltes were defi1ned iprecisely. It was
stated that .ethni,c i31s1pectWi3IS",c(JmpLex of 'idemtirfying £eatures detenmill1liJngethn~c
and c'ul:tuool pluraliJsm ,od'>the USA 'society. These fea'tures in 'rela-li'Oi11
to a degree
or assimilation
and a'c,culturation of a parhcular
,ethnic group and its members
can be rev,('aled wU,thdifferoot 'mtenS'iJty'vn ethniJc self-idCll1·tificartJi'On.
Thils self-identification is based on awareness
of ,cultural origin and consc·i(Jusness of hist-orical
1
Koncepcje
etniczności
w amerykańskich
studiach
etnicznych
23
experiences of both a '!'latrion and a country 01' origin as wel~ as American past of
ethnik group. The symbo.l.s of .€lthme identity, whkh <ooH€ISIpiOll1d
to cu1Jtmlf>a,1
hC'l'itage
of the group are of great importance in the !process of this ·identiHca,tion.
Ethnic1ty besides the bct'orsof
'subj·ective ethnic identifkation
becomes ap'parent in objective way by Ipressure of ethnic group tradition and influence of cultural he-rita,ge on s'Uhoons60usnessand
·conlsciou:srneslsof Q!nKfilvidualand a group
independently
ofhis
sC'li-iden tif'i'ca,tion. Tbis cUI~turally ,coodritionoo fea:tU'res of
peTsonali'ty matmlesk'd in a siJlTIiila'ftype 'of ,realothJlnS, chloiices, iin'C1itll<l'tions,values, motivatio[];s, interests etc. 'cI'eate due to its repeat.abil,ity a kind of ethnk
charadeI', which could by treated as derivaHve from natJi'Onal 'charader
of origin
groUip IQ[ ethll'i'c.
Last but not least ethrnicity is visi'ble .in 'behaviour resulted from elements of
sl:bjective identification as wen as from objective cultural and ethnic determinants.
This as'pect is expressed in activity basod on subcons·cious incli'!1ations and conscious 'commitment of ethnic t,o 'cultural, sodal, politkal and religious lif.e of his community as well as cultiva,tion of tradition and ·,particLpation in adof
ethni,c solidarity etc.
In all three mentioned aspects of ethnicity i.e. ethnic s'Ć.\lf-iidentification, cultural persona lity and ethnJ.cbehaviour,
it is dear thattcultural
fadors are of greatest
·i rr.porta nec. They have l'es-ulted from common cultural heri,tage, tradlition cultivated
by common effort, common tate and historical ex'perienee of a group formed in immigrationprocess
and next adaptation to a new enviironment.