Cyfrowa Etnografia

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1632.pdf

Media

Part of Rozpad rodziny macierzystej na Sumatrze a pozycja społeczna kobiety / ETNOGRAFIA POLSKA 1965 t.9

extracted text

SŁAWOJ

SZYNKIEWIČZ

ROZPAD RODZINY MACIERZYSTEJ NA SUMATRZE
A POZYCJA SPOŁECZNA K O B I E T Y
Teza o i s t n i e n i u m a t r i a r c h a t u jako przedpatriarchalrrego etapu roz­
w o j u społecznego ludzkości, wysunięta jeszcze w X I X w i e k u , stanowi
nadal — w p r a w d z i e w zmienionej postaci — zagadnienie frapujące
etnografa. Zarzucenie d y s k u s j i n a d nią, oznaczające często b r a k zaufa­
nia dla j e j płodności, n i e równa się wcale milczącej zgodzie na pogląd
o j e j bezprzedmiotowości. W y n i k a wyłącznie z przekonania, że p r z y
o b e c n y m stanie w i e d z y t r u d n o jest rozstrzygnąć trwający od dawna
spór. Przeważa jednakże opinia, że w a l o r y naukowe posiadać może
przede w s z y s t k i m analiza organizacji czy f u n k c j o n o w a n i a r o d u macie­
rzystego, a nie próby umieszczenia go w schemacie e w o l u c y j n y m .
Niniejszy artykuł ograniczy się jedynie do analizy
wybranego
aspektu organizacji społecznej uznanej za matriarchalną, m i a n o w i c i e
pozycji społecznej k o b i e t y na t l e rozpadu r o d z i n y macierzystej w M i nangkabau. Ponieważ temat t e n wchodzi w zakres rozważań n a d m a ­
t r i a r c h a t e m , celowe będzie dokonanie przeglądu stanowisk, j a k k o l w i e k
bez a m b i c j i przedstawienia h i s t o r i i p r o b l e m u .
Myśl o powszechności m a t r i a r c h a t u jako etapu rozwojowego spo­
łeczeństw n i e o d r a z u została włączona w skład t e o r i i ewolucjonistycznej w e t n o g r a f i i . Pojawiła się ona w kręgu myśli prawniczej jako
w y n i k poszukiwań p r a w społecznych rządzących życiem ludzi, j e d n a k ­
że całkowicie w i c h aspekcie legalistycznym. Mocno u t r w a l o n y w p r a ­
wie r z y m s k i m p a t r i a r c h a l i z m i związany z n i m system pokrewieństwa
oraz dziedziczenia własności — t a k ważny dla koncepcji p r a w n i c z e j —
ukierunkował zainteresowania prekursorów trwającego później długie
lata sporu. Charakterystyczne jest, że dopiero o d połączenia rozważań
1

1

Morgan

liwość,

po

zapoznaniu

że o r g a n i z a c j a

rzystnym,

zanim

triarchalną.

L.

„po

H.

się

z wynikami

przemyśleń

społeczna

ludów

pierwotnych

pojawieniu

się w ł a s n o ś c i

M o o r g a n , Społeczeństwo

masowej"

pierwotne,

Baohofena

oparta

była

dopuścił

na prawie

przekształciła
Warszawa

się

moż­

maciew

1887, s . 67.

pa-

ROZPAD

RODZINY

MACIERZYSTEJ

295

nad pokrewieństwem i przekazywaniem własności rozpoczyna sią l i n i a
r o z u m o w a n i a , która doprowadziła do p o w s t a n i a t e o r i i m a t r i a r c h a l n e j
l u b p a t r i a r c h a l n e j . Wcześni socjologowie, j a k Spencer, D u r k h e i m czy
Pareto, którzy zaczynali studiowanie społeczeństwa od jego ekonomicz­
n y c h i n s t y t u c j i , a więc systemu własności l u b podziału pracy, nie m o ­
g l i sią spotkać z e t n o g r a f a m i - p r a w n i k a m i na t e j samej drodze myślowej,
a nawet po ogłoszeniu w s p o m n i a n y c h t e o r i i w y k a z a l i dla n i c h b r a k
zainteresowania. Podejście t y c h ostatnich prowadziło do b u d o w y z w a r ­
tej s t r u k t u r y p r a w n e j określającej s t o s u n k i między członkami g r u p y ,
a zatem do wyodrębnienia ludów o p o d o b n y m systemie p r a w n y m . K o ­
r e l u j e to z m e t o d o l o g i c z n y m w y m o g i e m t w o r z e n i a typów (idealnego
m o d e l u społeczeństwa, do którego przyporządkowujemy
spotykane
w p r a k t y c e ) j a k o podstawowego narzędzia porządkowania zjawisk. T a ­
k i e r o z um o wa n i e umożliwiło Bachofenowi stworzenie z poszczególnych
przekazów a n t y c z n y c h e t a p u • g y n a j k o k r a c j i (władztwa kobiet) będącego
p i e r w s z y m okresem dziejów ludzkości, posiadającym zwyczajowo skod y f i k o w a n y zespół zasad obowiązujących członków r o d u i społeczeń­
stwa, a zatem p i e r w s z y m systemem p r a w n y m .
Również M c L e n n a n , zaliczany do twórców t e o r i i m a t r i a r c h a t u , p r z y ­
jął p r a w n y p u n k t wyjścia. Na konsekwencje odrzucenia takiego stano­
w i s k a wskazuje przykład Westermarcka, który — m i m o iż był p r z e ­
c i w n i k i e m koncepcji m a t r i a r c h a t u — t y l k o pośrednio związany jest
z teorią wiecznego p a t r i a r c h a t u . Pożyteczne w t y m względzie jest 'po­
równanie d e f i n i c j i małżeństwa podanych przez M c L e n n a n a i Wester­
marcka.
P i e r w s z y z n i c h stwierdza: „Małżeństwo... O z n a c z a związek (union)
mężczyzny i k o b i e t y j a k o p r a w n ą relację mąż—żona i w t e n sam
sposób może być- określone przez miejscowe p ra w o l u b z w y c z a j e "
{podkreślenie S. S.]. D r u g i zaś: „małżeństwo jest n i c z y m i n n y m , jak
m n i e j l u b b a r d z i e j stałym związkiem (connection) między p r z e d s t a w i ­
cielem płci męskiej i żeńskiej trwającym dłużej poza a k t k o n t y n u o w a ­
nia g a t u n k u i u r o d z i n y p o t o m k a " . Ta ostatnia definicja (zbudowana
zresztą w t e n sposób, b y do wyraźnych celów ideologicznych objęła
również zwierzęta) w y k a z u j e w przeciwieństwie do poprzedniej b r a k
zainteresowania
pozaetycznymi
n o r m a m i społecznymi
regulującymi
stosunki między członkami g r u p y . Usuwając z r o z u m o w a n i a element
p r a w n y Westermarck poszedł w k i e r u n k u o b r o n y k o n k r e t n e j i n s t y t u c j i
k u l t u r o w e j — m i a n o w i c i e m o n o g a m i i . Zupełnie inaczej M c L e n n a n .
Określając p r z e d m i o t swoich badań jak*o „prawiną relację mąż—żona"
2

3

2

J . F. M c L e n n a n ,

3

E.

wyd.

W e s t e r m a r c k ,

V , s . 71

(wyd.

I

Studies

in

The

History

ukazało

sią

w

Ancient
of
г.

History,
Human

1891).

London
Marriage,

1896, s. 44.
t.

1, L o n d o n

1921,

SŁAWOJ

296

SZYNKIEWICZ

mógł skonstruować na t e j bazie koncepcję p r a w n e j przewagi k o b i e t
w społeczeństwie na p e w n y m etapie r o z w o j u . Powyższe zestawienie
d e f i n i c j i małżeństwa jest j e d n y m z przykładów wpływu założeń teo­
r e t y c z n y c h na r e z u l t a t y badań. H i s t o r i a sporu o m a t r i a r c h a t dostarcza
n a m więcej okazji do obserwowania podobnej zależności.
W r o k u 1861, t z n . w t y m samym, w którym Maine ogłosił swoją
teorię p a t r i a r c h a t u , ukazała się praca B a c h o f e n a .
Przeprowadza
w niej .autor dowód na powszechność etapu m a t r i a r c h a t u , c h a r a k t e r y ­
zującego się następującymi zasadami obowiązującymi w życiu społecz­
n y m : u p r z y w i l e j o w a n a pozycja k o b i e t y i j e j decydująca r o l a p o l i t y c z ­
na, przekazywanie dzieciom i m i e n i a poprzez matkę, przynależność
dzieci do g r u p y społecznej m a t k i , wreszcie dziedziczenie własności j e ­
d y n i e przez k o b i e t y . Bachofen wysunął tezę, że etap t e n poprzedzał
ostatecznie s t a d i u m r o z w o j u ludzkości — p a t r i a r c h a t . Należy przy t y m
podkreślić, że k o n s t r u k c j a Bachofena
nie zmierzała do wyróżnienia
etapów r o z w o j u r o d z i n y , a jedynie r o z w o j u społeczeństwa z p u n k t u w i ­
dzenia p o z y c j i zajmowanej w n i m przez k o b i e t y . Niezależnie od nie­
go M c L e n n a n p u b l i k u j e pogląd o wykształceniu się z p r o m i s k u i t y z m u
egzogamicznego i nia t r y linearnego r o d u poprzedzającego ród p a t r y l i n e a r n y . Jego pogląd, że rodzina wykształciła się dopiero w trzeciej i n ­
stancji po p l e m i e n i u o p a r t y m na więzach t e r y t o r i a l n y c h i rodzie — na
więzach pokrewieństwa, a także szeroko spopularyzowane i rozszerzo­
ne przez E n g e l s a w n i o s k i Morgana wywołały reakcję Westermarcka
broniącego odwieczności r o d z i n y monogamicznej. Z u w a g i na p o p u l a r ­
ność Westermarcka i udzielone m u poparcie szerokich kół k l e r y k a l n y c h E u r o p y powrócił do k o n s t r u k c j i McLennana B r i f f a u l t , który
reprezentował lewicową ideologię społeczną. W t e n sposób koncepcja
m a t r i a r c h a t u związana została pośrednio z ideologiczną w swojej naturze
walką s k r a j n y c h poglądów na pochodzenie r o d z i n y . O l b r z y m i e dzieło
B r i f f a u l t , zawierające mnóstwo materiału, było w zasadzie o s t a t n i m
głosem z serii wczesnych teoretyków m a t r i a r c h a t u . Trwająca o d p o 4

5

6

7

8

4

J . J . B a c h o f e n ,

kratie
5

dwa
a

der

alten

Welt

Tak

więc

zgodnie

okresy:

także

przez

isiię

—

oratz

zbrojnym

w

formie

J . F. M c L e n n a n ,

7

F . E n g e ls,

Zurich
8

R.

epoka

—

kobiet

gynajkakracja
Primitive

Pochodzenie

Untersuchung

und

rechtlichen

matriarchat
uniwersalny
przeciwko

wprowadzić

The

Marriage,
rodziny,

Mothers,

die

stosunków

etap

miała

poprzedzały
społecznych,

przejściowy

brutalnemu

Gynaiko-

S t u t t g a r t 1861.

charakte­

traktowaniu

ich

s t a b i l n ą (instytucję

mał­

*
London

własności

1884.
B r i f f a u l t ,

uber
Natur,

(gynajkokrację)

nieuporządkowanych

ama-zoriirzim

monogamicznej.

6

Eine

religiÓsen

oparem

mężczyzn. D o p i e r o

żeństwa

Mutterrecht.

ihrer

z jego koncepcją

heteryzm

płciowych,

ryzujący

Das

nach

London

1927.

1865.

prywatnej

i

państwa,

wyd.

1,

ROZPAD

RODZINY

297

MACIERZYSTEJ

czątku X X w . k r y t y k a t e o r i i m a t r i a r c h a t u doprowadziła do spadku za­
interesowania zagadnieniem. K r y t y k a , podjęta głównie przez anglosa­
skich antropologów społecznych, dotyczyła * przede w s z y s t k i m tezy
o uniwersalności s t a d i u m oraz szczególnie silnie wyeksponowanej przez
Bachofena idei władztwa kobiet jako podstawowego wyznacznika tego
etapu r o z w o j u społeczeństwa. Materiał zbierany u współczesnych ludów
p i e r w o t n y c h rzeczywiście i c h nie potwierdza a n i też zdecydowanie n i e
obala. Stwierdzono więc, że u p r z y w i l e j o w a n i e kobiet nie m u s i iść w p a ­
rze z matrylinearnością czy matrylokalnością, a podrzędna j e j pozycja
z patrylinearnością. Poza t y m n i e zaobserwowano w y p a d k u , który b y
uzasadniał dosłowność pojęcia „matriarchat", j a k k o l w i e k istnieją spo­
łeczeństwa, w których zinstytucjonalizowana r o l a żony i m a t k i jest
wyższa niż męża i ojca, m i m o że jednocześnie stosunek t e n może być
o d w r o t n y w r e l a c j i kobieta — j e j męscy k r e w n i . W y m i e n i o n a t u sy­
tuacja często uznawana b y w a za definicję m a t r i a r c h a t u . Z wieloma
wątpliwościami spotkało się też t w i e r d z e n i e o sukcesywności stadium,
matriarchalnego po p r o m i s k u i t y z m i e , a przed p a t r i a r c h a t e m . Uznano,
że nie można dowieść istnienia etapu p r o m i s k u i t y z m u a n i też przejścia
m a t r i a r c h a t u w p a t r i a r c h a t w s k u t e k zmiany gospodarki kopieniaczej
na r o l n i c t w o sprzężajne, czy też na pasterstwo. Dane wskazują rów­
nież, że wątpliwe są poglądy o względnej wyższości k u l t u r y p a t r i a r chalnej nad m a t r i a r chaina. Jednakże o p i n i e 1 t u są rozbieżne. T a k n p .
W. P. S c h m i d t zdecydowanie wiąże ród macierzysty z k o p i e n i a c t w e m .
9

10

Lowie
i L i n t o n dochodzą do w n i o s k u , że r o d y macierzysty i p a t r i a r c h a l n y mogą istnieć niezależnie o d siebie i że jest to u w a r u n k o ­
wane wypływającą ze społecznego podziału pracy rolą poszczególnych
płci w gospodarce . K r o e b e r
i Olson'
ogólnie zakładając również
niezależność t y c h d w u rodzajów organizacji dopuszczają ewentualność
przejścia matrylinearności w patrylinearność. Sumując trzeba s t w i e r ­
dzić, że w zachodniej etnografii zdecydowanie przeważa tendencja do
1 1

1 2

13

For. M.

M e a d ,

Sciences,

New

9

cial

Woman.

York

P. W.

S c h m i d t ,

1 1

R.

H.

L o w i e ,

1 2

R.

L i n t o n ,

1 3

Takie

1 0

s.

1 4

15

Position

in

Society,

[w:]

Encyclopaedia

of

the

So­

1949, s . 193.
Das

Mutterrecht,

„Studia

Instituti Anthropos",

Society,

London

1961, s

Culture,

New

t. 1 0 : 1 9 5 5 ,

186.
Primitive

The

Tree

of

założenie

przy

zachowaniu

gospodarczego

siłą

irzeozy

matriarchacie.

Schemat

implikowałoby

t e n jednakże

York

463.

1957, s . 692.

ewolucjonistycznego
ewolucyjne

nie jest obecnie

schematu

następstwo
w

całości

rozwoju

patriarchatu
przyjmowany

po
bez

zastrzeżeń.

can

1 4

A.

1 5

R. L . O l s o n ,

L.

K r o e b e r ,

Archaeology

Clan

and

The
and

Nature

of

Culture,

Moiety

in

Native

Ethnology",

t.

33: 1933.

Chicago
America,

1952, s . 437.
Publications

in

Ameri­

SŁAWOJ

298

SZYNKIEWICZ

u n i k a n i a generalizacji t y p o w y c h d l a X I X w . oraz dążenie do rozczłon­
k o w a n i a teoretycznej w i z j i m a t r i a r c h a t u n a j e j części składowe podlega­
jące obserwacji badacza. D o t y c z y to głównie matrylinearności i m a t r y lokalności, p r z y c z y m — j a k k o l w i e k często się t o zdarza — n i e muszą
one współwystępować. Wykazały t o chociażby badania M a l i n o w s k i e g o
na W y s p a c h T r o b r i a n d z k i c h , gdzie patrylokalności towarzyszy m a t r y l i nearność. Zaprezentowane wyżej poglądy stanowią wyjście pośrednie,
t y m bardziej możliwe do przyjęcia, i m bardziej okazuje się, że nie moż­
na dowieść bachofenowskiej l u b p o k r e w n e j j e j t e o r i i m a t r i a r c h a t u a n i
też j e j obalić. M i m o wszystko z b y t surowa w y d a j e się być ocena P i d d i n g t o n a , który stwierdził, że ,,»matriarchat« jest to koncepcja, której
n i k t dziś poważnie nie p o w i n i e n bronić". Są b o w i e m uczeni wychodzący
z założenia, że powoływaniem się na współczesne k u l t u r y nie można
dowodzić niebyłości m a t r i a r c h a t u , jako że odnosi się go do dalekiej
przeszłości, a obserwowane dzisiaj i n s t y t u c j e , którjmi p r z e c i w n i c y m a ­
t r i a r c h a t u nadają istnienie niezależne o d m a t r i a r c h a l n e j organizacji
społeczeństwa, są n i c z y m i n n y m , j a k j e j przeżytkami. Pogląd p o d o b n y
przeważa w e t n o g r a f i i radzieckiej, która tezę o uniwersalności m a t r i a r ­
c h a t u włączyła do t e o r i i r o z w o j u społeczeństw. Niektórzy radzieccy
etnografowie traktują stosunek do powyższej tezy jako pomocnicze
k r y t e r i u m postępowości b a d a c z a .
1 6

17

N a j w y b i t n i e j s z y m przedstawicielem radzieckiej n a u k i o m a t r i a r c h a ­
cie jest K o s w e n . Zachowując ogólną ideę bachofenowską złagodził o n
niektóre tezy Bachofena, przystosowując je do bieżącego stanu w i e d z y
o społeczeństwach p i e r w o t n y c h . T a k więc stwierdza m . i n . , że „rozwój
m a t r i a r c h a t u w różnych epokach i różnych k o n k r e t n y c h społeczeń­
stwach przebiegał niejednakowo i wysoce nierównomiernie. Dotyczy
to zarazem r o z w o j u u s t r o j u rodowego w jego całokształcie. Dlatego
jedne m a t r i a r c h a l n e społeczeństwa r o d o w e mogły i musiały pozostać na
bardzo n i s k i m szczeblu r o z w o j u , i n n e — osiągnąć poziom f o r m wysoce
r o z w i n i ę t y c h " . Według Koswena przejście do p a t r i a r c h a t u dokonuje
się poprzez przekształcenie r o d z i n y macierzystej w patriarchalną w y ­
wołane p r z e m i a n a m i w społeczno-gospodarczej pozycji o b u p ł c i .
W o s t a t n i m czasie na gruncie n a u k i p o l s k i e j zakwestionował tezę
o powszechności s t a d i u m m a t r i a r c h a t u J . K u l c z y c k i stwierdzając, że
1S

19

R.

1 6

1952,

P á d d i n g t o n,

An

Introduction

to

Social

K o s w e n ,

Matriarchat.

Istorija

Anthropology,

t.

1,

London

s. 171.

1 7

Por.

1 8

M.

O.

M.

K o s w e n ,

O.

Historia

M.

O.

K o s w e n ,

Siemiejnaja

kultury

problemy,

pierwotnej

w

Moskwa
zarysie,

1948.

Warszawa

1955,

s. 177.
1 9

„Sowietskaja

E t n o g r a fi j a " ,

nr

3:

obszczina
1 9 4 8 , s.

3—32.

{opyt

istoriczeskoj

charaktieristiki)

ROZPAD

RODZINY

MACIERZYSTEJ

299

należy ją m n i e j stanowczo formułować, zachowując jednakże t w i e r d z e ­
nie o prawidłowości tego s t a n u . A n i u Koswena, a n i u i n n y c h r a ­
dzieckich teoretyków społeczeństwa pierwotnego, j a k n p . u J e f i m i e n k i
l u b Potiechina, nie z n a j d u j e m y d e f i n i c j i pojęcia m a t r i a r c h a t u , m i m o że
jest ono często używane. Nie jest to w i n a przeoczenia, gdyż Kos w e n
z u w a g i na dobro d y s k u s j i apeluje o ostrożne określanie tego trudnego
p r z e d m i o t u . Definicję taką można jednak odtworzyć na (podstawie p u ­
b l i k o w a n y c h w y p o w i e d z i w s p o m n i a n y c h uczonych. D l a m a t r i a r c h a t u
j e j differentia
specifica
brzmiały następująco: uniwersalność, prawidło­
wość d l a społeczeństw o poziomie sił wytwórczych właściwych n e o l i t o ­
w i (pamiętając o c y t o w a n y m wyżej zastrzeżeniu]), wyższa l u b równa
mężczyźnie pozycja k o b i e t y w życiu społecznym, występowanie r o d z i n y
macierzystej stanowiącej wspólnotę ekonomiczną.
J a k w y n i k a z powyższego przeglądu, istnieje duża różnica stanowisk.
Wybór jednego z n i c h , g d y b y był potrzebny, niewątpliwie byłby t r u d ­
n y . W y d a j e się, że dla zrealizowania celu niniejszego artykułu w y ­
starczy, pamiętając o b r a k u zgody, stwierdzić, co następuje. Każda j e d ­
nostka l u d z k a jest członkiem w i e l u g r u p uwikłanych w system z w a n y
organizacją społeczną. System t e n określają zasady związane z k i l k o m a
w y z n a c z n i k a m i , z których do najważniejszych należą: pokrewieństwo,
płeć, stan c y w i l n y , w i e k , zamieszkanie. Wpływają one często d e c y d u ­
jąco na obraz k u l t u r y konkretnego społeczeństwa i dlatego mogą słu­
żyć czasem za podstawę k l a s y f i k a c j i społeczeństw. Zależnie od wyznacz­
n i k a wziętego ża podstawę k l a s y f i k a c j a taka m a różną wagę dla t e o r i i
k u l t u r y . Możliwy jest więc dychotomiczny
podział n a l u d y współdzia­
łające i współzawodniczące ; n a społeczeństwa, których sprawne f u n k ­
cjonowanie w y m a g a aktywniejszej r o l i k o b i e t niż mężczyzn, i na takie,
2 0

21

2 2

23

matriarchatu

w

świetle

dyskusja

nad

prac

radzieckich,

Wrocław

s. 49, 50.
Pod

wieloma

względami

totemizm.

Być

bez

2 1

o

Teoria

J. K u l c z y c k i ,

2 0

1955,

może

rozumienie

tego

społecznej

posiadającej

chalne,

a będzie

terminu,

poważniejszych

które

odbierze

konkretne,

oznaczało

matriarchatem

oporów

mu

znaczenie

strukturalnie

zbiór niezależnych,

przypomina

zaakceptowane

zostanie

zintegrowanej

powiązane

spór
takie

organizacji

instytucje

matriar-

niekiedy

współwystępujących

klasyczny,

arystotelesowski

insty­

tucji.
2 2

Nie

zawsze

w

naukach

dychotomiczny

jest

porządkowania

.zasadę

teczna

będzie
2 3

tych

wypadkach,

matriarchalne,

chodziło

o określenie

and

np. bez większego
Competition

uży-ciiu.

Często

obrazującego

jest

Przyjęty

Cooperation

społecznych
w

continuum

jest o n a także w

społeczeństwo
gdy

praktyczny

Among

gdy

wygodniej

nasilenie
może

czy patriarchálně
„stopnia

jest

cech

zaistnieć
lub

przyjąć

schemat
do

celów

jakościowych.

Uży­

spór Ъ

dane

bardziej

to, czy

prawdopodobne,

rnatriarchalnośoi''.

powodzenia

przez

Margaret

Primitive

Peoples,

New

Mead
York

w

1937.

jej

pracy

300

SŁAWOJ

SZYNKIEWICZ

które tego nie wymagają; na społeczeństwa tworzące g r u p y oparte na
więzi pokrewieństwa według reguł matrylinearności, j a k również na
stosujące reguły pątrylinearności. O wartości i przydatności t a k i c h
i w i e l u i n n y c h możliwych k l a s y f i k a c j i decydują różne c z y n n i k i , lecz
o m a wi a n i e i c h na t y m miejscu nie jest potrzebne.
W y d a j e się, że o s t a t n i z wyżej przytoczonych podziałów współczes­
n y c h społeczeństw, połączony z d w o m a równoległymi m u podziałami,
których podstawą w p i e r w s z y m w y p a d k u jest dziedziczenie po l i n i i
jednego z rodziców, a w d r u g i m rezydencja małżeństwa, pozwala w y ­
odrębnić społeczeństwa nazywane m a t r i a r c h a l n y m i . W t y m znaczeniu
też będę stosował t u t a j t e r m i n „matriarchat". U s u w a m w t e n sposób
poza zasięg zainteresowania sprawę m a t r i a r c h a t u jako etapu historycz­
nego r o z w o j u . P r z e d m i o t e m
b o w i e m dalszych rozważań będzie l u d
współczesny, powszechnie w l i t e r a t u r z e uznany za jeden z n a j w y b i t ­
niejszych przykładów do niedawna obserwowanego m a t r i a r c h a t u .

Do i n n y c h terminów, które wymagają sprecyzowania dla jasności
niniejszego artykułu, należą:
r o d z i n a e l e m e n t a r n a — r o z u m i e m przez nią parę małżeń­
ską (niekoniecznie cechującą się stałą współrezydencją) z dziećmi w y ­
magającymi fizycznej l u b społecznej o p i e k i rodziców;
m a t r y l i n e a r n o ś ć — zasada przekazywania p o t o m k o m poprzez
matkę majątku, pokrewieństwa i członkostwa g r u p y , l u b też któregoś
z t y c h elementów z osobna;
m a t r y l o k a l n o ś ć — zasada zamieszkiwania r o d z i n y elementar­
nej z rodziną l u b grupą rodową k o b i e t y ;
r o d z i n a m a c i e r z y s t a l u b m a t r i a r c h a l n a — w i e l k a rodzina
złożona z k i l k u pokoleń, będąca ekonomiczną i terytorialną wspólnotą
charakteryzującą się matrylokalnością i pełnym k o m p l e k s e m m a t r y l i n e a r n y m (patrz: matrylinearność).
Konieczne jest także określenie d w u następnych pojęć ważnych
z p u n k t u widzenia c e l u tego artykułu. U p r z y w i l e j o w a n a pozy­
cja społeczna k o b i e t y występuje wówczas, g d y istnieją: 1) możliwość
s p r a w o w a n i a w grupie, której jest ona członkiem, władzy o p a r t e j na
prestiżu osobistym i i n s t y t u c j o n a l n y m (w związku z w y k o n y w a n i e m
określonej f u n k c j i ) w s t o p n i u wyższym niż mężczyźni oraz w t a k i spo­
sób, że o ile w g r u p i e również mężczyźni posiadają władzę, to jest ona
t y l k o transmisją władzy k o b i e t i może być przez n i e z l i k w i d o w a n a ;
2) niewystępowanie d y s k r y m i n a c y j n e g o t r a k t o w a n i a kobiet w porówna­
n i u z mężczyznami przez obowiązujące w grupie prawo.

ROZPAD

RODZINY

MACIERZYSTEJ

301

Przez władzę r o z u m i e m w t y m w y p a d k u wpływanie na decyzje do­
tyczące całej g r u p y l u b też j e j poszczególnych członków, jeżeli w r a ­
chubę wchodzą s p r a w y związane z kontynuacją f u n k c j o n o w a n i a t e j
g r u p y . W y k l u c z a m władzę w stosunkach osobowych, których konsek­
wencje dotyczą wyłącznie zainteresowanych jednostek, gdyż ta zależna
jest również od cech charakterologicznych. Włączam natomiast n p . de­
cyzje o małżeństwie, ponieważ r e p r o d u k c j a jest p r o b l e m e m społecznym
i za t a k i uznana została u M i n a n g k a b a u .
Stopień, w j a k i m prawo faworyzuje kobietę w stosunku do męż­
czyzny ( l u b o d w r o t n i e ) , oraz zakres władzy sprawowanej przez kobiety
stanowią w a l o r ilościowy, którego w y m i e r z e n i e byłoby użyteczne p r z y
badaniach porównawczych. N a m chodzić będzie t y l k o o ustawienie, po­
z y c j i społecznych o b u płci względem siebie i zaobserwowanie, j a k i e
w tej mierze zachodzą przesunięcia. M . i n . ważne więc będzie wystę­
powanie o d p o w i e d n i c h n o r m p r a w n y c h , a nie częstotliwość ich stoso­
wania.
D l a uzyskania jasności rozważań nad sytuacją kobiet u M i n a n g k a ­
bau konieczne jest — wydaje się — wprowadzenie następnego pojęcia.
Jest n i m b e z p i e c z n a pozycja społeczna k o b i e t y , którą definiuję jako
możliwość realizacji p o d s t a w o w y c h interesów ekonomicznych w ramach
trwałej r o d z i n y . Oznacza to zapewnienie b y t u sobie i dzieciom p r z y
założeniu, że t a k m a t k a , j a k i dzieci pozostają członkami g r u p y uzna­
wanej za rodzinę, niezależnie o d tego, czy będzie to w i e l k a r o d z i n a m a ­
cierzysta, czy też elementarna.
Podstawowa teza do udowodnienia w t y m a r t y k u l e b r z m i , że m a ­
cierzysta rodzina M i n a n g k a b a u , obserwowana o d końca X I X w., n i e
charakteryzuje się uprzywilejowaną pozycją k o b i e t y , natomiast stwarza
w a r u n k i konieczne do zachowania j e j bezpieczeństwa społecznego.
Dowiedzenie prawdziwości t e j tezy będzie równoznaczne ze s t w i e r ­
dzeniem b r a k u zależności pomiędzy matrylinearną i matrylokalną orga­
nizacją g r u p y a z j a w i s k i e m u p r z y w i l e j o w a n e j pozycji społecznej kobie­
t y u M i n a n g k a b a u . P r a w d z i w e więc będzie wówczas twierdzenie, że
w w y p a d k u M i n a n g k a b a u rezydencja i sposób dziedziczenia oraz wła­
dza w g r u p i e są niezależnymi od siebie aspektami organizacji społecz­
nej.
W dalszym ciągu możliwe będzie stwierdzenie, że zjawiska p o w o d u ­
jące zagrożenie tego, co nazwane zostało bezpieczną pozycją społeczną
k o b i e t y , tkwiły w p r a w i e z w y c z a j o w y m społeczeństwa M i n a n g k a b a u
w okresie d o m i n a c j i r o d u macierzystego, a i c h u j a w n i e n i e spowodowane
zostało dezintegracją tego r o d u i p r z e j m o w a n i e m przez rodzinę elemen­
tarną ekonomicznych f u n k c j i r o d z i n y macierzystej. Proces t e n wywoła­
n y został wejściem M i n a n g k a b a u w zasięg działania k a p i t a l i s t y c z n e j

302

SŁAWOJ

gospodarki t o w a r o w e j
rodziny macierzystej.

SZYNKIEWICZ

i z m i a n a m i w stosunkach własności w

ramach

Nazwa M i n a n g k a b a u oznacza t e r y t o r i u m znane w a d m i n i s t r a c y j n e j
t e r m i n o l o g i i Holendrów jako Rezydencja Zachodniego Wybrzeża S u m a ­
t r y oraz narodowość zamieszkującą to t e r y t o r i u m . C e n t r u m k u l t u r o w e
r e g i o n u stanowi wyżyna Padangu. Podstawą gospodarczą M i n a n g k a b a u
jest r o l n i c t w o z zastosowaniem i r y g a c j i . U p r a w i a się t a m głównie ryż,
palmę kokosową, kawę, orzeszki ziemne. W X I X w . na tereny zachod­
n i e j S u m a t r y wkroczyła gospodarka p l a n t a c y j n a .
W l i c z n y c h miastach i osiedlach o d dawna poważne znaczenie eko­
nomiczne posiada rzemiosło (obróbka m e t a l i , t k a c t w o i in.) znajdujące
się na w y s o k i m poziomie t e c h n i c z n y m i a r t y s t y c z n y m . W rejonach
przybrzeżnych istotną rolę odgrywał także handel m o r s k i .
M i n a n g k a b a u zalicza się do M a l a j ó w . Istnieją opinie, że M i n a n g ­
kabau stanowi „kolebkę" Malajów, z której ci rozprzestrzenili się n a
archipelag i Malakkę. Część mieszkańców N e g r i S e m b i l a n (kraj na pół­
wyspie M a l a k k a , członek Malajzji) także nazywa siebie M i n a n g k a b a u ;
są o n i p o t o m k a m i emigrantów z S u m a t r y . M i n a n g k a b a u N e g r i S e m b i ­
lan posiadają organizację społeczną bardzo zbliżoną do t e j , która cha­
r a k t e r y z u j e i c h imienników z w y s p y .
24

Od X V w . M i n a n g k a b a u znalazło się w strefie wpływów islamu,
który n i e wprowadził zasadniczych z m i a n w życiu społecznym l u d u aż
do t z w . w o j n y Padris (1821—1837), w czasie której m i e j s c o w i o r t o d o k ­
s y j n i mahometanie p o k u s i l i się o wprowadzenie r e f o r m metodą siły.
Obrońcy tradycyjnego społeczeństwa rządzonego p r a w e m
zwyczajowym
z w a n y m adat w y k o r z y s t a l i w w a l c e pomoc Holendrów i od tego czasu
datuje się ekspansja k o l o n i a l n e j gospodarki na dotychczas stosunkowo
izolowane t e r y t o r i u m Padangu.
P r z e d przystąpieniem do przedstawienia p r z e m i a n w organizacji
r o d z i n y macierzystej wybiorę za p u n k t wyjścia niektóre elementy s t r u k ­
t u r y społecznej związane z organizacją w i e l k i e j r o d z i n y w i c h stanie
sprzed wprowadzenia n o w y c h stosunków gospodarczych. Obraz, który
t u przedstawię, będzie nosił charakter statyczny dla łatwiejszego u c h w y ­
cenia zmian, które zaszły w n i m o d końca X I X w . Jest to niewątpli­
w i e uproszczenie wywodzące się nie t y l k o z chęci ułatwienia r o z u m o ­
w a n i a , ale także Stąd, że dostępna m i l i t e r a t u r a t y l k o w t e n sposób
relacjonuje układ t r a d y c y j n e j
organizacji,
którego
prawdopodobnie

Niekiedy

zwani

Malajami

późnymi

lub

Deutero-Malajami.

ROZPAD

RODZINY

303

MACIERZYSTEJ

w p r a k t y c e nie można było obserwować całościowo. N a t a k i stan z ł o ­
żyły się m . i n . następujące p o w o d y .
*
Materiały, którymi dysponowałem, dostarczyły opisów odnoszących
się do różnych okresów — o d i n f o r m a c j i zebranych w w i e k u X I X
przez W i l k e n a , a powtórzonych w różnych pracach późniejszych, aż
po w y c i n k o w e doniesienia o s y t u a c j i obserwowanej
w X X w . Zało­
żeniem większości z n i c h było przedstawienie t r a d y c y j n e j organizacji
m a t r i a r c h a l n e j , a dokonano tego stosując zasadę praesens
ethnographicum.
2 5

W y k o r z y s t a n e materiały dotyczą także różnego t e r y t o r i u m . Obszar
zamieszkały przez M i n a n g k a b a u jest stosunkowo w i e l k i , niektórzy
a u t o r z y włączają do niego okręgi I n d r a g i r i i K o r i n c z i . Poszczególne
r e j o n y miały nieraz różną historię i w n i e j e d n a k o w y m też czasie w e ­
szły w k o n t a k t z kolonizacją holenderską. Co p r a w d a w i e l u piszących
interesowało się przede w s z y s t k i m wyżyną Padangu, ale to, co jest
przez n i c h nazywane oryginalną strukturą społeczną, skonstruowane
zostało na podstawie d a n y c h pochodzących z całego t e r y t o r i u m , które
mogło być p o d t y m względem zróżnicowane w przeszłości, t a k j a k jest
dziś.
2 6

W d o d a t k u większość opisów sporządzonych w X I X czy w X X w .
opierała się na w y w i a d a c h przeprowadzonych wśród samych M i n a n g k a ­
bau, głównie osób spełniających pierwszoplanowe r o l e społeczne, co
w p e w n y m s t o p n i u s u b i e k t ywizowało i c h w y p o w i e d z i . W t e n sposób
i n f o r m a c j e pochodzące od przywódców odpowiedzialnych za p r z e ­
strzeganie przez grupę p r a w a zwyczajowego relacjonować musiały stan
i d e a l n y w y m a g a n y przez to p r a w o .
Najistotniejszą jednak przyczyną scharakteryzowanego
stanu rze­
czy była właściwa badaczom M i n a n g k a b a u , t a k w X I X , j a k i w X X w.,
pogoń za r e l i k t a m i przeszłości i k u r i o z a m i k u l t u r o w y m i , która spowo­
dowała, że d o k u m e n t o w a l i o n i n i e m a l wyłącznie t r a d y c y j n e f o r m y o r ­
ganizacji r o d u macierzystego, pomijając niewątpliwie zachodzące w ó w ­
czas zmiany. Rezultatem tego była arehaizacja obrazu społeczeństwa
M i n a n g k a b a u , która siłą rzeczy m u s i znaleźć swoje odbicie w opraco­
waniach o p a r t y c h na tychże badaniach .
21

Z t y m i w s z y s t k i m i zastrzeżeniami przystępuję do zaprezentowania
organizacji społecznej M i n a n g k a b a u z okresu d o m i n a c j i adatu, c z y l i
G.

2 6

Łącznie z Indiragim

kałe
2 7

A.

W i 1к e n,

Verspreide

2 5

było

w

1930 r.

Na

tę

sytuację

matierinskogo
połowina

roda
XX

wieka),

przez
v

geschriften,

i Korinczi wynosi

Semarang

1912.

o n 70 624 k m . T e r y t o r i u m
2

to

zamiesz­

2 073 647 osób.

¡zwraca

uwagę

siemiejno-bracznych
„Sowietskaja

J . V.

M a r e t i n ,
otnoszenijach

Otmiranije
minangkabau

E t n o g r a f í a " , таг 3 : 1 9 6 0 , s . 7 6 .

pierieżitkow
(pierwaja

SŁAWOJ

304

SZYNKIEWrCZ

p r a w a zwyczajowego obowiązującego w t y m społeczeństwie do czasu
rozpadu w i e l k i e j r o d z i n y m a t r i a r c h a l n e j . Z s y t u a c j i przedstawionej
powyżej w y n i k a także stosowanie w opisie czasu teraźniejszego, co n i e
i m p l i k u j e aktualności przytaczanych faktów.
System g r u p społecznych, do których należeli M i n a n g k a b a u , był —
i w zasadzie pozostał do dziś — s k o m p l i k o w a n y . Można je generalnie
podzielić na g r u p y wyodrębnione na 'podstawie t e r y t o r i a l n e j i genealo­
gicznej. Z t y c h p i e r w s z y c h największą jednostką jest negeri
(nagari,
negari),
lokalna r e p u b l i k a , j a k ją nazywa S c h r i e k e . O b e j m u j e ona
jedno l u b k i l k a osiedli i nosi obecnie charakter a d m i n i s t r a c y j n y .
Wszystkie negeri mają od dawna ustalone granice określające zasięg
ziemi, z której mogą korzystać jego mieszkańcy. Negeri jest jednostką
endogamlczną.
Jednostką podrzędną w s t o s u n k u do poprzedniej jest osiedle —
kota. S t a n o w i ono grupę domów r o d o w y c h (ramah
kamanakan)
oraz
spichlerzy, obok których istnieją meczet i balai — wspólny d o m
młodzieży, a jednocześnie miejsce o b r a d . Kota, t a k j a k i negeri, po­
siada radę starszych kierującą s p r a w a m i społeczności. Dalsze g r u p y l o ­
kalne, począwszy od dzielnicy w osadzie, a skończywszy na długim
( w i e l k i m ) d o m u , są już ściśle związane z podziałem r o d o w y m .
Najszerszą grupą genealogiczną jest suku.
Wszyscy w zasadzie
M i n a n g k a b a u podzieleni są między cztery suku noszące nazwy Koto,
P i l i a n g , B o d i i Tjamiago. Suku jest uważane za rozrośnięty ród p i e r ­
w o t n y , toteż dalej będę zamiennie używał t e r m i n u ród i
suku.
Członkowie tego samego suku są rozrzuceni po całym k r a j u M i n a n g k a ­
bau i łączy ich głównie przekonanie o wspólnym pochodzeniu oraz
nakaz endogamii. W każdym osiedlu zamieszkują
przedstawiciele
wszystkich czterech rodów. Mieszkańcy osiedla wywodzący się z tego
samego r o d u stanowią zwartą grupę zajmującą najczęściej odrębną dziel­
nicę, zwaną kumpulan
rumah,
i reprezentowaną w radzie
negeri.
W przeciwieństwie do negeri ród (rozumiany t u t a j , jak również w d a l ­
s z y m ciągu, jako ta część suku, która zamieszkuje jedno negeri)
jest
jednostką silnie zintegrowaną i dopiero przynależność do niego nadaje
człowiekowi pełne p r a w a członka społeczeństwa. O b y w a t e l negeri nie
adoptowany przez ród stoi poza nawiasem życia społecznego.
28

29

2 8

Б.

miarę

wzrostu

liczby

suku

dzieliły

się

zwane

kampueng

wymieniały
puengów.

Sociological

Studies.

Selected

Writings,

cz.

I,

1955, s. 95.

dowymi

2 9

W

Indonesian

S c h r i e k e ,

Hague—Bandung

lub

24 d o

27

także

ludności

one
suku.

wtórnych

na

i utraty

mniejsze
Raporty
suku,

kontaktów

•—

również

holendeskie
Maretin

zaś

między

częściami

egzogamiczne

—

z lat dwudziestych
przytacza

liczbę

skła­
grupy,

X X
96

w.
kam-

ROZPAD

RODZINY

MACIERZYSTEJ

305

Każda g r u p a genealogiczna M i n a n g k a b a u pieczołowicie pielęgnuje
podania o założeniu j e j przez przodka płci żeńskiej. I m większa i b a r ­
dziej złożona grupa, t y m bardziej podania t a k i e komplikują się, stają
się odległe, przybierają postać m i t u . . Stosunkowo najjaśniej i bardziej
wiarogodnie przedstawia się t r a d y c j a p r z o d k a w podstawowej grupie
społecznej M i n a n g k a b a u sa-buwah-parui,
c z y l i w i e l k i e j rodzinie. T u
założycielem miała być rzeczywiście istniejąca kobieta nazywana ibu
(matka) l u b nini (najstarsza k o b i e t a ) . Sa-buwah-parui
(„wywodzący
się z jednego łona") l u b w skrócie parui obejmuje z reguły pięć gene­
r a c j i „wszystkich, którzy .mieszkają obok siebie, mają wspólny grób,
te same pola r y ż o w e " . Członkowie j e j (waris) zamieszkują najczęściej
k i l k a domów położonych w sąsiedztwie. Działalność gospodarcza p r o ­
wadzona przez wielką rodzinę (parui), k w a l i f i k u j e ją do nazwy zasad­
niczej ekonomicznej jednostki w społeczeństwie M i n a n g k a b a u . Żadna
b o w i e m j e j część składowa, t a k grupa, j a k i poszczególne osoby, nie
jest u p r a w n i o n a do p o d e j m o w a n i a decyzji i przedsięwzięć n a t u r y go­
spodarczej, które nie uzyskałyby zgody parui.
30

81

W i e l k a rodzina (parui) d z i e l i się na k i l k a djurai stanowiących ze­
spół najbliżej s p o k r e w n i o n y c h r o d z i n w k i l k u pokoleniach. Zajmują
one najczęściej jeden d o m i jednoczą się we wspólnym w y k o n y w a n i u
znacznej części pracy, w y c h o w y w a n i u dzieci i t p . Z tego też względu
djurai
będę dla uproszczenia nazywał dalej domem. Rodzina d w u p o koleniowa, zwana sa-mandeh
(„jednej m a t k i " — t e r m i n t e n n i e o b e j ­
m u j e więc ojca r o d z i n y ) , u p r a w n i o n a była w sferze działań pozagrupow y c h w zasadzie t y l k o do zajmowania odrębnego pomieszczenia we
wspólnym d o m u , oddzielnego p r z y g o t o w y w a n i a posiłków i wyłącznej
u p r a w y drobnej części wspólnej ziemi na własny użytek.
S y m b o l e m genealogicznej i b y t o w e j wspólnoty w i e l k i e j rodziny
jest długi d o m (rumah
gadang!), który zamieszkiwało często 70—80
osób, a nieraz około 100 . W l a t a c h trzydziestych X X w . obserwo­
wano jeszcze d o m y składające się z 20 pomieszczeń dla poszczególnych
sa-mandeh
.
Władza spoczywa w rękach męskich k r e w n y c h najstarszej k o b i e t y
każdej jednostki genealogicznej, w y b i e r a n y c h przez zebranie członków
danej j e d n o s t k i . T a k więc k i e r o w n i k i e m d o m u (djurai)
jest najstarszy
32

33

Peoples

of

Terres

et peuples

F . C. C o l e ,
O. J . A.

3 2

E.

Batak
s.

The

C o l l e t ,

3 0

3 1

M.

and

L o e b,
the

Minangkabau,

30; ipowtórzane

History
3 3

20 -

and

Patrilineal

People,

S c h r . i e k e ,

w

książce
Wian

op.

cit.,

E t n o g r a f i a F o l s k a , t. I X

Malaysia,

and

New
de

York

Sumatra,

Matrilineal

in

Sumatra:

Anthropologist",

t.

3 6 : 1 9 3 4 n r 1,

2, „ A m e r i c a n

R.

H e i n e - G e l d e r n ,

s. 1 1 7 .

1925, s. 438.

Organization

cz.
1935.

1945, s. 295.
Amsterdam

E . M.

L o e b ,

Sumatra.

the
Its

SŁAWOJ

306

SZYNKIEWTCZ

b r a t najstarszej k o b i e t y w domu, a więc w p r a k t y c e jego najstarszy
mężczyzna, pod w a r u n k i e m jednakże pełnej sprawności fizycznej i u m y ­
słowej, a także postępowania zgodnego z adatem . Nazwa, którą o t r z y ­
m u j e przywódca domu, b r z m i mamak i znaczy „ w u j " , „brat m a t k i " ,
albo też ogólnie „mężczyzna starszej generacji". Do jego zadań należy
a d m i n i s t r o w a n i e wspólną własnością, ułatwianie i nadzorowanie w y ­
kształcenia dzieci, p r z y g o t o w y w a n i e
małżeństw dziewcząt z
djurai.
Mamak jest przedstawicielem r o d z i n y na zewnątrz, obowiązuje go j e d ­
n a k w większości wypadków konsultacja z radą r o d z i n y , w której
skład wchodzą także k o b i e t y . G d y członek r o d z i n y chce opuścić negeri
czy dokonać t r a n s a k c j i swoją prywatną własnością, m u s i konsultować
się z n i m i zastosować do jego poleceń, z p r a w e m odwołania się do
wyższego rangą funkcjonariusza w rodzie. Sankcją za niesubordynację
jest pozbawienie p r a w a korzystania z własności r o d z i n n e j .
P r a w o i obowiązek opiekowania się członkami swojej g r u p y , zwłasz­
cza młodszymi, zachował mamak w niektórych w y p a d k a c h do ostatnich
l a t . Znane jest pochodzące z okresu po w y z w o l e n i u Indonezji s t w i e r ­
dzenie lekarza szpitala B a t u Sengkar, że d l a zoperowania chorego
dziecka potrzebuje zgody rodziców i
mamaka .
Mamak
najstarszego i najbardziej szanowanego d o m u (djurai)
zo­
staje z reguły penghulu,
czyli przywódcą w i e l k i e j r o d z i n y
(parui).
Jego wybór m u s i uzyskać aprobatę przywódcy r o d u (suku).
Obowiąz­
k i e m penghulu
jest sprawowanie k o n t r o l i zarówno n a d przestrzeganiem
adatu, j a k i p r a w a muzułmańskiego (sjarď, szariat), czuwanie za p o ­
średnictwem mamaków nad przebiegiem prac w rodzinie, d o p i l n o w y ­
wanie w y k o n a n i a zobowiązań w s t o s u n k u do całej wspólnoty t e r y t o ­
r i a l n e j , j a k n p . budowa dróg, meczetów, balai (wspólnych domów
w i e j s k i c h ) i t p . Jest także reprezentantem interesów swojej r o d z i n y
w radzie suku i jeśli r o b i to w sposób niedostateczny, może być przez
swoich k r e w n y c h odwołany. Penghulu
m u s i być i n f o r m o w a n y o wszyst­
k i c h ważniejszych wydarzeniach dotyczących k i e r o w a n e j przez niego
w i e l k i e j r o d z i n y . K o n t r o l u j e też stan wspólnej własności oraz wszel­
kie poważniejsze transakcje w y m i e n n e i w y d a t k i pieniężne członków
r o d z i n y . Korzyści płynące z urzędu penghulu
nie są n a t u r y ekono­
micznej, lecz h o n o r o w e j . O t r z y m u j e o n prawo noszenia specjalnego
tytułu ( w miejsce i m i e n i a własnego), s t r o j u i różnych emblematów. T a k
mamak, j a k i penghulu
w sprawach zasadniczych nie mogą podejmo­
wać decyzji w sposób a r b i t r a l n y ; p o w i n n y być one r e z u l t a t e m ogólnego
zebrania, gdzie przodującą rolę o d g r y w a indua — najstarsza kobieta.
34

35

3 4

L o e b ,

3 5

C.

vewents,

op.

c i i . , s . 30 i

V r e e d e - d e
Gravenhage

32.

Stuejrs,
I 9 6 0 , s. 25.

The

Indonesian

Woman.

Struggles

and

Achie^

ROZPAD

RODZINY

MACIERZYSTEJ

307

Konsultacje starszych członków r o d z i n y macierzystej nazywają się
mapakat. W ważnych w y p a d k a c h (jak n p . dysponowanie wspólną wła­
snością) obowiązuje uczestników r a d y jednomyślność. Głos ostateczny
należy więc w t y m s a m y m s t o p n i u do kobiet, j a k i mężczyzn biorących
udział w
mupakat:
W skrótowej, aforystycznej f o r m i e c h a r a k t e r y z u j e powyższy układ
stosunków władzy przypowieść należąca do wykładni p r a w a zwyczajo­
wego — adatu:
Dziecko

kłania

się

przed

mamkiem

mamak

kłania

się

przed

penghulu,

penghulu

kłania

się

mupakat .

przed

3a

Pomiędzy poszczególnymi r o d z i n a m i istnieje zróżnicowanie w i c h
statusie społecznym, wywodzące się jeszcze prawdopodobnie z czasów
h i n d u s k i c h . T r a d y c y j n e dotyczące d a w n y c h przywilejów, czy też p o ­
dania o sukcesach przodków powodują, że niektóre w i e l k i e r o d z i n y
wysuwają się na czoło w skali prestiżu. (Mówiąc dokładniej, t e n k i e ­
r u n e k związku przyczynowego akceptują sami Minangkabau.) Pocho­
dzący z t a k i c h r o d z i n penghulowie
zajmują z reguły w radzie
penghulów stanowisko kierownicze — przywódcy r o d u (suku) .
Nazywa
się ich datuk nan berampe. Datuk każdego r o d u wchodzi w skład r a d y
negeri. W j e j rękach spoczywa władza w y k o n a w c z a . J e d n y m z j e j
obowiązków było przeprowadzanie co jakiś czas podziału gruntów ne­
geri między poszczególne r o d y (suku), które z k o l e i przekazywały j e
do u p r a w y w i e l k i m r o d z i n o m ( p a r u i ) . Te ostatnie dysponowały j e d ­
nakże również ziemią nieprzechodnią, stanowiącą i c h tradycyjną
własność.
Jak w y n i k a z powyższych danych, władza w społeczeństwie M i ­
nangkabau sprawowana była przez mężczyzn, którzy — jeśli chodzi
° J J wyższe szczeble — reprezentowali g r u p y u p r z y w i l e j o w a n e . J a k 3 7

за

S9

4 0

e

3

3 7

tą

6

V r e e d e - d e

S t u e r s ,

Mowa

okresie

obejmuje

oraz

o

tzw.

się

czasy

powstawania

rośniętych
element
się

skich

i

Trwała

kolonistów

jednostek
państw,

od

II

ona

L o e b ,

których
pod

misjonarzy

według

tegoż

cit,

s. 3 2 9 ) .

op.

E . R e e l u s , Nouvelle

géographie

et

Paris

ierres

océaniques,

3 9

L o e b ,

op.

cit,

is. 3 1 .

4 0

L o e b ,

op.

cit.,

s.

35.

—

z

księstw

La

Nazwą

Indonezji

lub

też

kolonistów,

różnych

terre

do

et

części
X I V

les

w.

roz­

odgrywał

hindu-gumatrańską,

przynajmniej

universelle.

wyspy

organizacyjną

indyjskich

napływających

1889, s. 246.

archipelagu.

zachodnie

rolę

kulturę

wpływem

autora

historii

drobnych

poważną

wyodrębnia

n.e.

w.

w

z Indii na

politycznych
w

Heine-Geldern

rozwinąć

- G e l d e r n ,

Ocean

tam

hinduistycznych

Indochim.

3 8

ekspansji

terytorialnie

indyjski.

miała

op. c i i .

hindu-indanezyjskim

która
buddyj­

Indii

oraz

( H e i n e -

hommes,

1.14:

SŁAWOJ

308

SZYNKIEWICZ

k o l w i e k b y l i o n i , zwłaszcza mamacy
i penghulowie,
mandatariuszami
swoich r o d z i n i m o g l i zostać przez nie odwołani, posiadali jednak duży
zakres swobody decyzji, zwłaszcza w sprawach n i e dotyczących dyspo­
nowania wspólną własnością. I s t o t n y m m o m e n t e m jest także wspo­
m n i a n y już f a k t , że instancją odwoławczą od decyzji mamaka czy peng­
hulu był w w i e l u w y p a d k a c h wyższy stopniem funkcjonariusz, nie zaś
r a d a rodzinna. T y m n i e m n i e j t a ostatnia posiadała poważne znaczenie,
a j e j członkowie obojga płci m i e l i status równorzędnych uczestników
w p o d e j m o w a n i u decyzji. Czołową rolę n a t a k i c h zebraniach, którym
przewodniczył mamak
l u b penghulu,
odgrywała dzięki s w e m u a u t o ­
r y t e t o w i najstarsza k o b i e t a w rodzinie. Jednakże w p ł y w k o b i e t na
s p r a w y publiczne i rodzinne nie był większy niż wpływ mężczyzn. Przez
„mężczyzn" należy t u rozumieć wszystkich mężczyzn będących człon­
k a m i danej g r u p y r o d o w e j . Mężowie przez sam f a k t nienależenia do
g r u p y żony wpływu takiego teoretycznie nie posiadali. Ta d y s k r y m i ­
nacja nie jest jednak sprawą istotną w rozważaniach dotyczących p o ­
działu władzy według płci w r a m a c h g r u p y . J a k już b o w i e m zwrócono
na to uwagę , bezpośrednim r e z u l t a t e m m a t r y l o k a l n e j rezydencji n i e
jest przewaga kobiety, lecz j e j r o d u n a d mężami członkiń.
4|1

Podstawową cechą opisywanej t u r o d z i n y macierzystej przed j e j
rozkładem jest wspólna własność. Celowe jest zatem dokonanie krótkiej
c h a r a k t e r y s t y k i związanych z nią reguł postępowania.
Istnieją dwie kategorie własności — rodzinna (harto
pusako
—
rzeczy odziedziczone) oraz i n d y w i d u a l n a , zdobyta własną pracą posia­
dającego (harto pantjarian).
Własność rodzinna jest wspólna, ale t y l k o
w t y m sensie, że każdy pełnoprawny członek r o d z i n y może z niej k o ­
rzystać w miarę potrzeby. N i e znaczy to jednak, że każdy m a p r a w o
w równym j a k i n n i s t o p n i u używać j e j wyłącznie. Rozumując w t e n
ostatni sposób administracja kolonialna popełniła błąd, gdy w 2 poło­
w i e X I X w . rozpatrywała sposoby i n d y w i d u a l i z a c j i ziemi w celu p o d ­
dania j e j k a p i t a l i s t y c z n e m u systemowi u p r a w y . Pozbycie się własności
r o d z i n n e j mogło być uzasadnione t y l k o koniecznością zdobycia środków
na przedsięwzięcia związane z i s t n i e n i e m r o d z i n y jako I n s t y t u c j i , a za­
strzeżone przez p r a w o zwyczajowe. Adat nie dopuszczał wydzierżawiania
ziemi celem zaspokojenia potrzeb ekonomicznych. Dzierżawa mogła
więc nastąpić dla p o k r y c i a t a k i c h m . i n . kosztów, j a k pogrzeb członka
rodziny, uroczystości weselne, wprowadzenie penghulu
na urząd, n a ­
p r a w a wspólnego d o m u i t p .
Z i e m i a n i e mogła być sprzedana, a j e 42

4 3

sia,

4 1

Poir.

4 2

E. H.

[w:]
4 3

m.

band

in. L o w i e ,

op.

J a c o b ,

Obesrvations

Tenure

Symposium,

S c h r i e k e ,

op.

c i t . , s.

c i t , s. 191.
on

the

Development

Amsterdam
107.

of

1950, L e i d e n

Landrights

in

1951, s . 143.

Indone­

ROZPAD

RODZINY

MACIERZYSTEJ

309

d y n i e wydzierżawiona z zastrzeżeniem możliwości j e j ponownego odzy­
skania.
Z u w a g i n a przesunięcia w r o l i gospodarczej poszczególnych płci
w okresie późniejszym należy t u jeszcze wspomnieć o schemacie p o ­
działu p r a c y obowiązującym podczas istnienia nienaruszonej wspólnoty
r o d z i n y macierzystej u M i n a n g k a b a u . Na ziemi w i e l k i e j r o d z i n y (parui)
siła robocza użytkowana była wspólnie p r z y zachowaniu podziału p r a c y
według płci. Tak więc obok u p r a w y pól ryżowych, dokonywanej wspól­
nie z mężczyznami, do k o b i e t należała praca w ogrodzie p r z y d o m o w y m ,
łowienie krabów i r y b w płytkich wodach, w y k o n y w a n i e całej p r a c y
domowej łącznie z p r z y g o t o w a n i e m posiłków, t k a n i e odzieży. N a t o ­
miast mężczyźni, zgodnie z relacją Loeba, ogradzają pola płotem, b u ­
dują d o m y i opiekują się n i m i , przygotowują utensylia r y b a c k i e i łodzie,
polują i dokonują p o ł o w ó w .
44

Jak można się było przekonać, rodzinę macierzystą M i n a n g k a b a u
cechuje d e m o k r a t y z m stosunków władzy oraz równość społeczna do­
rosłych członków. Zastrzeżenie do t e j ostatniej k w e s t i i może dotyczyć
wyłącznie odrębnego t r a k t o w a n i a płci. I t a k n p . kobieta nie jest u p r a w ­
niona do zawierania samodzielnie kontraktów h a n d l o w y c h ani małżeń­
skich. Również w w y p a d k u zabójstwa k o b i e t y morderca uiszcza t r z y ­
k r o t n i e niższą opłatę rekompensacyjną
niż za zabicie m ę ż c z y z n y .
Zakazu wchodzenia w stosunki matury handlowej n i e można wyjaśnić
t y m , że kobieta przez f a k t istnienia m a t r y l i n e a r n e j f o r m y przekazu
własności była niejako strażnikiem własności r o d o w e j , co miałoby k o ­
lidować z j e j aktywną rolą w podobnych transakcjach. Dopuszczalne
b o w i e m przez adat a k t y dzierżawy były zawierane w i m i e n i u r o d z i n y
nie przez najstarszą kobietę, lecz przez mamaka. Mamak również akcep­
tował transakcje własnością prywatną, która zgodnie z p r a w e m z w y ­
czajowym (np. adat kamanakan)
po śmierci dysponenta mogła stać się
częścią składową własności r o d z i n n e j . Płynie stąd wniosek o szerokich
u p r a w n i e n i a c h władzy w y k o n a w c z e j sprawowanej przez mężczyzn, któ­
ra zdecydowanie przerastała u p r a w n i e n i a kobiet.
45

Osobnego zwrócenia u w a g i wymagają sposoby, j a k i m i realizowana
była zasada matrylinearności r o d z i n y u M i n a n g k a b a u . W części d o t y ­
czącej stosunków własności była m o w a o t y m , że wszystkie dzieci o t r z y ­
mują potencjalne p r a w o do korzystania z własności r o d z i n n e j . Dzieje
się t a k poprzez sam f a k t urodzenia się z m a t k i będącej członkiem r o ­
dziny, z którą wspólnie zamieszkuje. Reguła m a t r y l i n e a r n e g o dzie­
dziczenia obowiązuje także mężczyzn, i to w d w o j a k i sposób: 1) nieza-

4 4

L o e b,

op.

cit.,

s.

4 5

L o e b ,

op.

cit.,

s. 36.

48.

SŁAWOJ

31C

SZYNKIEWICZ

leżnie o d tego, że w s k u t e k małżeństwa wchodzą do obcej rodziny,
utrzymują o n i n i e p r z e r w a n y k o n t a k t z rodziną swojej m a t k i , w której
mogą spełniać f u n k c j e kierownicze i są u p r a w n i e n i do korzystania z j e j
własności (harto pusako);
2) i c h własność osobista (harto
pantjarian)
nie jest dziedziczona przez własne dzieci (w każdym bądź razie nie
w całości), ale na m o c y p r a w a siostrzeńców (adat kamanakan)
dostaje
się dzieciom siostry.
Ożenek n i e pociąga za sobą żadnych świadczeń m a t e r i a l n y c h z w y ­
jątkiem s y m b o l i c z n y c h podarków d a w a n y c h o d czasu do czasu żonie.
Zapewnienie j e j stałego u t r z y m a n i a czy współudział w uprawie pól
ryżowych j e j r o d z i n y nie są przez adat wymagane i zależą tylko, o d
dobrej w o l i m ę ż c z y z n y . Obowiązki męża mogą się sprowadzać w y ­
łącznie do składania żonie w i z y t i do pożycia seksualnego. Rozluźnienie
w z a j e m n y c h kontaktów może spowodować rozpadniecie się małżeństwa,
które zresztą u M i n a n g k a b a u jest bardzo nietrwałe. W t e j części k r a j u ,
gdzie w p ł y w y i s l a m u były najsłabsze, rozwód w ogóle nie wymagał
żadnych formalności. D l a i l u s t r a c j i przytacza się w y p a d k i piątego l u b
szóstego z k o l e i zamążpójścia k o b i e t y 2 0 - l e t n i e j .
Zawarcie małżeństwa było przede w s z y s t k i m sprawą rodziny, w któ­
r e j i m i e n i u działał mamak. Wiąże się to z jeszcze jedną funkcją mał­
żeństwa — nawiązaniem kontaktów między dwoma r o d z i n a m i . J a k
chce L o e b , mają one 'polegać n a w y m i a n i e między g r u p a m i dojrza­
łych mężczyzn, która — t a k j a k w y m i a n a t o w a r o w a — pociąga za sobą
zbliżenie d w u s t r o n . W y d a j e się jednak, że idea wiązania d w u r o d z i n
poprzez małżeństwo f u n k c j o n u j e przede w s z y s t k i m jako r e z u l t a t wspo­
mnianego poprzednio zróżnicowania poszczególnych w i e l k i c h r o d z i n (pa­
rui), jeśli chodzi o i c h status społeczny. Zróżnicowanie to wyraża się
w i s t n i e n i u r o d z i n posiadających swoistą szlachetność i dostarczających
kandydatów na stanowiska przywódcze obok rodzin, które t a k i c h p r z y ­
wilejów nie posiadają. Małżeństwo może t a m przybierać formę kasto­
w e j endogamii poprzez tendencję do łączenia w t e n sposób r o d z i n
równych sobie. Za taką interpretacją przemawiałyby f a k t y układania
się zawczasu między dwoma d o m a m i (djurai)
o małżeństwo dzieci, j a k
40

4 7

4 8

4 9

5 0

4 6

G.
ing

A.

L o e b,
de

op.

C . de

Countries,

cit.у

fi.

4 2 . Вот.

M o u b r a y ,

London

L o e b ,

op.

cit,

4 8

L o e b ,

op.

c i t . , 5. 44.

4 0

Jak

bangsa,
5 0

przy

czym

Schrieke

dziedzicznego

bangsa

mówi

relację
the

Wilkena

Malay

przytoczoną

Peninsula

and

przez
Neighbour­

s. 4 2 , 4 3 , 4 5 , 4 7 .

Loeb

urzędu

in

1 9 3 1 , 5. 20 n .

4 7

podaje

także

Matriarchy

o

(s.

33),

ma

członkowie

pochodzić

sankcjonowaniu

przywódcy

rodu

od

takich

przez

{suku)

rodzin

sanskryckiego
w

adat
jednej

(w

nazywam
vamca,

niektórych
rodzinie

są

orang

tzn. rasa.
(op.

wypadkach)
c i i . , s . 139),

ROZPAD

RODZINY

MACIERZYSTEJ

311

również 'konieczność zgody mamaka n a wybór męża celem u p e w n i e n i a
się, czy k a n d y d a t zostanie przyjęty przez r o d z i n ę .
A więc, m i m o iż przynależność dzieci do r o d u określana jest przez
'pochodzenie m a t k i i dla p o z y c j i dzieci f o r m a l n i e n i e m a znaczenia, z j a ­
k i e j r o d z i n y w y w o d z i się i c h ojciec, to f a k t ten o d g r y w a rolę dla do­
rosłych k r e w n y c h i c h m a t k i . Pomimo to, f o r m a l n i e rzecz biorąc,
mężczyzna n i e posiada żadnego związku z rodziną żony, gdyż n i e zo­
staje przyjęty na j e j członka. Oddaje to zresztą t e r m i n stosowany n a
oznaczenie zięcia — orang semando, czyli człowiek pożyczony. Istnieje
j e d y n i e podporządkowanie n a t u r y organizacyjnej, gdyż mąż, który
może być mamakiem
w rodzinie swojej m a t k i , jest podległy
mamakowi
swojej żony przebywając na j e j terenie. Pozycja społeczna mężczyzny
w g r u p i e żony była w k o m p o n o w a n a w obowiązującą skalę prestiżu.
Po uwzględnieniu wysokiego statusu funkcjonariuszy r o d o w y c h i star­
szych k o b i e t pozycja mężczyzny była w a r u n k o w a n a przede w s z y s t k i m
jego w a l o r a m i osobistymi. Pewną ilustrację tej zależności może dać
wierszowana formuła adatu pochodząca z M i n a n g k a b a u N e g r i S e m b i l a n :
51

5 2

Człowiek

pożyczony

jeśli

człowiekiem

jest

jeśli

jest

głupi

jak

pień

wielkiego

da

mi

cień,

—

jak

winien

posłuszeństwo

bystrym,

zobaczymy
drzewa

gęsta

będę
go

przy

będzie

korona

mu

mnie

liści

5 3

swojej

teściowej;

schlebiać,
pracy,
wspierał,

.

K o b i e t a posiada w o m a w i a n y m okresie n i e m a l kompletną niezależ­
ność o d swego męża, m . i n . dlatego, że zgodnie z adatem n i e m a o n
obowiązku materialnego wspomagania żony. N i e jest to potrzebne,
ponieważ posiada ona zabezpieczony b y t ze s t r o n y swojej r o d z i n y .
N a wzajemne p r a w a i obowiązki k o b i e t y i j e j r o d z i n y oraz ną sytuację
dzieci nie ma wpływu także stosowana i n i e wzbroniona przez adat
poligamia (poligynia). Również rozwód n i e zmienia niczego, gdyż n i e
oznacza o n usunięcia e l e m e n t u istotnego dla stabilizacji l u b poczucia
bezpieczeństwa którejkolwiek ze stron, a n i też nie prowadzi do narusze­
nia i c h stanu posiadania. Mówi o t y m następujący f r a g m e n t ustnie
przekazywanego kodeksu p r a w a zwyczajowego:
(Dzieciom

ojciec)

c o złączono

s.

5 1

L o e b,

5 2

Por.

op.

c i t . , s.

zebraną

—

pozostawia

rozpada

się

według
na

uznania,

dwoje,

45.

przez

Loeba

bogatą

J. W i l k i n s o n ,

Papers

on

terminologię

powinowactwa

(op.

cit.,

38—39).
3 3

pur

R.

1908, s .

12.

Malay

Subjects.

Law.,

cz.

I,

Kuala

L u m ­

SŁAWOJ

312

SZYNKIEWICZ

co z d o b y t o

wspólnie

—

co w n i e s i o n e

(przez

żoną)

co przyniiesiome

(przez

jest

dzielone,

zostaje,

męża)

wraca

5 4

.

Sytuacja dzieci w w y p a d k u r o z w o d u także n i e p o w i n n a ulegać z m i a ­
nie, gdyż i c h w y c h o w a n i e m zajmują się członkowie r o d z i n y m a t k i .
Można więc wysunąć wniosek, że kobieta w r a m a c h r o d z i n y m a t r i a r chalnej posiadała bezpieczną pozycję społeczną.
W l i t e r a t u r z e zwraca n i e k i e d y uwagę przekonanie o podrzędnej po­
z y c j i mężczyzny w M i n a r i g k a b a u wynikłej z rzekomego podporządko­
w a n i a ekonomicznego, którego przyczyną miałoby być n o m i n a l n e d y ­
sponowanie przez k o b i e t y własnością rodową. P r z y c z y n tego n i e p o r o ­
zumienia należy się doszukiwać w stosowaniu schematów europejskich
do oceny sytuacji g r u p y m a t r i a r c h a l n e j . Wyjaśni to przykład jednej
z p i e r w s z y c h prac dotyczących M i n a n g k a b a u N e g r i S e m b i l a n . P e r r
i Mackiray piszą: „Okazuje się na pierwszy r z u t oka, że pozycja męż­
czyzny nawet w kręgu jego własnej r o d z i n y jest niższa o d pozycji jego
sióstr... Daje o n swoją pracę n a p o l u ryżowym, z której dzięki r e g u ­
łom p r a w a zwyczajowego n i g d y n i e osiągnie korzyści własnościowych.
Jako k a w a l e r przynosi o n do d o m u m a t k i p r z y n a j m n i e j część swoich
zarobków, a jeśli — zanim się ożeni — umrze pod opieką swej m a t k i
i sióstr, to na nie przechodzi własność, którą mógł posiadać" . Błę­
dem w t y m w y p a d k u było przyjęcie za k r y t e r i u m oceny pozycji spo­
łecznej stosunku własności do podstawowego środka p r o d u k c j i , j a k i m
jest w s y t u a c j i M i n a n g k a b a u ziemia.
55

Tymczasem w okresie istnienia zintegrowanego r o d u macierzystego
wszyscy jego członkowie posiadali t e n sam status, jeśli chodzi o p r a w o
korzystania ze wspólnej własności. Małżeństwo mężczyzny n i e u m n i e j ­
szało jego p r a w , gdyż jego własna r o d z i n a pozostawała n a d a l podsta­
wową grupą odniesienia. T a k i e m u układowi stosunków własnościowych
w M i n a n g k a b a u , które n i e wiązały mężczyzn z p r y w a t n i e posiadaną
własnością, niektórzy autorzy przypisują ich znaczną ruchliwość spo­
łeczną i aktywność gospodarczą w okresie ekspansji gospodarki t o w a rowo-pieniężnej.

*
U podłoża poważnych zmian, j a k i e zaszły w t r a d y c y j n e j organizacji
społecznej M i n a n g k a b a u na przełomie X I X i X X w., leżały zjawiska
ekonomiczne. Otwarcie r y n k u z b y t u dla k o p r y , p r z y m u s o w e w p r o ­
wadzenie u p r a w y drzewa kauczukowego i k a w y , wreszcie liczne p o d a t k i

its

5 4

De

Moubray,

5 5

C.

W.

History,

Straits

C.

op.

P e r r ,

c i t . , s. 164.
W.

Constitution

Branch,

nr

56, s .

H.

M а с к г а у,

and

Customs,

70

(cytuję

Rembau:

„Journal
za

de

of

one
the

M o u bray,

of

Royal
op.

the

Nine

States;

Asiatic

Society",

cit., s.

120, 121).

ROZPAD

RODZINY

MACIERZYSTEJ

313

nałożone przez władze kolonialne spowodowały likwidacją n a t u r a l n e j
gospodarki w i e j s k i e j . Przymusowe wydzierżawianie z i e m i i r e k w i r o w a nie ugorów zainicjowane, przez t z w . p r a w o agrarne w 1870 г., s p r z y ­
jały zakładaniu p l a n t a c j i europejskich w środkowej Sumatrze. S t w o ­
rzyło to chłonny r y n e k pracy. A d m i n i s t r a c y j n y i ekonomiczny p r z y m u s
spowodował rozwój u p r a w przemysłowych kosztem p r o d u k c j i ryżu.
M . i n . powyższe c z y n n i k i , j a k też o t w a r c i e r y n k u d l a k o n s u m p c y j n y c h
towarów przemysłowych z i m p o r t u wytworzyły potrzebą pieniądza,
która prowadziła do e m i g r a c j i zarobkowej. Z j a w i s k a te, na których bliż­
sze przedstawienie n i e m a t u m i e j s c a , spowodowały poważny nacisk
na t r a d y c y j n e społeczeństwo m a t r i a r c h a l n e M i n a n g k a b a u drogą bezpo­
średniego w p r o w a d z e n i a gospodarki pieniężnej n a miejsce wspólnoty
ziemskiej oraz poprzez nowe koncepcje współżycia społecznego prze­
niesione przez emigrantów, którzy z czasem p o w r a c a l i do M i n a n g k a b a u .
56

Pierwszą podstawową konsekwencją t y c h z m ia n był upadek n o r m
rządzących życiem e k o n o m i c z n y m w s i . O sposobie zdobywania pieniędzy
decydowała początkowo w i e l k a r o d z i n a (parui) będąca podstawową j e d ­
nostką gospodarczą w społeczeństwie. W e wszelkich transakcjach parui
mogła dysponować przede w s z y s t k i m ziemią jako najważniejszą częścią
składową swego majątku. Transakcje te były coraz liczniejsze, ponieważ
ziemia stanowiła zasadniczy przedmiot zainteresowania ze s t r o n y e u r o ­
pejskich plantatorów. Uległy zatem rozluźnieniu zasady o b r o t u obsza­
r a m i r o l n y m i pozostającymi we władaniu w i e l k i e j r o d z i n y l u b przez
nią użytkowanymi. M e m o r a n d u m rezydenta holenderskiego w Pajak u m b u h z r o k u 1907 stwierdza: „Prawo zwyczajowe, które obowiązuje
każdego, obecnie n i e jest już honorowane a n i p o d t r z y m y w a n e . Ziemia
r o d u l u b negeri b y w a sprzedawana nawet w w y p a d k a c h zabronionych
przez adat" . W t y m s a m y m czasie stwierdzono, że zasady ogranicza­
jące możliwości zastawiania ziemi były uważane za nieaktualne nawet
w k o n s e r w a t y w n y m c e n t r u m Padangu, gdzie dla dzierżawy wystarczyła
konieczność usunięcia niedostatków ż y c i a . Dzierżawa zamieniła się
p r a k t y c z n i e w sprzedaż w w y n i k u rezygnacji z zastrzeżenia o p r a w i e
w y k u p u . J a k t w i e r d z i Schrieke, w latach t r z y d z i e s t y c h parui niektórych
okręgów (np. A i r D i n g i n i Solok) wydzierżawiły całą swoją ziemię i n ­
d y w i d u a l n y m użytkownikom .
57

58

59

5 6

Istnieje

Indonesian
Indonesia
nesian

na

ten

Trade
in
Society

the

temat

obszerna

and

Society,

Modern

World,

in

Transition,

t.

S c h r i e k e ,

op.

5 1

S c h r i e k e ,

I. c.

5 9

S c h r i e k e ,

op.

1,

Bandung

Hague—Bandung

Schrieke.
5 7

literatura.

Por.

Hague—Bandung

c i t . , s. 1 0 8 .
c i t . , s. 110.

m.

in.: J . C.

1955;

1954; W .
1956;

J .

M.

van

den

L e u r ,
К г o e f,

F. W e r t h e i m ,
także

cytowana

Indo­
praca

314

S Ł A W O J

S Z Y N K I E W I C Z

W procesie prywatyzacji ziemi szczególną pozycją zajmowali funkcjo­
nariusze rodowi. Ich działalność w tym przejściowym okresie jest cie­
kawą ilustracją początków stratyfikacji społecznej w Minangkabau.
Nadanie w 1888 r. penghulom
statusu urzędnika państwowego do­
starczyło okazji do nadużyć finansowych i wielu przywódców usuwano
z urzędu za tego rodzaju przewinienia . Kolaboracja z kolonizatorami
prowadziła do przekształcenia stanowiska przywódcy rodu
(penghulu),
a niejednokrotnie także przywódcy wielkiej rodziny (mamaka), w źródło
niekontrolowanych dochodów. Ponieważ obok funkcji administracyjnych
pełnili oni także tradycyjną rolę strażników adatu, powyższa sytuacja
zobojętniła ich na przepisy prawa zwyczajowego, co tym samym ogra­
niczało jego znaczenie. Wydana w obronie adatu książka Ibrahima
Sangguno Diradjo Kitab • Peratoeran
(1924) stwierdza, że
penghulu
ciągną zyski z pośredniczenia przy dzierżawie ziemi rodzinnej i użytkują
je na cele prywatne. Prowadziło- to do załatwiania transakcji wbrew
przepisom adatu (np. z pominięciem ogólnego zebrania rodziny) .
W ten sposób funkcjonariusze rodowi przestali być strażnikami bo­
gactwa rodziny i stali się jego dyspozytorami i użytkownikami. Stopnio­
wo funkcja tradycyjnego przywódcy utraciła przywileje prestiżowe,
a zyskała przywileje ekonomiczne.
60

61

Ďo warstwy bogacących się urzędników przyłączyli się inni, którzy
w tym celu zużytkowali rodzinny kredyt pieniężny udzielony im na
zainstalowanie warsztatów rzemieślniczych lub prowadzenie handlu.
Początkowo część dochodów mieli oni przekazywać rodzinie .
Powstanie możliwości pracy zarobkowej oraz rozwój handlu wy­
tworzyły zupełnie inny podział pracy niż ten, który został przedsta­
wiony w części dotyczącej tradycyjnej organizacji społeczeństwa. Tak
więc ci z mężczyzn, którzy nie wyemigrowali, pracują w rolnictwie lub
te? zajmują się kopalnictwem minerałów, ciesielstwem i obróbką drze­
wa, rzeźnictwem, kowalstwem itp. Zawodami kobiet stały się tkactwo,
plecenie mat, barwienie tkanin, garncarstwo. Rolnictwo, uprawa gambiru i tytoniu były zajęciami obu płci .
Różnica pomiędzy poprzednim i nowym zestawem zajęć polega nie
tylko na zmianie zakresu, ale także na tym, że poprzedni był oparty
na społecznym podziale pracy wynikającym z zamkniętego modelu
gospodarki, nowy zaś jest rezultatem koniunkturalnego podziału pracy
i ma charakter rynkowy. Handel, rzemiosło i chałupnictwo pozwoliły
62

63

6 0

S c h r i e k e ,

op.

cit.,

6 1

S c h r i e k e ,

op,

cit,

s.

8 2

S c h r i e k e ,

op.

cit,

s. 141.

G 3

H e i n e-G e l d e r n ,

s . 137.
116.

L o e b ,

op,

cit.,

s.

101.

ROZPAD

RODZINY

MACIERZYSTEJ

315

niektórym osobom n a zebranie kapitału umożliwiającego i m zajęcie
równej penghulom
pozycji obszarnika wykorzystującego pracę najemną.
Przesunięcie podstawy u t r z y m a n i a z u p r a w y ziemi r o d o w e j n a
pozarodową działalność ekonomiczną sprzyjało i n d y w i d u a l i z a c j i społe­
czeństwa M i n a n g k a b a u , która wyrażała się w 'konsumowaniu korzyści
gospodarczych w r a m a c h r o d z i n y elementarnej. G d y w skali wartości
zysk i n d y w i d u a l n y w y m i e r n y w pieniądzu otrzymał piórytet przed
więzami wspólnoty r o d o w e j , zmienił się także sposób dziedziczenia
własności. W b r e w zasadom adatu ludzie możniejsi p r z e k a z y w a l i zdo­
b y t e przez siebie harto pantjarian
s w o i m własnym dzieciom, obchodząc
w t e n sposób p r a w o siostrzeńców . Już w r o k u 1895 zaświadcza to
m . i n . v a n Bosse . Przewidziana przez adat możliwość darowania wła­
s n y m dzieciom części d o b y t k u została w y k o r z y s t a n a jako f u r t k a dla
pozostawiania w końcu całego majątku w swojej r o d z i n i e elementarnej .
Integracja r o d z i n y elementarnej rozpoczęła się o d stopniowego prze­
kształcania j e j w gospodarstwo p r o d u k c y j n e . Wchodziło p o w o l i w z w y ­
czaj, że mąż wnosił do małżeństwa pole ryżowe dla zabezpieczenia p o d ­
s t a w o w y c h potrzeb gospodarstwa. Zamieszkiwał o n na stałe w d o m u
żony, który nazywał o d t e j p o r y „moim d o m e m " (rumah
hambo) .
R o z w i j a się k o n t r o l a ojca n a d dzieckiem, coraz częściej też ojciec, a nie
mamak, p o k r y w a koszty n a u k i .
64

6S

66

67

6 8

Zmniejszanie się własności r o d o w e j , r o z w a r s t w i e n i e ekonomiczne,
w z r o s t l i c z b y chłopów p o z b a w i o n y c h ziemi, powstanie p r o l e t a r i a t u r o l ­
nego oraz emigracja prowadziły do zdecydowanego osłabienia więzów
łączących członków r o d z i n y m a t r i a r c h a l n e j . S y m b o l e m tego procesu
jest stopniowe porzucanie wspólnych domów, będących w y r a z e m j e d ­
ności genealogicznej.
Miejsce
i c h zajmują
domy jednorodzinne .
e9

6 4

wo

De

Moubray

późnego

dziczenia

po

puszczeniu

co

prawda

pochodzenia
linii

do

i

matki.

tego,

uważa,

nie

ma

Funkcja

aby

że

zasada

adat

nic wspólnego
tej

mężczyzna

reguły

z

polega

użytkował

kamanakan
według

własność

a

z a t e m m a to być r e a k c j ą n a s t o p n i o w ą i n d y w i d u a l i z a c j ę

Z

opinią

tą

6 5

Patrz

6 6

De

jednakże

Moubray

pisze

przenoszenia

własności

dzieci"

cit.,

6 7

za

(op.
Patrz

E. Kom.

6 8

M a r e tin,

6 9

Już

stwa,

które

cit.,

op.

X I X

wokół

opuściły

Sumatra

jest

się

cit.,

s.

tym w

stosunko­

zasadą

niego

poza

dzie­

na

niedo­

swoim

rodem,

( o p . cit., s. 1 0 7 ) .

własności

zgodzić.

119.

1931 r .

jednego

rodu

S t u e r s ,

op.

jako

do

o

„całkiem

drugiego

w

niedawnym

formie

procesie

daru

ojca

dla

137).

końcu

jednorodzinnych
Insulinde.

s.

op.
o

z

V r e e d e - d e

V.

w

trudno

S c h r i e k e ,

jest

matriarchalną

s. 2 5 , 26, k t ó r a

podaje

te

informacje

s. 8 9 .
w.

poświadczono

miasta
wyżytnę

und

cit.,

der

Indrapura,
Padangu.

malaische

istnienie

osiedli

zamieszkałych
E.

C a r t h u s ,

Archipel,

Leipzig

złożonych

m.
Aus

in.

z

przez

dem

domów
małżeń­

Reich-

1891, s. 180.

von

SŁAWOJ

316

SZYNKIEWICZ

W związku z zanikiem r a d r o d z i n n y c h wzrasta arbitralność przywód­
ców. Następuje więc obumieranie i n s t y t u c j i stanowiących
funkcję
wspólnoty w i e l k i e j r o d z i n y (parui). Oznacza to także, że władza w g r u ­
pie coraz wyraźniej sprawowana jest przez jednostki. Proces t e n za­
chodził przede w s z y s t k i m w rejonach przybrzeżnych i położonych poza
stosunkowo konserwatywną wyżyną Padangu. Według o p i n i i urzędnika
kolonialnego w latach trzydziestych w i e l k a rodzina m a t r i a r c h a l n a n i e
była już w t y c h okręgach s p o t y k a n a .
70

M a r e t i n t w i e r d z i , że omówione zjawiska prowadzą do powstania
patrylokalnośei . N i e przechodzono j e d n a k do zamieszkiwania z rodziną
ojcowską. Małe r o d z i n y osiadały w większości na n o w y c h terenach i j e ­
śli nawet z czasem rozwinął się t a m pa'try l o k a l n y t y p rezydencji, to n i e
ma podstaw, aby uznać go za prawidłowy r e z u l t a t rozpadu r o d u m a ­
cierzystego. Mógł o n być w y n i k i e m przejęcia w z o r u popularnego wśród
pozostałych g r u p muzułmańskiego społeczeństwa indonezyjskiego, z któ­
r y m i M i n a n g k a b a u poczęli utrzymywać ożywione k o n t a k t y . Jeśli chodzi
o system dziedziczenia własności oraz w y p r o w a d z a n i a pokrewieństwa —
można stwierdzić, że w w i e l u w y p a d k a c h samodzielnie gospodarujące
r o d z i n y przyjęły wzór b i l a t e r a l n y (parentalny).
71

Sama i n s t y t u c j a małżeństwa również usunęła się w znacznej części
spod k o n t r o l i r o d z i n y macierzystej. W p ł y w na decyzję o małżeństwie
dziewczyny uzyskuje ojciec współpracując w t y m względzie z mamakiem
j a k o reprezentantem f o r m a l n i e istniejącego nadal r o d u swojej
córki i jednocześnie p r a w a zwyczajowego. M . i n . tę nową rolę ojca
formalizują niejako postanowienia przyjęte przez przedstawicieli egze­
k u t y w y adatu oraz prawodawców muzułmańskich w 1916 r . w B u k i t t i n g g i . Mówiąc o r o l i odpowiedzialnych za właściwe zawarcie małżeń­
stwa, stwierdzają one: „Jeśli maindatariusz p r a w a zwyczajowego (wali
adat) i manidatariusiz szarłatu (wali sjarď) chcą wydać za mąż i c h córkę,
muszą najprzód stwierdzić, czy młodzi ludzie rzeczywiście pragną się
pobrać i wyrażają na to zgodę" . W r o l i mandatariusza szariatu w y ­
stępował z w y k l e ojciec biologiczny. Postanowienie powyższe oznaczało
duży postęp w k i e r u n k u uznania w y b o r u młodych, jednakże w p r a k t y c e
ich swoboda w t y m względzie była nadal ograniczona.
r ¿

Tak j a k poprzednio, małżeństwo spełniało funkcję łączenia intere­
sów d w u r o d z i n . W e r t h e i m pisze: „nouveaux riches w Minangkabau...
domagali się ius connubii
z przywódcami r o d o w y m i " . Podobna sy7 3

7 0

M a r e t i n ,

op.

cit.

7 1

M a r e t i n ,

op.

cit.

7 2

Cyt.

7 3

W e r t h e i m ,

za

s. 8 8 .

y

V r e e d e - d e
op.

cit.,

S t u e r s ,
s.

146.

op.

cit.,

s.

26.

ROZPAD

RODZINY

MACIERZYSTEJ

317

tuacja stanowi osnowę d r a m a t u w powieści M , Rusli, Sitti
Nurabaja,
w y d a n e j w 1922 г., a opisującej sytuację w M i n a n g k a b a u .
W społeczeństwie t r a d y c y j n y m podstawową formą ograniczenia s w o ­
body zawierania małżeństw była endogamia negeri oraz egzogamia suku.
E m i g r a c j a mężczyzn ułatwiła i m przełamanie o w y c h reguł, m i m o że
powodowało to n i e j e d n o k r o t n i e k o n f l i k t y z rodziną . O wiele m n i e j
korzystna była sytuacja kobiet, które złamały nakazy endogamii l u b
egzogamii. Jeśli l i t e r a t u r a n i e c y t u j e wypadków k a r a n i a mężczyzn za
podobne postępki, t o znane są t a k i e w y p a d k i wobec kobiet, którym
jeszcze w t r z e c i m dziesięcioleciu X X w . odbierano p r a w a członka spo­
łeczności za naruszenie e n d o g a m i i . Kobieta, m n i e j ruchliwa,, pozosta­
jąc w s w o i m osiedlu była ostrzej k o n t r o l o w a n a przez p r a w o zwyczajowe
niż mężczyzna. Z u w a g i na to j e d n y m z haseł rozwijającego się r u c h u
feministycznego
stało się ograniczenie powyższych zakazów. W swojej
walce o emancypację k o b i e t y przeciwstawiły adatowi islam. W 1924 r.
7 4

75

76

77

Relacja

1 4

s.

76—79.

opisane
tując

z

treści

pewne

literaturze

pięknej

mogą

być

w

jako

w

jak

również

innych

X X

w.,

powiązana

wszystkim

wymogom

młody

dałem
cit.,

Z

tych

jej

szerszej
i

względów

m.

an.

czy
to

jeśli

charakterystyki

nie

zjawisk

te

opinii.

W

artystyczne

uważam

za

publikacji

zabarwiona

sytuacji
na

które

Indonezji,

literatura

były

ona

zacho­

tendencje,

miała

cit.,
trak­

porusza

subiektywna,

miahistaryezina

walory

nowelistycznych

sytuacje

że

nacjonalistycznymi,

do

s.

z

piękna

celu

przede

podporządko­

uzasadnione

odwołanie

indonezyjskich

omawia­

M a r e t i n , op.

cit.,

7 7

Emancypacyjny

ruch

tendencjami

(Rozbici

na

w

w

1 9 2 6 г.,

której

Dżakarcie;

bohaterem
Karam

K e d j o r a ,

fali

miłości).

V r e e d e-de

S t u e r s ,

Indonezji

rozwijał

się

związku

s. 87.
kobiet. w

nacjonalizastyoznym

powstało

uznało

ano

w

1912 r.

działalność

społeczne.

Nosiła

ona

nazwę

stępnie

W

w

Padang

(Polepszenie

okresie

wydana

pracujący

79 n.

7 6

Federacji

powieść

Padangu

pertjintaan

prawa

bau

je

mężczyzna

gelombang

kobiece
cel

realizmu.

a

op.

tego,

społeczne,

odzwierciedla

niereligiijna

społeczną,

wypadkach

Egzemplifikuje

7 5

z

Azji,

z tendencjami

S t u e r s ,

okresu.

jest
op.

krajów

do

przyjąć,

charakterystyka
jednakże

zainteresowanie

silnie

co

za fakty

należy

dostanoza

to

autora,

V г e e d e-de

uznane

i budzą

interwencję

kilku

Jest

u

wątpliwości

źródła

samym

stanowiskiem
istnieją

nego

tym

społeczeństwie.

rzeczywiście

w

zasadniczego

społeczną,

emocjonalnym

się

się

mieć

problematykę

wane

znajduje

można

beletrystyki

dzących

książki

Jakkolwiek

Dżakarcie

Minangkabau
Padjang

Bytu
ruchu

„Perempuan

S t u e r s ,

op.

cit.,

s.

Kobiecycih

61 n .

jak

Bergerak"

i

kahiet,

Sumatry.

wydawano
(Aktywna

bliskim
za

założona

w

1914

Kobiety).
Istri

mieściło

pisma

Kobieta).

główny
niektóre

Minangkabau
dwa

swój
o

Wierzącej
też

towarzystwo

walkę

Keutamaan

Tam
W

także

(została

(Aktywność

towarzystwo

w

Pierwsze

następne,
а

organizacja

Satia

Minangkabau).

feministycznego

i

li, t a k

wśród

taka

Amai

utworzono

Kobiety

(Wschód)

wyzwoleńczymi.

oświatową

Keradjinan

Stowarzyszeń

rozwoju

w

i

kobiece:
Por.

Minangka­
się

w

r.

Na­

centrum
pierwszym

„Al

Sjarq"

V r e e d e - d e

SŁAWOJ

318

SZYNKIEWICZ

zwróciły się one do Karapatan
adat (rada adatu) z żądaniem zniesienia
endogamii negeri i egzogamii r o d u , argumentując, że ograniczają one
p r a w a kobiet i są sprzeczne z islamem. R e z u l t a t e m tego była podjęta
w 1934 r . decyzja zezwalająca na małżeństwo poza
negeri™.
W n o w e j s y t u a c j i , k i e d y rodzina elementarna uzyskała status p o d ­
stawowej komórki gospodarczej, n i e p o m i e r n i e wzrosło znaczenie spo­
łeczne r o z w o d u . T r a d y c y j n a łatwość przeprowadzenia go groziła k o b i e ­
cie pozbawieniem środków do życia. W w a r u n k a c h b o w i e m gospodarki
kapitalistycznej mężczyzna dostarczał gros dochodu r o d z i n y , pozosta­
wiając kobiecie pracę chałupniczą, a często t y l k o zajęcia domowe i w y ­
chowanie dzieci. Ze względów ekonomicznych kobieta p r a k t y c z n i e n i e
inicjowała r o z w o d u . Jednakże w niektórych sytuacjach, n p . p r z y p r z e ­
dłużającej się nieobecności męża przebywającego na e m i g r a c j i zarobko­
w e j , było to konieczne. Stąd p o j a w i a się n i e znana w 1 ćwierci X X w .
w M i n a n g k a b a u f o r m a r o z w o d u w a r u n k o w e g o , zw. talak. N a z y w a się
t a k uzgadnianą p r z y ślubie formułę dającą prawo do zerwania małżeń­
stwa przez kobietę, jeśli nieobecność męża p r z e k r o c z y pewien l i m i t
czasu (najczęściej pół r o k u ) bez jednoczesnego wsparcia finansowego .
Pojawienie się w a r u n k o w e g o r o z w o d u oznaczało zmianę dawnego ukła­
d u stosunków w małżeństwie, które nie postulowały obowiązku u t r z y ­
m y w a n i a żony przez męża. Formuła talak jest dowodem w z r o s t u za­
leżności gospodarczej żony.
Inną sytuację grożącą bezpiecznej pozycji społecznej k o b i e t y była
szerząca się poligamia. Występująca także w okresie p o p r z e d n i m , stała
się p r o b l e m e m , k i e d y ilość żonatych mężczyzn praktykujących poligamię
osiągnęła w M i n a n g k a b a u w 1930 r . cyfrę 8,7%, p r z y przeciętnej d l a
wszystkich w y s p archipelagu pozą Jawą i Madurą wynoszącej 4% .
Z w y c z a j p o l i g a m i i , dopuszczony przez islam, miał swoje oparcie w p r a ­
w i e z w y c z a j o w y m . D o w o d z i tego pouczenie wchodzące w skład k o d e k s u
adatu:
7 9

80

81

Jeśli
lub

n i e jesteś
jeśli

taka
i

nie

7 8

M a r e t in,

7 8

V г e e d e-de

8 0

Przykłady

S t u e r s ,

op.

op.

jest

tego

okazuj

i

nie

cit., s.

S t u e r s ,

bu

innej;

adatu

religia:

niechęci,

uśmiechem
czuj

żoną

się

praktyka

wymaga

z

formuł

jedyną

o n skłamią

pozwól

się

mu

iść

zawiedziona

8 2

.

87, 88.
op.

talak

cit.,

s.

stasowane

36.
w

c i i . , s. 169.

8 1

V г e e d e-de

S t u e r s ,

op.

c i i . , s. 104.

8 2

V г e e d e-de

S t u e r s ,

op.

cit.,

s.

68.

Minangkabau

patrz

V r e e d e - d e

ROZPAD

RODZINY

319

MACIERZYSTEJ

!

I n n y m przykładem na rolę adatu w r o z w o j u p o l i g a m i i jest wspo­
m n i a n a już powieść R u s l i . Jedna z postaci, t y p starszej k o b i e t y , obroń­
czyni p r a w a zwyczajowego, r o b i w y r z u t y s w e m u b r a t u , który piastujeurząd penghulu:
„Wszyscy penghulu
Padangu mają po d w i e l u b t r z y ,
a nawet i cztery żony. Jesteś wyjątkiem, który t r z y m a się jednej i t e j
samej kobiety. Nie zmieniasz j e j , 'nie bierzesz i n n y c h żon. Jednakże
człowiek twego stanowiska p o w i n i e n mieć i c h k i l k a . Czyż n i e jest właści­
we d l a mężczyzny t e j r a n g i zastąpienie j e d n e j żony przez drugą dla
zapewnienia licznego p o t o m s t w a ? "
A r g u m e n t „licznego p o t o m s t w a "
zdaje się wskazywać, że relacjonowana w powieści sytuacja zaistniała
w okresie zanikania matrylińearności, t y m n i e m n i e j mówiącą te słowa
jest kobieta reprezentująca p r a w o zwyczajowe. N i e można wyciągnąć
stąd jeszcze w n i o s k u , że adat stymulował r o z w o d y czy poligamię. P e w ­
ne jest jednak, że i c h nie wzbraniał a n i utrudniał.
W a l k a z poligamią i r o z w o d a m i oraz ułatwienie zdobycia wykształ­
cenia były p o d s t a w o w y m i hasłami i w y t y c z n y m i p r o g r a m o w y m i t o ­
w a r z y s t w kobiecych działających o d 2 dekady X X w .
T e t r z y za­
gadnienia uznano za najbardziej palące, gdyż niepodjęcie środków za­
radczych zagrażało bezpiecznej pozycji społecznej k o b i e t y . Wielożeństwo, łatwy rozwód, b r a k pełnej swobody w y b o r u małżonka i o g r a n i ­
czenie sfery działania kobiet do d o m u przez t r a d y c y j n e odcięcie i c h
od oświaty w n o w y c h w a r u n k a c h zaczęły mieć n e g a t y w n y w p ł y w na
pozycję k o b i e t y . Powyższe zjawiska występowały również w t r a d y ­
cyjnej organizacji społeczeństwa M i n a n g k a b a u , jednakże ów n i e k o r z y ­
stny w p ł y w .wówczas nie uzewnętrzniał się. Płynęło to stąd, że elemen­
t e m określającym t o , co nazwaliśmy bezpieczną pozycją, była p r z y n a ­
leżność do r o d z i n y macierzystej zapewniającej b y t kobiecie i j e j
dzieciom.
Przez nowe w a r u n k i , zaistniałe na przełomie X I X i X X w., należy
t u rozumieć rozpad r o d z i n y macierzystej spowodowany p r z e m i a n a m i
gospodarczymi. Dokonał się o n poprzez likwidację wspólnej własności
ziemi, upadek znaczenia r a d y r o d z i n n e j , uniezależnienie się f u n k c j o n a ­
r i u s z y r o d o w y c h o d reprezentowanej przez n i c h g r u p y , wreszcie po­
wstanie r o z w a r s t w i e n i a społecznego na podstawie nierówności gospo­
darczej. Rezultatem dezintegracji r o d u było pojawienie się r o d z i n ele­
m e n t a r n y c h wykazujących znaczną niezależność ekonomiczną ( w s k u t e k
i n d y w i d u a l i z a c j i źródeł dochodu) i społeczną (dzięki oddzielnej o d r o d u
rezydencji). Porzucały one stopniowo zasadę m a t r y l m e a r n e g o dziedzi83

6 4

"

V r e e d e - d e

8 4

Szerokie

S t u e r s ,

o p . cit,

S t u e r s ,

omówienie

op.
celów

cit., s.

76

ruchu

zwłaszcza rozdziały I I I , V

(cytat).
feministycznego
VI.

patrz

V r e e d e-de-

320

SŁAWOJ

SZYNKIEWICZ

-czenia. Ponieważ w rozwijającej się gospodarce" k a p i t a l i s t y c z n e j męż­
czyznom przygadała w udziale zasadnicza rola w z d o b y w a n i u u t r z y ­
m a n i a , o d n i c h więc zależał w dużym s t o p n i u b y t kobiet. O działaniu
t e j zależności na niekorzyść k o b i e t y decydowały wspomniane i n s t y t u ­
cje k u l t u r o w e , które przetrwały z o k r e s u organizacji r o d o w e j . T a k więc
w s y t u a c j i , gdy rodzina elementarna stała się podstawową grupą o d ­
niesienia jednostki, bezpieczna pozycja społeczna k o b i e t y została zagro­
żona przez ograniczenie możliwości pełnego zabezpieczenia b y t u , czę­
ściowo w s k u t e k p o l i g a m i i l u b całkowicie w s k u t e k r o z w o d u . N i w e l a c j i
tego zagrożenia służyła zarobkowa praca kobiet, którą ułatwiał p r o g r a m
kształcenia zawodowego i ogólnego lansowany przez r u c h f e m i n i s t y c z n y .
Jednocześnie, w miarę zanikania r o d u macierzystego, rodzina ele­
m e n t a r n a stawała się jedyną spoistą grupą o charakterze genealogicz­
n y m . Pozostałe g r u p y , do których m o g l i należeć Minangkabau, miały
charakter t e r y t o r i a l n y l u b zawodowy. Rozpad r o d u , a wraz z n i m r a d y
rodzinnej, zamknął przed kobietą możliwość sprawowania władzy przez
uczestniczenie w r a d z i e . W n o w y c h g r u p a c h n i e ukształtowały się
f o r m y dostarczające kobiecie tego samego r o d z a j u wpływów. W s k u t e k
tego co n a j m n i e j równorzędna pozycja mężczyzn z okresu d o m i n a c j i
r o d u macierzystego, jeśli chodzi o sprawowanie władzy, uległa p e w ­
n e m u awansowi. Było to szczególnie widoczne t a m , gdzie d a w n i f u n k ­
cjonariusze r o d o w i pełnili f u n k c j e a r b i t r a l n y c h urzędników a d m i n i s t r a ­
c y j n y c h . Należy t u jednak pamiętać o zastrzeżeniu, o którym niżej.
Tak więc, m i m o że w okresie istnienia r o d u macierzystego k o b i e t y
nie posiadały u p r z y w i l e j o w a n e j p o z y c j i społecznej rozumianej jako
przeważający udział w d e c y d o w a n i u o sprawach g r u p y , udział t e n był
znaczny. W okresie scharakteryzowanych z m i a n społeczno-ekonomiczn y c h zmniejszył się o n częściowo poprzez likwidację r a d r o d z i n n y c h .
F a k t ten j e d n a k w równym s t o p n i u odsuwał od podejmowania decyzji
kobiety, j a k i mężczyzn n i e pełniących żadnych f u n k c j i . Można założyć,
że radę zastąpiły obecnie wpływy g r u p ekonomicznie zaawansowanych,
co oznaczałoby k l a s o w y podział władzy. A u t o r n i e posiada jednak na
ten t e m a t szczegółowej d o k u m e n t a c j i . Z podobnych względów pozo­
stawiona t u została na uboczu analiza n i e l i c z n y c h stosunkowo, a w y ­
stępujących n a o b u etapach r o z w o j u społecznego M i n a n g k a b a u , w y ­
padków d y s k r y m i n o w a n i a kobiet przez niektóre postanowienia p r a w a
zwyczajowego. T y m n i e m n i e j u s p r a w i e d l i w i o n y wydaje się wniosek,
że rozkład r o d u macierzystego nie zmienił zasadniczo stosunku względ­
nej równowagi pomiędzy wpływami o b u płci na s p r a w y społeczne, j a k 85

8 5

towane
s.

Co

prawda

jako

25, za

V.

funkcje

zastępstwo
E. Kom.

mamaka

pełniły

nieobecnych

także

kobiety,

było

to

mężczyzn;

V r e e d

e-de

S t u e r s ,

jednakże

trak­

op. c i t . ,

ROZPAD

RODZINY

321

MACIERZYSTEJ

k o l w i e k w p ł y w t e n uległ zmniejszeniu n a rzecz w a r s t w y l u d z i boga­
t y c h . N i e płeć więc a n i sposób dziedziczenia przynależności r o d o w e j
i majątku, lecz p r z y w i l e j e ekonomiczne stały się k r y t e r i u m podziału
władzy.

Sławoj

Szynkiewicz

THE

DISINTEGRATION
AND

O F T H E M A T R I A R C H A L

T H E SOCIAL

POSITION

F A M I L Y

O F

IN

SUMATRA,

WOMEN

S u m m a r y
The
cited

Minangkabau
as

one

experienced
These
by

of

changes
deals

From

due

ousted

do

by

examination

and

based

of

decisions

to

the family

on

as

of

turn
of

of

this

Suimaltra,

of

the

the previous

of
the

who

a

of
on

are

19th
clan

and

system,

20th

centuries.

economy

introduced

property.

the

frequently

matriarchal

money-based

system

process

hand

in

hand

in which

social

The

present

position

brought
with

class

of

the

domination

was

of

the

and

power

that

family

of

women

was

revealed

(institutionalized

power,

or

matrilocal

position

men). This

wielding

or

pant

of

making
belonged

was

weighty,

of

the older
men. In

occupy

a

position

inferior

to

the

women.

some

other

changes

in

this

sphere,

between

authority

women

the
it)

were

no

case

based

on

economic
to note

of t h e o l d c l a n

male

Individualiz­

privilege,
that

the

that
econo­

functionaries.
the

Minangka­

social

security,

t h a t , i s , o f t h e e x t e n t to w h i c h t h e b a s i c e c o n o m i c i n t e r e s t s o f t h e w o m a n

and her

bau

women,

children

the

can

be

the

extended

was

secure.

The

appearance

and

social

family.
a

(talak),
position
the

of
factors

of

women

20th

21 - E t n o g r a f i a

could
of

among

development
century.

P olska, t. I X

w a s

factors
the

of

position

question

of

framework

certain factors

expediences

at the suggestion

the

the

social

disintegrated,

extended

included

women

Certain

family

then
of

examines

within

these

functions

widespread
of

achieved

B u t even

when

clansmen.

also

matriarchal

These

danger

author

the privileged

did the

the two sexes.

I t is interesting

uip primarily

of

privileged

evident

of p o w e r

it

matrilineal

who

character.

the question

is

about

of the balance

class w a s m a d e

advanced
from

family

brought

the

for
It

matriarchal

case

position

the opinion

functionaries,

a

the

(e.g.

group

our

with

with

the group.

the

when

in

opportunities

in

changes

¡posesKung

period
that

extended

property

authority

the

clear

the

council,
the

of
is

compared

to the clan

not disturbance

Apart

go

(as

prestige)

Socio-economic

mically

it

conceinninig

of

of

the

t h e effect

know

not

the community

ation

to

at

effect

clan,

in

is

the

we

the

organization

but

changes

were

what

members

examples

women.

in

as* w e l l

Western

interesting

which

with

Minangkabau
prevalent

inhabiting

most

important

the Dutch,

paper

people

the

longer

were

then

the women.

already

to

the

matriarchal

polygamy
no

the

the social

were
due

of

and

ease

count

on

adopted,

Minangkabau

the

feminist

was

movement

stable

position

beginning

transfer
family
of
such

to

one

of

the

the

economic
elementary

which

from

became

their

conditional
of

Until
woman

to t h r e a t e n it.
the

divorce,
as

family.

of

assistance

T h e disappearance

the

of

their

the secure

of

the

causes

dating

from

the

fellow
divorce
social
of

the

beginning