-
extracted text
-
„Etnografia Polska", t. X X X J : 1987, z. 1
PL ISSN 0071-1861
ZBIGNIEW L I B E R A
(Muzeum Okręgowe w Tarnowie)
SEMIOTYKA BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ
I W I N N Y C H K U L T U R A C H SŁOWIAŃSKICH
Już w pierwszych dziesięcioleciach naszego wieku W. Antoniewicz (1913,
s. 186) i A . Fischer (1921, s. 163, 315) postulowali potrzebę powstania pra
cy dotyczącej semantyki barw. Że te postulaty nie doczekały się realizacji,
świadczą np. konstatacje Z . Krzysztofowicza (1972, s. 63) oraz R . Kantora
(1979, s. 47-48).
O barwach wspominano zawsze „przy okazji" obok problemu najbardziej
interesującego danego autora. Brak zainteresowania wraz z nieznajomością
„języka" kolorów prowadził do błędnych opisów i fałszywych wniosków.
Stwierdzenia, że lud różne barwy myli, a innych nie dostrzega, wynikały
z pozytywistycznego przeświadczenia, iż na istniejące w przyrodzie kolory
późniejszy w stosunku do nich język po prostu nakłada swą nomenklaturę.
Naturalizmem i psycho! ogizmem próbowano tłumaczyć klasyfikację barw i ich
symbolikę (m. in.: Udziela, 1889, s. 19-21; Lubecki, 1910, s. 7-11; Fran
kowski 1932, s. 373-404; Seweryn, 1973, s. 68-70; Moszyński, 1967, s. 77-81).
Tymczasem system barw jest systemem arbitralnym i konwencjonalnym:
„w tej samej sytuacji istnieje możliwość wielu systematyzacji", a zasada kla
syfikacji nigdy nie m o ż e być postulowana z góry. „Tylko badania etno
graficzne, tzn. doświadczenie, m o g ą ją unaocznić a posterior?"
(Lévi-Strauss,
1968, s. 143, 192). Oddziaływanie danej barwy na człowieka wynika nie tyle
z naturalnych właściwości, ile z przypisanej jej wartości symbolicznej. Same
fizyczne właściwości koloru nie tworzą jeszcze jego symboliki, choć tę symbo
likę w pewnym stopniu określają, tzn. niektóre treści m o ż n a związać z da
nym kolorem, lecz inne są wykluczone. Symboliczne znaczenia koloru żół
tego np. bazują na cechach fizycznych złota, „jednak intensywność ich wy
korzystania w różnych tradycjach nie jest jednakowa, dalej: nie wszystkie
jego funkcjonalno-semantyczne możliwości są realizowane w tej albo innej
kulturze" (Nekludov, 1980, s. 65). Nie zyskują także znaczenia barwy dzięki
skojarzeniom z przejawami ich występowania w przyrodzie. Gdyby treść
symboliczna barw wynikała z tak prostej asocjacji, znaczeniem koloru (np.
czerwonego) był jego desygnat (ogień, krew), wówczas należałoby stwierdzić.
116
ZBIGNIEW LIBERA
że posiadają one transcendentalne: pozahistoryczne i ponadkulturowe znacze
nia. Aby dotrzeć do semantyki barw trzeba uznać, iż „terminy nigdy nie
mają znaczenia wewnętrznego: ich znaczenie, to znaczenie ze stanowiska —
funkcji historii i kontekstu kulturowego z jednej strony oraz — struktury
systemu, w sklad którego zostały powołane, z drugiej strony" (Lévi-Strauss,
1968, s. 86).
Druga część tytułu tej pracy: „w polskiej kulturze ludowej" wskazuje,
iż przedmiotem analizy będzie semiotyka barw ograniczona do tej właśnie
kultury. Jednakże zostały wykorzystane tutaj dane lingwistyczne i etnogra
ficzne dotyczące innych jeszcze tradycji słowiańskich. Tymi informacjami po
sługuję się nie tylko ze względów czysto porównawczych: wobec niepewności,
czy dany opis jest poprawny, czy błędny posługiwanie się dużą liczbą źródeł
dotyczących podobnych lub nawet różnych tradycji kulturowych pozwala je
weryfikować w trakcie analizy (Sokolewicz, 1981, s. 12; Stomma, 1981. s. 130).
System barw — jak każdy system semiotyczny — był systemem dynamicz
nym, nigdy nie istniał jako twór skończony, był nieustannie konstruowany.
Niniejszy artykuł przedstawia wybrany aspekt (model) interesującego nas sy
stemu — jego wymiar statyczny. Dlatego też wykorzystane tutaj źródła nie
odzwierciedlają stanu kultury ludowej X I X i pierwszej połowy X X w., mimo
że pochodzą one z literatury etnograficznej odnoszącej się do tego okresu,
ponieważ w trakcie analizy zostały wyselekcjonowane tak, aby zrekonstruo
wać system barw. M o ż n a bowiem połączyć semiotyczny opis z historyczną
rekonstrukcją (patrz: Ivanov, Lotman, Piatigorski, Toporov, Uspenski, 1973,
s. 20). Aby owa rekonstrukcja była możliwa, należy wydzielić późne na
warstwienia i wpływy — te wiążą się głównie z działalnością Kościoła chrześci
jańskiego.
Właśnie ze względu na tworzący się na przestrzeni wieków synkretyzm,
który dotyczył również systemu barw, zostały zestawione w części drugiej
tego artykułu barwy funkcjonujące w symbolizmie kultury ludowej z ich
symboliką w Biblii, teologii i sztuce sakralnej. Sztuka sakralna Kościoła,
zwłaszcza w średniowieczu, była „biblią dla ubogich", swego rodzaju ka
techizmem wiary, w dużym stopniu dostosowanym do struktur myślowych
swych odbiorców, dzięki czemu zwiększała się możliwość przenikania nowych
treści do kultury ludowej.
Niniejszy artykuł podzielony został na dwie części. Część pierwsza do
tyczy klasyfikacji barw , natomiast druga omawia ich symbolikę. Taki po1
2
1
Taki zabieg był konieczny, bo znaczna część omawianych tutaj struktur i elementów
nie istniała w wielu regionach Słowiańszczyzny X I X w.; w zebranym materiale współwystępują elementy często ze sobą sprzeczne.
Omawiając klasyfikację barw korzystam z prac językoznawców. A. Z a r ę b y (1954)
i G . Herne (1954). Nie sprowadza się to bynajmniej do ich referowania, ponieważ Zaręba
i Herne postawili cele swoim pracom — zupełnie odmienne od moich — i do innych doszli
wniosków. Są owe publikacje pracami z dziedziny semazjologii i etymologii oraz geografii
wyrazowej, typowymi dla językoznawstwa historycznego. Wykorzystuję także m. in.: Moszyński
2
S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ
117
dział pracy wynika jedynie ze względów metodologicznych. Podobnie jak
w przypadku systemów pokrewieństwa na system barw składają się dwa po
rządki rzeczywistości: klasyfikacja oraz system postaw „o charakterze psycho
logicznym i społecznym, stanowiący dynamiczną integrację systemu nazw"
(Lévi-Strauss, 1970, s. 96-97).
I. K L A S Y F I K A C J A BARW
Nie wszystkie kategorie klasyfikacji są równoważne, tzn. nie wszystkie
należą do tego samego poziomu. Tylko niektóre z nich mogły być stoso
wane bez ograniczeń do wszystkich obiektów Natury i Kultury.
Pojęcie „czarnego" (por. synonimy: ciemny, brudny, ponury) obejmowało
skalę od pełnej czerni do ciemnego brązu, ciemnej szarości z silną domieszką
barwy czarnej (kary, mury, wrony, śniady itd. = czarny). Tak wyznaczoną
czerń ogranicza kolor szary (brudnawy, ciemnawy, ćmawy; zob. niżej zna
czenie końcówki -awy), który rozciąga się między odcieniami szarobrązowymi
i ciemnoszarymi (bez silnego zabrudzenia czernią), aż do t o n ó w zbliżonych
do bieli, mieszcząc w sobie jeszcze po części kolor brązowy (szary = szady,
siwy, bury + popiołkowy, szpakowaty, dereszowaty itd.). Pojęcie bieli w języ
kach słowiańskich jest bliskie jej fizycznej definicji. Kolorem białym (czysty,
światły, błyszczący) jest biel czysta, nie zanieczyszczona domieszką szarości
bądź czerni (por. „układanie się" omówionych kategorii w ciąg: czarny,
ciemny, brudny — szary, ciemnawy, brudnawy — biały, czysty, jasny). Kolor
niebieski był w językach słowiańskich podzielony na oddzielne, ale dopełnia
jące się pola semantyczne, oznaczone różnymi, w zależności od danego ję
zyka, nazwami (pn. i zach. P o l s k a : „jasny" — „modry"; wsch. słowiań
szczyzna: „gołuboj" — „siny"; pd. słowiańszczyzna: „plav" — „modar"). Jed
nak sądząc po terminologii, proces rozwarstwienia tej barwy na odcienie
jasno- i ciemnoniebieskie rozpoczął się nie tak dawno. W różnych słowiań
skich językach odcienie jasnoniebieskie określane są przez wyrazy, które
pierwotnie posiadały inne znaczenia (siwy, jasny, płowy). Prawdopodobnie —
jak zgodnie przypuszczają Herne i Zaręba — główną nazwą oznaczającą barwę
niebieską w ogóle był początkowo „modry", podczas gdy „siny" określał
kolory w związku z pewnymi przedmiotami (głównie barwę morza i ciała).
„Modry" znaczył: jasnoniebieski, niebieski, granatowy, fioletowy, czarniawofioletowy (modry =siny, mor, płowy, jasny + chabrowy, fiołkowy itd.). Obszar
nasyconej zieleni i seledynu zajmuje „zielony" (jasny, błyszczący, świetlisty).
Obok „zielonego" na tym poziomie klasyfikacji znajduje się „żółty", którego
zakres stanowią nasze określenia: ciemnożółty, żółty, złoty, jasnobrązowy,
żółtoczerwony oraz odcienie graniczące z bielą (żółty = płowy, bułany, jeleni,
3
(1967, s. 77-81), który opierał się na: W. Loewenthal, Die slavischen Farbenbezeichnungen,
Lipsk 1901. (Nie udało mi się odszukać tej pracy).
W granicach po II wojnie światowej.
3
118
ZBIGNIEW LIBERA
łosi itd.). Pierwotnie barwę czerwoną w językach słowiańskich oznaczał
„rudy". Został on wyparty przez „czerwony" w językach północnych i po
łudniowych Słowian (u Słowian wschodnich jego miejsce zajął „krasnyj")
i zepchnięty do roli nazwy określającej maść zwierząt domowych, kolor
włosów i skóry człowieka. Nasz pomarańczowy, czerwony, karminowy oraz
odcienie graniczące z ciemnym brązem wchodziły w zakres słowiańskiego
pojęcia czerwieni (czerwony = rudy, ryży, rysy + ceglasty, malinowy, wiśnio
wy itd.). W ten sposób „koło" się zamyka: wychodząc od czerni powraca
się do niej, albowiem po przekroczeniu granicy koloru czerwonego, którą
z jednej strony stanowi nasycony brąz (ale czysty), przechodzi się do barwy
czarnej.
M o ż n a częściowo zweryfikować dotychczasową rekonstrukcję klasyfikacji.
Jeśli będzie się pamiętać wyżej o m ó w i o n e znaczenia barw, staje się zrozu
miały fakt wyróżniania przez słowiańskich c h ł o p ó w trzech kolorów tęczy:
czerwony, żółty i modry (siny) lub zielony (Moszyński, 1967, s. 78). Dla
czego trzecim kolorem tęczy jest raz modry (siny), innym razem zielony?
W rozczepionym świetle (tęczy) duża przewaga natężenia, szerokości i czy
stości koloru modrego (sinego) nad zielonym (lub odwrotnie) powoduje, iż
ten ostatni nie jest brany pod uwagę, staje się nieistotny, tj. pozbawiony
znaczenia. Według C z . Pietkiewicza, jeżeli siny styka się bezpośrednio z zie
lonym, wówczas Poleszucy nazywają te dwa kolory „sinym" (1938, s. 16,
przyp. 2). Barwy tęczy pozostają zatem w zgodzie z klasyfikacją z jednej
strony oraz wnikają z natury rozczepionego światła z drugiej strony.
Na innym poziomie mogły być te odcienie przejściowe, ich nasycenie
i jakość określane za p o m o c ą formacji syntaktycznych i słowotwórczych:
„z biała czerwony" — jasnoczerwony (polski); „z bieda žlutý" — blado żółty
(czeski); „z čorna zeleny" — czarnozielony (górnołużycki) itd.; duży stopień
nasycenia wskazywały wyrażenia: bardzo, dobrze, całkiem, mocno, a małe
nasycenie: ciut, trochę, lekko, np. modry; końcówki: -any, -asty, -asy, -aty,
-awy, -eńziwy uwydatniały istnienie cechy w małym stopniu, podczas gdy
-eńki, -uchny, -uczki, -uteńki. -uśki podkreślały duży stopień nasycenia koloru.
Modyfikowanie znaczenia za p o m o c ą złożenia przymiotnikowego z tema
tem -o w pierwszym członie, np. jasnoczerwony, ciemnożółty, nie było znane
w językach słowiańskich. Główne kategorie stosowane bez ograniczeń dzielą
się na dwie przeciwstawne sobie klasy, według rozróżnienia: jasny — ciem
ny. Jasnymi kolorami są: biały, modry (siny), zielony, żółty, czerwony (kras
nyj). Jedynie czerń jest ciemną barwą. Szary zajmuje miejsce pośrednie po
między tymi opozycyjnymi klasami (zob. wyżej synonimy tych barw). Zasto
sowanie określenia „jasny" do koloru czarnego i szarego, „ciemny" do barw
jasnych zmienia ich znaczenie (np. „jasny czarny" — popielaty, „ciemny bia
ły" — popielaty, ,Jasny zielony" — całkiem zielony itd.).
Kategorie następnego poziomu klasyfikacji mają zastosowanie tylko w od
niesieniu do maści zwierząt domowych, koloru skóry i włosów człowieka,
SEMIOTYKA BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ
119
4
np. „rudy", „siwy", „płowy", „ryży" . Dlaczego tymi samymi terminami na
zywano maść zwierząt domowych i kolor ciała człowieka, a jednocześnie
nie obejmowały one zwierząt dzikich? Aby spróbować odpowiedzieć na to
pytanie trzeba odwołać się do kontekstu etnograficznego. W środowisku
wiejskim ściśle rozróżniano maść zwierząt domowych od sierści dzikich zwie
rząt. M a ś ć to nie tylko kolor — nie odróżniano bowiem koloru od samej
„sierści". Z kolei owłosienie jest tą cechą człowieka, która łączy go ze zwie
rzętami. Normalne owłosienie sytuuje ludzi bliżej domowych, ale nadmierne
zbliża człowieka do „dzikich" i „nieoswojonych" (por. zwierzęce owłosienie
istot demonicznych). Nadto dość oczywisty wydaje się status zwierząt do
mowych, tj. ich pośrednia pozycja między zwierzętami dzikimi (Natura)
i ludźmi (Kultura) (Lévi-Strauss, 1968, s. 309-312; Zaręba, 1954, s. 61).
Nasuwa się więc przypuszczenie, że ten poziom klasyfikacji ma mediacyjny
charakter: jego kategorie stosują się do maści („sierści", włosów), która
należy do obszaru usytuowanego na pograniczu dwu opozycyjnych światów:
Natury i Kultury.
Dalszej konkretyzacji ulegają wyżej o m ó w i o n e kategorie poprzez porów
nania, np. „czerwony jak mak", bądź poprzez przenośne nazwania kolorów,
które powstają w wyniku przeniesienia nazw ze świata roślinnego (wiśniowy,
bławatny, chabrowy itd.) i zwierzęcego (jeleni, myszaty, wilczaty) oraz ze
zjawisk przyrodniczych (mroziasty, niebowy, szronowaty), czyli z Natury.
Porównawcze i przenośne nazwania barw znajdują się na samym dole
klasyfikacji, poza który nie m o ż n a się już przesuwać. Kierując się „ku górze"
systemu — od tego co szczegółowe, do tego co ogólne — dochodzi się do
górnej granicy klasyfikacji zamkniętej opozycją jasny — ciemny. Obustronny
ruch: w górę i dół, jest możliwy tylko wtedy, gdy bierze się pod uwagę
obszary znaczeniowe terminów poszczególnych poziomów. N a te obszary
zostały nałożone jednak możliwe obszary użycia, które uniemożliwiają do
wolne przesuwanie się po drabinie klasyfikacji. Dopuszczalne obszary użycia
powodują, iż m o ż n a wprawdzie kolor np. mroziasty i szady nazwać „szarym",
szady i szary „mroziastym", ale nazwy „szady" nie daje się zastosować na
oznaczenie barwy szarej bez względu na przedmiot, który by ta nazwa mia
ła określać. Klasyfikacja barw opierała się zatem na dwóch zasadach, według
rozróżnienia barw na „jasne" i „ciemne" oraz obszaru ważności, tzn. albo
dana kategoria (poziom) klasyfikacji odnosi się do niektórych tylko obiektów,
albo stosuje się bez ograniczeń do każdego obiektu bez wyjątku.
II. S Y M B O L I K A BARW
1. JASNY - C I E M N Y
Światłość i ciemność zajmują centralne miejsce wśród symboli
Biblii.
Historia biblijna przyjmuje postać konfliktu światła z mrokiem, który odpo4
Niektóre z terminów tego poziomu odnosiły się tylko do krów (np. szady) albo do koni
(np. kary, bułany) bądź też jednocześnie do krów i koni (np. cisawy, gniady).
120
ZBIGNIEW L I B E R A
wiada walce życia ze śmiercią. Z chwilą narodzenia wszyscy ludzie należą
do pogan, czyli do ciemności. Ich umysły pogrążone w mroku oświeca
dopiero chrzest, będący początkiem drogi ku wiecznej światłości, ku Bogu.
Człowiek sprawiedliwy żyje w świetle, szczęściu i jedności z Bogiem, zły zaś
podlega mocy Szatana. Światło służy do przedstawienia każdej teofani. Jed
nakże w Biblii ciemność nie wyklucza istnienia Boga. „W ciemnościach B ó g
widzi, lecz nie jest widziany, jest obecny, lecz nie udziela się nikomu"
(Leon-Dufour, 1973, s. 958-963; Zieliński 1960, s. 469-471).
Typowy dualizm występuje natomiast w słowiańskiej kosmologii. Mity
kosmogoniczne zgodnie potwierdzają odwieczne współistnienie Boga — „pana
światłości" i Diabła — „księcia ciemności" (Tomicki, 1976, 1980*). Wypędzenie
pierwszych ludzi z królestwa jasności (nieba, raju) na ziemię, gdzie panuje
ciemność (Diabeł) jest równoznaczne z przejściem od nieśmiertelności do
wiecznej śmierci (Tomicki, 1980, s. 101-103). W ustalonym porządku kosmo
su niebo (raj) jako siedziba boga jest miejscem nieustannej jasności (por.
np. motyw otwierania się nieba). U w i ę z i o n e g o w podziemiach Diabła ota
czają wyłącznie ciemności nocy . Ziemia, obszar ścierania się antagonistycznych sił, jest tą strefą kosmosu, gdzie na przemian następuje jasność, dzień,
wiosna oraz ciemność, noc i zima. Lecz światłość ziemska to tylko część
światła B o g a , a ciemności nocy rozjaśniają księżyc i gwiazdy. Cykliczną
zmianę jasności i mroku, ich równowagę, zakłócać mogli ziemscy potom
kowie Diabła. Pokonanie sprawców ciemności, a przez to odzyskanie światła,
jest jednoznaczne z uratowaniem istnienia życia, trwania kosmosu.
Ludowa wizja świata podkreśla nieustanną walkę światła z mrokiem,
dnia z nocą, wiosny z zimą, ich cyklicznego następowania po sobie w mi
tycznej historii kosmosu. Niezmienna pozostaje pozytywna ocena jasności
a negatywna mroku. Odnosi się ta opozycja do takich przeciwstawnych par
pojęciowych, j a k : życie — śmierć, konstrukcja — destrukcja, płodność — nie
p ł o d n o ś ć , dobro — zło, sakralny — świecki, czysty — nieczysty itd.
5
6
7
2. BIAŁY - C Z A R N Y
Opozycja biały — czarny jest ściśle skorelowana, a nawet utożsamiona
z parą pojęciową jasny — ciemny. Radzieccy semiotycy W. W. Iwanow
5
O ciemnościach podziemi mówią m. in. bajki, w których bohater, aby dojść do piekiei,
udaje się na krańce ziemi, najczęściej na północ, przez daleki, ciemny i czarny bór. Północ,
krańce ziemi, ciemny bór znaczą w bajce podziemie, tyle tylko, że znaczenie to zakodowane
zostało w płaszczyźnie horyzontalnej, zamiast wertykalnej, jak w micie. Za ilustrację powyż
szych wywodów może posłużyć opowiadanie huculskie, w którym zły duch Pekuń — zupełnie
tak samo jak mityczny Diabeł — jest przykuty łańcuchem do skały w ciemnym lesie (zob.
W. Szuchiewicz, Huculszcżyzna, t. 3, Kraków 1904, s. 243).
Według opowiadania pt. Podróż żołnierza do czyśćca i pieklą siła rajskiej światłości jest
taka, że od jej blasku oczy człowieka mogłyby wyciec (Kolberg, t. 7, s. 126).
W krakowskiej wersji mitu Bóg mówi do stworzonej ziemi: „ogrzeję cię światłem,
ogrzeję słońcem, abyś rodziła i żywiła co urodzisz" (Kolberg, t. 7, s. 4).
6
7
S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ
121
i W. N . T o p o r ó w (1974, s. 138-139) rozpatrują tę opozycję jako wariant
podstawowej antynomii: jasny — ciemny.
Również w tradycji judaizmu i chrześcijaństwa biel jest barwą światła,
a czerń ciemności. Kolor biały w znaczeniu symbolicznym stanowi wyraz
prawdy, zwycięstwa dobra nad złem, życia nad śmiercią. Jest kolorem Boga,
Jezusa Chrystusa jako Syna Bożego, Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej,
A n i o ł ó w i Świętych, kapłanów — przedstawicieli Boga na ziemi, neofitów,
a pierwotnie barwą żałoby Ż y d ó w i pierwszych Chrześcijan. Przeciwieństwo
bieli i światła stanowi kolor czarny, kolor Lucyfera, złych aniołów, grzesz
ników, brzydoty i północy.' Symbolizuje on śmierć i martwotę, błąd oraz
nicość (Florenski, 1981, s. 165; Leon-Dufour 1973, s. 72-73; Rzepińska 1966,
s. 163-164; Zieliński 1960, s. 469).
Przypisanie Stwórcom w słowiańskiej kosmogonii koloru białego i czar
nego, skojarzonych z takimi bezwzględnymi przeciwstawieniami, jak góra —
dół, prawy — lewy, wschód — zachód, ogień — woda, dzień — noc, męskie —
żeńskie, śmiertelność — nieśmiertelność, sakralny — świecki itd., jest pierw
szym wskazaniem opozycji między nimi (Tomicki, 1976).
Stworzenia powstałe wyłącznie dzięki Bogu są jasne i czyste (np. biało
ubrane anioły) i tylko takie mogą do niego powrócić, por. białe ptaki —
zbawione dusze (Moszyński, 1967, s. 549, 552-553, 667; Żółtowska, 1932,
s. 4-5).
Natomiast wszystkie stworzenia powstałe w wyniku współdziałania pary
Stwórców mają — wyrażony niekiedy w kodzie kolorystycznym — ambiwa
lentny charakter. Człowiek stworzony przez Boga, oszpecony przez Diabła,
tak samo jak ziemia (z ziemi powstał) może wybieleć albo sczernieć (Fischer,
1909, s. 327; Kolberg, t. 7, s. 4, 8, 18 - przypis, 27, 127; t. 15, s. 6;
t. 31, s. 202; Siewiński, 1903, s. 68)».
Ideę metamorfozy materii (ciała, upierzenia) odnajdujemy również w sym
bolizmie chrześcijaństwa, w średniowiecznych traktatach alchemicznych i sztu
ce np. H . Boscha (Boczkowska, 1980, s. 51-52 п.). We wszystkich tych
przypadkach zmianie barwy towarzyszy zmiana treści, którą najogólniej moż
na ująć jako utratę lub odzyskanie czystości i kontaktu z Bogiem. Biel,
kolor czystości fizycznej i duchowej, umożliwia zbliżenie się do sacrum. Nic
więc dziwnego , że ten kolor będący „szatą" Boga jest świątecznym ko
lorem. Obecność barwy czarnej oznacza całkowite oddalenie się od Boga
i znajdowanie się po stronie Diabła, utratę czystości, świętości i człowie
czeństwa.
„Obcy" z powodu utraconej niegdyś czystości przyjęli cechy właściwe
„Diabłu". „Obcy" śmierdzą, ślepo się rodzą, są czarni wewnętrznie; żydow4
8
Por. także podania dotyczącekoloru upierzenia bociana, sroki, kruka, plam na księżycu
(Fischer, 1909, s. 328; P i ą t k o w s k a , 1898, s. 415; S i a r k o w s k i , 1883, s. 112; Zahorski,
1910, s. 789; Ż ó ł t o w s k a , 1932, s. 5).
Zdaniem V á c l a v í k a (1956, *. 26) barwa biała stała się znakiem czystości moralnej
i święta pod wpływem Kościoła.
4
122
ZBIGNIEW LIBERA
ski B ó g „tak bił cárny, jak diabeł" (Bystroń, 1947, s. 156-157; Grajnert,
1980, s. 201). „Swoi" dzięki pierwotnemu kontaktowi z Bogiem posiadają
cechy przynależne Jemu w kosmogonii. Wizerunek „swojego", tak jak opis
„obcego" mimo swej k o n k r e t n o ś c i , jest opisem nie naturalistycznym, lecz
symbolicznym.
Twory Diabła są ciemne i czarne. Czarne ciała — choćby częściowo —
mogły mieć wszystkie demony wodne i domowe, ponieważ te pierwsze zwią
zane były z ziemią i nieczystą wodą, a drugie posiadały po części chtoniczną naturę (Baranowski, 1981, s. 192-193; Bystroń, 1947, s. 151-153;
Moszyński, 1967, s. 605, 614, 615, 618). Jest bowiem ten kolor znakiem
istot chtonicznych. Stanowi o przynależności do „tamtego świata", będącego
zupełną odwrotnością normalnego, ludzkiego istnienia — koloru białego (por.
„czarne msze" parodie mszy świętej, profanacje sacrum).
Demony są istotami bytującymi na pograniczu życia i śmierci — żywe
trupy. Ten sposób istnienia zapewnia im także kolor szat. Wprawdzie przez
związek z ziemią i nieczystą wodą ich atrybutem jest barwa czarna, lecz
najczęściej ukazują się i napastują ludzi śmiertelnie blade, biało ubrane de
mony chorób, śmierć, rusałki, wiły, mamuny, boginki, wiedźmy, płanetnik,
duch leśny itd. (Baranowski, 1981, s. 96, 99, 102, 265; Bystroń, 1947,
s. 102, 141; Klinger, 1960, s. 307-309; Moszyński, 1967, s. 614, 690; Sumców. 1891. 573-584). Demon tracący swoje atrybuty — np. wile, której ktoś
zdołał ukraść białą suknię i skrzydła — powraca do normalnego życia (To
micki, 1980, s. 96. 97). Pochodzenie i natura d e m o n ó w wodnych tłumaczy
biały kolor ich koszul, sukien, kapot itd. Jest ten kolor znakiem rytualnej
śmierci — stanu przejścia, a istotę owych d e m o n ó w ten stan właśnie określa.
Barwa biała jest więc również barwą rytualnej śmierci i w takim znaczeniu
odnajdujemy ją w przełomowych momentach obrzędów związanych z naro
dzinami dziecka (Biegieleisen, b.r.w., s. 73; Kolberg, t. 27, s. 149; t. 39,
s. 78; Smólski, 1901, s. 330: Tarko, 1967. s. 101, 104), w czasie wesela
(patrz пр.: Biegieleisen, b.r.w., s. 120 п.), w obrzędach pogrzebowych (patrz
пр.: Fischer, 1921, s. 307 n.) oraz w rytualnych obrazach śmierci (por. niżej
wyłączenie w czasie przejścia czerwieni), w obrzędach wiosenno-letnich (por.
niżej wyłączenie w czasie przejścia koloru czerwonego).
l0
3. JASNY - S Z A R Y
Jest kolor szary ze swej natury, tj. miejsca w klasyfikacji, kolorem me
diacyjnym. I być m o ż e ze względu na swój charakter nie występuje w mitach,
sporadycznie zjawia się w rytuałach, nie ma go prawie wcale w plastyce
ludowej itd. Jego nieobecność w micie kosmogonicznym wydaje się zrozu
miała, bo pomiędzy Bogiem, światłem, kolorem białym a Diabłem, mrokiem,
1 0
W folklorze mężczyzna, a zwłaszcza kobieta ma twarz, szyję, ramiona, piersi, nogi,
kolana, nawet palec, w ogóle całe ciało białe ( M o s z y ń s k i . 1968. s. 725-726).
S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ
123
czernią nie ma żadnej zasady połączenia, zasady, którą mógłby ten kolor
stanowić.
Szary staje się niekiedy ekwiwalentem koloru białego — znaku rytualnej
śmierci, albo czarnego — znaku przynależności do „obcego" i „dzikiego"
świata. Demony mogły być ubrane w szare płachty bądź suknie, np. po
łudnice (Bystroń, 1947, s. 142; Moszyński, 1967, s. 690). W tej samej prze
strzeni obok d e m o n ó w wodnych wyobraźnia ludowa usytuowała dzikie zwie
rzęta. „Stałe określenia stosowane do dzikich zwierząt są m a ł o ciekawe,
przeważnie panuje tu szarzyzna [...]" (Moszyński, 1968, s. 725). W folklorze
szary jest wilk, niedźwiedź i jeleń, dzika gęś, gołąb, kukułka, skowronek,
często sokół itd. Epitet „szary" w odniesieniu do dzikich zwierząt nierzadko
zastępuje „czarny". W wielu wyrażeniach myśliwskich „dziki" oznacza czarną
zwierzynę (Zaręba, 1954, s. 143).
Wystarczy jednak do określeń dzikich zwierząt, ptaków, w ogóle jakich
kolwiek bytów, przedmiotów i zjawisk dodać epitet Jasny", aby zmienić ich
mitotwórczy walor. Na przykład, w pieśniach weselnych pan młody porówny
wany jest często do „jasnego sokoła" przebywającego na szczycie świato
wego drzewa (Ivanov, Toporov, 1970, s. 376 п.).
Barwa szara wywołuje zawsze negatywne skojarzenia: „szare i corne
brzydkie, nie ma wyglądu": po żniwach, kiedy na ziemi coraz mniej zieleni
i życia, „robi się saro", przy końcu roku „jakby do grobu wloz" (Olędzki,
1970, s. 29-30; 1971, s. 182-183).
Także w średniowieczu odczuwano wstręt do szarości (i czerni). Sztuka
tego okresu pomijała ten kolor. W symbolizmie chrześcijaństwa szarość jest
barwą tłumiącą światło, przygnębiającą, nieokreśloną i dwuznaczną, będącą
wyrazem braku siły, energii i ruchu (Rzepińska, 1966, s. 173; Zieliński,
1960, s. 471).
4. SINY - C Z A R N Y
W ludowej wizji świata jest kolor siny (morza), obok białego (Boga)
i czarnego (Diabła) kolorem odwiecznym, nie mającym swego początku.
Niektóre z tekstów (mity, zamówienia, kolędy) opisujących czasy początko
we rozpoczynają się od stwierdzeń: „Wtedy nie było nieba, ni ziemi, Nieba,
ni ziemi, tylko sine morze" (por. w białoruskiej zagadce: „szto to sine nie
siniaczy" — odpowiedź: morze). W kilku mitach (Ukraina, wschodnie Karpa
ty) świat, słońce, księżyc i gwiazdy, jakby przez analogię do koloru morza,
powstają z sinego kamienia wydobytego z jego dna (Afanasiev, 1968, s. 466;
Dáhnhart, 1907, s. 59-60; Kasjan, 1976, s. 69; Witort, 1896, s. 211-212).
Ze względu na te same skojarzenia: ze słońcem, ogniem, wschodem,
dniem, drzewem (górą) kosmicznym sine morze — konkretyzacja pierwotnego
chaosu, uosobienie wód kosmicznych (w zamówieniach, zaklęciach, kolędach
itd.), żywioł obejmujący także niebo i ziemię występuje w znaczeniu pozy
tywnym, znacznie częściej jednak w charakterze drugiego członu [—] opo
zycji (Ivanov, Toporov, 1965, s. 113-117). Święty Jerzy w pieśniach towa-
124
ZBIGNIEW LIBERA
rzyszących topieniu Marzanny zamyka sine morze [—] złotymi kluczami [ + ],
będącymi metaforą pioruna — ognia niebieskiego, po czym otwiera niebo
i ziemię. Wówczas następuje wiosna. D o tego czasu życie, płodność i wege
tacja były „zamknięte", a klucze znajdowały się u Marzanny — śmierci,
zimy, w sinym morzu (Ivanov, Toporov, 1965, s. 106-107, 117, 126; Ivanov,
Toporov. 1974, s. 185, 196). W pieśniach sobótkowych wschodnich i za
chodnich Słowian brat i siostra za to, że przekroczyli zakaz kazirodztwa,
zostają przemienieni w żółtosiny kwiat pszeńca (Melampyrum
nemorosum L . )
albo bratka (Viola tricolor
L . ) . T o złamanie incestu odnosi się — zdaniem
Iwanowa i Toporowa (1965, s. 125; 1974, s. 218-231) — do koniunkcji ognia
(Kupały, Jana, brata, koloru żółtego lub czerwonego) i wody (Moreny, Marii,
siostry, sinej barwy). Sine morze wchodzące w przeciwstawienie z ogniem
niebieskim (kolor złoty lub czerwony) zachowuje jednak swój ambiwalentny
charakter, przynajmniej wtedy, gdy odnosi się do takich par pojęciowych,
jak: życie — śmierć, wiosna — zima, płodność — niepłodność. M a ono bo
wiem swój udział w tworzeniu i rodzeniu się życia.
Zdecydowanie pozytywne znaczenie sinego morza ujawnia się w jego opo
zycji do czarnego morza [—]. T o ostatnie związane jest np. w zamówieniach
ze śmiercią i chorobami. W bajkach stanowi ono drogę na „tamten świat",
jest uosobieniem nieczystej siły, podobnie jak czarna woda — „mieszkanie"
d e m o n ó w wodnych (Ivanov, Toporov, 1965, s. 114, 115, 117, 151).
W średniowiecznych tekstach, sztuce i teologii oraz ikonografii kościelnej
symboliczne treści barwy niebieskiej związane były przede wszystkim z nie
bem. Niebieski płaszcz posiada Matka Boska — królowa niebios, błękit wy
pełnia aureole świętych, bo pośredniczą między sferą ziemską a niebem,
między ludźmi a Bogiem. W teologii kolor niebieski (błękit, ultramaryna)
jest wyrazem melancholii, spokoju, zaufania, wierności i wiary. Ale z drugiej
strony znaczy także chłód, fałsz i zdradę. Z kolei fiolet oznacza żałobę —
w liturgii stosowany jest zamiennie z czarnym — symbolizuje zmartwychwsta
nie i wyraża „zjednoczenie" Boga Ojca i Syna Jezusa Chrystusa w sprawach
zbawienia świata" (Zieliński, 1960, s. 470-471).
5. Z I E L O N Y -
CZARNY
Semantyka barwy zielonej jest ściśle związana z symboliką drzew i roślin
ności, ich żywotnością, zdrowiem i siłą. Zawiera w sobie idee wiecznego
trwania bądź wiecznego, okresowego odradzania się.
Mistycy średniowiecza zieleń, barwę ziemskiej wegetacji i roślinności, ko
jarzyli z rajskim ogrodem, z o d n o w ą życia, które będzie trwało wiecznie.
W sztuce sarkalnej symbolizuje ona odradzanie się życia duchowego i nieba.
Jezus Chrystus jest „nadzieją świata" i dlatego w ikonografii Matki Boskiej
z Dzieciątkiem przysługuje Jemu zielony kolor. Zielone suknie Najświętszej
Marii Panny „przypominają niegasnące życie łaski do danego jej przywileju
niezniszczalności jej ciała w grobie" (Zieliński, 1960, s. 471).
Zielone drzewko lub gałązka używane w wielu obrzędach i rytuałach
S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ
125
pobudza do życia, przekazuje żywotne siły, ale również zabezpiecza przed
działaniem złych i nieczystych sił. Zieleń pokrywa się z obszarem życia i zdro
wia, który jest nie do przekroczenia dla istot nie należących do tego obszaru.
Czarownice przesiadywały w wierzbach, ale tylko wtedy, gdy te pozbawione
były zielonych liści (Szczypka, 1980, s. 74).
Opozycja zielony — czarny, wariant podstawowej opozycji jasny — ciem
ny, dotycząca przeciwstawień: życie — śmierć, płodność — niepłodność, wio
sna — zima itp., m o ż e sama przybrać kilka wariantów.
Miejscem wiecznej jasności i zieloności, dobrobytu, szczęścia i zdrowia
był raj — po jego środku rosło wszechświatowe drzewo życia (Tomiccy, 1975,
komentarz do ryc. 12). Piekło zaś to „czarny budynek, sadzami okopciały
i straszna rudera [...]" (Kolberg, t. s. 26; Nowosielski, 1857, s. 4; Polaczek,
1891, s. 627). Zielone drzewko („gaik", „maik", „nowe latko"), „zielony
Jura", „zielony (lub biały) Jan" w obrzędowości wiosenno-letniej są symbo
lami wiosny, odradzającego się kosmosu, życia i wegetacji. W Białą (Czarną)
Niedzielę wypędzano ze wsi biało ubraną (Polska, Czechy, Morawy, Słowa
cja, Łużyce) Marzannę — uosobienie zimy i śmierci f—], a na jej miejsce
wprowadzany był zielony gaik [+] (Ivanov, Toporov, 1965, s. 105; 1974,
s. 196; Staszczak, 1964, s. 15 in.). W niektórych okolicach Czech w Białą
N i e d z i e l ę chłopcy wrzucali do wody słomianą kukłę — personifikację zimy
i śmierci, a dziewczęta strojąc młode, zielone drzewko nadawały jemu postać
biało ubranej kobiety, zwanej „Lito" (biały-(-zielony — 0, czyli brak barwy)
(Zawistowicz, 1933, s. 202-203). N a Białorusi dziewczyna ubrana w białe
szaty i przystrojona zielenią obrazowała wiosnę — przedstawieniem zaś zimy
i śmierci u wschodnich Słowian była słomiana kukła (biały + zielony — 0)
(Zawistowicz, 1931, s. 249; 1933, s. 202-203). W dniu św. Jerzego Słowianie
południowi i wschodni po zniszczeniu słomianej kukły wprowadzali do wsi
zielonego Jura (zielony — 0) (Eliade, 1966, s. 306-307). Św. Jerzy przejął
funkcje i atrybuty (biały płaszcz, biała lub złota maść konia) od Jaryły,
słowiańskiego bóstwa wiosny, płodności i wegetacji. Jeszcze w pierwszej po
łowie X I X w. Słowianie wschodni obchodzili święto Jaryły (27 I V ) . Ten
obrzęd, odnoszący się do opozycji wiosna — zima, życie — śmierć, męskie —
żeńskie, biały (lub złoty) — czarny itd., miał na celu rytualno-magiczne za
płodnienie się ziemi, pobudzenie jej do życia po okresie martwoty — zimy
(Ivanov, Toporov, 1965, s. 122-124; 1970, s. 342-351; 1974, s. 180-216).
Odradzanie się przyrody jest równoczesne i równoznaczne ze zwycięstwem
światła nad ciemnościami, dobra nad złem, życia nad śmiercią. Kiedy zieleni
się, „rodzi się", wtedy „świat istnieje", „świat ma wygląd", bo „zima to
najgorsza noc, noc, noc", „świat się ogłusa", „jakby do grobu wloz"
(Olędzki, 1971, s. 183).
11
11
Na czwartą niedzielę postu, poprzedzającą Wielki Tydzień, przypada w kalendarzu świąt
kościelnych Śmiertelna Niedziela, zwana także Czarną. Biała Niedziela (Przewodnia) przypada
zaś na pierwszą niedzielę po Wielkanocy i łączą się z nią zupełnie odmienne treści (patrz:
Rok..., 1931, s. 308).
126
ZBIGNIEW L I B E R A
Kolor zielony występuje również w charakterze drugiego członu opozycji.
Zieleń w negatywnym znaczeniu symbolizuje obcy, leśny i demoniczny świat,
przeciwstawiony nierzadko światu „swojemu", domowi, barwie czerwonej (Iva
nov, Toporov, 1965, s. 138 przyp. 226). W bajkach wschodnich Słowian
bohater po przekroczeniu granicy „swojego świata" staje się „strasznym,
niedobrym, zielonym" (Novikov, 1974, s. 89-90). Demony: rusałki, wiły,
wodnice, topielce, wodniki, miały zielone oczy, włosy i stroje (Moszyński,
1967, s. 609, 612). Powierzchowność d e m o n ó w i bohatera bajki określa stan,
w którym się oni znajdują: stan pośredni pomiędzy kategoriami życie —
śmierć, zapewniający im bardzo długie trwanie w tym „sposobie życia".
Przeciwstawna para pojęciowa „ten świat" — „tamten świat", odpowiadająca
m. in. opozycji dom — las, swój — obcy, pojawia się także w obrzędach we
selnych. Przed oczepinami pannie młodej zdejmowano „jej zielone stroje",
a wtedy swachy, panny i drużki krzyczały: „oj nasza! oj zielona! oj świeci
się!", na co mężatki odpowiadały, kiedy zakładały młodej czepiec: „o nie
wasza! o świeci się! oj bieli się!" (Kolberg, t. 9, s. 193, 227, 231; t. 10,
s. 92, 98, 106). Zmiana barwy z zielonej f—] na białą [—] odpowiada tutaj
symbolicznemu przejściu od „obcych" do „swoich", ze stanu panieńskiego
do rodzinnego.
Kolor zielony znaczy również to, co surowe, niedojrzałe, m ł o d e (także
w symbolizmie chrześcijaństwa). Dominuje on w strojach młodzieży. Ten
kolor młodości i niedojrzałości [—] przeciwstawia się czerwieni [-+-], która
jest „barwą młodzieży dojrzałej" (Frankowski, 1932, s. 378-379; Vaclavik,
1956, s. 27-28).
Tak jak na uschniętym drzewie nie ma „zielonej szaty", tak na „uschnię
tym" starym człowieku nie może być zielonej barwy strojów. Starym ludziom
przystoją tylko kolory ciemne, nie jaskrawe (Kantor, 1979, s. 33-34). Brak
zielonej barwy tam, gdzie zbliża się i nastaje śmierć, martwota i bezpłodność.
Nie ma zieleni z końcem roku obrzędowego; dopiero wtedy, gdy słońce się
rodzi, w okresie G o d ó w pojawia się w obrzędowości zielone drzewko —
drzewo życia.
6. ŻÓŁTY (ZŁOTY) - CZARNY
Barwa żółta była w środowisku wiejskim kojarzona ze zjawiskami świe
cenia i błyszczenia, ze złotem. Ze związku złota z ogniem niebieskim (Bo
giem, słońcem, niebem) wynika znaczenie tej barwy. Jest kolor żółty (złoty)
znakiem życia, płodności i wegetacji.
Jasność niebieska i ogień znalazły swój najpełniejszy wyraz w złocie.
Złoto łączone z Bogiem i Gromowładcą, jasnością i słońcem wchodzi w dal
sze związki: z ogniem ziemskim (np. w rosyjskich zagadkach), górą (nie
bem), wschodem> , dniem, wiosną (por. zoomorficzne obrazy wiosny: złota
2
1 2
Por. w formule zamówienia: v vosločnoj storonie stit svjat zolot priestol, na svjatom
zololie priestolie šidil Spas ( I v a n o v , T o p o r o v . 1965. s. 110).
S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ
127
pszczoła, złoty jeleń, tur ze złotymi rogami, złoty k o ń Jaryły lub św. Jerzego
itd. - patrz: Ivanov, Toporov, 1965, s. 110, 126-131; 1970, s. 344-346; Nekludov, 1980, s. 79-80, przyp. 19; Moszyński, 1967, s. 663; Tomiccy, 1975,
s. 39-40; Vakarelski, 1965, s. 224; Veleckaja, 1978, s. 35). T a seria skojarzeń
[ + ] przeciwstawia się — z semantycznego punktu widzenia — ciągowi asocja
cji: woda (sine morze), dół (piekło), zachód i północ, zima, w który włączo
ny jest kolor czarny i siny [—]; (por. wyżej złoty lub czerwony — siny
oraz niżej czerwony lub złoty — czarny).
Złoto —• symbol solarny jest także znakiem „tamtego świata". Demony
wodne, np. rusałki i wiły, posiadają niekiedy złote suknie i (lub) złote skrzydła
(Baranowski, 1981, s. 96; Veleckaja, 1978, s. 34). Złotą albo srebrną skórę
miały węże. Ich król, zwany „złotogłowcem", strzeże skarbów — złota ukry
tego w ziemi. Wśród ludności wiejskiej istniało przekonanie, iż w głowach
węży m o ż n a znaleźć skarby, szlachetne kamienie, złoto i srebro (Majewski,
1982, s. 80 in.; Perls, 1937, s. 138-139). Częściowo złote ciało Smoka, węży,
złoto i srebro w ich głowach zdaje się tłumaczyć tym, że połykają oczy,
wypijają one światło słońca, które magazynują w sobie lub w ziemi. Prze
chowywanie światła — złota w ciele albo w ziemi jest jednoznaczne, jeśli się
zważy achwatyczno-chtoniczny charakter Smoka oraz węży. W podaniach,
w których bohater pokonuje mitycznego potwora, rozbija jego głowę i uwal
nia słońce, księżyc i gwiazdy m o ż n a widzieć potwierdzenie wyżej przedsta
wionego przypuszczenia (Gieysztor, 1980, s. 83; Tomiccy, 1975, s. 49).
Oprócz powyższych znaczeń złoto zawiera w sobie idee wyższej wartości,
bogactwa (z wyjątkiem motywu „przeklętego złota"), które łączą się dalej
z pojęciem piękna i czystości, np. w kolędach i zamówieniach, w bajkach —
przeciwstawnymi czerni: brudowi, brzydocie i ubóstwu (Caraman, 1933,
s. 183, 192, 437, 444; Robotycki, Szpilka, 1983, s. 96-97).
R ó ż n o r o d n e aspekty symboliki złota w kulturze ludowej otrzymują prze
ważnie dodatni walor, podobnie jak w symbolizmie chrześcijaństwa. Teolo
dzy średniowiecza w hierarchii wartości stawiali najwyżej światło czyste, „blask
sam w sobie". Metafizyka światła przetłumaczona na język sztuki znalazła
swój odpowiednik w złocie. W umysłowości średniowiecza złoto było od
blaskiem najwyższego, niewidzialnego światła, uosobieniem jasności, piękna
i boskości. Od X I I w. złoty był uważany także za kolor zdrady i fałszu,
wrogości i bezwstydu. Stał się znakiem Judasza, prostytutek i Żydów. W sztu
ce sakralnej, „aby uniknąć pomyłek w nadawaniu znaczeń barwie żółtej,
należy przyjąć, że żółta ciepła (chromowa) jest symbolem miłości, stałości
i mądrości, a jasna zdrady, zazdrości i cudzołóstwa" (Zieliński, 1960, s. 471).
7. CZERWONY - C Z A R N Y
W systemie religijnym Słowian opozycja czerwony — czarny stanowi wa
riant przeciwstawienia jasny — ciemny, biały — czarny i złoty — czarny. Jed
nakże odgrywała ona szczególną rolę w ludowej wizji świata. Jakim związ
kom zawdzięczała swe doniosłe znaczenie?
128
ZBIGNIEW LIBERA
Czerwone koguty i demony domowe (skrzaty, krasnoludki, kłobuki) uwa
żane były za opiekunów dobrobytu domu i jego bezpieczeństwa. Owe de
mony przybierały postać latających ognistych smug albo karłów, niemal zaw
sze w czerwonych ubraniach (Baranowski, 1980, s. 174; Bystroń, 1947,
s. 142; Moszyński, 1967, s. 669-673). Czerwony kogut uosabiał ogień i po
żar. W folklorze np. zamówieniach, zagadkach, zwrotach językowych ogień
określany jest jako czerwony, rzadziej złoty (Folfasiński, 1975, s. 46, 49,
233; Gajek, 1934, s. 124 п.; Moszyński, 1967, s. 498).
„Czerwony kur", ognisty ptak, latająca ognista smuga uchodziły za wcie
lenia Gromowładcy, istoty ognisto-chtonicznej (Czajka, 1973, s. 42; Gajek,
1934, s. 79; Tomiccy, 1975, s. 40, 79). Jego bronią był czerwony kamień —
piorun (por.: bronią litewskiego Perkunasa był czerwony kamień, którym
uderzał w swojego przeciwnika ukrywającego się pod postacią czarnego ka
mienia, psa lub kota: por. też kwiat „perunika" — Irisgermanicus),
(Gieysztor,
1980, s. 71; Ivanov, 1974, s. 77-78, 140 - tab. 1; Vakavelski, s. 222).
Kolor czerwony przypisany pomocnikowi Boga skojarzony został z górą
(por. ostatnia, najwyższa warstwa nieba jest czerwona „z powodu ogromnej
masy ognia w nim będącej"), słońcem (np. w zamówieniach, bajkach, iko
nografii), dniem, latem, ciepłem, wschodem i p o ł u d n i e m , życiem, płodnością
i wegetacją (por. w drugi dzień Świąt Wielkanocnych chodzenie z „czerwo
nym kokotem"), bogactwem i pięknem (np. w zamówieniach oraz w kolę
dach) (patrz: Caraman, 1933, s. 449, 591; Frankowski, 1932, s. 404; Ivanov,
Toporov, 1965, s. 136. 141; Ivanov. Toporov. Łotman. Piatigorski. Uspien
ski, 1973, s. 22; Seweryn, 1928; Żmigrodzki, 1896, s. 325).
Antagonista Gromowładcy, Smok, jest związany z sinym morzem (np.
w zamówieniach i bajkach wschodnich Słowian), śmiercią, zachodem i pół
nocą (opozycja wschód — zachód jest izomorficzna w stosunku do połud
nie — północ), dolną częścią światowego drzewa (np. w białoruskich zamó
wieniach leży on na czarnym runie lub na czarnej wełnie, wśród korzeni
drzewa) (patrz. Ivanov, Toporov, 1974, s. 31; Novikov, 1974, s. 183). Szereg
tekstów, np. zamówienia, opowiadania, zwroty językowe („czarny jak smok"),
ikonografia św. Jerzego walczącego ze Smokiem wskazuje na czerń jako
barwę mitycznego potwora. Kolor czarny jest znakiem „tamtego świata"
i istot chtonicznych, lecz Smok posiada naturę akwatyczno-chtoniczną. Czerń
nie mogła być zatem główną barwą Smoka. Była nią barwa sina. Z a tym
twierdzeniem przemawia związek Smoka z wodami kosmicznymi, których
uosobieniem jest sine morze. Teksty świętojańskie o kazirodczej miłości brata
i siostry odnoszące się do walki ognia z wodą (czerwieni lub złota z barwą
siną) są transformacjami starego mitu o walce kowala — Gromowładcy ze
Smokiem (Ivanov, Toporov, 1975, s. 44-76). Miał Smok ze względu na
swą naturę, tzn. poprzez związek z wodą i ziemią, udział w życiu kosmosu
13
l ł
Por.: s poludiennoj storonuszki? Tak piek jot da krasno solny szko [...], S podvostočnoj
storonuśki. gdie vstajet da krasno solnyško (Ivanov, Toporov, 1965, s. 112).
SEMIOTYKA BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ
129
i jego płodności. „Woda sama w sobie nie jest płodna; jest wyłącznie ele
mentem umożliwiającym zapłodnienie" (Tomiccy, 1975, s. 122). Ale ta moż
liwość tkwiąca w wodzie dotyczy wody „czystej". Woda „nieczysta" — czar
na nie zawiera w sobie możliwości brania udziału w życiu, zapłodnieniu
i wegetacji. Dlatego też barwa sina (morza, wody) bardziej odpowiada na
turze istoty akwatyczno-chtonicznej.
Czerwony kolor stanowi również o przynależności do „innego świata".
Czerwone, przenikliwe oczy (lub) włosy miał czart, wodnik, wiły, bogunki,
demony chorób, czarownice i wiedźmy (Moszyński, 1967, s. 609-612). W wie
lu wierzeniach, legendach, bajkach itd. smoki władają ogniem, ale i od niego
giną (Tomicki, 1976, s. 75, przyp. 41; Żyranik, 1934, s. 53 in.). Kolory:
siny, czerwony i złoty — prócz czerni — w swoich negatywnych znaczeniach
są także kolorami mitycznego Smoka (por. tęcza to smok pochłaniający wodę;
por. też: na pewnym serbskim obrazie na szkle św. Jerzy walczy ze Smo
kiem ziejącym ogniem, który tułów ma siny, częściowo czerwony, łapy i skrzy
dła złote) (Grabowski, 1978, tabl. X I X ) . Barwami Gromowładcy natomiast
są czerwony i złoty (wynikające z jego związku z ogniem), biały (z dniem
i wiosną) oraz czarny (z ziemią).
Piorunowładca (kolor czerwony lub złoty) niszcząc nieczyste siły zagra
żające istnieniu kosmosu uwalniał zamknięte wody (kolor siny lub czarny)
bądź zapobiegał ich niszczycielskim mocom. Poprzez „otwieranie" i „zamy
kanie" likwidował wszelkie odstępstwa od normy. Tej zachowawczej funkcji
Gromowładcy zawdzięcza w dużym stopniu swój mitotwórczy walor — kolor
czerwony.
Czerwone niebo, chmury, czerwony kogut piejący podczas pogody wróżą
deszcz i (lub) wiatr, ale czerwone niebo, chmury i kogut w czasie deszczu
zapowiadają p o g o d ę lub (i) posuchę (por. w X I X w. w Niemczech zakneblowywano czerwonego koguta, aby wywołać piękną pogodę) (Gajek, 1934,
s. 100; Moszyński, 1967, s. 569; Wierzbicki, 1882, s. 162).
Czerwone wstążki, tasiemki, przewiązki, korale itd. posiadały nie tylko
apotropeiczne właściwości: czerwoną wstążką przewiązywano (Wielkopolska)
łyżkę, żeby uchronić dziecko przed urokami i żeby się nie śliniło [!] (Tarko,
1967, s. 107); krwotoki z dziąseł zatrzymuje czerwona szmatka umoczona
w bieżącej wodzie (Kolberg, t. 7, s. 162); gdy wóz ze zmarłym ciągnie
źrebna kobyła, trzeba ją przewiązać czerwoną nitką, „bo poronř" (Biała Ruś)
(Fischer, 1921. s. 283).
Jednakże czerwonych wstążek, ozdób, czerwonej barwy strojów nie moż
na nosić w każdym czasie. Zakaz używania koloru czerwonego obowiązy
wał w czasie wesela, a dotyczył wyłącznie pary młodych (Fischer, 1921,
s. 99; Kantor, 1979, s. 40; Zawistowicz, 1929, s. 241). Obecność czerwieni
w obrzędzie przejścia, jakim jest wesele, uniemożliwiłoby wyjście ze stanu
początkowego — panieńskiego i kawalerskiego (barwa zielona, por. wyżej) do
stanu przejściowego — między rozplecinami a pokladzinami i oczepinami
(barwa biała — znak rytualnej śmierci), a wreszcie przejście do stanu mał9 -
Etnografia Polska t. 31. z. 1
130
ZBIGNIEW L I B E R A
żeńskiego, w którym czerwień „zamyka" młodych (por. jeszcze w X I X w.
n o w o ż e ń c ó w wiązano „ d o kupy" czerwoną i białą taśmą; Biegeleisen b.r.w.,
s. 127). Po pokładzinach, w wypadku braku krwi na ubraniu (białym) mło
dej, weselnicy zrzucali z korowaja, naczyń, czepka itd. kalinę i niszczyli ją —
w jej miejsce zakładali gałąź choiny lub rutę (patrz пр.: Kolberg, t. 33;
s. 210-212). Zachowania owe miały na celu symboliczne wyrażenie nieuznania związku (brak „zamknięcia"), oznaczały powrót do sytuacji wyjściowej —
do stanu panieńskiego i kawalerskiego (kolor zielony). Identyczny sens ma
fakt niewystępowania barwy czerwonej w obrzędach narodzinowych w ubio
rze dziecka (np. Mazowsze, Mazury) i pogrzebowych w stroju zmarłego
(np. Wielkopolska, Mazowsze, pogranicze polsko-ruskie; Bystroń, 1916, s. 138139; Fischer, 1921, s. 152, 314).
Możliwa jest także interpretacja zakazu występowania barwy czerwonej
w czasie obrzędów przejścia z „punktu widzenia" krwi, która podobnie jak
ogień kojarzona była z czerwienią. Brak tej barwy w stanie przejścia —
rytualnej śmierci wydaje się zrozumiały, ponieważ krew to znak życia.
W konotacjach koloru czerwonego powstałych dzięki skojarzeniom z krwią
i ogniem nie ma sprzeczności. Zarówno krew jak i ogień są warunkiem
życia, dojrzałości i p ł o d n o ś c i , warunkiem oczyszczenia i usankcjonowania
nowego czasu. Ofiarnicze wytworzenie krwi oznacza destrukcję poprzedniego
stanu, kreację nowego związku, przejście od śmierci do nowego życia (Stom
ma, 1975, s. 52-62). Krew i ogień to przeciwieństwa niepłodności, niedojrza
łości (barwy zielonej), nieczystości, śmierci — czerni i bieli. W ziołolecznictwie
ludowym w przypadku braku krwi (anemii, braku okresu — kolor biały)
stosuje się rośliny o stygmacie czerwonym, środki zaś o kolorze białym
powstrzymują zbyt obfite krwawienia i upławy (Paluch, 1984, s. 296-300).
W średniowieczu zwracano uwagę na odcienie koloru czerwonego, po
nieważ modyfikowały podstawowe znaczenie czerwieni. Czerwień była wyra
zem sił życiowych i płodności, znakiem krwi i ognia, barwą władzy, cesarstwa
i najwyższego kapłaństwa. Jako barwę „ziemską" przeciwstawiano ją bardziej
od niej transcendentalnej — niebieskiej. Szczególne znaczenie posiadała pur
pura. Była symbolem najwyższej władzy i dostojeństwa. W teologii jasna
nasycona, ognista czerwień jest wyrazem siły, odwagi i namiętności. Purpura
to symbol „przepychu, wzniosłości, majestatu i pewnej siebie potęgi". Barwa
różowa znaczy „rozwijającą się Mądrość Bożą", „młodość i wdzięk, radosny
nastrój oraz miłość". Czerwień ciemna i brudna konotuje cielesną i zabro
nioną miłość, egoizm, gwałt, zemstę itp., jest wyrazem złego ducha (Zieliński,
1960, s. 370-371).
14
1 4
Por. o pierwszej menstruacji dziewczyny: „kobieta co miesiąc kwitnie, a ta co nie
kwitnie, to nie rodzi" (Tarko, 1967, s. 92); czerwony kwiat bieguńca przyspiesza u młodych
i jałowych krów czas rui (Gustawicz. 1882. s. 308).
SEMIOTYKA BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ
131
System barw dokładnie mieści się w dualistycznym światopoglądzie spo
łeczności chłopskich. N a reguły klasyfikacji nałożyła się symbolizacja świata,
zorganizowana również na zasadach antynomii. T a ostatnia nie powtarza po
prostu reguł taksonomii , albowiem w jej ramach zachodzą bardziej skom
plikowane stosunki. Kolory jasne klasyfikacji w rozmaitych tekstach kultury
wchodząc w różne stosunki opozycji i korelacji, podlegając aksjologizacji
mogą otrzymać zarówno pozytywne, jak i negatywne — „ciemne" znaczenia.
Barwa czarna i szara zaś nigdy nie stają się pierwszymi członami przeciw
stawień. Należy jeszcze zauważyć, że największą zdolność modelowania świata
posiadają kategorie najbardziej abstrakcyjne, tzn. z najwyższych p o z i o m ó w
klasyfikacji. Pomimo tego, barwy należą do bardzo konkretnych klasyfika
torów. Opozycje barw przyjmują abstrakcyjny wyraz odnosząc się do takich
przeciwstawnych par pojęciowych, jak: święty (kolory jasne [ + ]) — świecki
(ciemne): czysty (jasne [+]) — nieczysty (ciemne i jasne w negatywnych zna
czeniach); kultura — natura, w ramach tej opozycji występują bardziej szcze
gółowe kategorie np. dom (czerwony, złoty) — woda (siny, czarny); życie
(kolory jasne [+]) — śmierć (czarny, szary, biały i siny [+]); «ten świat"
(kolory jasne [+]) — „tamten świat" (czarny, szary oraz barwy jasne [—]),
dzień (jasny, biały) — noc (ciemny, czarny); lato (jasny, biały, zielony, złoty,
czerwony) — zima (ciemny, czarny, biały i siny [—]; wschód (biały, złoty,
czerwony) — zachód (czarny); południe (czerwony, złoty) — północ (siny, czar
ny); góra (biały, złoty, czerwony) — dół (czarny, siny, „zaklęte złoto"); prawy
(biały) — lewy (czarny); suchy (biały) — mokry (czarny); wilgoć (zielony) susza (czerwony, złoty); dojrzały (czerwony) — surowy (zielony); swój (biały —
obcy (czarny); męski (biały) — żeński (czarny); młody (zielony, czerwony) —
stary (czarny); piękny (czerwony, złoty) — brzydki (czarny, szary), itd. System
barw modeluje zatem doznania zmysłowe, przestrzeń i czas, stosunki spo
łeczne, problem dobra i zła oraz doznania estetyczne. Elementarne struk
tury: biały — czarny (szary), siny — czarny, złoty (czerwony) — czarny (siny),
są wariantami podstawowej antynomii jasny — ciemny wówczas, gdy odnoszą
się do takich abstrakcyjnych przeciwstawień j a k : święty — świecki, czysty —
nieczysty, konstrukcja — destrukcja, życie — śmierć, płodność — niepłodność.
Stanowią warianty podstawowej opozycji w pewnym stopniu, bo niezmienny
pozostaje sens ich odniesień, ale owe odniesienia stają się bardziej konkretne.
Antynomię jasny — ciemny można więc uważać za fundamentalną w syste
mie barw.
15
Wiele z tych elementarnych struktur semantycznych okazuje się struktu
rami długiego trwania, skoro odnajdujemy je, z jednej strony w kulturze
ludowej X I X i 1 pol. X X w., z drugiej strony zaś w systemie religijnym
przedchrześcijańskich Słowian (patrz: Gieysztor, 1980; Ivanov, Toporov, 1965,
1970, 1974, 1975; Łowmiański, 1979).
15
Podobnie jak w przypadku systemów pokrewieństwa (patrz: L é v i - S t r a u s s , 1970, s. 98,
405-406).
132
ZBIGNIEW LIBERA
Niewielki stopień zmian systemu barw powstałych pod wpływem oddzia
ływań chrześcijaństwa wynikał głównie z dwóch p o w o d ó w : po pierwsze ze
zbyt dużych podobieństw, a po drugie ze zbyt dużych różnic. To stwierdze
nie jest tylko pozornie paradoksalne. Symboliczne treści barw chrześcijaństwa
i ludowej kultury w większości pokrywają się. T a uwaga dotyczy koloru
białego, czarnego, szarego, zielonego, złotego i czerwonego. Podobna jest rów
nież symbolika światła i mroku, tyle tylko, że w ludowej wizji świata wy
stępuje między owymi kategoriami wyraźny dualizm. Najbardziej odbiega
sieć skojarzeń związanych z kolorem niebieskim. M o ż n a powiedzieć, że od
działywania symbolicznych treści barw funkcjonujących w Kościele na „ludo
wą" ich symbolikę ograniczały się w głównej mierze do rozszerzenia sensów,
lecz nie przyczyniły się przez długi czas do zmian znaczeń. N a przykład
kolor czerwony, symbolizujący w chrześcijaństwie m. in. zmartwychwstanie,
nie przeczy „ludowej" symbolice tego koloru, który znaczy życie, płodność
itp. — nałożenie się tych znaczeń powoduje jedynie rozszerzenie sensu.
Wydaje się, że kolejność, w jakiej zostały o m ó w i o n e barwy klasyfikacji
(biały, czarny, szary, biały, siny, żółty, czerwony), nie była przypadkowa czy
arbitralna. Miejsca barw w systemie wskazywały w klasyfikacji zakresy nazw
i ich synonimy oraz teksty typu: mity, kolędy, zamówienia, bajki, zagadki,
które informowały o czasie pojawiania się barw we wszechświecie. Od po
czątku istniał kolor czarny (Diabeł), biały (Bóg) i siny (morze — pierwotny
chaos), a według niektórych tekstów (mity, kolędy, zamówienia) także zielo
ny (drzewo kosmiczne). W dalszej kolejności pojawił się kolor żółty —
złoty (lub siny), kamień, z którego stworzone zostało niebo, słońce, księżyc,
gwiazdy i ziemia (Afanassjev, 1868, s. 123; Dáhnart, 1907, s. 59), i w końcu
czerwony (ogień, którym włada Gromowładca). Jeśli będziemy pamiętać zna
czenia barw. to przejście od pierwotnych trzech (lub czterech) barw do
czerwieni okaże się mityczną opowieścią — wyrażoną w „języku" barw —
o stopniowym wyłanianiu się kosmosu z pierwotnego chaosu. Kolor czerwo
ny — ogień — Gromowładca powołany przez Boga na końcu procesu tworze
nia kosmosu, kultury i życia spełnia rolę „strażnika" strzegącego ustalo
nego porządku.
Łączenie z barwami idei powstawania i rozwoju życia powinny potwier
dzać kolory związane z zielonym drzewkiem („gaikiem", „maikiem", „nowym
latkiem") występującym w czasie obrzędów wiosenno-letnich, które jest zna
kiem wiosny, życia, odradzającego się kosmosu, ale z drugiej strony stanowi
także wyobrażenie światowego drzewa — wszechświata, który się regeneruje
(Eliade, 1966, s. 266, 404-409). Na szczycie „gaika" (maika, nowego latka)
umieszczany był czerwony lub złoty kogutek, czerwona albo fi] zielona bań
ka, czerwone i [lub] złote bądź białe jajka, biało ubrane lalki, wstążki
w jasnych kolorach (Dekowski, 1967, s. 69-72; Karwicka 1980, s. 213-217;
Zawistowicz, 1928, s. 384). Odwołanie się do innych jeszcze transformacji
obrazu kosmicznego drzewa (korowaj, rózga weselna, wyobrażenia i przedsta
wienia światowego drzewa w folklorze i sztuce) potwierdza występowanie
S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ
133
w przebraniu „gaika'' koloru zielonego i (lub) białego, czerwonego i (lub)
złotego. Samo zielone drzewko nie wystarcza do tego, by znaczyć odradza
nie się kosmosu, powstawanie i rozwój życia. W znaczeniu symbolicznym
zieleń jest tylko początkiem życia, życia młodego i niedojrzałego. Zieleń
umożliwia jedynie płodzenie i ta możliwość stanowi jej granicę. Dopiero ko
lor czerwony i (lub) zloty (symbole słońca, kogutki, pisanki, wstążki itd.)
w połączeniu z zielonym i białym — znakiem wiosennego świata; źródła i wa
runku wszelkiego życia, kształtują ogólną ideę zawartą w „gaiku", ideę roz
woju życia, od jego początku (kolor biały), okresu niedojrzałego (zielony),
aż do momentu osiągnięcia dojrzałości i możliwości płodzenia (złoty i czer
wony). Zawarty w „gaiku" rytualnomagiczny wizerunek rozwoju życia, wraz
z jego kulminacyjnym punktem (czerwień), zgadza się z czasem, w którym
pojawia się to drzewko we wsi i z przebiegiem wzrostu roślinności: od
momentu jej ukazywania się, aż do początków dojrzewania.
Połączenie z hierarchią barw, z ich następowaniem po sobie idei pow
stawania i rozwoju życia, występuje nie tylko w kulturze ludowej: również
w traktatach i malarstwie alchemicznym (patrz: Rabinowicz, 1978). Średnio
wiecze i chrześcijaństwo kolor dokładnie skodyfikowało i sformalizowało. Nie
istniał w kulturze ludowej system barw ujęty w system tez i twierdzeń, tak
jak w Kościele. Brak werbalizacji przepisów dotyczących klasyfikacji i symbo
liki barw nie oznacza, że ó w system nie był skodyfikowany. „Specyfiką
światopoglądu ludowego jest mały stopień jego werbalizacji [...]. Wyrażało
go samo życie społeczne, reakcje na zjawiska naturalne i regularnie podej
mowane działania o charakterze symbolicznym [...]. Stąd też mamy zazwyczaj
do czynienia z olbrzymią ilością drobnych faktów, które jedynie ujmowane
całościowo ujawniają swe znaczenie, swój sens" (Tomiccy, 1975, s. 13-14).
Te uwagi J . i R . Tomickich dotyczą także systemu barw.
LITERATURA
Afanasjev, A.
1868 Poetičeskie vozrenia Slavian na prirodu, t. 2, Moskwa.
Antoniewicz, W.
1913 Pisanki w Polsce, „Ziemia", t. 4.
Baranowski, B.
1981
W kręgu upiorów i wilkołaków. Łódź.
Biegeleisen, A.
b.r.w. Wesele, Lwów.
Boczkowska, A.
1980 Tryumf Luny i Wenus. Pasja Hieronima Boscha, Kraków.
B y s t r o ń . J. S.
1916 Słowiańskie obrzędy rodzinne, Kraków.
1947 Etnografia Polski, Warszawa.
Caraman, P.
1933 Obrzęd kolędowania u Słowian i u Rumunów, Kraków.
C z a j k a , H.
1973 Bohaterska epika ludowa Słowian, Wrocław.
134
ZBIGNIEW LIBERA
D á h n h a r t , О.
1907
Natursagen. Eine Sammlung Naturdeutener Sagen, Marchen, Fabeln und Legenden,
Bd. 1, Sagen zum Alten Testament, Leipzig und Berlin.
Dekowski. .1. P.
1967
Obrzędowe obnoszenie zielonego drzewka, „Prace i Materiały Muzeum Archeologicz
nego i Etnograficznego w Łodzi", Nr 11.
Duhn von, F.
1906
Rot und Tot, „Archiv für Religionswissenschaft", t. 9.
Eliade, M.
1966
Traktat o historii religii, Warszawa.
Fischer, A.
1909
Uzupełnienia Dahnharta, „Lud", t. 16.
192!
Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, Lwów.
Florenski, P.
1984
Ikonostas i inne szkice, Warszawa.
Frankowski, E .
1932
Sztuka ludowa, [w:] Wiedza o Polsce, t. 5, cz. 3.
Gajek, J.
1934
Kogut w wierzeniach ludowych, Lwów.
Gieysztor. A,
1980
Mitologia Słowian, Warszawa.
Grabowsk i. J.
1978
Sztuka ludowa w Europie, Warszawa.
Grajnert. J.
1880
Zapiski etnograficzne z okolic Wielunia i Radomska, „Zbiór Wiadomości do Antro
pologii Krajowej", t. 4.
Gustawicz, Br.
1882 Podania, przesądy, gadki i nazwy ludowe w dziedzinie przyrody, cz. 2, „Zbiór Wiado
mości do Antropologii Krajowej", t. 6.
Heme, G.
1954
Dieslavischen Farbenbezeichnungen, Publications deTnstitut Slave d'Upsal, t. 9, Upsala.
Ivanov, V. V., Toporov, V . N .
1965
Slavianskie jazykowe modelirujuščie semiotičeskie sistemy, Moskwa.
1970 К semiotičeskomu analiza mifa i rituala (na bieloruskom materiale), [w:] Sign. Language,
Culture, Warszawa —Haga.
1974
Issledowania v oblasti slavianskich drevnostej, Moskwa.
1975
Invariant i transformacii v mifołogiceskich i folklorističeskich tekstach, [w:] Tipologičeskie issledovania po folkloru, Moskwa.
Ivanov, V., Ł o t m a n , J . , Piatigorski, A., Toporov, V., Uspienski, В.
1973
Tezisy к semiotičeskomu izučenju kultur (k primieni к słowiańskim tekstom), [w:]
Semiotyka i struktura tekstu, red. M. R. Mayenowa, Wrocław.
Kantor, R.
1979 Symboliczna funkcja stroju w społecznościach wiejskich w drugiej polowie XIX wieku
i w wieku XX (na podstawie materiałów z terenu Polski), „Rocznik Muzeum Etno
graficznego w Krakowie", t. 7.
K a r w i c k a , T.
1980
Zwyczaj stawiania „majów" w polskiej kulturze ludowej na tle europejskim, „Polska
Sztuka Ludowa", R. 24, z. 3-4.
K a s j a n , M.
1976
Poetyka polskiej zagadki ludowej, Toruń.
Klinger, W.
1949
Wschodnioeuropejskie rusałki i pokrewne postacie demonologii ludowej a tradycja grecko-rzymska, Lublin.
S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ
1960
135
Jeszcze raz o rusałkach i pokrewnych postaciach demonicznych i ich zależności od
tradycji grecko-rzymskiej, „Lud", t. 45.
Kolberg, O.
1961-1975 Dzieła wszystkie, t. 1-68, Wrocław.
Krzysztofowicz, Z.
1972 O sztuce ludowej w Polsce, Warszawa.
L é v i - S t r a u s s , С.
1968 Myśl nieoswojona. Warszawa.
1970 Antropologia strukturalna, Warszawa.
Lubecki, K .
1910 Estetyka ludowa, Kraków.
Ł o w m i a ń s k i , H.
1979 Religia Słowian i jej upadek {w. VI-XII), Warszawa.
Majewski, E .
1892 Wąż w mowie, pojęciach i praktykach ludu naszego, „Wisła", t. 6.
Moszyński, K.
1967-1968 Kultura ludowa Słowian, t. 2, cz. 1-2. Warszawa.
Niekludov, S. J .
1980 Zametki o mifologičeskoj i folklorno-épičeskoj simvolikie u mongolskich narodov: simvolika zolota, „Etnografia Polska", t. 24, z. 1.
Novikov, N. V.
1974 Obrazy vostočnoslavianskoj volšebnoj skazki, Moskwa.
Nowosielski, A.
1857 Lud ukraiński, t. 2, Wilno.
O l ę d z k i , J.
1970 Sztuka Kurpiów, Wrocław.
1971 Kultura artystyczna ludności kurpiowskiej, Wrocław.
Paluch, A.
1984 Świat roślin w tradycyjnych praktykach leczniczych wsi polskiej, Wrocław.
Perls, H.
1937 Wąż w wierzeniach ludu polskiego, Lwów.
P i ą t k o w s k a , J.
1889 Z życia ludu wiejskiego ziemi sieradzkiej, „Wisła", t. 3.
1898 Obyczaje ludu ziemi sieradzkiej, „Lud", t. 4.
Pietkiewicz, Cz.
1938 Kultura duchowa Polesia rzeczyckiego. Warszawa.
Polaczek, A.
1891 Z podań i wierzeń ludowych zapisanych we wsi Rudawie pod Krakowem, „Wista", t. 5.
Pomeranceva, E . J .
1975 Mifologičeskije personaźi w russkom folklore, Moskwa.
Rabinowicz, W.
1978 Kolor w systemie średniowiecznego symbolizmu, „Literatura na świecie", nr 5.
R o b o t y c k i , Cz., Szpilka, W.
1983 W każdej bajce jest ułamek prawdy (o „funkcji" daru w bajce), „Prace Etnograficz
ne", z. 18.
Rok...
1931 Rok Boży w liturgii i tradycji Kościoła Świętego z uwzględnieniem obrzędów i zwy
czajów ludowych oraz literatury polskiej, red. ks. Fr. Markowski, Katowice.
R z e p i ń s k a , M.
1966 Studia z teorii i historii koloru, Kraków.
1983 Historia koloru w dziejach malarstwa europejskiego, Kraków.
136
ZBIGNIEW LIBERA
Seweryn, T.
1928
Z żywym kurkiem po dyngusie, Kraków.
1937
Polskie malarstwo ludowe, Kraków.
Siarkowski, W.
1883 Podania i legendy o zwierzętach, drzewach i roślinach, „Zbiór Wiadomości do Antro
pologii Krajowej", t. 7.
S i e w i ń s k i , A.
1903
Bajki, legendy i opowiadania ludowe zebrane w powiecie sokolskim, „Lud", t. 9.
Ś l i w i ń s k i . J.
1966
Zachodnioslowiańskie opowiadania o inkluzie, „Literatura Ludowa", R. 10, z. 1.
Słownik...
1973
Słownik teologii biblijnej, red. X. Leon-Dufour, Poznań.
S m ó l s k i , G.
1901
O Kaszubach nadlebiańskich, „Wisła", t. 15.
Sokolewicz, Z.
1980
Rozwój metod analizy w etnologii, [w:] Metody etnologii, cz. 1, Warszawa.
Staszczak, Z.
1964 Śląska forma obrzędu Marzanny i Gaika na tle porównawczym, Opole.
Stomma, L .
1975
Rytuał pokładzin w Polsce. Analiza strukturalna, „Etnografia Polska", t. 19, z. 1.
1980
Metoda strukturalna w etnologii, [w:] Metody etnologii, cz. 1, Warszawa.
S u m c ó w . M.
1891
Boginki-Mamuny, „Wisła", t. 5.
Ś w i ę t e k , J.
1897 Lud nadrabski, Kraków.
Szczypka, J.
1980
Kalendarz Polski, Warszawa.
T a r k o , M.
1967
Zwyczaje i obrzędy narodzinowe, [w:] Kultura ludowa Wielkopolski, t. 3, Poznań.
T o m i c k i , R.
1976
Słowiański mit kosmogoniczny, „Etnografia Polska", t. 20, z. 1.
1979
Ludowa kosmogonia dualistyczna w świetle samojedzkkh mitów stworzenia, „Etno
grafia Polska", t. 23, z. 2.
1980
Ludowe mity o stworzeniu człowieka, „Etnografia Polska", t. 24, z. 2.
Tomiccy, J. i R.
1975 Drzewo życia, Warszawa.
Udziela, S.
1889 Poczucie piękna u ludu ropczyćkiego, „Wisła", t. 3.
V á c l a v í k , A.
1956
Volkskunde und Gewebe, Praga.
Veleckaja, N. N.
1978 Jazyčeskaja simvolika slavianskkh archaičeskkh ritualow, Moskwa.
Wierzbicki, D.
1882
Meteorologia ludowa, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej", t. 6.
Witort, J.
1896
Przeżytki starożytnego światopoglądu u Białorusinów, „Lud", t. 2.
Zahorski. W.
1910
Podanie o zwierzętach na Litwie i Żmudzi, „Ziemia", t. 1.
Zaręba, A.
1954
Nazwy barw w dialektach i historii języka polskiego, „Prace Językoznawcze", t. 3,
Wroclaw.
S E M I O T Y K A BARW W POLSKIEJ K U L T U R Z E LUDOWEJ
137
Zawistowicz, K.
1928 Zielone Świątki w wierzeniach i obrzędach, „Wiedza i Życie", R. 3.
1929 O niektórych zabiegach magicznych w polskich obrzędach weselnych, „Wiedza i Ży
cie". R. 4.
1931 O niektórych zwyczajach wiosennych, „Ziemia", t. 16.
1933 Śródpoście w zwyczajach ludowych, „Wiedza i Życie", R. 8.
Z i e l i ń s k i , Ch.
1960 Sztuka sakralna, Poznań.
Ż m i g r o d z k i , M.
1896 Ukraina. Theogonia i kosmografia ludu Ukrainy, cz. 1, „Lud", t. 2.
Ż ó ł t o w s k a , H.
1932 Ptaki nosiciele dusz, „Ziemia", t. 17.
Ź y r a n i k , J.
1934
Przeciwieństwo bóstwa — drzewa i bóstwa —kamienia w wyobrażeniach ludowych, Lwów.
Zbigniew Libera
T H E SEMIOTIC O F C O L O U R S I N T H E POLISH F O L K C U L T U R E
AND O T H E R SLAVONIC C U L T U R E S
Summary
The paper concerns the reconstruction of the colour system in the Polish (as well as
Slavonic) folk culture; the author presents here the static model of the discussed system.
The article has been divided into two parts on the methodological grounds. The first
discusses the classifications of colours while the seond one concerns the symbolism of colours.
I. The cląssincation of colours. In all Slavonic languages there was one group of colour
terms referring without limitations to all the objects of Nature and Culture (black, grey,
white, blue, green, yellow, red). The transient mood tones and their intensity were termed in
syntactic and formative ways. The categories of the next level of classification referred only
to the colours of the domestic animals (mainly cows and horses) and human hair and
complexion. They didn't comprise the wild animals. The lowest level of classification made
the figurative colour terms ("cherry-red", "cervine brown", "sky blue") and the ones based
on comparison ("red as a poppy").
The entire colour classification was based on two principles: first, the division of all the
colours into "light ones" (white, blue, green, yellow, red) and dark (black only grey was
situated in-between). The second principle concerned the areas of relevance — some categories
were universal, another referred to the objects of a particular kind only.
II. The symbolism of colours. The classification of colours was composed with the second
layer — the symbolism of the Universe similiarly basing on the principle of mutual antino
mies. But the latter doesn't simply repeat the former's rules of taxonomy, its relations are
much more complicated. Particular colours in different cultural texts being joined together
in different relations of oppositions and correlations and undergoing the process of axiologization obtained either positive or negative connotations. Colours are very concrete classifiers.
The oppositions of colours obtain an abstractive aspect referring to the oppositions like:
sacred-profane, pure-impure, culture-nature, life-death, day-night, summer-winter, East-West,
South-North, upper-lower, right-left, dry-wet, mature-immature, own group-strangers, male-female, young-old, nice-ugly etc. Thus the system of colours modelled the sensual experience,
space and time, social relations, the problems of good and evil and esthetic values.
The informations analysed in this paper come from eehnographic works concerning the
138
ZBIGNIEW L I B E R A
period of the XIX cent, and the first halfth of the X X cent. The sources don't reflect however
the exact image of the peasant culture of that period since they have been especially selected
with reference to the system of colour terms. For it is possible then to join the semiotic
description with historical reconstruction; in such case the later cultural influences should be
separated. In the history of folk culture those influences meant above all the influence of
Christianity. That's why the folk colour symbolism has been confronted here with the same
symbolism in Bible, theology and religious art. It proved that the influence of Christian
colour symbolism on the "folk" one ammounts to no more than to broadening of the meanings
but for a very long time it didn't contribute to their changing.
Translated by Anna Kuczynska-Skrzypek
