http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/3953.pdf
Media
Part of Orawski dom z wyżką / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 1950 t.4 z.1-6
- extracted text
-
Rye. 1. Dom z wyżką,
wieś Harkabuz, pow. Nowy
Fot. R.
Targ.
Reinfuss.
ORAWSKI DOM Z WYŻKĄ
ROMAN
O b s e r w u j ą c tradycyjne budownictwo ludo
we na obszarze ziem polskich, widzimy, że rozwój
chałupy wiejskiej szedł z reguły po linii rozbu
dowy w kierunku poziomym. Pominąwszy nie
które obszary zachodnie, gdzie tu i ówdzie wy
stępują budynki piętrowe, obcego zresztą po
chodzenia, wszędzie mamy do czynienia z doma
mi parterowymi, które dopiero w ostatnich cza
sach pod wpływem architektury miejskiej za
czynają rozrastać się wzwyż, uzyskując izby na
poddaszach, pięterka itp. Jedyny wypadek, gdzie
w tradycyjnym naszym budownictwie wiejskim
przejawiła się tendencja do rozmieszczania
wnętrz w kierunku pionowym stanowi tzw.
„chałupa z wyżką" występująca u nas głównie
36
REINFUSS
na terenie Orawy, obok zwyczajnych domostw
parterowych. Od tych ostatnich różni się cha
łupa z wyżką, tym, że na strychu posiada zbu
dowaną obszerną komorę, służącą jako spichlerz,
do której prowadzi wejście z ganeczku, biegną
cego wzdłuż licowej ściany budynku. W części
dolnej, budowa chałupy z wyżką nie odbiega
od innych góralskich budynków mieszkalnych.
Widoczne to jest zarówno w planie, jak i w kon
strukcji ścian na parterze.
Jeśli chodzi o plan przyziemia w chałupie
z wyżką, najprostszą, a zarazem najczęstszą
formę stanowi budynek, składający się z sieni
biegnącej przy ścianie szczytowej i dwóch izb,
umieszczonych jedna za drugą, z których pier-
wsza z piecem do gotowania nosi nazwę „izby
czarnej", druga zaś „izby białej", t j . świetlicy
(tabl. I , rye. 1). Niekiedy obok trzech wymie
nionych wnętrz, występuje też komora, umiesz
czona bądź za izbą białą, przy drugiej ścianie
węższej, bądź po przeciwległej stronie sieni.
W pierwszym wypadku (tabl. I , ryc. 2) wejście
do komory znajdujące się w ścianie licowej
wiedzie wprost z pola, tak, że obserwując
front budynku, widzimy na bokach dwoje
drzwi, a w pośrodku między nimi szereg okien,
należących do izb mieszkalnych. W drugim wy
padku (tabl. I , ryc. 3) komora umieszczona jest
w bezpośrednim sąsiedztwie sieni, przy czym
wchodzi się do niej bądź z pola (tabl. I , ryc. 3),
bądź z sieni. Komora z wejściem z sieni zmienia
się łatwo w izdebkę mieszkalną, tworząc formę
przejściową od chałupy o planie jednostronnie
rozwiniętym (tzw. przez Puszeta „chałupa je
dnoizbowa" ) do symetryczne dwuizbowej.
ją - 4 ICZ.^
5
L/i
J.B.
U .1_ J
1
v S x
L
a
1. Podszkle.
К
J.B-
J.CZ.
2. Podszkle.
J
J.CZ. <. J.B.
ULi.l.J
<. S i
XCZ.^
IB.
L.jUL-1*
3. Podsarnie
4. Harkabuz.
Г
/
OB
KLP
S
v J.CZ. <
J.B.
_,L.1.J
5. Harkabuz.
-/
/
ШШ
J.CZ. J J.B.
OB
KLP
ав
S^lCZ.l.
к
IB.
1
—/
Zagrody, w których występują chałupy z wyż
ką, posiadają zazwyczaj oddzielne budynki go
spodarcze, ustawione najczęściej równolegle do
budynku mieszkalnego (ryc. 3). Czasem zdarza
się, że budynki gospodarcze stoją w przedłuże
niu (ryc. 6), a wyjątkowo pod kątem prostym.
Piękny okaz tego typu spotykamy w Harkabuzie, przy drodze wiodącej do Podsarnia. Jest
to stara, opuszczona już zagroda, złożona z bu
dynku mieszkalnego, o planie t y m samym, co
przedstawiony na tabl. 1/1, do którego od strony
sieni, pod kątem prostym, przylega rozległy
budynek gospodarczy, składający się ze spich
lerza, stajni i stodoły (ryc. 5). Przestrzeń mię
dzy sienią części mieszkalnej, a spichlerzem, na
kryta jest dachem, pod którym mieści się wo
zownia. W gospodarstwach mniej zamożnych,
łączono pomieszczenia gospodarskie pod wspól
nym dachem z częścią mieszkalną. Przykładem
takiego układu może być chałupa z Bukowiny
(tabl. I , ryc. 6), gdzie po jednej stronie si°.ni
widzimy dwie izby mieszkalne, po drugiej boisko
do młócenia, za którym przy ścianie szczytowej
znajduje się obora. Podobny układ spotykamy
też w planie chałupy z Podsai/iia (tabl. I ,
ryc. 7), różniący się od poprzedniego tym, iż za
izbami mieszkalnymi przy ścianie szczytowej
znajduje się komora z wejściem od pola.
Prócz podziału poprzecznego, który występo
wał w planach omawianych dotychczas, zdarza
się w chałupach z wyżką również podział równo
legły do ściany licowej. Widzimy go najczęściej
w związku z sienią. W chałupach poprzednio
opisanych, sień wypełniała całą przestrzeń,
między dłuższymi ścianami budynku, posiada
-
6.
/
—
/
Bukowina.
-/-I
lCZ^J.B.
I£,L
.1 . .
8.
Podszkle.
к
7. Podsarnie.
—I
jj:z.\J3.
9.
Bukowina,
э
Ul Л A,
1CZ.
I L I A
> IB.
IB.
L_ L l _ 1
<s.
J
14
11. Podszkle.
10. Podsarnie.
sza
/
/
RL
— /л
uaz
ав
KLP
/
I
/
12. Zubrzyca
Górna.
L 43
13.
_• 1V,-
Podwilk.
BL
uaz
L . ' l ' . XI
/
14. Podsarnie.
bL
—/
Pb
—1 —
/
к
-/4
y/m/m
s
1CZ.
PIL
J.B.
L J
1 , — L
15. Zubrzyca
TABLICA
I.
PLANY
Górna.
CHAŁUP.
37
i
Ryc.
Fot.
2. Dom z wyżką z Piekielnika, pow. Nowy Targ.
z Archiwum Państw.
Muzeum
Etnograficznego
w Krakowie.
Ryc. 3. Dom z Podwilka, pow. Nowy Targ. Fot. z Ar
chiwum Państw. Muzeum Etnograficznego w Krakowie.
jąc z reguły drzwi na przestrzał. W kilku jedna
kowoż wypadkach, zanotowano poprzeczny po
dział sieni na dwie części, z których jedna po
została nadal sienią, w drugiej zaś urządzono
komorę. Wejście do tej komory wiodło bądź
z sieni (Tabl. I , ryc. 8, 10), bądź z przylegają
cej do niej czarnej izby (Tabl. I , ryc. 9 ) . Cza
sem zdarza się, że równolegle do ściany licowej
podzielona zostanie dawna komora. Widzimy
to w chałupie z Podszkla (Tabl. I , ryc. 11), gdzie
komora sąsiadująca z sienią rozdzielona została
na dwa pomieszczenia, jedno stanowi izdebkę
mieszkalną, drugie zaś używane jest nadal jako
komora. Niekiedy omawiany t u podział podłużny
spotykamy też w izbach mieszkalnych. W Zu
brzycy Górnej, na roli Chrapkowej znajduje się
stary, nie zamieszkały już dom (ryc. 7 ) , posia
dający wąską, długą komorę, biegnącą przy t y l
nej ścianie budynku, wzdłuż obydwu izb. Wej
ście do komory prowadzi z sieni, umieszczonej
przy ścianie szczytowej (Tabl. I , ryc. 12). Nie
jako <ia'szą konsekwencją poprzedniego planu,
jest rozmieszczenie wnętrz w chałupie z Pod
wilka. Widzimy tam (Tabl. I , ryc. 13) odcięte
ścianą podłużną dwa pomieszczenia, jedno z wej
ściem od sieni szczytowej stanowi komorę, dru
gie z wejściem od izby białej — alkierz. Podobbny rozkład wnętrz zanotowano też w Podsarniu
(Tabl. I , ryc. 14).
Obok chałup o planie wywodzącym się z typu
asymetrycznego (Tabl. I , ryc. 1), spotyka się
na Orawie, znacznie zresztą rzadziej, domy
z wyżką o planie przyziemia symetryczno-dwuizbowym. W chałupach tych, oś budynku sta
nowi sień z dwoma izbami po bokach (ryc. 4 ) .
Rozwiniętym bogato okazem tego typu jest pu
blikowany już ) dworek sołtysi Moniaków z Zu
brzycy (Tabl. I , 15, ryc. 8), oddany przez ro
dzinę Lattyaków Państwu, w celu stworzenia
tam muzeum regionalnego.
Chałupy z wyżką, podobnie j a k i parterowe
budynki na Orawie, stawiane są na fundamen
cie, ułożonym z surowych głazów, układanych
bez zaprawy. Celem fundamentu jest przede
wszystkim niwelacja terenu i dlatego częstym
zjawiskiem jest częściowe wprowadzenie fun
damentu, a mianowicie w tych tylko miejscach,
gdzie teren ulega obniżeniu (ryc. 9 ) . Pod bu
dynkiem znajduje się piwnica o ścianach zbudo
wanych z surowego kamienia (ryc. 9, 10). Pier
wszy wieniec zrębu, czyli tzw. „przyciesie",
związane są dla większej wytrzymałości na za
mek, ściany zaś, układane najczęściej z bierwion
jodłowych, posiadają węgieł na „rybi ogon",
rzadziej „ n a zamek" lub „na obłap". W budow2
Ryc. U- Chałupa z wyżką o planie symetrycznym, dwu
izbowym z Podwilka na Orawie. Fot. z Arch.
Państw.
Muzeum Etnograficznego w Krakowie.
38
Ryc. 5. Dom z wyżką i budynek gospodarczy, dostawiony pod kątem
Harkabuz, pow. Nowy Targ. Fot. R. Reinfuss 1949 r.
prostym.
Ryc. 6. Polhora na Orawie słowackiej.
Chałupa z wyżką.
Fot. z
Państw.
Muzeum Etnograficznego w Krakowie.
Archiwum
Ryc.
7. Dom z wyżką.
Zubrzyca
Górna, pow. Nowy Targ. Fot. R. Reinfuss
1948 r.
8
—
1
9 С
•
гi
я
—
в
и
с
I
i
n
с
T
J
г
Ł
1
]
['
LJ
i?2/s. г?. Dworek Moniaków
o
z Zubrzycy
Górnej,
"b
—
a1
wg szkicu wykonanego w terenie przerysował
"—ć'
Z.
Milczanowski.
nictwie orawskim, belki zrębu są bądź obra
biane w ten sposób, że posiadają przekrój
w formie kwadratu o ściętych narożach, lub
z połówek, które do środka zwrócone są stroną
płaską, na zewnątrz zaś, bądź całkiem nie ob
robioną, bądź o licu lekko ściosanym. W opusz
czonej już dziś chałupie Czopa, z roli Chrapkowej w Zubrzycy Górnej, nawet część miesz
kalna budynku (obydwie izby), zbudowana jest
z drzewa okrągłego, co w budownictwie oraw
skim jest już dziś bardzo rzadkim zabytkiem.
Zarówno w ścianach zewnętrznych, jak
i działowych, 8 względnie 9 belka wypuszczona
jest mniej więcej na 1 m przed zrąb chałupy.
Wzdłuż ściany licowej na tych wypustach, czyli
tzw. „tragarzach", spoczywa „przedwysce",
czyli ganeczek, służący do komunikacji z ko
morą zbudowaną na strychu. Tragarze, wysta
jące przy ścianach węższych i tylnej, służą do
podtrzymywania okapu dachu. O jedną, lub
dwie belki powyżej wystających tragarzy, po
łożona jest powała: (rys. 9) w sieni z desek,
w izbie białej i stajni z belek. W izbie czarnej,
ze względu na kurny piec, zadymiający wnę
trze, powała wznosiła się o dwa, lub nawet
o trzy wieńce wyżej, niż w izbie białej. Na tej
wysokości, gdzie w izbie białej znajdowała się
powała, w izbie czarnej biegną wzdłuż ścian
40
Ryc. 9. Dom Czopa z Zubrzycy
tzw. „polenie", t j . masywne półki z okrągla
ków, na których suszono drzewo opałowe,
len itp.
Nad boiskiem, o ile było ono pod jednym
dachem z częścią mieszkalną, powała znajduje
się mniej więcej na poziomie powały w izbie
czarnej, ażeby wozy, naładowane snopami,
mogły wjechać do środka.
W starej chałupie Czopa, z Zubrzycy Górnej,
belki powały w izbie białej spoczywają bez
pośrednio na tragarzu, którego ozdobnie wy
cięty koniec przechodzi do izby czarnej (ryc. 9).
„Wyżka", czyli komora, znajdująca się na
piętrze, zbudowana jest zawsze nad izbą białą
Górnej.
(ryc. 9 ) . W chałupach, które j a k np. dom J ó
zefa Trybuły, w Rabie Wyżnej, posiadają dwie
izby białe, na dwóch końcach budynku, a nad
oboma izbami wznoszą się wyżki. W dworku
Moniaków z Zubrzycy Górnej, wyżki zbudo
wane są przy obydwu ścianach szczytowych nad
alkierzami.
Wyżka stanowi dosyć obszerne pomieszcze
nie, o ścianach zbudowanych na węgieł i ma
sywnej powale ułożonej z belek. Jak widać na
rysunku 10, ściany wyżki równoległe do dłuż
szych ścian budynku w górnej swej części na
chylone są ku środkowi, zgodnie z położeniem
połaci dachu. Rozwiązanie takie nie stanowi
41
Ryc.
12. Chałupa z r. 1860, właściciel
Jan Moniak,
Zubrzyca Górna. Fot. R. Reinfuss 1948.
Ryc. 13. Chałupa
z Harkabuza.
1949 r.
Fot. Roman
Reinfuss
jednak reguły. O wiele częściej spotyka się
domy, w których tylna ściana wyżki jest nieco
cofnięta, powała zaś i ściany schodzą się ze
sobą pod kątem prostym.
Jak widać z powyższego opisu, uzupełnio
nego przez ryc. 11, powały, w różnych częściach
budynku, biegną na różnych poziomach, przy
czym najbardziej wyniesiona jest w górę po
wała wyżki. Zewnętrzne ściany zrębu (nie l i
cząc wyżki), wyprowadzone są zwykle ponad
tragarze „przedwysca" o 7 wieńców, co równa
się niemal wysokości ściany w izbie białej. Po
wstaje w ten sposób pojemny strych, nakryty
wraz z wyżką dachem krokwiowym.
W chałupach takich, j a k wspomniana już
chałupa Czopa z Zubrzycy Górnej, gdzie wyżka
posiada strop załamany „płatew", na której
osadzone są krokwie, stanowi najwyższa belka,
zamykająca od góry krawędź ścian strycho
wych (ryc. 10). Tam zaś, gdzie wyżka nie do
chodzi do zewnętrznej, tylnej ściany budynku,
płatew, lekko wysunięta na zewnątrz, biegnie
wzdłuż górnej krawędzi nie zewnętrznej ściany
budynku, lecz wyżki (ryc. 11).
Dach chałupy posiada najczęściej kształt
czterospadowy (ryc. 2), czasem przyczółkowy,
lub przyczółkowo-naczółkowy, wyjątkowo dwu
spadowy z okapem bocznym (ryc. 16). W dachu
czterospadowym i przyczółkowym, konstrukcja
podtrzymująca wyższe połacie dachu wsparta
jest bądź na najwyższych belkach zrębu, bądź
na płatwiach, umieszczonych na wystających
rysiach (ryc. 9 a).
Obszerny okap dachu, który od frontu na
krywa ganek, z tyłu zaś i z boków spływa do
wysokości wystających na zewnątrz tragarzy,
nie jest oparty na krokwiach dachowych, lecz na
krótkich krokwiach dodatkowych. Krokiewki
te, górnym swym końcem przymocowane są do
tej samej płatwi co krokwie właśnie, dołem zaś
wpuszczone w belkę, zwaną przez Orawców
„płatwią" lub „oblamkiem", która leży poziomo
na końcach tragarzy. Dach kryty jest z reguły
gontami. Czasem, dolna krawędź zamiast gon-
Ryc. 14. Chałupa z wyżką podparta słupami,
Katarzyny
Zondlak w Podsarniu. Fot. R. Reinfuss 1949 r.
Ryc. 15. Dom z podwyscem rozbudowanym w balkon.
Podsarnie, pow. Nowy Targ. Fot. J. Pieniążek 1928 r.
42
Ryc. 16. Chałupa
Ryc.
17. Chałupa
z Piekielnika. Fot. dr M. Gotkiewicz 1919 r.
z Piekielnika, przeniesiona z Lipnicy, data na sosrębie
193U. Fot. dr M. Gotkiewicz.
43
Ryc.
18. Konstrukcja przedwysca,
Podsarnie.
Fot. R. Reinfuss 1918 r.
tów pobita jest (podobnie jak na Podhalu) tar
cicami. Wyjątkowo zamiast gontu pojawia się
czasem jako material do krycia dachu słoma,
poszywana w schodki (ryc. 17).
Na licowej ścianie dachu znajdują się zwykle
jeden, lub dwa dymniki, a na końcach kalenicy
sterczące, rzeźbione pazdury. Na ścianie szczy
towej dostrzec można czasem półokrągły „ko
szyczek" (ryc. 8, 13).
Pominąwszy pewne różnice w proporcji po
szczególnych części budynku, pozwalające roz
różnić chałupę z wyżką, od domu parterowego,
jedyną zewnętrzną cechą charakterystyczną dla
Ryc. 19. Przedwysce chałupy z r. 1729 Czarny Dunajec,
pow. Nowy Targ. Ze zbiorów P. M. Etn. w Krakowie.
44
omawianych t u chałup z komorą na piętrze,
jest wspomniany już poprzednio ganek, czyli
„przedwysce", biegnący wzdłuż całej ściany
frontowej. Z istniejących dziś domów z wyżką,
jedynie dworek Moniaków w Zubrzycy Górnej,
z dwoma wyżkami umieszczonymi po przeciw
ległych końcach budynku, posiada 2 oddzielne
przedwysca (rys. 8 ) . Podobnie rozwiązany był
problem przedwysca w starej, pochodzącej
z roku 1729 chałupie z Czarnego Dunajca, któ
rej fotografia (ryc. 19) znajduje się w archi
wum Państwowego Muzeum Etnograficznego
w Krakowie. Bardzo interesujący (aczkolwiek
zupełnie wyjątkowy) przykład rozwoju przed
wysca obserwujemy w chałupie z Podsarnia
(ryc. 15). Widzimy tam dom z przedwyscem,
którego środek zamienił się w rodzaj balkonu,
wysuniętego ku przodowi i podpartego od dołu
profilowanymi słupami.
Jak wspomniałem poprzednio, „przedwysce"
położone jest na „tragarzach", powstałych przez
wypuszczenie przed zrąb chałupy 2 belek, wcho
dzących w skład każdej ze ścian poprzecznych
(ryc. 21). Zwykle belka górna długa jest mniej
więcej na 1 metr, druga zaś, która j ą podpiera
od dołu nie przekracza połowy poprzedniej. Na
końcach górnych tragarzy umieszczony jest tzw.
„oblamek niżni" t j . gruba belka, stanowiąca
krawędź zewnętrzną „przedwysca". Przestrzeń
między oblamkiem niżnim, a ścianą domu, wy
pełniają deski, stanowiące podłogę. W więk
szości „przedwysc" w oblamku niżnim, osadzo
nych jest w różnych odstępach 5 drewnianych
kolumn (ryc. 12), połączonych u góry poziomo
biegnącym „oblamkiem wyżnim", na którym
wspiera się krawędź dachu (ryc. 21, 22). Mniej
więcej w połowie wysokości kolumn biegnie
zwykle pozioma poręcz. Czasem może to być t y l
ko zwyczajna grubsza tyczka, przeważnie jednak
poręcze są dość starannie wykonane i związane
konstrukcyjnie z kolumnami. Przestrzeń między
poręczą, a niżnim oblamkiem bywa niezabudo
wana, czasem widzimy tam jednak starannie
wykonaną ukośną kratę lub ściankę z pionowo
biegnących desek. Inną, zdaje się chronologicz
nie wcześniejszą formę stanowi przedwysce
w rodzaju tego, które przedstawione jest na
ryc. 21. Jest ono zwykle niższe, pozbawione
kolumn i poręczy, zaś górny oblamek, podobnie
jak i dolny, położony jest również na wystają
cych tragarzach.
Wejście na przedwysce wiedzie bądź wprost
z pola po drabinie (ryc. 22), bądź drzwiami,
wiodącymi ze stryszku nad sienią. Tam, gdzie
tragarze podtrzymujące przedwysca są już po
ważnie nadwątlone, podpierają je niekiedy od
dołu szeregiem pionowych słupów (ryc. 21).
1. Zubrzyca
Górna.
2. Zubrzyca Górna
(okno od ze
wnątrz).
to samo okno
od
wewnątrz.
\
)
A.
Jabłonka.
6.
5. Piekielnik
(r. 1820).
Bukowina
(r. 1877).
8. Harkabuz
(r. 1890).
7. Podszkle
(r. 1861).
Okna w starej chałupie orawskiej były małe,
niemal kwadratowe (Т. I I , ryc. 1). Konstruk
cyjnie obramienie okna składało się z dwóch
belek pionowych, które u dołu były wpuszczone
wprost w belkę zrębu, u góry zaś zwieńczone
poziomym ocapem (Т. I I , ryc. 2 ) . Otwór okna
zamknięty był przybitą z zewnątrz ramą, po
dzieloną pionowo dwoma lub trzeba listwami,
między którymi wprawione były szyby. Po
przeczki między listwami dostosowane do roz
miaru szyb wypadały zwykle na różnych pozio
mach (Т. I I , ryc. 2, 6 ) .
W pomieszczeniach magazynowych, jakimi są
komory, zamiast okien spotyka się czasem pro
ste otwory, podobne do strzelnic, wycięte wzdłuż
szpary między dwoma belkami. W budynkach
nowszych, otwory okienne zaopatrzone są w f u
tryny z desek, w których osadzone są na zawia
sach dwudzielne ramy do otwierania.
Drzwi występują zasadniczo w dwóch od
mianach, jedna z nich posiada wykrój prosto
kątny, druga u góry zakończona jest łukiem,
powstającym przez umieszczenie po rogach
ozdobnych „zastrzałów". Odrzwia o wykroju
półkolistym, występują wyłącznie w ścianach
zewnętrznych budynku. Zwykle spotykamy je
w drzwiach wiodących do sieni, zanotowano je
dnak wypadki, że występowały one w spichle
rzach (ryc. 23), a nawet w komorach, o ile wej
ście do nich wiodło z pola.
We wnętrzu chałupy uwagę skupia przede
wszystkim izba czarna. Do dnia dzisiejszego za
chowało się jeszcze we wsiach orawskich (Zu
brzyca Górna, Podwilk, Podsarnie), kilka cha
łup kurnych, posiadających urządzenia ogniowe
bez przewodów kominowych.
Piec na Orawie umieszczony jest między izbą
czarną a białą, przy ścianie przeciwległej do
ściany licowej, zaopatrzonej w okna. Ściana roz
dzielająca izbę czarną od białej, przechodzi nad
piecem w ten sposób, że mniejsza jego część
nalepą i otworem czeluści znajduje się w izbie
czarnej (ryc. 25), reszta zaś w izbie białej.
9. Podwilk (r. 1863) okna
TABLICA
U.
bliźniacze.
OKNA.
Piec, zbudowany przeważnie na drewnianej
podstawie bity jest z gliny, czasem z częściowym
zastosowaniem kamieni. W podstawie znajduje
się rozległe pomieszczenie, w którym trzyma
się kury lub króliki, u wylotu czeluści, nad roz
ległą nalepą, wisi na łańcuchu lub drewnianym
haku kocioł do grzania wody.
45
Ryc. 20. Konstrukcja urządzenia
wentylacyjnego
w kurnej chałupie, Zubrzyca
Górna.
W czasie gotowania strawy garnki umieszcza
się na płaskim, żelaznym trójnogu, tzw. „dynarku", stojących na nalepie. Podczas palenia,
dym wydobywający się z czeluści pieca lub
z ogniska rozłożonego na nalepie snuje się po
izbie i ucieka przez tzw. „woźnicę", t j . kwadra
towy otwór wentylacyjny, umieszczony w po
środku powały. Woźnica od góry posiada drew
nianą klapę, przybitą na skórzanych zawiasach,
którą można podnosić, względnie zamykać przy
pomocy drążka, umieszczonego ruchomo na osi
w pośrodku klapy. Ażeby otwór woźnicy dało
się dowolnie regulować, w dolnej części drążka
wpuszczonych jest kilka kołków, które można
zaczepiać o drewniany hak, wbity w belkę bie
gnącą środkiem izby na wysokości „poleni"
(ryc. 20) (przyściennych półek do suszenia
drzewa).
W chałupach nowszych często zdarza się, że
nowoczesny piec kuchenny z blachą i popielni
kiem postawiony jest obok dawnego, kurnego
pieca piekarskiego. Ostatnio, w wielu domach,
kurne piece piekarskie poburzono, zastępując
je nowoczesnymi.
Izba biała, znacznie niższa od czarnej, posiada
powały z belek leżących bezpośrednio na tra
garzu biegnącym przez środek izby, w kierunku
równoległym do ściany licowej budynku.
Zdobnictwo w ludowej architekturze oraw
skiej odzna-cza się dużym umiarem i szlachet
nością formy. Licową ścianę zrębu, o kolorze
surowego, spatynowanego drzewa, przecina na
wysokości 2/3 od dołu pozioma linia „przed
wysca", wspartego na ozdobnie wycinanych tra
garzach (Т. I V ) . Zwykle bogatszą formę nadaje
cieśla tragarzowi górnemu, na którym bezpośre-
Rye. 22. Wejście po drabinie na „przedwysce",
Górna, pow. Nowy Targ. Fot. R. Reinfuss
Zubrzyca
1949 r.
dni o wspiera się belka „oblanka". Najczęściej
posiada ona profil wycięty w kształcie litery
„ S " ( Т . I V , 4—9), z charakterystycznym, pro
stokątnym wypustem na końcu. Wypust ten, od
dołu posiada czasem wycięty szereg trójkątnych
zębów (Т. I V , 5, 6). Tragarz dolny, którego
celem jest wzmocnienie tragarza górnego, sięga
jak wiemy, tylko do połowy jego długości. Za
kończenie tragarza dolnego jest również ozdo
bnie, choć skromniej profilowane. Wyjątkowo
w jednej z chałup, opracowywanych w Podsarniu, zdarzyło się, że tragarz górny leżał nic
bezpośrednio na tragarzu dolnym, lecz o jeden
wieniec niżej. Wolne miejsce, jakie się na sku
tek tego między tragarzami wytworzyło, wy
pełnione zostało pionowo stojącym słupkiem
w formie walca ( Т . I V , 9 ) . „Oblamek", leżący
na górnym tragarzu, stanowi zwykle belka
o przekroju kwadratowym, nie posiadająca ża
dnych ozdób, niemniej zdarzają się czasem wy
padki, że belka — oblamka posiada krawędzie
dolne ukośnie sciosane, a w miejscach, gdzie
wspiera się na tragarzach ozdobne zacięcia.
(Т. I V , 8 ) .
Osadzone w oblamku pionowe słupy „przed
wysca" są w górnej swej części profilowane.
Jeżeli przestrzeń między poręczą przedwysca,
a dolnym oblamkiem szalowana jest pionowymi
deskami, zakończenia, ich bywają często ozdo
bne (Т. I I I , 13).
Okna, których konstrukcję podano na innym
miejscu, od strony zewnętrznej budynku posia
dają często nadokienniki wycinane z deski
(Т. I I , 5 ) . W kompozycji orawskich nadokien
ników uderza silny wpływ stylów historycznych,
a zwłaszcza baroku (Т. I I , 8 ) . Od strony izby,
framuga okienna posiada brzegi wewnętrzne
pięknie profilowane ( Т . I I , 4 ) . W niektórych
domach zarówno ocap, jak i belki pionowe okien,
zdobione są rytem, o wijących się motywach
roślinnych (Т. I I , 5 ) . W pośrodku ocapu, od
wewnątrz wycięte bywają znaki o charakterze
apotropeicznym, jak np. krzyż, gwiazda itp.
Drzwi wejściowe, wiodące z pola do sieni
(a czasem i do komory), w starszym zdobnic
twie orawskich mają górą wykrój półkolisty,
Ryc. 23. Drzwi do spichrza, Harkabuz. Fot. R.
1949 r.
Reinfuss
y. -• -
—
свиди.
1 1
—
—
»—гг-]я
Jorglaniw
I.
granica
II.
teren polskiej
III.
miejscowości,
występowała
gdzie występuje lub
chałupa z
wyżką:
1.
Sidzina,
Zubrzyca
3. Zubrzyca
5.
państwa,
2.
Orawy,
Górna,
Dolna, 4. Lipnica
Lipnica
Wielka,
6.
Mała,
Chyżne,
7. Orawka, 8. Podwilk, 9. Podsarnie,
10.
Spytkowice,
11. Raba
12. Harkabuz, 13.
14. Piekielnik,
Wyżna,
Bukowina-Podszkle,
15. Czarny
Dunajec.
Trata na
®
RYC.
24. ZASIĘG
DOMU Z WYŻKĄ
POLSKI
NA
TERENIE
w rogach zaś ozdobnie wycięte zastrzały (Т. V,
3—15). Architektura drzwi podkreślona jest
umiejętnie przez zastosowanie kołkowania,
które jednak na Orawie nigdy nie jest tak bo
gate jak np. na Podhalu. Podobnie jak okna,
tak i futryny drzwi zdobione są ponadto cza
sem rytem o motywach roślinnych ( Т . V , 2,
12, 15), a na belce górnej trafiają się krzyżyki
(Т. V, 6), rozety ( Т . V, 4), lub tzw. krzyż
św. Andrzeja o ramionach zwróconych ukośnie
do góry (ryc. 23).
Tafla drzwi zbita jest z desek, biegnących
równolegle w kierunku pionowym (Т. V , 1, 3,
4, 6, 9, 11, 13, 15), poziomym ( Т . V, 7, 8), lub
ułożonych ozdobnie ( Т . V , 5, 10, 14). Wśród
tych ostatnich zdarza się czasem motyw słońca
(Т. V , 12).
Ryc.
48
25. Kurny
piec.
Podsarnie,
pow. Nowy
Targ.
Oprócz drzwi o wykroju półkolistym, wystę
pują też prostokątne, przy czym kształt belki
górnej byw a czasem wycięty ozdobnie (Т. V, 1).
Wewnętrzne drzwi budynku, wiodące z sieni do
izby i z izby czarnej do białej lub komory, po
siadają z reguły wykrój prostokątny. Czasem
na belce górnej spotykamy rzeźbiony motyw,
podobny do występującego w gotyku „oślego
grzbietu" (Т. V , 2 ) .
Wewnątrz, poza oknamH drzwiami zdobiony
jest „sosręb", t j . belka poprzeczna, wspierająca
strop nad izbą białą. Ozdobne tragarze oraw
skie publikowane już były w pracy Baraba
sza ), tu wspomnę jedynie, że główną ozdobą,
umieszczoną w pośrodku sosrębu jest rzeźbiona
rozeta, najczęściej 6-płatkowa, znajdująca się
w otoku z trójkątnych ząbków. Po obu stro
nach rozety umieszczona jest data budowy i na
zwisko fundatora. Czasem tragarze przyozda
biano też rytymi motywami roślinnymi, z cha
rakterystycznym kwiatem tulipana.
W związku z opisem konstrukcji, wspomnia
łem już o tym, że dachjr, którymi kryte są cha
łupy z wyżką, posiadają najczęściej kształt
czterospadowy lub rzadziej
przyczółkowy,
względnie naczółkowo-przyczółkowy. W tych
ostatnich, pionowa część ściany szczytowej,
szalowana jest deskami, przy czym trafia się
ozdobne układanie desek. Czasem na ścianie
szczytowej dachu widoczny jest półokrągły „ko
szyczek" (ryc. 8), charakterystyczny dla daw
nego budownictwa drewnianego, po obu stroT
3
nach zachodnich Karpat i wschodnich Sudetów.
Kalenice dachów na obydwu końcach zdobią
sterczące pionowo przysadkowate pazdury, za
kończone stożkowato (Т. V I I , 3, 4) lub zębatą
koroną (Т. V I I , 1, 2 ) . Nowszym nabytkiem jest
pazdur w formie krzyżyka (Т. V I I , 5 ) .
ucięte gładko, zakończenia belek w ścianie lico
wej, czasem szpary między belkami. Całkowite
bielenie ścian należy do wielkiej rzadkości.
Opisane t u chałupy z wyżką występują na
stosunkowo niewielkim obszarze, ograniczają
cym się do wsi polskiej Orawy i kilku najbliż
Dymniki, występujące na frontowej połaci szych, położonych po stronie słowackiej, obejmu
dachu, posiadają formy dosyć urozmaicone. je miejscowości sąsiadujące z Orawą od północy
Prócz dymników kształtu półkolistego (Т. V I , i wschodu, a mianowicie: Sidzinę, Spytkowice,
1), trafiają się dymniki o trójkątnych ścian Rabę Wyżną i Czarny Dunajec ) . Ścisłych ana
kach bocznych, nakryte bądź daszkiem jedno logii do chałupy z wyżką nie spotykamy ani na
spadowym (Т. V I , 2, 3), bądź dwuspadowym terenach pobliskich, ani, o ile m i wiadomo, dal
ze szczytem, zwróconym ku ścianie bocznej szych. Drewniane donry piętrowe z gankiem
(Т. V I , 4, 5 ) . M . T r e t e r ) wspomina o wystę przypominającym przedwysce, które występują
pujących na Orawie dymnikach, których dachy na terenie Czech (ok. Mielnika, Newelkowa,
dwuspadowe przechodzą od frontu w półstożek. Palicka, Litomyśla, Kral. Hradca, Czeskeho
Otwory dymników, listwy obrzeżające daszki Duba, Turnova, Sobótki, Mladego Boleslava),
bywają wykonane ozdobnie. Na dymnikach kry Moraw (ok. Roznova) i Słowacji (ok. Żiliny,
tych daszkami dwuspadowymi umieszczone są Dolnego Kubina, Brzezny) ) wykazują podo
bieństwo czysto optyczne. Budownictwo to bo
pazdury ( Т . V I I , 5).
W orawskim budownictwie, zdobnictwo przy wiem reprezentuje typ wysoko rozwinięty,
pomocy bielenia występuje bardzo rzadko i to w którym piętro wykorzystane jest całkowicie
stosunkowo niedawno. Bielone są zakończenia dla celów mieszkalnych. Najbliższe geograf i cz5
4
6
a
O
5
4
7
11
12
13
14
TABLICA
III. OZDOBY
PRZEDWYSCA.
1. Podszkle (r. 1830), 2. Podszkle (r. 1885), 3. Bukowina (r. 1886), U. Podwilk (r. 1863), 5. Podszkle (r. 1862),
6. Podwilk (r. 1870), 7. Podsarnie (1881), 8. Podsarnie (r. 1886), 9. Podwilk (r. 1830), 10. Harkabuz, 11. Pod
sarnie (r. 1845), 12. Raba Wyżna (r. 1852), 13. Podszkle (r. 1899), Ц. Podszkle (r. 1875).
49
i
nie naszej Orawie domy piętrowe występują
w Cziczmanach koło Żiliny (ryc. 26), Dolnego
Kubina, czy w Trstenie, nie posiadają jednak,
jak słusznie podkreśla Bednarik ) z „wyżkami"
bliższych związków. Domy piętrowe w Trstenie,
ze swymi arkadami i loggiami stanowią przy
kład budownictwa mieszczańskiego, wykształco
nego na wzorach renesansowych, domy zaś
w Cziczmanach (pochodzenia prawdopodobnie
obcego, niemieckiego) ) , również daleko odbie
gają od interesujących nas domów orawskich.
W porównaniu z mieszkalnym domem w Czicz
manach, czy Velicki R. Dolnego Kubina, oraw
ska chałupa z „wyżką" jest bez porównania pry
mitywniej sza. Wyżka stanowi t u zamknięte po
mieszczenie w obrębie rozległego strychu, nie
jest dostosowana do potrzeb mieszkaniowych,
nie ma okna, wejście zaś do niej, gdy „przed
wysce" jest niskie, bywa często utrudnione.
7
1. Podsarnie
(г. 1881).
-
2. Podsarnie
(г.
1888).
t
p
3. Harkabuz
(г. 1893).
5. Podszkle (r. 1861).
Ą. Podszkle (r.
6. Bukowina
(r.
1875).
1886).
Szukając genezy chałupy z wyżką, nie po
trzebujemy wychylać się zbytnio poza granice
Orawy. Z opisu planu i konstrukcji umieszczo
nego na wstępie wiemy, że część przyziemna
budynku t k w i jak najściślej w tradycjach miej
scowego budownictwa parterowego. Porównu
j ą c plan i konstrukcję dolnej części domu
z wyżką, z wiejskimi budynkami parterowymi,
znajdziemy jak najściślejsze analogie nie tylko
na samej Orawie, ale i na pobliskiej Żywiec
czyźnie, w Gorcach czy na Podhalu. Nowym
elementem jest jedynie „wyżka", stanowiąca
w istocie spichlerz postawiony na strychu bu
dynku parterowego. F o r m ą wyjściową dla niej
może być tzw. „sypaniec", który jako odrębny
budynek wchodził niekiedy w skład gospodar
skiego obejścia. W „Orlim Locie" z r. 1938 opi
sałem konstrukcję „sypariców", czyli spichlerzy,
występujących w Kacwinie na Spiszu ). Inte
resującą cechą tych drewnianych, na węgieł
stawianych budowli była konstrukcja powały,
polegająca na tym, że dzięki zwężaniu się belek
w górnej części ścian szczytowych, powała na
bierała kształtu sklepionego.
9
7. Podsarnie
(r. 1845).
9. Podsarnie
8. Podwilk
(r.
\r.
1830).
1811).
TABLICA
IV. TRAGARZE
OZDOBNE,
DŹWIGAJĄCE
„PRZEDWYSCA".
50
Powierzchnia zewnętrzna ścian, nabitych
kołkami, wylepiona była dla ochrony od ognia
grubą w a r s t w ą gliny (ryc. 28). Z wierzchu, l i
tylko siłą własnego ciężaru wspierał się lontowy,
dwuspadowy dach, który bez trudu można byłe
zrzucić przy pomocy zwyczajnego, strażackiego
osęka. „Sypańee", o konstrukcji wyżej opisanej,
lub bardzo zbliżonej, rozpowszechnione są sze
roko wzdłuż południowych stoków Karpat,
przechodząc również w kierunku Sudetów. Na
terenie Polski spotykamy je poza Spiszem, na
południowo-zachodnich kresach Łemkowszczy-
/
4
Piekielnik
Jabłonka
(rok 1923)
\
2
Piekielnik
(rok 1820)
Piekielnik
(rok 1842)
Zubrzyca Górna
(rok 1850)
В
7
8
Jabłonka
Podwilk
Harkabuz
1
Piekielnik
(rok 1820)
40
44
Podwilk
Orawka
(rok 1880)
41
TABLICA
V.
DRZWI
Jabłonka
(rok 1843)
4U
Podwilk
42
Jabłonka
(rok 1852)
45
Zubrzyca
Dolna
51
i
2.
5.
TABLICA
52
Sidzina.
VI.
DYMNIKI.
Podsarnie.
zny, u Wengrinów, w okolicy Muszyny. W zbli
żony sposób budowane są spichrze, notowane
w niektórych wsiach nadgranicznych na śląsku,
koło Raciborza. Zakarpacki spichlerz z wieńco
wym sklepieniem, występujący j a k widać z po
wyższego tu i ówdzie również i po naszej stronie
Karpat w swej zasadniczej konstrukcji ma pe
wne rysy wspólne z orawską wyżką. Jeśli z sypańca zdejmiemy dach, który i tak jest na nim
zupełnie luźno zawieszony, usuniemy ze ścian
pancerz z gliny i kołki, pozostanie jednownętrzny budynek (ryc. 28) o konstrukcji wę
głowej, górą sklepiony w sposób zbliżony do
niektórych wyżek. Pomieszczenie gospodarcze
o charakterze magazynowym, jak spichrze, p i
wnice mają z reguły wejście wprost z pola, co
ułatwia zarówno załadowywanie, j a k i wyłado
wywanie przechowywanych tam zapasów. Ten
wzgląd powoduje, że w wielu komorach spoty
kamy wejścia wprost z pola. Ta sama tendencja
przejawia się w chałupie z wyżką, gdzie spich
lerz — sypaniec został w ten sposób wybudo
wany na zrębie parterowej chałupy, by drzwi
od niego znalazły się w podwyższonej licowej
ścianie budynku. Pociągnęło to za sobą w kon
sekwencji konieczność zbudowania na zewnątrz
urządzenia ułatwiającego dostęp do nowego po
mieszczenia, co rozwiązano w formie ganku —
przedwysca. Wyjątek stanowi chałupa z Podsarnia, budowana w r. 1811, w której wejście
do wyżki prowadzi od wewnątrz, ze strychu.
Chałupa ta przedwysca oczywiście nie posiada,
wyżka zaś, ukryta całkowicie pod dachem, jest
zewnątrz zupełnie niewidoczna. Wypadek ten
dla budownictwa orawskiego jest atypowy. Być
może, że ta odbiegająca od normy konstrukcja
jest wynikiem jakiejś późniejszej przebudowy.
TABLICA
1. Podszkle (r. 1862), 2. Jabłonka,
VII.
PAZDURY.
3. Podwilk (r. 1870), U. Podwilk (r. 1830), 5. Podszkle (r.
Przyczyną, która spowodowała złączenie spi
chlerza z budynkiem mieszkalnym była niewąt
pliwie chęć uchronienia się od kradzieży. Dziś
jeszcze Orawiacy wypytywani o walory wyżki
podkreślają znaczne bezpieczeństwo, jakie daje
ona na wypadek zakusów ze strony niepożąda
nych gości. Dom z wyżką, która dziś występuje
już na Orawie w niewielkiej liczbie, nigdy nie
był tam typem panującym niepodzielnie. Bu
downictwo to zrodziło się i kontynuowało
w obrębie klas najzamożniejszych mieszkań
ców wsi, t j . dziedzicznych sołtysów i kmieci.
Ubogi, lub nawet przeciętnie zamożny góral
orawski nie posiadał w swym obejściu oddziel
nego spichlerza i nie odczuwał potrzeby chro
nienia swego dobytku w trudno dostępnym
schowku. Jedynie zamożni mogli ponosić cię
żary związane z wystawieniem domu pochłania
jącego przeszło dwa razy więcej budulca niż
dom parterowy i odpowiednio znaczniejszej ro
bocizny. Nie jest łatwo odpowiedzieć na pyta
nie, kiedy mogło się odbyć owo przeniesienie
luźno stojącego spichrza na powałę partero
wej chałupy. Większość domów z wyżką stoją
cych dziś na Orawie i w jej sąsiedztwie, po
wstało w ciągu wieku ubiegłego. Istnieją jednak
domy z wyżkami datowane z r. 1811 (Podsar
nie, własność Józefa Jurczaka), 1784 (Dworek
Moniaków z Zubrzycy), nawet 1729 (Czar
ny Dunajec), względnie 1711 r . ) , co wskazuje,
że wykształcenie się tego typu należy przesunąć
na wiek X V I I I . O ile chałupa z wyżką jest
istotnie wytworem lokalnym, który powstał
i rozwinął się w obrębie dzisiejszego zasięgu,
przesuwanie jej powstania poza wiek X V I I nie
jest możliwe, gdyż jak wynika z materiałów
historycznych, zebranych przez Semkowicza,
w wieku X V I na Orawie zaczęły dopiero po
wstawać pierwsze osady. Jako ewentualny czas
1899).
wytwarzania się interesującego nas typu bu
downictwa pozostaje jedynie wiek X V I I , co jest
tym bardziej prawdopodobne, że w tym właśnie
czasie góry nasze były widownią zamieszek wo
jennych i walk na tle społecznym, które stan
bezpieczeństwa w Karpatach wydatnie zmniej
szały. Powstanie chałupy z wyżką stworzyło na
Orawie możliwość powstania budownictwa
z piętrem mieszkalnym. Liczne przykłady uczą
nas bowiem, iż komora z łatwością przekształca
się w alkierz lub świetlicę. Orawska wyżka nie
przeszła nakreślonego wyżej procesu ewolucji
od pomieszczenia magazynowego do mieszkal
nego, co można przypisać
postępującemu
w miarę rozdrobnienia gruntów zubożeniu.
Wzrastająca drożyzna budulca, którego tak
wiele trzeba było zużyć przy budowie chałupy
spowodowała, że chałupy te stawiane jeszcze
przed pierwszą wojną światową zostały osta
tecznie ze współczesnego budownictwa ludo
wego wyrugowane. W czasach międzywojen
nych, wiele chałup z wyżką zostało przebudo
wanych, wyżki i przedwysca pokasowano, ściany
1 0
Ryc. 26.
Piętrowy
dom z Cziczman na
Słowacji.
53
Bye. 27. Najmłodsza
z istniejących
chałup z
wyżką,
zbudowana w r. 1901. Sidzina, pow.
Myślenice.
Fot. B. Beinfuss 1948 r.
strychów obniżono i pokryto nowym dachem
i tak powstały z nich domy parterowe, niczym
nie odbiegające od innych chałup orawskich.
Z nielicznych już domów z wyżką, które zostały
do chwili obecnej, wiele stoi opuszczonych, nie
zamieszkałych, lub ewentualnie użytkowanych
jako szopy, gdzie przechowuje się zużyte narzę
dzia itp. rupiecie. Ilość tych domów maleje
z każdym rokiem, gdyż właściciele rozbierają je
na opał lub na przebudowę. Chałupa z wyżką,
stanowiąca dziś zabytek epoki minionej, nie
długo zniknie z krajobrazu wsi orawskiej ) .
Ze względów naukowych i muzealnych, należa
łoby jednak zastanowić się nad tym, w j a k i
sposób kilka najbardziej wartościowych okazów
można by od zniszczenia uchronić? W chwili
obecnej pod opieką konserwatorską znajduje się
1 1
wspomniany przeze mnie kilkakrotnie dworek
Moniaków. Fakt ten, bardzo pocieszający, nie
wyczerpuje jednak całego zagadnienia, gdyż
dworek ten ze względu na stanowisko socjalne
swych dawnych właścicieli (nobilitowany ród
sołtysi), nie może być uważany za typowy przy
kład orawskiego budownictwa włościańskiego.
Wydaje mi się rzeczą celową roztoczenie opieki
konserwatorskiej przynajmniej na dwa jeszcze
budynki z wyżkami, z których jednym byłby
opuszczony dom Czopa stojący w Zubrzycy
Górnej, na roli Chrapkowej, budowany archa
icznym sposobem z okrąglaków, drugim zaś
stara chałupa z Podsarnia posiadająca do dziś
k u r n ą izbę czarną z kotłem nad nalepą i pełne
urządzenie, ilustrujące wnętrzne domu oraw
skiego z końca ubiegłego wieku.
ад
7
1, Piekielnik
54
Tablica VIII.
Rozety wycięte na tragarzach.
(r, 1868), 2. Jabłonka, 3. Piekielnik (r. 1863), 4. Jabłonka, 5. Podwilk, 6, Piekielnik (r.
'7. Piekielnik (r. 1868), 8. Piekielnik (r. 1820).
1863),
Ryc. 28. Konstrukcja
„sypańca"
z Kocwina,
pow. Nowy
Targ.
P r z y p i s y :
1
) L . Puszet: Studia nad polskim
budownictwem
drewnianym. I Chata, Kraków 1903
) M. Treter: Dwór Moniaków w Zubrzycy Górnej.
Wierchy Т. X V I , str. 62
) St. Barabasz: Sztuka ludowa na Podhalu Cz. I I .
«) M. Treter: Dwór Moniaków.
) J . Kantor: Czarny Dunajec, Mat. Antr. Arch,
i E t n . Т. I X (1907) str. 77
°) B. Vavrousek: „Diedina" Praga 1926
) Slovanska Vlastiveda Т. I I , str. 158
) J . w.
) R. Reinfuss: Zabytkowe sypańce spiskie w K a r winie, Orli Lot 1938 г., str. 146
2
s
5
7
8
9
10
) J . Kantor: Czarny Dunajec str. 77
) Według danych zebranych w r. 1949, na terenie
Orawy znajduje się obecnie około 60 chałup z wyżkami,
a mianowicie w Bukowinie 2, Chyżnem 3 i 1 do połowy
zwalona, w Harkabuzie 4, Jabłonce 7, Lipnicy 2, Pie
kielniku 11, Podwilku 4, Podsarniu 5, Podszklu 7, Z u
brzycy 5. Informacje powyższe zawdzięczam w znacznej
części uprzejmości dra M. Gotkiewicza, za co na tym
miejscu składam wyrazy serdecznego podziękowania.
Poza Orawą znajdują się chałupy z wyżką w Sidzinie 2,
Rabie Wyżnej 1 i Spytkowicach 1. Powyższe dane cy
frowe posiadają charakter orientacyjny.
11
Ryc. 29. Sypaniec po zdjęciu dachu. Kocwin,
pow. Nowy Targ. Fot. R. Reinfuss 1938 r.
55