http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/4673.pdf
Media
Part of Pieczywo obrzędowe w kulturze regionu częstochowskiego / LUD 2000 t.84
- extracted text
-
Lud. l. 84. 2000
B;WHi\Ri\
1','\BIi\N
Unillćrsyld
Opolski
PILCZYWO
08RZ~DOWE
W KULTURZE
CZL~STOCHOWSKIEGO
REGIONU
Pieczywo przygotowywane
na rozne oka~je świąteczne, związane ze zwyczajami i obrzędami dorocznymi oraz rodzinnymi, nabiera charakteru sakralnego. Badacze wyróżn iają wiele jego rodzajów spotykanych
w całej Polsce,
a więc tzw. nowolatka, znane na Kurpiowszczyźnie
też pod nazwą "byśki",
a takle tz\\', fafernuchy, fafernyski, odpustowe .,kozy prostYI'lskie"l. Na święto
l\viastowania
NMP (25 marca) wypiekano tzw. busłowe tapy, skowronki, placki zwane "sucharami"
czy "bondami"". Także okres poprzedzający
Święta Bożego Narodzenia zawsze charakteryzował
się bogactwem sporządzanych
wypieków. Przygotowywano
wówczas ozdobne bułeczki, podptomyki zwane osuchą lub proskurą, kołacze, strucle czy tzw. szczodrakil.
Chleb jest produktem, który od najdawniejszych
lat otaczany jest czcią i szacunkiem. Wynika to nie tylko z faktu, że jest podstawowym
pieczywem przeznaczonym do spożycia. gwarantującym
utrzymanie się przy życiu, a więc tym
samym zapewniaj'lcym
podstawę egzystencji.
W świadomości
i tradycji Polaków głęboko zakorzeniona
jest także wartość symboliczno-mistyczna
chleba
wynikająca z przekonania o jego ważności jako daru Bożego. Zygmunt Gloger
stwierdza: ..Iud polski w wielu okolicach nazywa chleb świętym (<<święty chlebuś»), równ ież jak i ziem ię, która go rodzi (<<świyta ziemia»)"4.
Doniosłe znaczenie spełniał chleb dawniej i spełnia do dziś podczas obrzędu
zaślubin. Ma on howiem głęboko zakorzenioną
w tradycji moc uświęcającą
z\viązek małżcllski. Wyraża życzenie zapewnienia nowej rodzinie lepszej przyszłości i dostatku. Podkreśla łączność człowieka ze światem pozagrobowym,
pełni rolę apotropeic7n/.
Sam zwyczaj dzielenia się chlebem uzewnętrznia
ludzką potrzebę wprowadzania
pokoju i harmonii.
I Por.: ,I, ()I~'dzki.
A:Ollklll',\'OH'e 1I001'()I'OCni:'piec::.1'll'o k/lli)i01Vskic ... I'olska Sztuka Ludowa"
1962. nr 4. s, 2.n··n'): tćni.ć. I )o/'()clle pie(,::I'H'(} ohl'::ęd01l'e póli/ocno-H'sc!lodniej
Po/ski, ,,Pol-
,ka S/.Illka I.udo\\a"
hia/oslOckiej. ..Polska
19(,1. nr I. s, 4. 10: .I. Macicjć\\ska-I'a\kovi':.
Sztuka I.ull<l\\a·· IlJ66. nr 2. s. 12-1-/25.
2 Por,:
I. M, Ciokk . .I, OI.;Jzki. i\, ladrożyJiska.
II \'cec::1'.I'ko,
\\arS/a\\a
1'nil. s. 1().l: Ol<;dzki. /)oroC::lle piec::l'll'o ..,. s, 16,
; Por.: T. i\lllbroi'.ć\\
Zdobnictwo
ohl'::ędOll'e H-'si
() ,\'II'iI,'1011'iJnill H' Polsce.
ia. I'o/skie o::do/l/II! piec::vII'o /lIdOll'e ... Polska
Sztuka
Ludowa"
1978.
nr I. s, 9: .I, Klimaszcllska.
nomclle
obl'::.;Jv IJldOll'e. w: UnoRrajio
Polski. PI'::emiany kul/Jlrv
/udOll'ej. rćd, M. IliLTllacka. M. Franklll\ska.
W. I'aprncka.
Wrocław 1981. t. 2. s. 135: I. Kubiak.
K, Kubiak. ('h/eh II' Imd\'(ji IlIdo\l'(j. Warszaml
IlJ8 I. s, 23. 28,
~ /, Ciiogcr. f:'nCl'kfofJedia sloro/lo/ska i/lIsII'Oll'{/no. Warsza\\a
1972. l. I. s. 234,
, I), Silllollilics. piS/'IC
': Illholicm)'ch
przcdmiotólI
do gro/m ,\'/<[skie \I'ieCellill,
° posagu młotki
m<;iatki. który z.abiaala z domu rodzinnego,
wśród
lIylllićnia
rÓllnić): chich i sól. lob,:
D, Simonidcs,
Od kolebki
::IITcllje i O!JI'::';i/1'rod::illllc! II' XIX lviekll. Opolc 1988. s. 1OlJ-11 0,
104
W związku z tak dużym znaczeniem i doniosłym zadaniem, jakie miał spełniać
chleb podczas obrzędu zaślubin, znane są w całym kn~ju zróżnicowane rodzaje
pieczywa weselnego. Najbardziej popularne na wschodzie Polski to bogato zdobione korowaje, których przygotowanie wymaga szczególnych rytualnych zabiegów
i czynności oraz doświadczenia
przygotowujących
je kobid'. Odpowiednikiem
korowaja są występujące w Polsce centralnej i zachodniej kołacze weselne. Irena
i Krzysztof Kubiakowie wymieniają spotykane w całej Polsce "szyszki", czyli małe
bułeczki z plecionką na wierzchu, "gąski" przeznaczone dla dzieci, a także tzw.
kokoszki lub kogutki. W Polsce centralnej pieczono też ..orzechy'· zwane "pałeczkami". Do obsypywania
panny młodej wypiekano w Lowickiem "kaczuszki"
i "laleczki". W Polsce wschodniej specjalnie dla panny młodej przygotowywano
"szyszkę", zaś dla pana młodego tzw. miesiąc. które to wypieki małżonkowie spożywali po wspólnie spędzonej noc/. Inny przykład wypieków weselnych stanowią
przygotowywane
w Przemyskiem ciasteczka "całuski", zwane też "kaczuszkami".
a także krośniel1skie "rózgi weselne", bułki weselne tzw. huski, czy pochodzące
ze Szczebrzeszyna piernikowe "szczodraki" w kształcie ptaszkóvi. Jak ocenia Teresa Ambrożewicz, zwyczaj przygotowywania
ozdobnego pieczywa obrzędowego
wykazywał od początku XX wieku tendencję zanikową')
Współcześnie
w Częstochowie
można zaobserwować
osobliwy
powrót
do tradycj i wypieku bogato zdobionego
pieczywa przeznaczonego
na różne
uroczyste okazje, głównie zaś na wesela. Przygotowywaniem
takiego pieczywa
zajmują się osoby o uzdolnieniach
plastycznych.
pracujące w częstochowskich
piekarniach.
Chleby tego rodzaju wypiekane obecnie nie są przeznaczone
do spożycia.
lecz stanowią okazjonalną ozdobę stołu. Przygotowuje się je głównie na wesela,
sporadycznie zaś na inne uroczystości związanc ze zwyczajami dorocznymi, jak
np. Boże Narodzenie
czy Wielkanoc lub obrzędami rodzinnymi,
np. chrzest
komunia św., bierzmowanie.
Zdaniem częstochowskich
piekarzy ozdobne bochenki chleba zamawiane są przede wszystkim na wesela. Wykorzystuje się je
przy powitaniu młodej pary powracającej z kościoła.
Zwyczaj witania nowożel1ców chlebem i solą znany jest od najdawniejszych
lat i upowszechnił
się w całej Polsce. "Powracających
do domu nowożellców pisze Maria Bogucka - witano tradycyjnym
bochnem chleba i szczyptą soli.
Wszystkie te ceremonie wywodziły się jeszcze z czasów pogal1skich i miały na
celu zapewnienie młodej parze obfitości dóbr oraz płodności"llI.
6 Por.: Kubiak.
Pavkovi~.
d:::. cyl.,
Kubiak. d:::. CI'!.. s. 69 -72: I\mbroie\\iCl.
d:::. CI'/. s. X-lO: MaeiejeIVskas. 126: .I. Ol,.dzki. f)oroc:::ne piec:::y\l·o .... s. 9: K. K\\aśni<.:\\icz.
L\lTcaje
i obr:::ędy rod:::inne. IV: L!nograjia
I'o/ski. s. 102: P. K(m alski. l.eksvkol1 :::l1aki .\-wiato. Ol1lel1.
pr::esąd. :::nac::enie. Warsza\\a
-Wrocłal\
1995. s. 442- 443.
7 Por.: Kubiak.
Kubiak. d:::.cy!., s. 73.
s Por.: I\mbroż<.:\\icz.
d:::. cyt .. s. 15: S. Krl.ysl.tol()\\ ie/.. () s:::tuce ludowej \I. /'o/sce. Warszawa 1972. s. 128.
9 Por.: Ambroż<.:\\icz.
ci:::. C1'/ .• s. 7-X.
10 M. Bogucka.
Slal'llpolsk·ic obyczaje
IV XVI -XVII
\Ii<.:ku, Wars/alIa
1994. s. 51.
105
Mieszkallcy Cze,;stochowy kierują się współcześnic
nie tylko podobnymi
względami przy zamawianiu ozdobnego pieczywa. Oto co mówią na ten temat:
..zamawiałam
chleb na wesele córki. ponieważ związane jest to z tradycją
i zarówno z moimi odczuciami na dostatnie życie młodych. Poza tym chleby te
\\szystkim bardzo sic,; podobają i są dodatkową dekoracją stołu" (Teresa Duczkowska. 48 lat. zapisano \\' 1999 r.):
..Przcdc wszystkim tradycja i to. że widziałam wcześni~j u pani Ali i mi się
bardzo podobał ten chlebek" (Renata Borek. 28 lal. zapisano w 1999 r.).
Obecnie trudno ustalić. kto zapoczątkował
ten zwyczaj na badanym obszarze. W materiałach źródłowych brak jest jakichkolwiek
wzmianek II. Na podsta\vie wywiad()\v pr/cprowadzonych
wśród piekarzy zajmujących
się wypiekiem zdobnego pieczywa świątecznego
domniemywać
można, że osobą tą był
nieżyjący ju/. piekarz. Leon Lebek. rozpoczynający
pracę w tym zawodzie jeszcze przed drugą wojną światową. Przygotowywał
on chlebki w latach pięćdziesiątych i sześćdzicsiątych.
wyłącznie na wesela i tylko dla znajomych mu osób.
Nie prowadził też zar~jestrowanej działalności gospodarczej:
..Pan Lebek to bardzo stary pracownik.
Kiedy ja przyszedłem
do pracy,
on był już na wylocie. Zdobił chlebki chyba jeszcze w latach dwudziestych"
(Zdzisław Kwapisz. lat 75. cmcrytowany
pracownik piekarni •.Jedność" w Częstochowie. lapisano w 1999 r.) .
..0 ile sobie kojarl.c,;. to zWyCl.aj zdobienia zapoczątkował
pan Łebek. Dawno nie żyje. Naj\vic,;cej na ten temat mOże powiedzieć pani Gasii1ska" (Wacław
Kaniewski. właściciel piekarni w Poraju. zapisano w 1999 r.).
Wypowiedl.i
inli.)rmatorów potwierdzają
także pracownicy
piekarni PSS
Społem ..Jedność"" \V Cze,;slochowie:
..Kiedyś. jak tylko byłam uczennicą. widziałam chlebki u pana Łebka, była
zainteresowana.
alc to byl taki pan. że po prostu nie chciał pokazać, nic powiedzieć ( ... ). Potem robił taki pan Janicki. no. już zmarł w tej chwili" (Alicja Gasillska. lat 50, zapisano w 1999 r.)~
,.W czasie kiedy pan Lebek robił te chleby. to myśmy były jeszcze uczennicami. (.,.) I chyba pan Janicki ściągnął od pana Lebka. a my wszyscy po kolei
od niego" (Renata Kupczyk. lat 50. zapisano w 1999 r.).
Do dekoracj i wykorzystuje
sic,;okrągłe bochenki z mąki żytniej, wypiekane
każdego dnia na skalę przemysłową.
Następnie zostają one pokryte motywami
zdobniczymi z surowego ciasta wymieszanego
z farbami plakatowymi.
Skład
ciasta służącego do zdobienia jest wynikiem osobistego doświadczenia
osoby
formującej chleb. I{enata Kupczyk wyznaje:
,.Najpierw sobie robie,; ciasto. bo to jest z mąki z dodatkiem wody i cukru,
tylko z dwóch rodzajl'lW ja robię. na przykład z dwóch rodzajów mąki żytniej
i pszennej, Leby po prostlI uzyskać bardzi~j elastyczne to ciasto. Sarno żytn ie
II O, Kolh~l'g \\:1l1i~l1ia.iL'd:l1il· rr/ygo!O\\:\\,all:
II okolj~aeh Cz~stoehowy i Ms\owa kołacz
IICSćlll:_ CI: li dlu!,';1 hulk,' ohwpaną eukr~m i s~r~m. I.oh,: O. Kolherg. U::il.'/a H's::,n/kie. L 23:
":a/iskil'. ""mebli
!'l'l Ila (l I ')(,-ł. " 12X,
106
ciasto to jest słabe, bo nie ma glutenu w tym cieście, jest niska jego zawartość,
nawet znikomy procent, więc z pszennym się miesza, żeby tak bardziej było
elastyczne, do tego dodaję troszeczkę wody z cukrcm, bo kolor mi ladniejszy
lapie".
Wypowiedź tę uzupełnia Alicja GasiJ1ska:
"Ciasto jak robię, to robi się z mąki żytniej, zaparza si<; go i wtedy jest takie
plastyczne jak plastelina, bo z pszenncgo to wiadomo, że jest gluten i to się
rozciąga, a tu się ładnie wykrawa i ładnie się formuje".
Na cykl technologiczny
przygotowania
okazjonalnego
pieczywa zdobnego
składają się trzy etapy czynności, następujących
po sobie w odpowiednim czasie. Pierwszy, najdłuż.szy z nich, obejmuje typowy ciąg przemysłowy produkcji
chleba i trwa około 16 godzin od momentu przygotowania
półkwasu do chwili
ostatecznego
wypieku. Na drugi etap przypada właściwy proces zdobienia. Doświadczonej osobie, często formującej chleb obrzędowy, wystarcza do uzyskania pożądanego
efektu od jednej do dwóch godzin pracy. Na koniec krótko
(około 5-8 minut) powtórnie zapieka się udekorowany
chleb w piecu w celu
utwardzenia całości.
N ie ma ścisłych wymogów dotyczących doboru elementów dekoracyjnych.
O przyszłym zewnętrznym wyglądzie pieczywa decyduje tillltaz,ja, twórcza wyobraźnia i zmysł estetyczny osoby, która podjęła się zdobienia chleba. Dobór
barw i zestaw elementów zdobniczych zależą od talentu wykonawcy omamentu.
Częstochowskie
chleby weselne charakteryzują się zespołem elementów zdobniczych a bogatej symbolice. Zawsze miejsce centralne na bochenku zajmuje koszyczek składający się z dwóch pojemniczków.
Do jednego wsypuje się sól, a do
drugiego wkłada dwa kawałeczki chleba, przeznaczone clo spożycia przez nowożeJ1CÓWwracających z kościoła. Pozostałe elementy dekoracji podlegają zmianie
i zależą od pomysłowości piekarzy. Potwierdzają ten fakt ich wypowiedzi:
"Na wesela to symbolika jest tak jakby były życzenia dla młodej pary,
to zawszę mówię, że to moje życzenia dla mlodcj pary, jak komuś robię: kłosy
- dostatek, żołędzie - trwałość ma/żeJ1stwa, winogron - płodność, podkowa szczęście, serce - miłość, no i teraz jeszcze wprowadzi lam gołąbki i obrączki"
(Alicja Gasillska, zapisano w J999 r.);
"Ja robię tak samo winogron, tylko że ja winogron robię w niebieskim kolorze. Listki zielone tak samo ( ... ). Dąb, ja robię jeszcze liście dębu - trwałość
małżeJlstwa. Z tymi żołędziami to też jest coś takiego, że obtitoŚć. Pszenica żeby nigdy jednak tego chleba w życiu nie brakowało w rodzinie" (Renata
Kupczyk, zapisano w 1999 r.);
"Smoczek. to był mój pomysł, wiadomo, bo dla młodych, no. to pierwsze
co się kojarzy, to wiadomo, jak jest para, to będzie dziecko ( ... ). Ja widziałam
te chleby kiedyś i sam tcn zmysł taki wzrokowy, widzialam układ tych wstążeczek napisowych z tym, że zawsze było pisane. że ,.SzczęŚć Boże Młodej Parze", a ja wprowadziłam
te imiona. Mówią wtedy. wiadomo, że to już tylko dla
nich, dla tych młodych. dla których się robi" (Maria Kline, lat 37, zapisano
w 1999 r.).
107
I:ot. I. Ch kh m:scln)
ozdobiony
przez Marię Kunc. 1999 r.
Na częstochowskich
chlebach weselnych pojawiają się najczęściej następujące elementy zdobnicze:
- koszyczek na chleb i sól,
- kiść winogron jako symbol płodności,
- żołędzie jako znak trwałości związku małżel1skiego,
- klosy pszenicy wróżące nowej rodzinie dostatek,
- gołąbek symbolizujący
zgodę, porozumienie, jednomyślność
oraz niechęć
do kłótni i zatargów,
- para obrączek jako potwierdzenie zawartego związku,
- podkówka wyrażająca życzenia szczęścia i pomyślności,
- serduszko odzwicrciedląjące
uczucie wzajemnej miłości,
- malutki smoczek z tworzywa sztucznego jako zapowiedź radości młodych
rodziców wynikającej z narodzin w niedalekiej przyszłości ich potomka,
- zdobiące całość kwiatki, przeważnie różyczki'2.
Całość uzupełnia oplatająca brzegi bochenka wąska szarfa z ciasta z wyrytymi w niej imionami nowożel1ców, datą ślubu lub życzeniami "Szczęść Boże
Młodej Parze".
12 Kwiat)
te. I\edłllg relacji piekarzy. m«ią w założeniu pelnić jedynie fllnk<.:jo;estetyczną.
Nie odzwierciedlają
natomiast żadnego symbolicznego
kodu języka kwiatów. Por. np.: I. Sikora,
...I/mm kll'/mól!' ". I. hodmi nad kU//llrą poplllarną pr=elolJlu )(IX i XY wieku ... Literatura Ludowa" 1971). nr 415. s. 142-153: ,110\1'0 kwia/rhr. II: SIO\l'nik li/eratllrY popularnej. red. T. Żabski.
Wrocłall 1997. s. 269-27 I.
108
W celach zdobniczych
stosuje się szeroką, kontrastową
garnę kolorów
ze zdecydowaną
dominacją barw ciepłych. Przeważają odcienie czerwieni, zieleni, żółci, wiele odmian brązu. Duża intensywność
wielobarwncgo
wzoru dobrze komponuje się na jednobarwnej
powierzchni chleba . .Jednolita, naturalnie
brązowo wypieczona
wierzchnia
skórka bochenka dopełnia się harmonijnie
i współgra z wykonaną oprawą plastyczną. Otrzymane chlebki są niezwykle
barwne, przyciągające wzrok.
Według relacji informatorów
pierwsze chlcby przygotowywane
na wesela
przez Leona Lebka, a potem przez Szymona Janickiego nie były przez nich
kolorowane.
Elementy dekoracji wykonane były z samcgo. czystcgo ciasta bez
dodatku barwników: "Pan Lebek robił tylko biale" (Alicja Gasillska), "on nie
kolorował, to było po prostu naturalne" (Anna Jan icka, żona zmarłego piekarza), "Słyszałam, że były na biało, ( ... ). No, a później jak po,wychowawczym
wróciłam, to wtedy już widziałam te kolorowe chleby" (Maria Kunc).
Do wprowadzenia
farb, w celu uzyskania kolorowej dekoracji na chlebie,
przyznaje się Alicja Gasillska:
"Ja wprowadziłam
kolorowanie,
bo tak sobie jakoś pomyślałam, że może,
jak wprowadzili
te kamery wideo, to tak ładniej odbija. bo być może. że widziałam, tak mi się wydawało. że pomazane to było. a właśnie jak kolory. to tak
to wszystko odbija, no i zaczęłam. Zrobiłam jeden chlebek, wzięłam pędzelek,
farby akurat miałam plakatowe, tak przez przypadek, pod ręką i zaczęłam malować. Ale wiadomo, że to nie jest równe, to tam się pobrudziło coś. to nie było
tak dokładne, no i zaczęłam wyrabiać farby z tym ciastem. którym miałam zdobić"' (Alicja Gasillska. zapisano w 1999 r.).
Chlebki weselne bardzo często są przechowywane
przez małżellstwa przez
wiele lat. stanowiąc wyjątkową pamiątkę z dnia ślubu. Aby jednak pieczywo
zachowało właściv,y wygląd i nie podlegało rozkładowi. należy przechowywać
je w odpowiednich
warunkach,
przede wszystkim w suchym i przewicvvnym
.
.
pomleszczen Iu:
"To jest uzależnione. w jakich warunkach te chlebki się przechowują. Wiadomo, że w jednym pomieszczeniu jest sucho i będzie stało dwa lata, trzy, a w drugim jest już wilgotniejsze
powietrze i on zaczyna pleśnieć"' (Renata Kupczyk.
zapisano w 1999 r.).
Nowatorskim
rozwiązaniem
jest pomysł przygotowywania
ozdobnego pieczywa na inne okazje świąteczne. Najlepiej z tego zadania wywiązuje się Alicja
Gasióska, która przygotowuje
ozdobne chleby nie tylko dla sw(~iej rodziny.
znajomych
czy sąsiadów. ale także na dożynki oraz na odprawianą każdego
roku uroczystą mszę św. dla piekarzy na Jasnej GÓrzc.
"Od kilkunastu lat robię na dożynki regionalnc. teraz ostatnio są w Częstochowie, zawsze w pierwszą sobotę września. Tymi chichami są obdarowywani
dostojnicy
p3l1stwa, Kościoła.
wojewoda.
Chlcby raczej się podobają. ( ... )
Jak jest nasza msza piekarzy (15 marca w św. Klemensa). mamy mszę taką już
tradycyjną od sprzed wojny i ja też zawsze. mnie tak jakoś wyhrali, żebym ja
zrobiła ten chlebek. no to na tym chlebku jest hostia. też wokół hostii są
109
\vszystkie wyroby nasze - takie mini chałeczki, bułeczki, to każdy mówi, jak to
można zrobić? Bo niejcden piekarz to nie potrafi dużej chałki zrobić, bo to też
trzeba mieć trochę zmysłu i pamięci, u mnie patrzą, no, jak ta pani Ala zrobiła,
że to wszystko takie jest fikuśne, malutkie i też zawsze piszę «Maryjo Królowo
Polski pobłogosław pracę naszą», no i data też jest, kiedy się ta msza odbywa,
i to wszystko jest w takim pięknym ołtarzu z kwiatów".
Pani Gasiliska przygotowała też zdobny chlebek specjalnie na otwarcie Środo\viskowego Ogniska Wychowawczego
Zakładu Wychowawczego
Towarzystwa Przyjaciół Dzieci w Częstochowie.
,.Tam właśnie były takie dwa drewienka, płonący ogiell, a w tym płomyku
było: kwiatuszek w doniczce w kształcie serduszka i pisalo: "każde dziecko ma
gdzieś na ziemi skrawek nieba". No i na podstawie tego właśnie znaczka (firmowego TPD - B. P.) tcż zrobiłam taki chlebek oczywiście, takie malowane
ciasto, jak to można powiedzieć, też się bardzo podobat".
Interesujące Cormy zdobnicze zyskują chleby przygotowywane
na święta doroczne związane z kalendarzowym
rokiem liturgicznym.
Pieczywo na Boże
Narodzenie Alicja Gasillska przystraja np. miniaturką szopki betlejemskiej,
zaś
na Wielkanoc - święconką \Vi koszyczku.
"Na Wielkanoc robię tak, jakby cała święconka w koszyczku (była), zależy
jak tam zrobię, nieraz jest na chlebie zrobiony koszyczek i właśnie ta cała święconka. którą widać, j,~jeczka, baranek, kiełbaska, albo jest taka od razu święconka na chlebku. to są palemki, zajączki, kurczaczki, pisanki kolorowe, bazie,
no i piszę «Wesołego
Alleluja». Natomiast też robię na Boże Narodzenie.
To jest szopka betlejemska zrobiona właśnie z chleba, ciasta nieraz i później mówią ludzie: «C), pani Ala świętych z ciasta robi, czyli chleb chlebem maluje»".
W trakcie badall terenowych ustalono, że częstochowscy
piekarze potrafią
przygotować chleb na prawie wszystkie uroczystości rodzinne:
"Weselne robię. no i okazyjnie w czasie komunii św. w maju, no i robiłam
do bierzmowania chlebki na witanie biskupa" (Maria Kunc);
"Na komunijne raczej malo zamawia ktoś, chyba że konkretnie jakaś osoba
jest zainteresowana.
Raz tylko robiłam, raz, bądź dwa razy. Na wesele, to parę
zamówieli jest" (Renata Kupczyk).
Wm10 podkreślić. że w ostatnich latach doświadczenia
zawodowe starszych
piekarzy przekazywane
są często przedstawicielom
młodszego
pokolenia.
Uczniowie na praktykach
szkolnych
odbywanych
w piekarniach
"Społem"
rozwijają swoje umiejętności
i poznają tajniki przygotowywania
pieczywa obrzędowego.
,.W ubiegłym roku, we wrześniu, robiliśmy taką dekorację, ja tu zrobiłam
ze swoimi uczniami choineczkę, paczuszki pod choinkę, takie coś też typowo
świąteczne.
Też na chlebie taka malcóka choineczka
była z paczuszkami,
z prezentami pod choinkc;, ale napisu nie było żadnego. I to było proszę pani
wysta\vione v•. szkole gastronomicznej.
To było w ubiegłym roku, jak ci moi
uczniowic kOllCZyli szkolę. To bylo na wystawę zrobione" (Renata Kupczyk).
110
W świetle relacji nauczycieli Zespołu Szkół Gastronomicznych
im. M. Skłodowskiej-Curie
w Częstochowie w placówce tej często organizowane są konkursy mające na celu wyłonienie najzdolniejszych
uczniów. "W naszej szkole organizujemy także dla uczniów konkursy, które się wiążą z tradycjami świątecznymi,
i tak klasy ciastkarzy i piekarzy biorą udział w tych konkursach, wtedy przynoszą
eksponaty, które tutaj oceniamy jako komisja konkursowa szkolna i też przydzielamy nagrody w tych konkursach. Uczniowie są zadowoleni, że mogą też
wykazać się w jakimś nietypowym wyrobie ciastkarskim czy piekarskim, którego
zwykle na praktyce nie robią, czyli po prostu jest to coś dodatkowego, czego nie
robią na co dziel1" (Mariola Wieciorkowska,
nauczyciel technologii ciastkarskiej
Zespołu Szkół Gastronomicznych
w Częstochowie, lat 37, zapisano 1999 r.).
Uczniowie tej szkoły mają również okazję wykazania swojego kunsztu zawodowego poprzez uczestnictwo
w konkursach ogólnopolskich.
Przygotowują
na tę okazję także ozdobne chleby.
Fot. 2. Chleb na Boże
arodzenic
\V
ozdobiony przez ucznia /.espolu
Częstochowie.
1<)<)9r.
Szkól (jaslronomicznych
"To był ogólnopolski
konkurs na najlepszego
ucznia w zawodzie piekarz
To było w 1998/99. W kwietniu był trzeci etap. Piąte miejsce zajął
nasz uczell z województwa
i oczywiście
VIII miejsce też nasza uczennica"
(Krystyna Dyl, nauczyciel Zespolu Szkół Gastronomicznych
w Częstochowie,
zapisano w 1999 r.).
Zdarza się, że klienci, wyjeżdżający
do innych miejscowości
w Polsce lub
za granicę, zabierają ze sobą udekorowane
bochenki chleba wraz z pozdrowieniami. O popularyzacji
ich wyrobów mówią sami piekarze:
i ciastkarz.
111
Fol. 3. Chkh
,.Na Śląsk jechał.
Kupczyk);
na Boże Narod.r.enie
do Wrocławia
ozdobiony
przez Alicję Gasińską,
prawdopodobnie
jechał,
1999 r.
do Łodzi"
(Renata
"Często się nawet zdarzało. że za granicę robiłam. Jechała koleżanka odwiedzić syna do Australii, no i wiesz co, mówi. no. kwiaty zawiozę? To zrób taki
chlebek - pozdrowienia
7. Polski. Toteż
właśnie zrobiłam takie polne kwiaty,
datę. pozdrowienia od caj~j rodziny z Polski. To przyjechała, to mówi. no wiesz
co, furorę zrobiłaś. Robiłam też do Francj i na wesele, do N iemiec, do Kanady
też robiłam takie pozdrowienia"
(Alicja Gasillska).
Fol. 4. Chich kOlllllnijny
ozdobiony
przez Marię Kune.
1999 r.
112
Fot. 5. Chkh
Ileselny
ozdohiony
przo
Renat.; KlIpuyk.
:WOO r.
Wypiekane współcześnie
w Częstochowie
chlebki. popularyzowane
w kraju
i za granicą, nie są przeznaczone do spożycia. a sam proces wypieku nie podlega żadnym nakazanym przez rytuał praktykom czy zabiegom magicznym. jak to
miało miejsce w przypadku pieczywa weselnego, np. korowaja wc wschodniej
Polsce. W procesie ich powstawania
istnieje ścislc powiązanie współczesnej
metody przemysłowej
z tradycją rękodzieła artystycznego.
Inwencja i pomysłowość twórcza piekarza, któremu powierzono
ukształtowanie
chleba obrzędowego przejawiają się w samym tylko procesie dubonl i nanoszenia symbolicznych elementów dekoracyjnych.
Nowym pomysłem jest używanie do dekoracji chleba ciasta wymieszanego
z farbami plakatowymi I.'. Podejmuje się też
próbę wprowadzania
do zdobienia pieczywa elementów
będących gotowymi
wytworami przemysłowymi,
np. smoczka z masy plastycznej. Wszystkie części
składowe dekoracji charakteryzują
się wyrazistością
kształtów. Nadaje im się
realny wygląd, np. kiści winogron, kłosów zbóż, gołąbków, żołędzi. nie zachowując między nimi proporcji pod względem wielkości. I tak np. kiść winogron
może odpowiadać rozmiarem żolędziom, kłosom zboża czy bukietowi róż.
13 W lileratllrle
spotyka si.; lI'Imianki o malollallill
II) piekóII ..od Ze\\n'llr;" dopiero
upieC/cniu. Por.: Ol<;dzki. Doroen" .. s. 19: ten/c. "·:ollA.llr.I()\I·C'II/Jiml'Oeil" .... s. 243.
po
1ł3
Powstaje pytanie, czy zdobione
chlebki częstochowskie
są przejawem
i kontynuacją tradycyjnej
sztuki ludowej, czy raczej kiczu będącego następstwem ekspansywnego
wpływu kultury masowej?
Chlebki te wykazują pewne cechy niedostosowania
do uroczystości,jakąjest
sakrament ślubu. Tradycyjne pieczywo obrzędowe należy bowiem skonsumować. Wynika to z przekonania o roli pośredniczącej
chleba między zaświatami
a doczesnością.
Zjadanie chleba, utożsamianego
z ciałem Boga, potwierdza
l4
uczestnictwo człowieka w boskim systemie świata • Tymczasem częstochowskie chlebki nie są przeznaczone
do spożycia. Dodanie do ciasta farb plakatowych może być traktowane jako profanacja sfery sacrum. Podobnie rzecz się
ma w przypadku
wpiętego w bochenek przy pomocy metalowego
drucika
smoczka z masy plastycznej 15. Brak pełnego związku z tradycją przejawia się
w umieszczaniu na "martwym chlebie", nie przeznaczonym
do spożycia, drobnych kawałków chleba, które nowożeIlcy zjadają po powrocie z kościoła. Mamy tu do czynienia z kumulacją funkcji chleba na chlebie. Poza tym zdobne
pieczywo częstochowskie
nie wykracza poza przeciętność. Łączy w sobie cechy
nowości i oryginalności
z tym, co wynika z tradycji.
Przyjmując
zatem
za Abrahamem Molesem pięć zasad, którymi rządzi się kicz, można zakwalifikować je do tej kategorii'('.
Nasuwa sil;' kolejne pytanie. Czy zjawisko zamawiania na wesela ozdobnych
chlebków jest w Częstochowie
kwestią chwilowej mody i czy ma szansę upowszechnić się na tyle, by całkowicie wyprzeć dotychczasową
formę tradycyjnego chleba i soli?
W literaturze odnotowano
próby zastępowania
tradycyjnego
chleba innymi
jego odpowiednikami.
We wsiach karpackich zdarzały się przypadki witania
nowożeIlców tortem. Zwyczaj ten jednak nie przyjął się na stałel7.Być
może
częstochowskie
chlebki staną się, ze względu na swoje ludyczne walory, kolejnym produktem proponowanym
przez cepeliowskie
sklepy, gdyż, jak uczy doświadczenie, przeciętnemu śmiertelnikowi
,,trudno jest żyć utrzymując intymny
kontakt wyłącznie z dziełami sztuki"18.
I~ Por.: Kowalski.
d:. eT/ .. s. ·B9.
Pi.:.:I.)\\a ohrl.<;Jow~go ni.: można było kaleczyć żadnym m~talowym przedmiotem. nawet
noż.:m. gdyż ż.:1al.(l. \\l:d/ug \\il:rl.':ll. j.:st .:zynniki.:m I.aklócającym świąteczną harmonię. Zob.:
Ko\\alski. d:. erl .. s. 44:2.
lo Por.: /\. Moks. I\ie:. c:vli .'c/lIka s:c:ę.~cia. Warszawa 1978. s. 8 -9. 76 -80.
17 loh.:
l. Sl.nlmha-Rys;l\\,t Pr:v wspólnym sIo/e. 1obyc:ajowo.{ci wspó/c:esnej wsi karpacki!'). Wrncla\\
WarvawaKraków - Gdańsk - Lód? 1988. s. 85.
IS lob.: Moks. II:. tTl .. s. 10.
I'
114
Barbara Pabian
CEREMONIAL
BREAD IN TilE CULTURE OF TilE CZI;STOCIIOWA
REGION
(Summary)
The author discusses the modern revival in the Czystochowa region of the tradition
to bake richly ornamented bread. later served at various occasions. mainly at weddings, but also
at Christmas and First Communion). Such bread is prepared by persons with artistic skills. who
work in the bakeries in Częstochowa. The bread is not eaten: it only serves as decoration of the
tabk. The ornamental motifs (e.g. a basket ti.Jrbread and salt. grapes. acorns. ears of cereal plants.
horseshoe, rings. dove, flowers) are very colourful.