http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1237.pdf
Media
Part of Polemiki / ETNOGRAFIA POLSKA 1988 t.32 z.2
- extracted text
-
O
L
E
M
I
К
I
„ E t n o g r a f i a Polska", t. X X X I I :
1988, z. 2
PL ISSN 0071-1861
JÓZEF BORZYSZKOWSKI
PROBLEM
BADAN
(NA M A R G I N E S I E
KSZTAŁTOWANIE
ETNOGRAFICZNYCH
PRACY
JADWIGI
SIĘ ŚWIADOMOŚCI
LUDNOŚCI
KASZUBSKIEJ
SERIA
KASZUB
KUCHARSKIEJ.
REGIONALNEJ
OKOLIC
I
BYTOWA,
ACTA UNIVERS1TATIS
NARODOWEJ
ŁÓDŹ
1985
LODZIENSIS.
FOLIA ETNOLÓGICA,
NR
2)'
Analiza stanu b a d a ń etnograficznych Kaszub i s p o ł e c z n o ś c i kaszubskiej - w sytuacji,
gdy brak bibliografii nie t y l k o tego regionu, ale t a k ż e c a ł e g o Pomorza, w t y m stosunkowo
najlepiej rozpoznanego t a k ż e pod w z g l ę d e m bibliograficznym
Pomorza G d a ń s k i e g o - jest
trudna. M u s i ona bowiem o b j ą ć poza n a u k ą p o l s k ą r ó w n i e ż dorobek innych badaczy,
przynajmniej niemieckich i a m e r y k a ń s k i c h . C h c i a ł b y m j e d n o c z e ś n i e z w r ó c i ć u w a g ę na pewne
zjawiska w etnografii polskiej, na jej o s i ą g n i ę c i a d o t y c z ą c e interesującego nas regionu
i o b s z a r ó w sąsiednich w ramach Pomorza oraz p o r ó w n a ć ich stan z rozwojem i o s i ą g n i ę c i a m i
innych dyscyplin h u m a n i s t y k i polskiej, przede wszystkim j ę z y k o z n a w s t w a i historii. S z c z e g ó l n y m
b o d ź c e m do takiej refleksji jest interesująca i n i e w ą t p l i w i e cenna, p r z y w o ł a n a w tytule
praca Jadwigi Kucharskiej. Zawiera ona sporo bardzo ciekawych s p o s t r z e ż e ń , sygnalizuje
w a ż n e przemiany w ś w i a d o m o ś c i s p o ł e c z n o ś c i kaszubskiej w Polsce, zarazem niepokoi p e w n ą
p o w i e r z c h o w n o ś c i ą b a d a ń i wynikającą stąd n i e d o k ł a d n o ś c i ą obrazu prezentowanych zjawisk.
D o n i o s ł o ś ć b a d a ń J. Kucharskiej, podejmowanej przez nią problematyki i opublikowanej
pracy
wynika
m. in.
ze
specyfiki
etniczno-historycznej
„ s p r a w y kaszubskiej" i ciągłych n i e p o r o z u m i e ń
tego
regionu,
z
żywotności
tzw.
w tej kwestii. Idzie tu nie tyle o n a u k ę , ile
o opinie prezentowane przez p s e u d o n a u k o w c ó w czy r ó w n i e kiepskich p u b l i c y s t ó w . . .
W k o n t e k ś c i e zaniku rodzimych s p o ł e c z n o ś c i na polskich ziemiach zachodnich i p ó ł n o c
nych, zwłaszcza
na
Mazurach,
Warmii
i Opołszczyźnie.
zjawisko
trwania
Kaszubów
czy
p r o b l e m ich wielowiekowego życia na pograniczu c z ę s t o wrogich sobie społeczności i o r g a n i z m ó w
politycznych
jest szczególnie interesujący,
a zarazem wymaga pilnych
badań
i
zwiększonej
o d p o w i e d z i a l n o ś c i oraz przygotowania ludzi p o d e j m u j ą c y c h te badania i f o r m u ł u j ą c y c h
określone
opinie. C z y n n i k i e m d e c y d u j ą c y m
ogólnym
o oryginalności
problematyki
kaszubskiej,
poza
zjawiskiem trwania K a s z u b ó w i ich kresowo-nadmorskim p o ł o ż e n i e m , jest ż y w o t n o ś ć kaszubszczyzny
w
i społeczności
ogólnonarodowym
Kaszub, rozwijającej
jednocześnie
procesie r ó ż n o r o d n y c h
przemian,
swoją
także
specyfikę
i
uczestniczącej
świadomościowych.
Kaszubi
ulegając o w y m generalnym przemianom w ramach w s p ó l n o t y narodowej i p a ń s t w a polskiego,
zachodzącym
na
kolejnych
(nie t y l k o
niż gdzie indziej d o k u m e n t u j ą
współczesnych)
swoje z a a n g a ż o w a n i e
r o z w i ą z a n i a p o d m i o t o w o ś c i s p o ł e c z n o ś c i lokalnych
1
etapach jego dziejów,
w dążeniu
do
może
bardziej
stworzenia modelowego
w życiu regionu i kraju.
Praca z o s t a ł a w y k o n a n a w ramach p r o b l e m u
narodowa, jej tendencje najnowsze i percepcja".
węzłowego
11.
1
„Polska
kultura
156
POLEMIKI
1. KASZUBY. KASZUBI I KASZUBSZCZYZNA A ..SPRAWA KASZUBSKA"
W NAUCE 1 PERSPEKTYWIE HISTORYCZNEJ
Dla jasnego postawienia problemu i zasygnalizowania wagi o r a / spec\fiki
nas
regionu i miejsca
lokalnej s p o ł e c z n o ś c i
kaszubskiej
w Polsce
warto
interesującego
przywołać
chyba
zapomniane lub najczęściej pomijane, nie doceniane, a niejako elementarne stwierdzenia nauki
polskiej zawarte w encyklopedycznych h a s ł a c h „ K a s z u b i " i „ S ł o w i ń c y " .
P o w s t a ł e prawie przed ćwierćwieczem haslo Kaszubi w Wielkiej encyklopedii
choć
niezbyt d o k ł a d n e ,
zawiera n a s t ę p u j ą c e
stwierdzenia: „ K a s z u b i ,
powszechnej,
autochtoniczna
słowiańskiej l u d n o ś c i Pomorza, p o t o m k o w i e wschodniej gałęzi dawnych Pomorzan,
grupa
mieszkający
na terenie p o w i a t ó w : puckiego, wejherowskiego. kartuskiego, zachodniej części k o ś c i e r s k i e g o ,
północnej
części
słupskiego
i lęborskiego
chojnickiego, wschodniej części
(Słowińcy). A k t u a l n ą
oraz
w małych
liczbę K a s z u b ó w
bytowskiego, na
enklawach
między
pogranicznych
jeziorami Łebsko
o k r e ś l a się mniej więcej
na
200
ziemiach
a
Gardno
tys. (brak
danych
statystycznych). Nieliczne k o l o n i e l u d n o ś c i kaszubskiej istnieją w Ameryce P ó ł n o c n e j ; p o w s t a ł y
one
wskutek
emigracji w X I X w. [ . . . ] W
1919
Polska
otrzymała
wraz
morza większość ziem zamieszkanych jeszcze przez K a s z u b ó w , a w 1945 Kaszubi żyjący
w granicach
niemieckiego. D o X V I I
Pomorza
Zachodniego
ulegali s t a ł e m u
w. u t r z y m y w a ł się tu dialekt kaszubski
ewangelickiego dzięki pastorom S z y m o n o w i K r o f e y o w i
z dostępem
naciskowi żywiołu
(wprowadzony do
i Michałowi
do
ich c a ł o ś ć .
Mostnikowi
kościoła
1583-1664);
pruska p o l i t y k a germanizacyjna s p r a w i ł a , że po zachodnich Kaszubach, p r ó c z resztek S ł o w i ń c ó w ,
p o z o s t a ł y jedynie relikty etnograficzne. N a t o m i a s t Kaszubi z a m i e s z k u j ą c y
u n i k n ę l i zniemczenia, zachowali swoją
Do
ich
przetrwania
przyczyniła
mowę
się w
Pomorze
Gdańskie
(Polska - j ę z y k ) i poczucie swojej o d r ę b n o ś c i .
XIX i XX
w.
społeczna,
polityczna i literacka
d z i a ł a l n o ś ć F. Ceynowy i S. R a m u ł t a oraz prace pisarzy i p o e t ó w kaszubskich: H . Derdowskiego,
A.
M a j k o w s k i e g o , J. Karnowskiego, L . Heykego i innych.
się silny
ruch
młodokaszubski,
folkloru
i tradycji
Kaszubów
stawiający
sobie
W początkach
X X w. r o z w i n ą ł
za zadanie p o d t r z y m y w a n i e i odnowienie
oraz wzmocnienie ich więzi z P o l s k ą :
w ó w c z a s t e ż pojawiły
się pisma kaszubskie [ . . . ] . W ł ą c z e n i e K a s z u b s z c ż y z n y do Polski 1919 w z m o g ł o
Kaszubami
w społeczeństwie
badania
nad
resztek
folkloru
m . i n . od
przeszłością
polskim
Kaszubów,
kaszubskiego,
oraz
ruch
działają
ukazują
1957 d w u t y g o d n i k » K a s z e b e «
regionalistyczny;
organizacje,
się t a k ż e
[...]"
zainteresowanie
1945
prowadzi się
których
zadaniem
różne
czasopisma
okresowo
(Wielka
od
jest
ocalenie
kaszubskie,
encyklopedia
powszechna,
1967.
s.
nauki polskiej;
w części
końcowej,
513-514)2.
tu
Zawartość
tego hasla odzwierciedla ówczesny
pominiętej,
przytoczone
są
podstawowe,
stan
niejako
tradycyjne
wiadomości
etnograficzne,
g ł ó w n i e d o t y c z ą c e k u l t u r y materialnej K a s z u b ó w . P o m i j a j ą c niedostatki ó w c z e s n y c h s f o r m u ł o w a ń
czy
też stanu
wiedzy trzeba p o d k r e ś l i ć fakt
stosunkowo
wszechstronnego
z ł o ż o n o ś c i dziejów, obrazu i miejsca K a s z u b ó w w s p o ł e c z n o ś c i
zasygnalizowania
polskiej.
W ciągu minionego ćwierćwiecza dorobek n a u k i polskiej w zakresie tematu
„Kaszubi"
został dobitnie wzbogacony. Tymczasem w najnowszej, czterotomowej Encyklopedii
powszechnej
PWN
hasła
zjawiska).
Jest
natomiast
„Kaszubi"
hasło
(zob.
Encyklopedia
dziś
w
także
Polsce.
Są
brak
(pytanie, czy
„Słowińcy" -
powszechna
natomiast
dla etnografii polskiej,
PWN
przypadek,
czy
zmienionej
sygnał
wersji
1976, s. 209). Wiemy jednak,
Kaszubi,
która
to
w prawie nie
a
więc
w ostatnich
problem
latach
z
jakiegoś
lat
sześćdziesiątych
że S ł o w i ń c ó w
nie
ma
i wiele m o ż l i w o ś c i
badawczych
bytowania s p o ł e c z n o ś c i
Słowińców
- Haslo „ S ł o w i ń c y " znajduje się w t. 10. s. 604. „ S ł o w i ń c y - s z c z ą t k o w a grupa etno
graficzna l u d n o ś c i pomorskiej, blisko spokrewnieni z K a s z u b a m i ; mieszkają w p o w . s ł u p s k i m
nad jeziorem G a r d n o i Ł e b s k o ; w ich kulturze materialnej zwraca u w a g ę dawne b u d o w n i c t w o
ludowe [ . . . ] . Dialekt s ł o w i ń s k i był przez długi czas najbardziej na z a c h ó d w y s u n i ę t ą w y s p ą
k a s z u b s z c ż y z n y ; dziś t y l k o niewielki z a s ó b w y r a z ó w s ł o w i ń s k i c h utrzymuje się w p a m i ę c i
garstki najstarszych m i e s z k a ń c ó w wsi K l u k i " .
157
POLEMIKI
na
ich
W
efekcie
rodzinnej
ziemi
przyczyniła
z
powodzeniem
się d ó
podjęła
przybliżenia
trud
w
miarę
wszechstronnych
imienia i p r o b l e m a t y k i tej
części
badań.
Kaszubów
s p o ł e c z e ń s t w u całej Polski, szczególnie m o ż e c z y n n i k o m o p i n i o t w ó r c z y m i ś r o d o w i s k o m
władz
r ó ż n e g o szczebla / centralnym włącznie.
W nauce polskiej i europejskiej Kaszubi pojawili się na dobre w okresie Wiosny L u d ó w .
Badania j ę z y k o z n a w c ó w ,
(I862)\
zamknęły
niekaszubskiego
samych
zwłaszcza
wstępny
pochodzenia.
Kaszubów
lingwistów
etap rozpoznania
rosyjskich, g ł ó w n i e
interesującej
O d tej p o r y coraz
współtworzących
rozwijający
nas
bardziej
Aleksandra
społeczności
liczący jest
Hilferdinga
przez
badaczy
głos przedstawicieli
się dorobek, j a k t e ż o p i n i ę
o
Kaszubach
i ich ziemi. Przede wszystkim trzeba tu m i e ć na uwadze d z i a ł a l n o ś ć dr. Floriana Ceynowy
z jego Skarbem
Kaszébsko-Siovjňsczjé
Move na czele . Skórb
pismo kaszubskie,
b ę d ą c e swoistą s k a r b n i c ą
k u l t u r y duchowej
Kaszubów.
materiału
należy t r a k t o w a ć j a k o pierwsze
etnograficznego,
dotyczącego
głównie
W 2 polowie X I X w. p r z y b y ł o wiele r ó ż n o r a k i c h prac. dziś cennych j a k o niepowtarzalne
źródło
z tamtej epoki nie t y l k o dla e t n o g r a f ó w .
mieckiej,
Część
z nich
powstała
po
stronie
nie
sporo d o t y c z y ł o S ł o w i ń c ó w . czyli K a s z u b ó w n a d ł e b s k i c h na Pomorzu Z a c h o d n i m ,
wcześniej i silniej z a g r o ż o n y c h
germanizacją.
5
Na p o c z ą t k u tego stulecia K o n s t a n t y K o ś c i ń s k i n a p i s a ł b r o s z u r k ę pt. Kaszubi giną (1905) .
To
tytułowe
stwierdzenie,
tak
bliskie stanowisku
A.
Hilferdinga,
dość
długo
stanowiło
autentyczny wyraz ś w i a d o m o ś c i r ó ż n y c h ś r o d o w i s k , t a k ż e naukowych, zainteresowanych społecz
nością k a s z u b s k ą i regionem Kaszub.
Współcześnie
Kaszubi
nadal
sytuacja
trwają,
prezentuje
a
się nieco inaczej. M i m o
kaszubszczyzna
wykazuje
upływu
dynamiczny
wielu d z i e s i ą t k ó w
rozwój;
żywotne
są
lat
jej
tradycje, k u l t u r a , ruch s p o ł e c z n y i ś w i a d o m o ś ć o d r ę b n o ś c i etniczno-regionalnej we w s p ó l n o c i e
o g ó l n o p o l s k i e j . Jest to swoisty fenomen i n i e w ą t p l i w i e ciekawy problem badawczy dla r ó ż n y c h
dyscyplin n a u k o w y c h o p o w a ż n y m znaczeniu p r a k t y c z n y m dla samej s p o ł e c z n o ś c i
kaszubskiej
i r e p r e z e n t u j ą c y c h j ą elit. Idzie nie t y l k o o stan w s p ó ł c z e s n y s p o ł e c z n o ś c i , k u l t u r y
i świado
mości
ludzi
ją
tworzących,
ale
choćby tylko w decydujących
kaszubska
prezentuje
chlopsko-rybackiej
i
kulturową,
dziś
z różnych
etapów
inny
kształt
struktury
się w z r ó ż n i c o w a n ą
widoczna jest
wzrastająca
j a k o przedmiot b a d a ń , c h o ć b y t y l k o e t n o g r a f ó w ,
wewnętrznej.
wszechstronnie
rola
rodzimej
w d u ż e j mierze wynikają
rozpoznania s p o ł e c z n o ś c i
zaszły
Ze
wspólnotę
inteligencji.
społeczności
terytorialną
Tym
samym
wymaga większego przygotowania badaczy
i bardziej nowoczesnych metod. R ó ż n o r o d n e p o m y ł k i p u b l i c y s t ó w
naukowców
przemian, j a k i e
o współczesności okresach X I X i 1 p o l . X X w. S p o ł e c z n o ś ć
zupełnie
przeobraziła
w której
i o jej obraz
z braku systematycznych
kaszubskiej, k t ó r e j obraz prezentowany
czy też pozorne
badań
i
sukcesy
niedostatecznego
tak z z e w n ą t r z , j a k i od
w e w n ą t r z m o ż e b y ć daleki o d rzeczywistości. Ten brak sprzyja po większej części
jałowym
dyskusjom.
Aktualny
stan s p o ł e c z n o ś c i
kaszubskiej, a po trochu i jej b a d a ń
przez
naukę
polską,
sygnalizuje dyskusja panelowa pt. ..Kaszubi dzisiaj", k t ó r a o d b y ł a się niedawno w G d a ń s k i m
Towarzystwie N a u k o w y m (zob. Galus
1986, 1987). Dyskusja ta stała się p u n k t e m
wyjścia
' W t ł u m a c z e n i u na j ę z . polski Aleksandry S t a r z y ń s k i e j - M a j k o w s k i e j praca ta została
o p u b l i k o w a n a w ..Gryfie". R. 5: 1921, nr 1. 2, 4; R. 6: 1922. nr 1 i 3. Publikacja
nie obejmuje całości i nie jest d o k ł a d n a .
- Skórb u k a z y w a ł się w Świeciu w latach 1866-1868. Wyszło 13 zeszytów, z czego
12 w wydaniu fotoofsetowym w z n o w i o n o wraz z i n n y m i pismami Ceynowy, pt.
Skórb
Kaszébsko-Slovjnsczjé
Móvé z p o d t y t u ł e m Prace Floriana Ceynowy przez M u z e u m P i ś m i e n n i c t w a
i M u z y k i Kaszubsko-Pomorskiej oraz O d d z i a ł Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w Wejherowie
w 1985 г., na podstawie z b i o r ó w Książnicy i m . M . K o p e r n i k a w T o r u n i u .
Praca dotyczy g ł ó w n i e s t o s u n k ó w w ł a s n o ś c i o w y c h i stanu wielkiej p o s i a d ł o ś c i ziemskiej
na Kaszubach.
5
158
POLEMIKI
do głębszego
zainteresowania
się s p o ł e c z n o ś c i ą
kaszubską
i badań
socjologów,
skupionym
w środowisku naukowym Gdańska.
Socjolodzy przystępujący do opracowania p r o g r a m u b a d a ń zderzyli się ze s m u t n ą rzeczy
wistością
naukową
podstawowych
w dziedzinie b a d a ń
problemów
związanych
etnograficznych (zob.
Latoszek
z
i regionem
tą
społecznością
1987).
Rozpoznanie
okazuje
się
dość
powierzchowne i fragmentaryczne, nie t y l k o w odniesieniu do przestrzeni i czasu, niewiele
p r z e k r a c z a j ą c e stan u t r w a l o n y w haśle . . K a s z u b i " na kartach Wielkiej encyklopedii
powszechnej.
Nadal brak udokumentowanej odpowiedzi na tak podstawowe pytania d o t y c z ą c e
liczebności
Kaszubów,
elementów
miejsca
ich
zamieszkania,
kultury
tradycyjnej
i obecności
w niej
rodzimych i obcych, w s p ó ł c z e s n e g o obrazu k u l t u r y K a s z u b ó w , ich ś w i a d o m o ś c i historycznej,
regionalnej i społecznej w p o s z c z e g ó l n y c h skupiskach (także miejskich) czy grupach s p o ł e c z n y c h ,
zawodowych, wiekowych i t p . , aspiracji oraz miejsca w polskiej w s p ó l n o c i e .
Z w y k l e wystarczy socjologom sięgnąć do prac e t n o g r a f ó w . Tymczasem w
nas
przypadku
odniesienia.
poza
Zanim
bardziej u m i e j s c o w i ć
p u b l i k a c j a m i Jadwigi Kucharskiej t r u d n o
jednak
spróbuje
zasygnalizować
w nich
prace J.
Kucharskiej, o k t ó r e j
z w r ó c i ć u w a g ę na zgoła inny -
rozwój
znaleźć
badań
interesującym
liczący
się p u n k t
etnograficznych,
jest m o w a
w tytule,
aby
pragnę
interesujący i bogaty w owoce r o z w ó j b a d a ń j ę z y k o z n a w c z y c h ,
a po trochu t a k ż e historycznych, o d n o s z ą c y c h się do Kaszub.
W
zakresie j ę z y k o z n a w s t w a
dorobek
dotyczący
kaszubszcżyzny
z a p r e z e n t o w a ł a wyśmienicie H a n n a Popowska-Taborska
w popularnym
ujęciu
(1980). T u p r a g n ę jedynie p r z y w o ł a ć
tak w a ż n e naukowe fakty o d o n i o s ł y m wręcz c i ę ż a r z e g a t u n k o w y m , iak opracowanie i o p u b l i
kowanie Atlasu językowego
kaszubszcżyzny
-
dzieło z e s p o ł u Z a k ł a d u S ł o w i a n o z n a w s t w a P A N
oraz kaszubskie s ł o w n i k i . Przede wszystkim trzeba p a m i ę t a ć o Słowniku
czyli kaszubskiego
i
Stefana
Friedhelma Hinzego (1958-1968)
Bernarda
Sychty
f
Ramułta
(1893) \ Pomeranisches
7
oraz Słownik
(1964-1976). P a m i ę t a ć
gwar kaszubskich
też trzeba
języka
Worterbuch
pomorskiego,
Fryderyka Lorentza
na tle kultury
o dziele Słownictwo
kociewskie
ludowej
na
tle
kultury ludowej (1980-1985). N i e m o ż n a też p o m i n ą ć s ł o w n i k a Aleksandra L a b u d y w opraco
waniu
Edwarda
Gramatyka
Brezy
i Jerzego
Tredera
(1981)
oraz
dzieła
tych
dwóch
autorów
pt.
kaszubska (1981). Dzięki zainteresowaniu r ó ż n y c h ś r o d o w i s k kaszubszczyzna i d ł u g o
letnim badaniom, p r o w a d z o n y m g ł ó w n i e w o ś r o d k a c h s ł o w i a n o z n a w s t w a P A N oraz Uniwersytetu
G d a ń s k i e g o , stanowi ona
dzisiaj teren
najlepiej rozpoznany
pod
względem językowym
mapie S ł o w i a ń s z c z y z n y . R ó w n i e w a ż n e jest to. że stan b a d a ń ulega
Wystarczy p r z y w o ł a ć najnowsze prace .1. Tredera
ciągłemu
na
wzbogacaniu.
(1986) i A . Majewicza (1984). Dzięki
wieloletnim badaniom j ę z y k o z n a w c y polscy f o r m u ł u j ą c opinie na temat k a s z u b s z c ż y z n y coraz
częściej o d c h o d z ą od dawnych jej o k r e ś l e ń jedynie jako gwar czy d i a l e k t ó w j ę z y k a polskiego.
Coraz
częściej
t e ż enigmatyczne
określenie
„mowa
kaszubska"
zastępują
pojęciem
„język
kaszubski", j a k to od dawna ma miejsce w nauce europejskiej, m. i n . radzieckiej i niemieckiej
(NRD
i R F N ) , w niczym nie przekreślając w s p ó l n y c h korzeni k a s z u b s z c ż y z n y z p o l s z c z y z n ą
oraz znaczenia tej pierwszej j a k o pomostu miedzy j ę z y k i e m
polskim
i językiem
wymarłych
badania j ę z y k o z n a w c ó w
był i jest
Słowian polabskich.
Czynnikiem m o b i l i z u j ą c y m ,
m. in. rozwój
kaszubskiej
a zarazem
ułatwiającym
literatury p i ę k n e j
(nie t y l k o
ludowej)
oraz
związanych
z nią
b a d a ń historyczno-literackich. Kolejne etapy b a d a ń naukowych w tej dziedzinie są z w i ą z a n e
fi
C z ę ś ć I I tego dzieła z o s t a ł a niedawno odnaleziona i czeka na p u b l i k a c j ę .
p a m i ę t a ć , iż R a m u ł t podjął p i e r w s z ą p o w a ż n ą p r ó b ę opracowania ..Statystyki
kaszubskiej", wydanej w K r a k o w i e w 1899 r.
7
Warto
ludności
W Lorentzowej spuściźnie
figurują
t a k ż e takie dzieła z zakresu j ę z y k o z n a w s t w a ,
j a k : Geschichte der pomoranischen (Kaschuhischen) Sprache. Berlin 1925: Gramatyka
pomorska.
w y d . I . P o z n a ń 1927-1937, i w y d . 2 fotooffset. W r o c ł a w 1958-1962; Polskie i kaszubskie
nazwy miejscowości
na Pomorzu kaszubskim.
P o z n a ń 1923: Slovinzische
Grammatik.
St.
Petersburg 1903, Slovinzische Texte, St. Petersburg 1905: Slovinzisches Worterbuch. St. Petersburg,
t. 1. 1908; t. 2. 1912; Teksty pomorskie (kaszubskie).
K r a k ó w 1924.
159
POLEMIKI
z postaciami
Władysława
Pniewskiego
(1928/1929),
Andrzeja
D r z e ż d ż o n a (1973, 1986). Szczególne miejsce w badaniach
literatury kaszubskiej
zajmuje
współcześnie Ferdinand
Bukowskiego
Neureiter z A u s t r i i , b ę d ą c y
4
popularyzatorem
tej literatury i nieocenionym d o k u m e n t a l i s t ą .
na
reprezentujące
opracowanie
folklorystykę,
(1950)*
którą
i Jana
historyczno-literackich d o t y c z ą c y c h
Trzeba
w odniesieniu
oddanym
także zwrócić uwagę
do Kaszub
zajmuje
się
np. Jerzy Samp (1981. 1984. 1985).
Generalnie m o ż n a stwierdzić, że dorobek w s p ó ł c z e s n y c h h i s t o r y k ó w literatury, skupionych
w Uniwersytecie G d a ń s k i m , w odniesieniu do literatury kaszubskiej prezentuje
dobry poziom,
c h o ć nie d o r ó w n u j e o s i ą g n i ę c i o m j ę z y k o z n a w c ó w . O b o k monograficznych prac o charakterze
analitycznym
i przyczynkarskim
środowisko
to
może
poszczycić
się t a k ż e
wspomnianymi
p r ó b a m i c a ł o ś c i o w e g o ujęcia interesującej nas p r o b l e m a t y k i .
Nieco
inna
środowiska
jest
sytuacja
naukowego
w zakresie b a d a ń
Pomorza
i badań
dziejów
Kaszubów
i ich
historycznych tego regionu
ziemi.
w takich
Rozwój
ośrodkach,
j a k P o z n a ń , T o r u ń , G d a ń s k i S ł u p s k , z a o w o c o w a ł bogactwem prac monograficznych i p o w a ż n y m i
p r ó b a m i syntez. Te ostatnie w odniesieniu do terenu Kaszub w n a j w i ę k s z y m stopniu r e p r e z e n t u j ą :
Dzieje
Pomorzu
Nadwiślańskiego
Labudy (1969-1984). W ś r ó d
(1979) i w i e l o t o m o w a Historia
o p u b l i k o w a n y c h licznych
Pomorza
p o d red.
prac monograficznych
nie
ż a d n e j p o ś w i ę c o n e j wyłącznie Kaszubom czy innemu regionowi Pomorza. Sporo jest
popularnonaukowych
monografii miast i wsi czy też dawnych p o w i a t ó w
j e d n o k r o t n i e zawierają
one n i e m a ł o m a t e r i a ł u
ich
niektóre
z
poziom n a u k o w y ;
nich
musi
naukowych.
być więc
W
powstały
ostrożne,
ostatnich
latach
nie
t y p o w o etnograficznego.
kilkanaście
można
przy
wzbogacony
20 lat temu.
analitycznych
p a m i ę t n i k a r s t w a pomorskiego. U k a z a ł a się m . in. Moja
(1982) -
R ó ż n y jest
lub ponad
także
dorobek
natomiast
kaszubskich.
tym pomijać
został
Gerarda
znajdziemy
Nie
jednakże
Korzystanie
prac
edytorski
w
ściśle
zakresie
droga kaszubska
Jana Karnowskiego
c z o ł o w e g o d z i a ł a c z a , teoretyka i jednego z wielkiej trójcy ruchu
młodokaszubskiego.
zarazem z a s ł u ż o n e g o historyka regionu, dokumentalisty i etnografa. M a t e r i a ł o nieco p o d o b n y m
charakterze, zawierający spojrzenie na k a s z u b s k ą rzeczywistość, zwłaszcza w zakresie p r o b l e m a t y k i
ś w i a d o m o ś c i regionalnej i narodowej,
zawierają
liczne dokumenty,
z k t ó r y c h część u d o s t ę p n i o n a jest t a k ż e w postaci publikacji
czypospolitej o Pomorzu
w 1920 roku,
opracowania
archiwalne,
( p r z y k ł a d e m m o ż e b y ć Sejm
1985). W y m a g a j ą one nie t y l k o krytycznego
Rze
podejścia,
ale wielorakiej konfrontacji z i n n y m i ź r ó d ł a m i .
Stwierdzając
brak
naukowej
i współczesnej
historii
Kaszub,
podobnie
jak
1 0
K a s z u b ó w , trzeba p o d k r e ś l i ć fakt s p o ł e c z n e g o zapotrzebowania na tego rodzaju
jak
i m o ż l i w o ś ć ich powstania
dorobkiem
naukowym
w najbliższym
i dalszymi planami
w s t ę p n e etapy m o ż n a t r a k t o w a ć dwie w perspektywie
Pamiętając
historii
historyczno-literackich) d o t y c z ą c y c h
Labudy
będące w druku -
oraz O Kaszubach,
o zasygnalizowanym
czasie. Z w i ą z a n e jest
prof. G .
historii
dotychczasowym
(zob. Strzelczyk
1987).
Jako
prace G . L a b u d y : Sprawa kaszubska
ich nazwie i ziemi
rozwoju
to z
i
opracowania,
zamieszkania.
badań językoznawczych
i historycznych
Kaszub, czas s p r ó b o w a ć o d p o w i e d z i e ć na
(także
najważniejsze
4
Z n a s t ę p n y c h licznych prac tego autora, c z ę s t o o charakterze w t ó r n y m do Regionalizmu,
warto z w r ó c i ć u w a g ę na a r t y k u ł Literatura
Kaszubów
i o Kaszubach w pracy zbiorowej
Pojezierze Kaszubskie, p o d red. B o l e s ł a w a Augustowskiego. G d a ń s k 1979. sygnalizującej
w popularny s p o s ó b t a k ż e dorobek etnografii.
Jego podstawowe dzieła t o : Kaschubische Anthologie. ..Slavistische B e i t r á g e " . Bd. 6 1 ,
M ü n c h e n 1973 i Geschichte der kaschubischen
Literatur,
Versuch einer zusammenfassenden
Darstelhmg. ..Slavistische Beitráge'". Bd. 117. M ü n c h e n 1978. D z i e ł o to. w t ł u m a c z e n i u
na j ę z . polski M a r i i B o d u s z y ń s k i e j - B o r o w i k o w e j , u k a z a ł o się w G d a ń s k u w 1982 r. j a k o
Historia literatury kaszubskiej. Próba zarysu ze w s t ę p e m Tadeusza Bolduana.
4
1 0
Pamiętając
zapis w ujęciu
o
Historii
Kaszubów
po trosze legendarnym,
A.
Majkowskiego
m i t o l o g i c z n y m , jak
(1938),
i o
stanowiącej
Geschichte
F. Lorentza (1925), b ę d ą c e j - j a k to określili M a j k o w s k i i K a r n o w s k i Kaszubów.
der
swoisty
jej
Kaschuben
historią germanizacji
160
POLEMIKI
tu pytanie, j a k
idzie
o
w ich
dorobek
kontekście
etnografi
prezentują
polskiej,
się d o k o n a n i a e t n o g r a f ó w .
choć
nie
można
pominąć
także
Przede
wszystkim
innych
prac.
np.
niemieckich.
II. STAN BADAŃ ETNOGRAFICZNYCH KASZUB PRZED 1 PO II WOJNIE ŚWIATOWEJ
w pierwszym rzędzie
powołana
jest do b a d a ń tak m a ł y c h społeczności etnicznych i k u l t u r o w y c h , j a k i e r e p r e z e n t u j ą
Nie bez
Kaszubi.
We
powodu
współczesnych
światowej,
sądzi
się powszechnie, iż etnografia
badaniach
polskich
a w odniesieniu do
w tej
materii
nie
można
Kaszub przede wszystkim
pominąć
niemieckiej.
dorobku
Pamiętać
nauki
trzeba,
że
po tamtej stronie etnograficzne badania i n t e r e s u j ą c e g o nas regionu prowadzili przede wszystkim
przedstawiciele miejscowej s p o ł e c z n o ś c i niemieckiej, zakorzenionej na
t y m terenie,
za
a
swoje wiele e l e m e n t ó w
kultury
i tradycji
kaszubsko-pomorskiej,
raczej
uznającej
słowiańskiej.
W przypadku Pomorza Zachodniego dorobek niemiecki z a s y g n a l i z o w a ł J ó z e f Burszta (1965)
dokonując
przeglądu
i perspektywy b a d a ń
p r o b l e m ukazania d o r o b k u
etnografii
etnograficznych
na
tym
terenie. Pozostaje
w t y m zakresie w ostatnim ćwierćwieczu,
u z u p e ł n i e n i a b a d a ń J. Burszty. Nie zinwentaryzowano d o t ą d
nego zawartego w niemieckich czasopismach regionalnych
bowiem m a t e r i a ł u
i wydawnictwach
więc
a zarazem
etnograficz
o charakterze
l o k a l n y m , r ó w n i e ż pod t y m w z g l ę d e m bogatych, j a k i m i były oficjalne periodyczne w y d a w n i c t w a
pomorskich towarzystw n a u k o w y c h działających na t y m terenie przed 1939 r. Problematyka
kaszubska nie należy w nich
opracowań
wcale do zjawisk w y j ą t k o w y c h .
Brak j e d n a k ż e
poważniejszych
syntetycznych.
Rozwój
i kolejne liczące
się etapy polskich
badań
etnograficznych
Kaszub
wiąże
się
z k i l k o m a zaledwie nazwiskami. C a ł o ś ć dawniejszego d o r o b k u polskiego w zakresie etnografii
utożsamianej
niekiedy
z
folklorystyką
oraz
postacie
p r z y b l i ż y ć m. in. L . Roppel (1959) i A . Bukowski
folklorystów
kaszubskich
próbowali
(1959. 1982). I tu t a k ż e brak inwentaryzacji
m a t e r i a ł u ź r ó d ł o w e g o zawartego w r ó ż n o r a k i c h czasopismach polskich czy nawet na
gazet.
Jeśli
idzie
o
liczące
się
dokonania
etnografów,
to
z
czasów
zaboru
łamach
pruskiego
p r z y w o ł a ć trzeba p o s t a ć Józefa Ł ę g o w s k i e g o i jego prace wydane pod pseudonimem D r Nad
morski -
Ludność
z mapą etnograficzną
i pieśni
polska w Prusach Zachodnich.
Jej rozwój
(1889) oraz Kaszuby i Kociewie. Język,
ludowe w północnej
części
Prus Zachodnich
i rozsiedlenie w bieżącym
zwyczaje, przesądy,
n
(1892) .
stuleciu,
podania, zagadki
Równie znacząca, a niewątpliwie
d o n i o ś l e j s z a w skutkach byla d z i a ł a l n o ś ć Izydora Gulgowskiego i jego żony Teodory z F e t h k ó w ,
znanych g ł ó w n i e j a k o t w ó r c ó w pierwszego skansenu na ziemiach polskich, a zarazem w Rzeszy
Niemieckiej w 1906 r. Gulgowski jest autorem licznych prac. N a j w a ż n i e j s z a z nich to
Von einem unbekannten
Gulgowski.
Volke in Deutschland
książka
(1911)'-.
n i e w ą t p l i w i e najwybitniejszy z e t n o g r a f ó w polskich zajmujący się Kaszubami
przed odzykaniem niepodległości, był p o n a d t o animatorem i popularyzatorem k u l t u r y kaszub
skiej w ś r o d o w i s k a c h niemieckich. Wielkie znaczenie ma jego d z i a ł a l n o ś ć Lorentzem -
jako
Towarzystwa
Ludoznawczego: Verein
tego Towarzystwa,
współzałożyciela
..Mitteilungen
i twórcy
des
k t ó r e g o redaktorami byli Gulgowski
materiału.
C h o ć językiem
urzędowym
d o ń wielu P o l a k ó w : d o m i n o w a l i
für
dorobku
jedynego
w
Kaschubische V o l k s k u n d e
Vereins
für
Kaschubische
i Lorentz, stanowi nie
Towarzystwa
wraz z Fryderykiem
dziejach
(zał.
Volkskunde"
wykorzystaną
i jego organu
Kaszubi ( z a r ó w n o Polacy, j a k
był
Kaszubskiego
1907
г.).
Organ
(1908-1913),
dotąd
skarbnicę
niemiecki,
należało
i Niemcy)
świadomi
swych
organicznych z w i ą z k ó w z kaszubszczyzna. N a u k o w y charakter Towarzystwa i odcinanie się
od oficjalnej p o l i t y k i germanizacyjnej były p o d s t a w o w y m i przyczynami zamarcia jego d z i a ł a l n o ś c i ,
przerwanej wybuchem I wojny
11
światowej.
W a r t o p a m i ę t a ć o bibliografii Ł ę g o w s k i e g o , publikowanej na lamach Zapisek Historycznych
Towarzystwa N a u k o w e g o w T o r u n i u .
Praca ta u k a z a ł a się w s k r ó c o n e j wersji w jęz. polskim pt. Kaszubi.
Kraków
1924.
161
POLEMIKI
Poza „ M i t t e i l u n g e n . . . " r ó w n i e cenny, c h o ć skromniejszy m a t e r i a ł etnograficzny
kolejne roczniki „ G r y f a " — organu Towarzystwa M ł o d o k a s z u b ó w ,
(zob.
Kamińska,
1961).
Kaszubsko-Pomorskie
Z
inicjatywy
tegoż
Towarzystwa
w
zawierają
w y c h o d z ą c e g o o d 1908 r.
powstało
Muzeum
w Sopocie z bogatym zbiorem e k s p o n a t ó w etnograficznych.
1913
r.
Niestety,
I wojna p r z e r w a ł a r ó w n i e ż d z i a ł a l n o ś ć Towarzystwa i M u z e u m .
W dwudziestoleciu m i ę d z y w o j e n n y m Kaszuby znalazły się w bliższym k r ę g u b e z p o ś r e d n i c h
zainteresowań
n a u k i polskiej.
z w ł a s z c z a w Poznaniu,
Jednakże mimo badań
i Pomorze p o d wieloma w z g l ę d a m i p o z o s t a ł y
b a d a ń etnograficznych Kaszub i Pomorza
Obok
Uniwersytetu
0 tym głównie
prowadzonych
brak wyższej uczelni na P o m o r z u
niemały
jest
prace B o ż e n y
tu
w różnych
zdecydował
białą p l a m ą . N a j w i ę k s z y
w okresie m i ę d z y w o j e n n y m
udział
Instytutu
Stelmachowskiej
(1932,
ośrodkach,
o t y m , że
dorobek
powstał
Kaszuby
w
zakresie
w
Poznaniu.
Zachodnio-Słowiańskiego.
Decydują
1933). Jednak
zarówno
metoda,
jak
1 w y n i k i b a d a ń Stelmachowskiej m o g ą dziś b u d z i ć p o w a ż n e w ą t p l i w o ś c i . G ł ó w n y m p r o m o t o r e m
prac Stelmachowskiej
był Instytut B a ł t y c k i
p o m n i k o w e dzieło Kaszubi,
w
tym
dziele,
kultura
kompetencja
w Toruniu,
dzięki k t ó r e m u
pozostało
do
dziś
13
i język
( 1 9 3 4 ) . Syntetyczny charakter r o z p r a w zawartych
autorów -
w tym
Fryderyka
Lorentza jako
twórcy
Zarysu
etnografii kaszubskiej — s p o w o d o w a ł y , ż e z y s k a ł o ono powszechne uznanie w ś r ó d społeczności
kaszubskiej, a t a k ż e w nauce polskiej i europejskiej. Z a r ó w n o w wersji polskiej, j a k i angielsko
języcznej jest
ono
dotąd
jedynym
opracowaniem
tego
typu.
W
zakresie
syntezy
etnograficznych Kaszub do d z i ś t r u d n o o b e j ś ć się bez pracy F. Lorentza, k t ó r y
poznał
i zbadał
kulturę
Kaszubów
w ciągu
dziesiątków
lat
naukowej
badań
bezpośrednio
penetracji
terenu
j a k o szeroko p a t r z ą c y na przedmiot b a d a ń j ę z y k o z n a w c a .
W okresie m i ę d z y w o j e n n y m
prowadził
również
Józef
interesujący
i bogaty
materiał.
Jednakże
ani
nie u k a z a ł a
się ż a d n a
praca tego
wybitnego
przedstawiciela etnografii polskiej, u m o ż l i w i a j ą c a szersze poznanie w y n i k ó w jego
kaszubskich
Gajek,
badania
terenowe
k t ó r y — o ile m i w i a d o m o — zebrał
wówczas,
badań.
ani p o
Jedyne
Sklad etniczny
wojnie m i m o zapowiedzi
znane
m i publikacje
Wielkiego Pomorza
„ T e k a Pomorska",
J.
Gąjka
i stroje
na Kaszubach
dotyczące
Kaszub
ludowe na Pomorzu,
to
skromne
artykuły:
opublikowane w czasopiśmie
R. I I I : 1938.
Po I I wojnie światowej diametralnie z m i e n i ł a się sytuacja
się w j e d n y m organizmie p a ń s t w o w y m ,
przechodzącym
Kaszubów.
w powojennych
Wszyscy
latach
znaleźli
rewolucyjne
p r z e o b r a ż e n i a s p o ł e c z n o - u s t r o j o w e , p o d wieloma w z g l ę d a m i niekorzystne dla m a ł y c h l o k a l n y c h
społeczności
charakter
etnicznych. Z m i a n y te miały
na
ziemiach
odzyskanych,
szczególnie rewolucyjny i zarazem
głównie
germanizacji. D o lat s i e d e m d z i e s i ą t y c h
w
dokonały
krainie
Słowińców,
niszczycielski
którzy
ulegli
silnej
się ostatecznie dzieje tej s p o ł e c z n o ś c i
na
ich rodzinnej ziemi pomorskiej w Polsce. W t y m czasie m i m o tragicznych l o s ó w tej grupy
kaszubskiej,
a może
dzięki
nim,
stała
się ona
przedmiotem
życzliwego
zainteresowania,
pomocy, a t a k ż e b a d a ń uczonych p o l s k i c h . W trakcie w s p ó ł c z e s n e g o , ostatniego a k t u tragedii
S ł o w i ń c ó w p o w s t a ł y interesujące prace etnograficzne
badaczy polskich. Wiedza o tej krainie
i ludziach rozpropagowana z o s t a ł a w Polsce tak dalece, że w głębi kraju żywsze
zainteresowanie
budzi
Spośród
dziś los S ł o w i ń c ó w
niż p o z o s t a ł e j ,
zwartej
społeczności
kaszubskiej.
prac
e t n o g r a f ó w polskich najbardziej interesujące są w t y m zakresie opracowania B o ż e n y Stelmachow
skiej (1959, 1960, 1963), k t ó r a po 1945 r. z w i ą z a n a była z Uniwersytetem i m . M . K o p e r n i k a
w
Toruniu.
że
miały
O
powojennych
stworzono
W
kręgu
Kukiera
one
badaniach
i mają
żadnego
nadal
ośrodka
U M K powstała
Kaszubi
bytowscy
etnograficznych
charakter
naukowego
współczesnych
Kaszub
i n d y w i d u a l n y , wycinkowy
ukierunkowanego
natomiast
jedna
(1968).
Zyskała
głównie
z najciekawszych
ona
duże
można
i raczej
Nie
badania
Pomorza.
prac — monografia
Ryszarda
uznanie,
na
powiedzieć,
dorywczy.
choć
wzbudziła
również
" Praca zawiera trzy rozprawy o charakterze syntetycznym: A . F i s c h e r ,
Kaszubi
na tle etnografii Polski; F. L o r e n t z , Zarys etnografii kaszubskiej i T. L e h r - S p ł a w i ń s k i ,
O narzeczach Słowian
nadbałtyckich.
II - Etnografia Polska, t. 32. z. 2
162
POLEMIKI
oceny krytyczne w ś r ó d e t n o g r a f ó w
uniwersyteckim, w k t ó r y m
Łódź
(głównie
dzięki
pracom
J.
1 4
i samych
etnografowie
Kaszubów .
podejmują
Drugim
obok
nieprzypadkowe
Kucharskiej, o czym
za
chwilę).
U M K ośrodkiem
badania
Kaszub,
Można
tu
jest
przywołać
t a k ż e prace ludzi z Z a k ł a d u Kaszuboznawczego dawnej WSP w G d a ń s k u . Jedynym etnografem
w t y m zespole był Wojciech B ł a s z k o w s k i . Jego g ł ę b o k a pasja i z n a j o m o ś ć
skromnym
Na
stopniu
Uniwersytecie
nielicznych
obrzędy
zaowocowała
Gdańskim
historyków.
i obyczaje.
jednak
można
Przykładem
Wstęp
w postaci
obecnie
może
publikacji
mówić
być
o
Kaszub
1966.
zainteresowaniach
Wacław
do etnografii historycznej
(1961.
Odyniec
Kaszub
i jego
w XVI-
w zbyt
1970.
1979).
etnograficznych
praca
XVIII
Kaszubskie
wieku (1985).
Poza uniwersyteckimi badaniami w dziedzinie etnografii Kaszub trzeba u w z g l ę d n i ć d z i a ł a l n o ś ć
i
publikacje (głównie przyczynkarskie) p r a c o w n i k ó w
Muzeum
Etnograficznego
k t ó r y m przez wiele lat k i e r o w a ł a M a r i a Z n a m i e r o w s k a - P r ü f f e r o w a , oraz D z i a ł u
Muzeum
kierownictwem L o n g i n a
Malickiego.
rybołówstwa
kaszubskiego
(1957) na u w a g ę zasługuje niewielka k s i ą ż e c z k a Jana Rompskiego
wzbogacająca
naszą
o
wiedzę
obrzędowości
M a l i c k i e g o (1985,
pularnym
w Gdańsku,
1986)
lf
pracującego
kaszubskiej
bardzo
niż n a u k o w y m . Ciekawe
pod
Toruniu,
Z prac t o r u ń s k i c h o p r ó c z publikacji M . Z n a m i e r o w s k i e j - P r ü í T e r o w e j d o t y c z ą c y c h
L.
Narodowego
w
Etnograficznego
(1973).
W
Gdańsku
zaś p o w s t a ł y
cenne i interesujące,
ale o charakterze
są
publikacje
również
niektóre
monografie
bardziej
po
Muzeum
Morskiego
w G d a ń s k u . N a szczególną u w a g ę zasługuje praca Z d z i s ł a w a Batorowicza Maszoperie
kaszubskie
(1971). U w z g l ę d n i a j ą c r ó w n i e ż d z i a ł a l n o ś ć n a u k o w o - w y d a w n i c z ą m a l e ń k i c h m u z e ó w regionalnych
i
p o t ę ż n i e j ą c e g o Kaszubskiego Parku Etnograficznego we Wdzydzach m o ż n a jednak
stwierdzić, że w G d a ń s k u
i b e z p o ś r e d n o na Kaszubach
generalnie
nie p r o w a d z i się obecnie
szerszych
i d ł u g o f a l o w y c h b a d a ń etnograficznych. N i e istnieje też docelowy plan b a d a ń , k t ó r y
mógłby
d o p r o w a d z i ć do w s p ó ł c z e s n e g o zarysu etnograficznego tego regionu. W tej sytuacji szczególnie
w a ż n e są badania o ś r o d k a ł ó d z k i e g o , reprezentowanego
przez J a d w i g ę
Kucharską.
W bogatym d o r o b k u n a u k o w y m J. Kucharskiej k i l k a n a ś c i e pozycji dotyczy życia nadmorskich
K a s z u b ó w . Z dawniejszych trzeba p r z y w o ł a ć m o n o g r a f i ę
Tradycyjna
organizacja
zespołowego
na Wybrzeżu
Kaszubskim
struktury
społeczno-zawodowej
kaszubskich
w XX
(1972).
wieku
(1968) i Przemiany
Zyskały
one
uznanie
przedstawicieli
rybołówstwa
różnych
wsi
dyscyplin
h u m a n i s t y k i , zwłaszcza h i s t o r y k ó w i s o c j o l o g ó w . W najnowszej swej pracy a u t o r k a
podejmuje
bardzo
dominujące
ważną
problematykę
wykraczającą
niejako
poza
tradycyjne, czy
może
pojmowanie z a d a ń etnografii. Jest to p r o b l e m a t y k a niezmiernie istotna właśnie w przypadku
takich społeczności pogranicza etnicznego i k u l t u r o w e g o , j a k i e r e p r e z e n t u j ą Kaszuby. A u t o r k a
n a w i ą z u j ą c do najnowszych b a d a ń s t e r e o t y p ó w i p r o c e s ó w etnicznych w kraju
zwłaszcza
w
Ameryce,
przywołując
bogatą
literaturę
teoretyczną
i jej
i na świecie,
ustalenia,
wzorce, p o d j ę ł a p i o n i e r s k ą p r ó b ę zbadania ś w i a d o m o ś c i regionalnej i narodowej
kaszubskiej okolic B y t o w a cego się do
1945
r.
pewne
społeczności
terenu wielowiekowego pogranicza polsko-niemieckiego, znajdują
w ramach
państwa
niemieckiego.
Traktuje
słusznie
tę
społeczność
j a k o szczególnie w y r ó ż n i a j ą c ą się, ale nie w y j ą t k o w ą w ramach w s p ó l n o t y narodowej
polskiej.
G ł ó w n y m celem etnograficznych b a d a ń a u t o r k i b y ł o „ p o z n a n i e mechanizmu przemian (i funkcjo
nowania) z a c h o d z ą c y c h
w samookreśleniu
się m i e s z k a ń c ó w
wsi kaszubskich
okolic
Bytowa
na przestrzeni 70-80 lat, czyli życia trzech p o k o l e ń " (s. 8).
Posługując
poznanie
1 4
się dalej
przekazywanego
słowami
drogą
autorki tradycji
„przedmiotem
ustnej
badań
było
z jednej
strony -
dziedzictwa kulturowego m i e s z k a ń c ó w
wsi
Za tę p r a c ę autor został w y r ó ż n i o n y Medalem Stolema przez studencki K l u b
„ P o m o r a n i a " Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego w G d a ń s k u , a zarazem w z b u d z i ł a ona opinie
w rodzaju w y r a ż o n e j w recenzji L . M ł y ń s k i e g o , k t ó r a u k a z a ł a się w „Etnografii Polskiej",
t. 17: 1973, z. 1, s. 252-257. R. K u k i e r od lat pracuje w U M K niejako poza ś r o d o w i s k i e m
e t n o g r a f ó w . Jest on m . i n . autorem k i l k u innych o p r a c o w a ń etnograficznych d o t y c z ą c y c h
s ą s i e d n i c h w stosunku do Bytowskiego r e g i o n ó w Kaszub i Pomorza.
Praca ta jest wydawnictwem W o j e w ó d z k i e g o D o m u K u l t u r y w G d a ń s k u , z a s ł u ż o n e g o
w dziedzinie popularyzacji k u l t u r y kaszubskiej, z w ł a s z c z a sztuki ludowej.
15
163
POLEMIKI
kaszubskich,
to jest
wzorów
zachowań
i
wartości
grupowych
oraz
wynikającej
w s p ó l n e g o dziedzictwa kulturowego — ś w i a d o m o ś c i w s p ó l n o t y integrującej
z
tego
m i e s z k a ń c ó w tych
wsi, z drugiej z a ś strony badania w k ł a d u uczestnictwa m i e s z k a ń c ó w wsi kaszubskich w k u l t u r ę
ponadregionalną
z trzech
(ogólnokrajową)
[...].
Ziemia bytowska
przewidzianych do zbadania
układów
[ . . . ] traktowana
odniesienia.
Drugi
jest j a k o
stanowić
jeden
m a — zgodnie
z koncepcją badawczą -
centralna część obszaru m o w y kaszubskiej; trzeci — enklawa m o w y
kaszubskiej
w stanie O n t a r i o , zamieszkana
w Kanadzie
przez
emigrantów
przybywających
do K a n a d y w p o ł o w i e X I X w . " (s. 9).
Mamy
więc t u do czynienia z bardzo
ambitnym programem
badawczym
i realizacją
jego istotnej części. K u c h a r s k a p r ó b u j e z n a l e ź ć odpowiedzi na postawione we w s t ę p i e zadania
rozpatrując
w rozdziale I pracy z a t y t u ł o w a n y m
„Podstawy
więzi n a t u r a l n y c h "
zagadnienia
t e r y t o r i u m , p o k r e w i e ń s t w a , tradycji i p a m i ę c i historycznej, j ę z y k a etnicznego, religii. W rozdziale I I
(„Więzi stanowione podnadlokalne") przedstawia mechanizm tworzenia się więzi i jego u w a r u n k o
wania lokalne oraz miejscowych p r o p a g a t o r ó w p o l s k o ś c i , analizuje d r o g i o d d z i a ł y w a n i a idei pol
skiej identyfikacji
jania
idei
analizuje
narodowej poprzez r o d z i n ę i organizacje
narodowych.
W rozdziale
I I I („Przebieg
owe
asymilacji na
gruncie j ę z y k a ,
procesy
s p o ł e c z n e oraz bariery
i rezultaty
kultury
procesów
i
przyswa
asymilacyjnych")
obyczaju
oraz
instytucji
państwa.
S p o s t r z e ż e n i a i wnioski s f o r m u ł o w a n e w trakcie analizy m a t e r i a ł u są bardzo
interesujące.
N a j w a ż n i e j s z e zawarte są w stwierdzeniach: „ G ł ó w n ą p r z e s z k o d ą u t r u d n i a j ą c ą proces identy
fikacji l u d n o ś c i kaszubskiej z g r u p ą n a r o d o w ą p o l s k ą b y ł a tradycyjna k u l t u r a kaszubska, k t ó r a
poprzez
funkcje s t r u k t u r y swych funkcji
identyfikacji
złożony
mechanizm
m i e s z k a ń c ó w wsi bytowskich z ich g r u p ą e t n i c z n ą , ale r ó w n o c z e ś n i e
negatywnie
na proces ich identyfikacji
oddziaływała
pozytywnie na
z g r u p ą n a r o d o w ą p o l s k ą . [ . . . ] W procesie
samookreślenia [...]
język etniczny odgrywa z a s a d n i c z ą rolę w procesie k s z t a ł t o w a n i a się ś w i a d o m o ś c i
jednostki i całej z b i o r o w o ś c i
kaszubskiej.
W
formach j ę z y k a
etnicznego
społecznej
utrwalone
zostały
wszelkie k o n t a k t y m i e s z k a ń c ó w wsi kaszubskiej z rzeczywistością p o z a j ę z y k o w ą .
[ . . . ] Proces
identyfikacji
dynamiczny.
ludności
kaszubskiej
z
grupą
narodową
polską
miał
charakter
[ . . . ] . " M o ż n a też m ó w i ć „ o o p ó ź n i o n y m procesie wkroczenia tej grupy l u d n o ś c i w stadium
tworzenia więzi n a r o d o w y c h . [ . . . ]
T r u d n o b y ł o b y p r z y p u s z c z a ć , że l u d n o ś ć kaszubska badanych wsi okolic B y t o w a w c h w i l i
obecnej
w pełni
uczestniczy
w życiu
społeczeństwa
narodowego,
co
byłoby
z « a s y m i l a c j a s t r u k t u r a l n a » . R ó w n i e ż i tezy p l u r a l i z m u kulturowego nie znajdują
b a d a ń potwierdzenia [ . . . ] P o m i m o więc dynamicznego
stale m a m y
do
czynienia
ze s o b ą k o m u n i k o w a ć
z pewnym
typem
charakteru
wspólnoty
ludności
w wynikach
p r o c e s ó w asymilacji [ . . . ]
kaszubskiej,
na kanwie w s p ó l n e g o j ę z y k a , w s p ó l n y c h
równoznaczne
mogącej
się
l o s ó w historycznych ziemi,
k t ó r ą z a m i e s z k u j ą " (s. 133-135).
Jako c z ł o n e k w s p ó l n o t y kaszubskiej, zakorzeniony poprzez losy rodziny m . i n . na ziemi
bytowskiej, b y ł e m d o t ą d przekonany,
że właśnie tam najsilniejsza jest ś w i a d o m o ś ć polskiej
wspólnoty
J.
narodowej.
Wyniki
badań
Kucharskiej
pokazują
sytuację
odwrotną,
która
b y ć m o ż e jest efektem naszej rzeczywistości ostatnich k i l k u n a s t u lat. Z większością s p o s t r z e ż e ń
J. Kucharskiej jestem s k ł o n n y się z g o d z i ć i p r z y j ą ć nawet z w d z i ę c z n o ś c i ą . Decyduje o t y m
m. in. akceptująca
niejako postawa a u t o r k i wobec badanej s p o ł e c z n o ś c i , ale z tego samego
stwierdzenia r o d z ą się pewne w ą t p l i w o ś c i . Generalnie zgadzam się, że w badanej s p o ł e c z n o ś c i ,
jak
w każdej
innej,
historii,
wspólnota
autorkę
materiał
czynnikami decydującymi
tradycji,
źródłowy
języka
i religii.
i literaturę
o
więziach
Studiując
nie m o g ę
wewnętrznych
całość
uwolnić
pracy,
się jednak
są:
świadomość
wykorzystany
od
wątpliwości,
przez
czy
p r o w a d z ą c y badania byli bogatsi w wiedzę w tej materii od r e s p o n d e n t ó w .
P o d s t a w o w ą b a z ę ź r ó d ł o w ą pracy stanowi m a t e r i a ł
w
trakcie
kilkuletnich
penetracji
terenu,
zebrany
przeprowadzonych
przez a u t o r k ę
w
latach
i studentów
siedemdziesiątych
za p o m o c ą trzech kwestionariuszy i ankiety stosowanej w s z k o ł a c h badanych wsi. Podstawowym
obiektem b a d a ń b y ł a rodzina. Jedynie bardzo u ł a m k o w o wykorzystano archiwalia. D o naj
ważniejszych ź r ó d e ł z a ś zaliczono m o n o g r a f i ę Kaszubi bytowscy R. K u k i e r a i p o p u l a r n o n a u k o w ą
164
POLEMIKI
monografię
Bedeker
h i s t o r y c z n ą Dzieje
kaszubski
Bezpośrednia
ziemi bytowskiej
p o d red. S. Gierszewskiego
(1972), a
także
R. Ostrowskiej i I . Trojanowskiej (1979).
znajomość
terenu
m i s t w i e r d z i ć , iż g ł ó w n y m i
i badanej
respondentami
społeczności
oraz
b y l i przedstawiciele
z a a n g a ż o w a n i w ruchu n a r o d o w y m , n i e k t ó r z y r e p r e z e n t u j ą c y
analiza
pracy
pozwalają
miejscowej elity — d z i a ł a c z e
rejony s ą s i e d n i c h p o w i a t ó w —
kartuskiego czy k o ś c i e r z y ń s k i e g o (F. Pawelczyk, F. Borzyszkowski — s. 3 1 , 39). Dlatego obraz
ś w i a d o m o ś c i badanej społeczności jest wyidealizowany, a ponadto c a ł a praca
charakteryzuje
się przesadnym ujęciem egzotyczno-folklorystycznym i polonocentrycznym. Ta ostatnia cecha
w p r z y p a d k u grup etnicznych pogranicza, takich j a k Kaszubi lub M a z u r z y , jest
szczególnie
niekorzystna nie t y l k o
zubożenia
w badaniach
n a u k o w y c h . Prowadzi generalnie
także do
p o l s k o ś c i , k t ó r a r o ś n i e i wzbogaca się g ł ó w n i e dzięki r ó ż n o r o d n o ś c i . Jest to praca o ś w i a d o m o ś c i
narodowo-etnicznej
kaszubskiej.
miejscowej
elity,
wywodzącej
się p o n o ć
głównie
N i e twierdzę, że ś w i a d o m o ś ć innych grup s p o ł e c z n y c h
r ó ż n a , ale w pracy
rodzaju badaniach
zróżnicowany,
brak
pełnego
rozpoznania
tego
z
drobnej
b y ł a i jest
podstawowego
szlachty
diametralnie
p r o b l e m u , co
nie b y ł o b y wcale trudne. Rzeczywisty obraz tej s p o ł e c z n o ś c i jest
niewolny
od
konfliktów,
także
klasowych,
co
w
tego
bardziej
znajduje
odbicie
również
przyjęli
niejako
z
góry
Kaszubów — Polaków
lub
w świadomości.
Autorzy
tezę,
badań
iż Kaszubi
(twórcy
prac
mieszkający
na
magisterskich
tym
terenie
i J.
Kucharska)
uważają
się za
K a s z u b ó w — N i e m c ó w . N i e z a u w a ż y l i głębszej z ł o ż o n o ś c i problemu. F o r m u ł u j ą c pytania zgodnie
niejako z t y m i z a ł o ż e n i a m i nie wyczuli w odpowiedziach r e s p o n d e n t ó w istnienia f o r m p o ś r e d n i c h ,
nie p r ó b o w a l i nawet o d p o w i e d z i e ć , czy w tej s p o ł e c z n o ś c i -
tak w przeszłości, j a k i dziś —
dominuje poczucie o d r ę b n o ś c i , swoistej s a m o ś w i a d o m o ś c i kaszubskiej, k t ó r a b y ć m o ż e ciąży
nad ś w i a d o m o ś c i ą n a r o d o w ą , s k ł a n i a j ą c się w k i e r u n k u p o l s k o ś c i czy n i e m i e c k o ś c i . A u t o r k a
nie bierze p o d u w a g ę w a r u n k ó w , w j a k i c h p o w s t a w a ł y odpowiedzi na pytania kwestionariusza,
ani
powszechnie
znanego
faktu,
iż z w ł a s z c z a
respondenci
wiejscy,
nie
tylko
kaszubscy,
p o t r a f i ą m ó w i ć t r o c h ę to, czego — w e d ł u g ich wyczucia — oczekuje p r z e p r o w a d z a j ą c y
badania.
Potrafią
„uczony
też m ó w i ć rzeczy nieprawdziwe, p r ó b u j ą c s p r a w d z i ć , na ile da się n a b r a ć
l 6
badacz" .
M a n k a m e n t e m tej pracy i n i e k t ó r y c h innych o p r a c o w a ń etnograficznych jest n i e u w z g l ę d n i e n i e
czasu, c h r o n o l o g i i . P a m i ę t a j ą c ,
jak
wyglądał
ó w stan
iż autorka bada trzy pokolenia, nie m o ż n a d o w i e d z i e ć się,
świadomości
w przeszłości,
z n a j o m o ś ć d o r o b k u j ę z y k o z n a w c ó w i niedocenianie
a j a k jest
współcześnie.
Niedostateczna
prac h i s t o r y k ó w s p o w o d o w a ł y przesadne
potraktowanie spraw nazwisk r o d o w y c h , j a k i pewnych rodzinnych legend. T y m samym nie
z a u w a ż o n o w p ł y w u literatury, a przede wszystkim prasy. Jest to t e ż efekt prawie c a ł k o w i t e g o
1 7
p o m i j a n i a przez e t n o g r a f ó w ź r ó d e ł archiwalnych i d r u k o w a n y c h , a t a k ż e prasy
dochodzącej
do lokalnej s p o ł e c z n o ś c i i po trochu odzwierciedlającej
to, co się w niej dzieje.
historii regionalnej
też u w o l n i ć p r a c ę od
tradycji
i literatury kaszubskiej
literackiej z h i s t o r i ą .
się mniej egzotycznie,
pozwoliłaby
Wiele zjawisk stwierdzonych przez
gdyby p o r ó w n a ć
obraz
badanej
autorkę
społeczności
Znajomość
utożsamiania
zaprezentowałoby
z innymi
podobnymi
l o k a l n y m i w s p ó l n o t a m i t e r y t o r i a l n y m i . W p r z y p a d k u takiej konfrontacji t a k ż e Kaszubi i ich
k u l t u r a p r e z e n t u j ą się we w s p ó l n o c i e o g ó l n o p o l s k i e j mniej egzotycznie.
Generalna
refleksja
wynikająca
z
przestudiowania
omawianej
pracy
to
stwierdzenie
potrzeby interdyscyplinarnych b a d a ń (lub przynajmniej takiego podejścia) przy podejmowaniu
podobnej p r o b l e m a t y k i . T r u d n o też a n a l i z o w a ć , b a d a ć ś w i a d o m o ś ć ludzi bez bliższej z n a j o m o ś c i
1 6
N a b r a ł się na to m . i n . R . K u k i e r , a po n i m i n n i ; zob. M ą c z k a (1986).
P r z y k ł a d e m ź r ó d ł a drukowanego wykorzystanego przez J. K u c h a r s k ą jest k s i ą ż k a
o charakterze w s p o m n i e n i o w y m : W. W a c h , Na kaszubskim szańcu, Warszawa 1968. Szkoda
jednak, że przypisy podane przez J. K u c h a r s k ą , nie t y l k o w t y m p r z y p a d k u , s ą niekiedy
m y l ą c e , zob. np. s. 86-87, przyp. 7, gdzie idzie o ks. M a k s y m i l i a n a (u J. K . Z b i g n i e w )
Wierzbickiego.
1 7
165
POLEMIKI
ich j ę z y k a , m e n t a l n o ś c i , pewnych s y m b o l i oraz postaci i f a k t ó w . Z n i e z n a j o m o ś c i tych
spraw w y n i k a j ą zapewne humorystyczne p o t k n i ę c i a a u t o r k i w rodzaju obdarzenia wydawcy
„ G a z e t y G r u d z i ą d z k i e j " W i k t o r a Kulerskiego nazwiskiem W i t o l d a Kuberskiego — szczególnej
p a m i ę c i ministra o ś w i a t y z lat, w k t ó r y c h k o ń c z o n o badania terenowe w okolicach B y t o w a
(s. 58; na s. 92 figuruje W i k t o r K u b e r s k i ) . Podobny charakter ma p o d k r e ś l e n i e faktu
d u ż e j p o p u l a r n o ś c i ks. Józefa Wryczy — „ a m i m o że p o c h o d z i ł z Kielc, a więc b y l obcym,
z d o b y ł sobie we wsiach bytowskich uznanie i szacunek" (s. 59) — i przypisanie m u faktu
tej o b c o ś c i , gdy powszechnie w i a d o m o , iż w y w o d z i ł się właśnie z bytowskiego r o d u Wrycza-Rekowskich. Podobnych d r o b i a z g ó w , j a k na niewielką o b j ę t o ś c i o w o p r a c ę , z n a c z ą c ą d o n i o s ł o ś c i ą
s p o s t r z e ż e ń i p r o b l e m a t y k i , jest zbyt wiele. B y ć m o ż e z a w a ż y ł na t y m t a k ż e fakt b r a k u
recenzenta z n a j ą c e g o realia regionu, k t ó r e m u p o ś w i ę c o n a jest ta w sumie i n t e r e s u j ą c a i cenna
publikacja (choć dyskusyjna i miejscami nie dopracowana).
D o r o b e k naukowy J. Kucharskiej, s t a n o w i ą c y najcenniejszą c z ą s t k ę w k ł a d u powojennej
etnografii polskiej w rozpoznanie s p o ł e c z n o ś c i i k u l t u r y K a s z u b ó w , z w ł a s z c z a ta ostatnia
publikacja, u ś w i a d o m i ł y m i p i l n ą p o t r z e b ę stworzenia nowego o ś r o d k a b a d a ń etnograficznych —
m o ż e szerzej; antropologicznych — w k u l t u r a l n o - n a u k o w y m centrum regionu, j a k i m jest nie
w ą t p l i w i e G d a ń s k . T r u d n o b o w i e m na zasadzie d o j a z d ó w p o d j ą ć i z r e a l i z o w a ć z większym
powodzeniem j a k i ś c a ł o ś c i o w y p r o g r a m b a d a ń tego regionu d o dziś s t a n o w i ą c e g o w stosunkowo
d u ż y m stopniu białą p l a m ę w etnografii polskiej. Poza Kaszubami w jeszcze w i ę k s z y m
stopniu p r z y s ł o w i o w ą białą p l a m ę s t a n o w i ą takie regiony Pomorza, j a k Kociewie i Bory
Tucholskie, Ż u ł a w y , Powiśle, a t a k ż e Kosznajderia i K r a j n a . N i e od rzeczy b y ł a b y też
w i ę k s z a korelacja b a d a ń tych r e g i o n ó w z ziemią c h e ł m i ń s k ą , Pomorzem Z a c h o d n i m oraz
W a r m i ą i M a z u r a m i . M o i m zdaniem w a r u n k i b a d a ń interdyscyplinarnych istnieją w G d a ń s k u .
1 8
Podjęcie tych b a d a ń nie jest zadaniem ł a t w y m , ale też nie jest ono n i e m o ż l i w e .
N a p o c z ą t k u realna i konieczna jest większa integracja przedstawicieli ś r o d o w i s k a etnograficz
nego, p r a c u j ą c y c h na t y m terenie w r ó ż n y c h instytucjach, g ł ó w n i e muzealnych, z reprezentan
t a m i p o k r e w n y c h dyscyplin n a u k o w y c h s k u p i o n y m i przede wszystkim na Uniwersytecie G d a ń s k i m .
J u ż dziś w s p ó ł p r a c u j ą o n i m . i n . za p o ś r e d n i c t w e m G d a ń s k i e g o Towarzystwa Naukowego,
p o s t u l u j ą c e g o od lat stworzenie o ś r o d k a b a d a ń etnograficznych w G d a ń s k u . Ustalenie aktualnego
stanu b a d a ń s p o ł e c z n o ś c i i k u l t u r y Kaszub i innych r e g i o n ó w Pomorza, rozpoznanie istniejących
m o ż l i w o ś c i i najpilniejszych potrzeb, to w a ż n e zadanie nie t y l k o o ś r o d k a humanistycznego,
j a k i m jest G d a ń s k , lecz m o ż e przede wszystkim c a ł e g o ś r o d o w i s k a etnograficznego w Polsce.
LITERATURA
Alias
językowy...
1964-1978
Atlas językowy
kaszubszcżyzny
i dialektów
sąsiednich,
opracowany
przez
Zespół
S ł o w i a n o z n a w s t w a P A N , t. 1-6, p o d red. Z . Stiebera, t. 7-15, p o d red. H . Popowskiej-Taborskiej,
Wrocław.
B a t o r o w i c z Z.
1971
Maszoperie
kaszubskie. Studium geogrąficzno-etnograficzne,
Prace M u z e u m M o r s k i e g o
w G d a ń s k u , t. 4, G d a ń s k .
B t a s z k o w s k i W.
1961
Obiekty
ludowej kultury
materialnej
środkowych
Zeszyty Humanistyczne. Prace Pomorzoznawcze,
1965
Haft kaszubski,
1966
O podcieniu
1 8
Kaszub,
Gdańskie
Gdańsk.
w budownictwie kaszubskim.
Pomorzoznawcze,
i północnych
R. 4, G d a ń s k .
G d a ń s k i e Zeszyty Humanistyczne.
Prace
R. 9, G d a ń s k .
Z o b . t e ż : K u c h a r s k a (1986) i por. Szulist (1981).
Polonii kaszubskiej t o : Jost (1983) i Perkowski (1972).
Najciekawsze
prace
dotyczące
166
POLEMIKI
1970
Specyfika kulturowa Kaszub. Współczesne
pojęcie regionalizmu, G d a ń s k .
1981
Zarys etnograficzny, [ w : ] Pojezierze Kaszubskie, B. A u g u s t o w s k i (red.),
1983 Hafty regionalne na Pomorzu Gdańskim,
Gdańsk.
B r e z a E., T r e d e r J.
1981
Gramatyka
Bukowski A.
1950
kaszubska.
Regionalizm
historycznej,
Zarys popularny,
kaszubski.
Poznań.
kaszubscy
Ruch
Gdańsk.
naukowy,
XIX i XX
literacki
i kulturalny.
L u d o w a " , R.
monografii
1959
Folkloryści
Pomorze Gdańskie
(Od Ceynowy do „Gryfa"),
[ w : ] , Dzieje folklorystyki
1864-1918, H . K a p e l u ś , J. K r z y ż a n o w s k i (red.). Warszawa.
badań
w., „ L i t e r a t u r a
Zarys
1982
B u r s z t a J.
1965
Przegląd i perspektywy
R. 1963.
D r z e ż d ż o n J.
XVIII,
Gdańsk.
etnograficznych na Pomorzu
13, nr
1-2.
polskiej
Zachodnim, „ L u d " , t. 49,
1973
Piętno Smętka. Z problemów
kaszubskiej literatury regionalnej lat 1920-1939, G d a ń s k .
1986
Współczesna
literatura kaszubska 1945-1980, Warszawa.
Dzieje
Pomorza...
1979
Dzieje Pomorza Nadwiślańskiego,
R. W a p i ń s k i , G d a ń s k .
Encyklopedia...
S. Mielczarski,
1976
Encyklopedia powszechna
G a j e к J.
t. 3, Warszawa.
1938
Sklad etniczny
R. 3.
PWN,
Wielkiego Pomorza
W. Odyniec, (red.) S. Gierszewski,
i stroje ludowe na Pomorzu,
„ T e k a Pomorska",
Galus H.
1986
Kaszubi dzisiaj, „ P o m e r a n i a " , n r 7.
1987
Nie bójcie się Kaszubów,
„ P o l i t y k a " , nr 5.
G u l g o w s k i I . [Ernst Seefried Gulgowski]
1911
Von einem unbekannten Volke in Deutsehland. Ein Beitrag zur Volks- und Landeskunde
des Kaschubei, Berlin.
H i l f e r d i n g A.
1862
Historia
Ostatki Slavjan na jużnom
Petersburg.
Pomorza...
beregu Baltijskago
morja, Etnografičeskij
1969-1984 Historia Pomorza, G . L a b u d a (red.), t. 1, cz. 1-2,
t. 2, cz. 2, 1984, P o z n a ń .
Jost I .
1983
Osadnictwo kaszubskie
K a m i ń s k a K.
1961
„Gryf
wraz
Gdańsk.
K a r n o w s k i J.
z
w Ontario,
dodatkiem
„Gryf
1969; t.
Sborník,
1, cz.
1, 1976;
Lublin.
Kaszubski"
1908-1934.
Bibliografia
zawartości,
1982
Moja droga kaszubska,
Kościński K.
o p r a ć , w s t ę p i przypisy J. Borzyszkowski, G d a ń s k .
1905 Kaszubi giną.
К u c h a r s k a J.
wiadomości
Wiązanka
t. 5,
historycznych
zespołowego
i statystycznych,
na Wybrzeżu
Poznań.
1968
Tradycyjna organizacja rybołówstwa
Warszawa- Kraków.
Kaszubskim,
Wrocław —
1972
1986
Przemiany struktury społeczno-zawodowej
wsi kaszubskich w XX wieku, W r o c ł a w .
Kaszubi w Kanadzie. Mechanizmy identyfikacji etnicznej, „ E t n o g r a f i a Polska", t. 30,
z. 1, s. 163-179.
167
POLEMIKI
Kukier
R.
1968
Kaszubi bytowscy. Zarys monografii etnograficznej,
L a b u d a A.
1982
Slówórz
L a b u d a G.
1982
kaszebsko-polsczcié
polsko-kaszubski,
społeczność
białą plamą,
„ P o m e r a n i a " , nr 6.
Geschichte der Kaschuben, Berlin.
Pomoranisches Worterbuch, t. 1 A - P , B e r l i n ; t. 2 fortgefiihrt
Berlin 1968.
Ł ę g o w s k i J. ( D r N a d m o r s k i )
1889
Ludność Polska w Prusach Zachodnich. Jej rozwój
z mapą etnograficzną.
Warszawa.
1892
Kaszuby i Kociewie. Język,
zwyczaje, przesądy,
w północnej części Prus Zachodnich, P o z n a ń .
M a j e w i c z A . F.
1984
von Friedhelm Hinze,
i rozsiedlenie w bieżącym
stuleciu,
podania,
ludowe
zagadki
i pieśni
A New Kashubian Dictionary and the Problem of the Linguistic Status of Kashubian
(an Insight from Outside the Field), [ w : ] Collectanea lingüistica
in honorem Adami
Heinz, Prace K o m i s j i J ę z y k o z n a w s t w a P A N , nr 53, K r a k ó w .
Majkowski
A.
1938
Historia
M a l i c k i L.
1985
Gdańsk.
Sprawa kaszubska w perspektywie historii, K o m u n i k a t y Z a r z ą d u G ł ó w n e g o Zrzeszenia
Kaszubsko-Pomorskiego, „ W i d " , nr 16.
Latoszek M.
1987
Kaszubska
L o r e n t z F.
1925
1958
i Słownik
Gdynia.
Kaszubów,
Gdynia.
Sztuka ludowa na Pomorzu Gdańskim,
1986
Rok obrzędowy
Mączka M.
na Kaszubach,
Gdańsk.
Gdańsk.
1986
Ten dziwny kaszubski świat czy tylko plewy czasu i wielości?,
I n f o r m a t o r K u l t u r a l n y , Słupsk, R. 5, nr 1, s. 4-6.
N e u r e i t e r F.
„Gryf,
Wojewódzki
Geschichte der kaschubischen Literatur. Versuch einer zusammenfassenden
Slavistische Beitráge, B d . 117, M ü n c h e n .
O d y n i e c W.
Darstellung,
1978
1985
Kaszubskie obrzędy
wieku, G d a ń s k .
P e r k o w s k i J.
i obyczaje.
Wstęp
do etnografii historycznej
Kaszub w
XVI-XVIII
1972
Vampires, Dwarves and Witches among the Ontario Kashubs, Ottawa.
P n i e w s k i W.
1928/1929 Przegląd literatury kaszubskiej, „ R o c z n i k G d a ń s k i " , t. 2-3, s. 3-31.
Popowska-Taborska H.
1980
Kaszubszczyzna. Zarys dziejów, Warszawa.
R a m u l t S.
1983
Słownik
R o m p s k i J.
języka
1973 Ścinanie
R o p p e l L.
kani. Kaszubski
1959
pomorskiego,
Trzej regionaliści
R. 13, nr 1-2.
czyli kaszubskiego,
Kraków.
zwyczaj ludowy, T o r u ń .
kaszubsko-kociewscy
XVIII,
XIX
i XX w., „ L i t e r a t u r a
Ludowa",
S a m p J.
1981
Droga na sabat, G d a ń s k .
1984
Mowa, którą
nazwano „niedoszłym"
językiem,
„ R e g i o n y " , nr 1-4, s. 95-106.
168
POLEMIKI
1985b
Sejm
Zanim
staniesz
się niemy
w mowie
ojców,
[ w : ] Poezja
w 1920 roku,
Gdańsk.
rodnej
mowy,
Gdańsk.
Rzeczypospolitej...
1985
Sejm Rzeczypospolitej
Słownictwo
kociewskie...
1980-1985 Słownictwo
o Pomorzu
kociewskie
na tle kultury
ludowej, t. 1-3, Wroclaw.
S t r z e l c z y k J.
1986
Gerardowi
Labudzie
w hołdzie,
„ P r z e g l ą d Z a c h o d n i " , R. 42, nr 5/6.
S t e l m a c h o w s k a B.
1932
Stosunek
1933
Rok obrzędowy
Kaszub do Polski,
1934
Kaszubi.
-Kultura i język,
1959
Strój
1960
Budownictwo
1963
Słowińcy
Toruń.
na Kaszubach,
kaszubski.
Toruń.
Toruń.
Atlas polskich
Słowińców,
i ich kultura,
strojów
ludowych,
Wrocław.
Poznań.
Poznań.
S y c h t a B.
1964-1976 Słownik
gwar kaszubskich
na tle kultury
ludowej, t. 1-7,
Wrocław.
S z u l i s t W.
1981
Stan i potrzeby badań nad Kaszubską
Polonią,
[ w : ] Studia pelplińskie,
s. 317-344.
T r e d e r J.
1986
Ze studiów nad frazeologią
kaszubską
(na tle porównawczym),
Zeszyty N a u k o w e
Uniwersytetu G d a ń s k i e g o . R o z p r a w y i Monografie, nr 68, G d a ń s k .
W. K .
1987
30 lat minęło, „ P o m e r a n i a " , nr 1, s. 3.
Wielka
encyklopedia...
1967
Wielka encyklopedia powszechna PWN, t. 5, 10, Warszawa.
Znamierowska-Priifferowa M.
1957
Rybackie narzędzia ко/ne w Polsce i krajach sąsiednich,
Torunensis, supp). 4. T o r u ń .
Studia Societatis Scientiarum
JADWIGA KUCHARSKA
PROBLEM
BADAŃ
ETNOGRAFICZNYCH
K A S Z U B PO R A Z D R U G I
W obszernym artykule J. Borzyszkowskiego, napisanym z m ł o d z i e ń c z ą s w a d ą i silnym
emocjonalnym z a a n g a ż o w a n i e m w sprawy k a s z u b s z c ż y z n y , dostrzegam k i l k a w a ż k i c h p r o b l e m ó w
z r ó ż n i c o w a n e j natury, do k t ó r y c h b ę d ę n a w i ą z y w a ć w t o k u podjętej z w y w o d a m i autora
p o l e m i k i . Z a c z n ę o d zasygnalizowania tych p r o b l e m ó w , u w z g l ę d n i a j ą c h i e r a r c h i ę w a ż n o ś c i .
Są t o : 1. Zagadnienie warsztatu pracy etnografa, czyli w y b o r u przedmiotu i terenu b a d a ń ,
przyjętych z a ł o ż e ń teoretycznych i z w i ą z a n y c h z n i m i technik zbierania „ ź r ó d e ł w y w o ł a n y c h "
( m a t e r i a ł ó w terenowych); 2. O k r e ś l e n i e „ o s o b l i w o ś c i " nauk antropologicznych (etnograficz
nych) - m . i n . rozumienia p r o b l e m ó w j ę z y k a , czasu, tzw. „żywej h i s t o r i i " i t p . ; 3. Zagadnienie
b a d a ń interdyscyplinarnych rozumianych j a k o w s p ó ł p r a c a , a nie ingerencja w specyfikę innej
dziedziny (dyscypliny n a u k i ) .
Nie znaczy to jednak, że wymienione zagadnienia b ę d ą przeze mnie kolejno o m ó w i o n e ,
bo wtedy w y p o w i e d ź moja s t r a c i ł a b y charakter polemiczny. B ę d ę do nich n a w i ą z y w a ł a
w dalszych wywodach.
J. Borzyszkowski k o ń c z y swój a r t y k u ł recenzyjny refleksją o potrzebie b a d a ń interdyscypli
narnych przy p o d e j m o w a n i u p r o b l e m a t y k i ś w i a d o m o ś c i na terenie k a s z u b s z c ż y z n y . Z dalszych
w y w o d ó w w y n i k a , że badania takie p o w i n n y b y ć podejmowane przez osoby z n a j ą c e język,
m e n t a l n o ś ć K a s z u b ó w oraz postacie i fakty z w i ą z a n e z terenem b a d a ń , bez ich z n a j o m o ś c i b o w i e m
p o p e ł n i a n e są „ h u m o r y s t y c z n e p o t k n i ę c i a " . P r z y k ł a d y podane przez J. Borzyszkowskiego są nie
mniej humorystyczne, a w y n i k a j ą z n i e z n a j o m o ś c i zasad stosowanych podczas realizacji b a d a ń
terenowych. D o t y c z ą one rzekomo mylnie podanego nazwiska redaktora gazety g r u d z i ą d z k i e j
169
POLEMIKI
oraz uznania p u ł k o w n i k a Wryczy za „ o b c e g o " . M y l n i e podane nazwisko nie oznacza
posiadania
przez
„fałszywej
korektę.
bohatera
wiedzy",
Natomiast
jest
dane
to
bowiem
personalne
walk partyzanckich, podawane
zwykły
dotyczące
błąd
zecerski,
pułkownika
były przez i n f o r m a t o r ó w ,
nie
wcale
poprawiony
Wryczy,
legendarnego
a dla etnografa nie jest
najistotniejsze t o , czy fakty te rzeczywiście miały miejsce. Budowanie takiej wiedzy pozostawia
o n h i s t o r y k o w i , a koncentruje się na p o g l ą d a c h , opiniach, s ą d a c h aktualnie
funkcjonujących
w badanym ś r o d o w i s k u i p o w o d u j ą c y c h niekiedy m i t o l o g i z a c j ę tej postaci. M o ż n a by d o d a ć ,
że podobna
byłaby
z nadaniem
i m t y t u ł ó w szlacheckich,
sprawa
legendy o udziale
Kaszubów
w bitwie
wiedeńskiej,
a nie zweryfikowana przez h i s t o r y k ó w .
związana
N i e zwalnia
to etnogtafa z podawania tych f a k t ó w , jeżeli bada ś w i a d o m o ś ć
i chce p o s t ę p o w a ć
z przyjętymi
przed
rozpoczęciem
badań
założeniami
(por. s.
11 mojej pracy:
przecież,
że p o d s t a w o w y m i s k ł a d n i k a m i
świadomości
etnicznej
są
badanych
wsi kaszubskich
poglądy
wyobrażenia,
i sądy
właściwe
dotyczące
zgodnie
„założono
mieszkańcom
wydarzeń
rodzinnych
znanych z tradycji czy z w ł a s n y c h p r z e ż y ć . . . " ) . I nie jest to ani egzotyka, ani przesada —
j a k sugeruje J. Borzyszkowski — ale w a ż k i element konkretnej ś w i a d o m o ś c i o k r e ś l o n e j grupy
regionalnej, k t ó r ą bada osoba „ o b c a " , s t o j ą c a
szerszego o m ó w i e n i a
poznający
i zapewne
na z e w n ą t r z grupy. Kwestia ta
wymagałaby
t r u d n o r o z s t r z y g n ą ć j ą jednoznacznie. Pytanie, czy badacz
d a n ą k u l t u r ę p o w i n i e n być sam uczestnikiem tejże k u l t u r y , czy też b y ć dla niej
„ o b c y m " , należy n i e w ą t p l i w i e do najtrudniejszych p y t a ń etnologii.
J e d n a k ż e obstawanie przy
twierdzeniu, iż lepiej poznajemy k u l t u r ę w ł a s n ą , grozi n i e m o ż l i w y m do s p e ł n i e n i a w a r u n k i e m
b a d a ń etnograficznych, trzeba by b o w i e m d o m a g a ć się wtedy, aby I n d i a n badali Indianie,
P o l a k ó w — Polacy, a K a s z u b ó w — K a s z u b i i t d .
N i e ulega w ą t p l i w o ś c i , że osoba „ o b c a " dostrzega łatwiej to wszystko, czego nie z a u w a ż a
członek
badanej
grupy,
urzędnik,
świadek
czy
tylko
narrator
( = informator)
wydarzeń
interesujących etnografa. Czynienie zarzutu z faktu n i e z n a j o m o ś c i j ę z y k a badanej s p o ł e c z n o ś c i
wydaje się bezpodstawne.
A b s t r a h u j ą c o d s p o r ó w toczonych w k o ł a c h j ę z y k o z n a w c ó w ,
należy m ó w i ć o dialekcie, czy j ę z y k u kaszubskim, z a u w a ż y ć należy, że wszyscy
czy
mieszkańcy
wsi b y t o w s k i c h znali gorzej l u b lepiej polski j ę z y k literacki. A b y w y c z e r p a ć z w i ą z a n e z p r a c ą
zagadnienie j ę z y k a , p r z y p o m n i e ć należy, że w p r o w a d z o n y c h badaniach we wsiach kaszubskich
terenu pogranicza z w r ó c o n o u w a g ę na aktualny stosunek m i e s z k a ń c ó w do ich j ę z y k a etnicznego,
t r a k t u j ą c j ę z y k j a k o jeden z w y z n a c z n i k ó w o k r e ś l a n i a t o ż s a m o ś c i regionalnej.
Z nieznajomości
techniki stosowanej
przy uzyskiwaniu m a t e r i a ł ó w
terenowych
wynika
t a k ż e mylne mniemanie J. Borzyszkowskiego o przeprowadzaniu w y w i a d ó w jedynie z przed
stawicielami miejscowej elity z w i ą z a n e j z ruchem n a r o d o w y m . Zgodnie bowiem z z a ł o ż e n i a m i
łódzkiej
szkoły
etnograficznej
stworzonej
przez
prof.
К.
Zawistowicz-Adamską
wywiady
w o k r e ś l o n e j fazie b a d a ń (tzw. b a d a ń stacjonarnych) przeprowadzane były prawie ze wszystkimi
m i e s z k a ń c a m i wsi ( P ł o t o w o M a ł e , D u ż e , K ł a c z n o , Studzienice), nie t y l k o z osobami n o s z ą c y m i
dwuczłonowe
nazwiska,
zaliczanymi dawniej
do
drobnej
szlachty
z przedstawicielami innych warstw s p o ł e c z n y c h . Przeprowadzanie
kaszubskiej,
ale
także
w y w i a d ó w z j a k największą
liczbą m i e s z k a ń c ó w danej wsi w e r y f i k o w a ł o w pewien s p o s ó b nieścisłości
w wypowiedziach
i n f o r m a t o r ó w oraz s t w a r z a ł o r ó w n o c z e ś n i e okazję do poznawania badanych z a g a d n i e ń w szerszym
k o n t e k ś c i e r ó ż n e g o rodzaju u w a r u n k o w a ń ż y c i o w y c h m i e s z k a ń c ó w wsi.
Wydaje m i się, że należy w t y m miejscu p r z y p o m n i e ń
ź r ó d ł a c h powiedziane z o s t a ł o na s. 6 pracy O kształtowaniu
t a k ż e to, co o wykorzystanych
się świadomości...
D l a etnografa
tak zwane archiwalia (magiczne s ł o w o dla historyka), w k t ó r y c h historyk znajduje „ k w i n t e s e n c j ę "
swej wiedzy, m a j ą znaczenie dalszoplanowe. D l a etnografa bowiem -
zwłaszcza gdy zajmuje
go tak zwana „ ż y w a h i s t o r i a " egzystująca aktualnie w p a m i ę c i ludzi i w ł a d a j ą c a ich emocjami
i czynami
— najważniesjze
swoje wywiady,
„poczuciu
przynależności"
(subiektywnych)
są „ ź r ó d ł a
tzw. „ w o l n e " ,
które
i t d . Zawarte
wyobrażeniach,
wywołane".
stanowią
są w nich
opiniach,
E t n o g r a f uzyskuje je
dla niego
przeprowadzając
informacje o postawach,
sądach,
bowiem informacje o i n d y w i d u a l n y c h
wydarzeniach
z życia
informatora
o k r e ś l o n e j wsi), życia jego dalszej rodziny czy s p o ł e c z n o ś c i lokalnej,
k t ó r e j jest
(mieszkańca
członkiem.
E t n o g r a f znajduje więc w tych informacjach to, co m u jest potrzebne przy badaniu ś w i a d o m o ś c i .
To
są jego
najważniejsze
źródła,
nie
wiem
dlaczego
mają
być
mniej
wartościowe
od
170
POLEMIKI
„archiwaliów"
historyka, k t ó r e
bardzo często
ukazują
nam
„normatywny
obraz"
jakiegoś
wycinka rzeczywistości. E t n o g r a f stara się natomiast o p r ó c z n o r m y d o s t r z e g a ć i r e j e s t r o w a ć
„ w z o r y z a c h o w a ń " o b o w i ą z u j ą c e w badanych wsiach.
Inną
osobliwością
nauk
o
kulturze
(a
do
'
nich
należy
etnografia)
jest
odmienne
rozumienie u p ł y w u czasu — p o s ł u g i w a n i e się w badaniach o d r ę b n ą jego s k a l ą . W kaszubskich
środowiskach
wiejskich
społecznościach
(a takie t y l k o
byly
lokalnych, istnieje pojęcie
przedmiotem b a d a ń ) , podobnie j a k
czasu
cyklicznego, czasu
psychologicznego b ą d ź czasu k o n i u n k t u r spoleczno-gospodarczych
w
innych
wydarzeniowego, czasu
(vide moja praca, s. 60) —
a te właśnie o k r e ś l e n i a m a j ą dla realizacji c e l ó w badawczych etnografa znaczenie pierwszo
planowe, jeżeli chce spojrzeć na badane przez siebie zjawiska oczyma c z ł o n k ó w
wsi. Nie m o ż n a
opisywanych
więc c z y n i ć etnografowi zarzutu, że nie u w z g l ę d n i a
wydarzeń.
podstawie obraz
T a k a chronologia, wtedy gdy tworzy ź r ó d ł a
konkretnej rzeczywistości,
nie jest
m u potrzebna
badanych
linearnej chronologii
wywołane,
do
a na ich
dalszego
toku
jego
rozumowania. T o historyk w swej pracy badawczej p o s ł u g u j e się p o j ę c i e m czasu linearnego,
zgodnie z n i m kompletuje swe „ a r c h i w a l i a " w oddzielnych p r z e d z i a ł a c h czasu. T a k i c h s e g m e n t ó w
(przegród)
nie ma w p a m i ę c i
ludzkiej;
zapamiętane
fakty,
wydarzenia, emocje,
przeżycia
u k ł a d a j ą się na p ł a s z c z y ź n i e emocjonalnych p r z e ż y ć , p o w i ą z a ń i s k o j a r z e ń .
W świetle poczynionych uwag nie jest b ł ę d e m u t o ż s a m i a n i e tradycji literackiej z h i s t o r i ą z czego
robi
zarzut
J.
Borzyszkowski, bo
np.
poemat
H.
Derdowskiego
Kaszubi
Wiedniem jest faktem historycznym specjalnego rodzaju, elementem żywej historii,
z a k t u a l n y m istnieniem rodzin o p o d w ó j n y c h
drobnoszlacheckich.
D l a mnie nie
ulega
nazwiskach noszonych przez c z ł o n k ó w
wątpliwości,
że poemat
rodzin
H . Derdowskiego
z a p ł o d n i ć w y o b r a ź n i ę K a s z u b ó w i p r z y c z y n i ć się do odrodzenia i spopularyzowania
rodzinnych
związanych
z wyprawą
wiedeńską,
pod
związanej
a b y ć m o ż e jeszcze
starszych.
mógł
tradycji
Tradycje
s t a n o w i ą fragment historii lokalnej i wpływają na k s z t a ł t o w a n i e się ś w i a d o m o ś c i
te
narodowej
K a s z u b ó w przy r ó w n o c z e s n e j nobilitacji i p o g ł ę b i e n i u ś w i a d o m o ś c i regionalnej.
Jest to jeden
z przykładów
ilustrujących
przyjęty
przeze
mnie
(przed
rozpoczęciem
b a d a ń ) selektywny p u n k t widzenia — inaczej m ó w i ą c h i p o t e z ę r o b o c z ą o w y s t ę p o w a n i u r ó w n o
ległym d w ó c h n u r t ó w w k s z t a ł t o w a n i u się ś w i a d o m o ś c i etnicznej: n u r t u k u l t y w o w a n i a polskości
w sensie etnicznym, czyli identyfikacji
z grupą
etniczną
(kaszubską),
oraz
n u r t u polskiej
ideologii narodowej (głównie w ś r ó d l u d n o ś c i pochodzenia drobnoszlacheckiego) i identyfikowanie
się l u d n o ś c i
z grupą
pośrednich,
to
(kaszubską).
Szkoda,
narodową
znaczy
polską.
identyfikacji
że nie p r z e c z y t a ł
stwierdzam, że „ p r o c e s
identyfikacji
J. Borzyszkowski słusznie sugeruje
ludności
badanych
dokładniej
ludności
istnienie
wsi z
własną
grupą
zakończenia
pracy
(s.
kaszubskiej
z grupą
form
terytorialną
134-135),
narodową
gdzie
polską
miał
charakter dynamiczny" oraz że „ w s p ó l n o t a tworzenia przez więzi naturalne, k t ó r e j c z ł o n k o w i e
m o g ą się ze s o b ą k o m u n i k o w a ć na kanwie w s p ó l n e g o j ę z y k a , w s p ó l n y c h l o s ó w historycznych
ziemi,
którą
zamieszkują
o d wielu
więzi stanowione". Przytoczone
pokoleń,
fragmenty
jest
trwalsza o d
pracy p r z e c z ą
wspólnoty
tworzonej
przez
twierdzeniu J. Borzyszkowskiego,
że nie dopuszczam istnienia „ p o c z u c i a własnej o d r ę b n o ś c i m i e s z k a ń c ó w badanej w s i " . D o d a ć
do tego m o ż n a
dwie zasadnicze
uwagi.
Pierwsza
dotyczy terenu
badań
znajdującego
się
w peryferyjnej części zasięgu m o w y kaszubskiej — w strefie pogranicza e t n i c z n o - j ę z y k o w e g o —
gdzie procesy
na
prześledzenie
bardziej
J.
godna
ostatnich
latach
inaczej
niż w centrum
kaszubszczyzny
celem
kształtowania
badanych
procesu
że był t o
przebiegają
historyk J. Chlebowczyk). D r u g a — że z a ł o ż o n y m
okres
jest
się polskiej ś w i a d o m o ś c i
licznych
Borzyszkowskiego, nie ulega
bytowskich
w
samookreślenia
to m . i n . u w a g ę
wyjazdów
kwestii,
specjalnego
wzrosło,
do
do
przyczyniła
własnej
odrębności
etnografa,
się
zwłaszcza
wydatnie
było
wsi, t y m
Niemiec. D l a mnie, podobnie j a k
że sprawa
zainteresowania
czego
ludności
(zwracał
badań
dla
mieszkańców
wsi
że poczucie
to
imponująca
działalność
wydawnicza Zrzeszenia Kaszubsko-Pomorskiego z reprezentacyjnym dla Kaszub miesięcznikiem
„Pomerania",
organem
Zrzeszenia.
Coraz częściej
w „Pomeranii"
drukowane
są
artykuły
po kaszubsku, k t ó r e n i e w ą t p l i w i e p o g ł ę b i a j ą identyfikację l u d n o ś c i badanych wsi z ich „ m a ł ą
o j c z y z n ą " , tzn. z w ł a s n ą g r u p ą
terytorialną.
POLEMIKI
171
W dalszym t o k u refleksji z w i ą z a n y c h z c i e k a w ą , ale dla mnie k o n t r o w e r s y j n ą w y p o w i e d z i ą
J. Borzyszkowskiego, c h c i a ł a b y m u s t o s u n k o w a ć się do mojego polonocentrycznego patrzenia
na sprawy kaszubskie. W t y m miejscu n a l e ż a ł o b y p o c z y n i ć m a ł ą d y g r e s j ę ; ten sam zarzut bowiem
m o ż n a p o s t a w i ć J. Borzyszkowskiemu, k t ó r y w polemice zajmuje stanowisko kaszubocentryczne.
Nie czynię j e d n a k a u t o r o w i zarzutu z zajmowania takiego stanowiska, jedynie żałuję, że
nie d o s t r z e g ł mojego polonocentrycznego stanowiska j a k o z góry przecież z a ł o ż o n e g o w przy
j ę t y m „ s e l e k t y w n y m punkcie widzenia". Natomiast stanowisko kaszubocentryczne J. Borzyszkow
skiego p r z y s ł a n i a n a u k o w y w y w ó d , staje się ono w y r a ź n e dopiero wtedy, gdy zestawimy
n a s t ę p u j ą c e fakty: 1) czytając wysoko c e n i o n ą p r a c ę z b i o r o w ą okresu m i ę d z y w o j e n n e g o ,
pt. Kaszubi, kultura, język - p o w o ł u j e się t y l k o na jednego z w s p ó ł a u t o r ó w tej pracy,
F. Lorentza, a nie z a u w a ż a , że zawiera ona t a k ż e art. A d a m a Fischera Kaszubi na tle
etnografii Polski; 2) negatywnie ocenia dorobek B. Stelmachowskiej, k t ó r a w 1932 r.
p i s a ł a o stosunku Kaszub do P o l s k i ; 3) nie w y r a ż a się pochlebnie o pracy pod red.
Gierszewskiego (1972 r . ) Dzieje ziemi bytowskiej. w k t ó r e j omawiane są stosunki łączące
tę ziemię z P o l s k ą w r ó ż n y c h okresach historycznych. C z y ż b y dla J. Borzyszkowskiego
n a j w a r t o ś c i o w s z e były te t y l k o prace, k t ó r e e k s p o n o w a ł y przede wszystkim t o ż s a m o ś ć
k u l t u r o w o - r e g i o n a l n ą l u d n o ś c i kaszubskiej?
Wydaje m i się, że z a z n a c z a j ą c e się r ó ż n i c e w patrzeniu na p r o b l e m ś w i a d o m o ś c i
etnicznej przez etnografa czy historyka w y n i k a j ą m i ę d z y i n n y m i z o d m i e n n o ś c i w a r s z t a t ó w
badawczych, a b s t r a h u j ą c o d p r z y j ę t y c h z a ł o ż e ń teoretycznych. Etnograf, gdy podczas badania
tego p r o b l e m u pełni rolę „ k r o n i k a r z a w s p ó ł c z e s n o ś c i " , p r z y w i ą z u j e d u ż e znaczenie do kon
kretnych w z o r ó w z a c h o w a ń , k t ó r e nie zawsze są zgodne z d e k l a r o w a n y m i n o r m a m i (tak
p o w i n n o b y ć , tak n a l e ż a ł o p o s t ą p i ć ) ; natomiast historyk t w o r z y obraz badanej rzeczywistości —
jej odbicie w ś w i a d o m o ś c i ludzkiej t y l k o na podstawie f a k t ó w n o r m a t y w n y c h ( z a r z ą d z e ń ,
n a k a z ó w , przywilejów, n a d a ń itd.). Obraz stworzony przez etnografa zawiera więcej sprzeczności,
jest m o ż e mniej spójny, ale potencjalnie m o ż e u k a z y w a ć większe bogactwo ludzkich postaw,
o p i n i i , refleksji w c i ą g ł y m „ s t a w a n i u s i ę " . N i e należy więc w y m a g a ć o d etnografa, aby
z r e z y g n o w a ł z „ o s o b l i w o ś c i " swego warsztatu pracy i u p o d a b n i a ł się do historyka np.
w doborze ź r ó d e ł czy poszerzaniu zakresu swych b a d a ń .
W świetle poczynionych uwag na temat o d m i e n n o ś c i w a r s z t a t ó w badawczych wydaje
m i się, że o badaniach interdyscyplinarnych m ó w i ć m o ż n a jedynie wtedy, gdy w ś r ó d
zainteresowanych przedstawicieli r ó ż n y c h dyscyplin n a u k o w y c h wystąpi wzajemna akceptacja
o d m i e n n o ś c i metod, technik czy rodzaju ź r ó d e ł wykorzystywanych w tych dyscyplinach.