http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/1259.pdf
Media
Part of Rola Mieczysława Gładysza w badaniach kultury ludowej Karpat / ETNOGRAFIA POLSKA 1989 t.33 z.2
- extracted text
-
„ E t n o g r a f i a P o l s k a " , t. X X X I I I : 1989, z. 2
P L I S S N 0071-1861
RÓŻA
GODULA
(Katedra Etnografii
Słowian
UJ)
ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA
W B A D A N I U K U L T U R Y LUDOWEJ KARPAT*
Zainteresowanie Profesora „niezmiernie bogatym — j a k sam to określił —
ale bardzo z ł o ż o n y m obrazem kulturowym K a r p a t " nie było przypadkowe.
Młodzieńcze fascynacje góralszczyzną, wyrosłe na tle ówczesnego klimatu
kulturalnego epoki, powoli się precyzowały. O d wycieczek krajoznawczych
w góry, działalności kolekcjonerskiej, pogadanek radiowych, szkiców popularno
naukowych dochodzi do podjęcia planowej pracy badawczej. Mieczysław
G ł a d y s z p o c z ą t k o w o koncentruje się na problematyce związanej z k u l t u r ą
ludową Śląska, w tym także Śląska C i e s z y ń s k i e g o . Dopiero później
zainteresuje się innymi regionami Polski. W 1954 roku Profesor na stałe
wiąże się z krakowskim o ś r o d k i e m naukowym, obejmując Z a k ł a d Etnografii
Instytutu Historii K u l t u r y Materialnej Polskiej Akademii Nauk. Właśnie
w Krakowie — z jego żywą tradycją b a d a ń karpackich, systematycznie podej
mowanych j u ż od X I X stulecia przez różne dziedziny nauki, by c h o ć wy
mienić historię, j ę z y k o z n a w s t w o , geografię, archeologię, a n t r o p o l o g i ę fizyczną
czy etnologię — znajduje sprzyjające warunki do rozwoju tego nurtu swoich
zainteresowań.
1
Mniej więcej w połowie lat pięćdziesiątych naszego wieku w środowisku
krakowskich e t n o g r a f ó w zrodził się pomysł n a w i ą z a n i a współpracy z krajami
karpackimi i z b a ł k a ń s k i m i w celu prowadzenia wspólnych b a d a ń nad
k u l t u r ą l u d o w ą r e g i o n ó w górskich (Staszczakówna 1957, s. 519; Szyfelbein
* Zakres
Uznaliśmy
Śląsku.
terytorialny działu
bowiem
za
Charakteryzuje
słuszne
poświęconego
twierdzenie
go pewna
Karpatom
Profesora,
odrębność,
powstała
nie obejmuje
Beskidu
że region
ten
wskutek
izolacji
Śląskiego.
k u l t u r o w o ciąży
od
reszty
ku
Karpat
Polskich, spowodowanej specyficznymi stosunkami historyczno-administracyjnymi i osadniczymi
na
tym
dotyczące
obszarze — M i e c z y s ł a w
historii
kultury
Gładysz
wsi karpackiej,
(dalej
M.
maszynopis
polskiej Konferencji Etnograficznej w Rzeszowie
G.),
referatu
Polskie
międzynarodowe
wygłoszonego
(19-20 I I 1968). Dlatego też
na
prace
I I Ogólno
zainteresowanie
M i e c z y s ł a w a G ł a d y s z a k u l t u r ą l u d o w ą Beskidu Ś l ą s k i e g o z o s t a ł o przedstawione
w
szerszym
k o n t e k ś c i e — b a d a ń na Ś l ą s k u .
1
tomie.
Szerzej ujmuje to zagadnienie T . D o b r o w o l s k a — zob. a r t y k u ł zamieszczony w niniejszym
116
RÓŻA G O D U L A
1958, s. 410; Reinfuss 1959, s. 10; G ł a d y s z 1961a, s. 340, 1981b, s. 71).
Nie była to całkiem oryginalna myśl. O d r ę b n o ś ć Karpat od wielu lat
wzbudzała ciekawość badaczy. Swoiste warunki naturalne i specyficzne
procesy kulturowe, w t y m j a k ż e istotne — przebieg i charakter osadnictwa,
typ gospodarki pasterskiej oraz nawarstwiające się w ciągu dziejów p o w i ą z a n i a
z B a ł k a n a m i — zdecydowały o szczególnym u r o k u badawczym tego regionu,
penetrowanym przez wielu specjalistów ze środkowej i p o ł u d n i o w e j Europy.
N a t u r a l n ą więc koleją rzeczy była dążność, by s k o o r d y n o w a ć prowadzone
prace i stworzyć sprzyjające warunki do rozwiązywania r o d z ą c y c h się
w trakcie b a d a ń p r o b l e m ó w , wymieniać rezultaty d o c i e k a ń .
Idea takiej właśnie współpracy pojawiła się co najmniej na p o c z ą t k u
naszego stulecia w gronie n a u k o w c ó w słowiańskich, zajmujących się k u l t u r ą
l u d o w ą tegoż regionu (Porićkij 1961, s. 155). Natomiast w okresie między
wojennym prowadzone były m i ę d z y n a r o d o w e badania nad szałaśnictwem
w rejonie k a r p a c k o - b a l k a ń s k i m z inspiracji powstałej wówczas Słowiańskiej
Komisji do Badania Szałaśnictwa w Karpatach i na B a ł k a n a c h . J e d n a k ż e
z różnych p o w o d ó w ta interesująco z a p o w i a d a j ą c a się w s p ó ł p r a c a została
przerwana, a jednymi z istotniejszych były trudności w ujednoliceniu po
dejmowanej działalności badawczej (Král 1961). D o p o m y s ł u wspólnych
b a d a ń wracano jeszcze kilkakrotnie na gruncie różnych dyscyplin, i to za
r ó w n o w polskich, jak i w obcych środowiskach naukowych, osiągając mniej
lub bardziej p o m y ś l n e rezultaty (Gładysz 196la, s. 339-340, 1962a, s. 34-35).
W tym kontekście powojenna inicjatywa krakowskich e t n o g r a f ó w zasługuje
na szczególne uznanie. N i e m a l ż e od razu wywołała żywy oddźwięk wśród
niemałej rzeszy badaczy zainteresowanych p r o b l e m a t y k ą k a r p a c k ą . Odbywały
się liczne spotkania i narady, w czasie k t ó r y c h wielokrotnie stwierdzano
potrzebę takiej współpracy, dyskutowano jej formy. Wyłonił się projekt
zorganizowania m i ę d z y n a r o d o w e j komisji koordynującej badania w Karpatach,
zaplanowano też utworzenie pisma „ C a r p a t i c a " — biuletynu informacyjnego
Komisji. Starania nabrały realnych kształtów w 1959 roku, kiedy to przedstawi
ciele Polski i Czechosłowacji podpisali u m o w ę , stając się w ten s p o s ó b
członkami — założycielami M i ę d z y n a r o d o w e j Komisji do Badania K u l t u r y
Ludowej w Karpatach (skrót — M K K K )
(Gładysz 196la). P o c z ą t k o w e
dwustronne spotkania między P o l s k ą i Czechosłowacją z czasem zostały
rozszerzone. D o M K K K przystąpiła Rumunia, Bułgaria, Węgry, Związek
Radziecki, rozpoczęła też współpracę J u g o s ł a w i a . W 1976 roku, w związku
z trwającą od lat p o s z e r z o n ą o obszar B a ł k a n ó w działalnością Komisji,
postanowiono zmienić jej dotychczasową nazwę na M i ę d z y m i r o d o w ą Komisję
2
3
2
prof,
Stronę polską reprezentował prof, dr W. Dynowski ( I H K M P A N ) , a c z e c h o s ł o w a c k ą —
dr J . Horák
(Instytut
Etnografii i Folklorystyki Č S A V )
i dr
B.
Filova
(Instytut
Etnografii S A V ) .
3
Współpraca z wieloma krajami przed ich oficjalnym przystąpieniem do M K K K
legała na indywidualnym uczestnictwie w pracach Komisji.
po
117
ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J
4
do B a d a ń K u l t u r y Ludowej w Karpatach i na Bałkanach ( M K K K B )
(Frolec 1981).
Trzeba podkreślić aktywny udział Profesora w pracach naukowo-organizacyjnych Komisji. Od 1960 do 1984 roku był członkiem Prezydium,
k t ó r e stoi na czele M K K K B , a w latach 1960-1963 wchodził w skład
Komitetu Redakcyjnego rocznika „ C a r p a t i c a " , wydawanego w Bratysławie
przez Słowacką A k a d e m i ę Nauk. W Komisji Krajowej od p o c z ą t k u jej
działalności należał od grona Prezydium, najpierw sprawując funkcję sekretarza,
potem przez długie lata był p r z e w o d n i c z ą c y m . Pilnie uczestniczył w licznych
konferencjach i seminariach karpackich krajowych i m i ę d z y n a r o d o w y c h .
Na wielu z nich wygłaszał referaty, a zawsze brał żywy udział w dyskusji.
Był też inicjatorem lub organizatorem szeregu sympozjów poświęconych
tematyce karpackiej. O p u b l i k o w a ł kilka a r t y k u ł ó w dotyczących powstania,
zasad organizacyjnych, programu działania M K K K B (Gładysz 1961 a, 1962a,
1963a, 1964, 1965b, 1981b,d).
Warto też może p r z y p o m n i e ć Jego konsekwencję w nawiązywaniu kontak
t ó w z uczonymi różnych n a r o d ó w i ich umiejętne podtrzymywanie. Świadczy
0 tym rozległa korespondencja z instytucjami etnograficznymi w Czechosło
wacji, Bułgarii, Rumunii, Jugosławii, Z w i ą z k u Radzieckim, na Węgrzech
1 oczywiście w Polsce. Są tam informacje o planach Komisji i aktualnie
prowadzonych pracach, zaproszenia do udziału w konferencjach i sympozjach,
propozycje t e m a t ó w do opracowania i projekty ich publikacji na lamach
„Etnografii Polskiej" lub innych czasopism. Istotną rolę w zacieśnianiu
współpracy odgrywały osobiste kontakty Profesora, a okazją do bezpośredniej
wymiany p o g l ą d ó w , p r ó c z wspominanych j u ż konferencji, były wizyty
w zagranicznych p l a c ó w k a c h etnograficznych — w uniwersytetach, akademiach
nauk, muzeach- .
Nie m o ż n a p o m i n ą ć usilnych starań, których nie szczędził, by Polskiej
Komisji n a d a ć instytucjonalną formę. Mieczysław G ł a d y s z kilkakrotnie
5
4
Dokonało
się to
na posiedzeniu Prezydium
W
1959-1980
MKKK
w Smolenicach
w
Czechosło
wacji.
5
latach
Profesor
uczestniczył
(25-26 I I ) . Bratysława (17-19 V I ) , Warszawa
Starý Smokovec (21-24 X I ) 1964
w
r. -
Kraków
Katedrze
konf. M K K K ; 1962 r. -
(16-19 V) -
Etnografii
między
konf. M K K K ;
Uniwersytetu
w
innymi
(23-24 V I I ) -
1959
Smokovec (17-20 X ) -
1965
r. -
w
Instytucie
Brnie,
w:
Martin-Brno
konf. M K K K ; -
Praga (19-25 I X ) -
1960
r. -
konf. M K K K ;
(10-18 V I ) - wizyta
Etnografii
ČSAV
oraz w Narodowym Muzeum Słowacji i Narodowym Muzeum Moraw: 1967
(11-18 I X ) -
r. — K r a k ó w
konferencje M K K K ;
w
Brnie
r. — Smolenice
pobyt w Katedrze Etnografii Uniwersytetu
w Pradze, w Instytucie Etnografii Č S A V , w Muzeum Etnograficznym i Narodowym Muzeum
Czech; 1971 r. sta -
Smolenice-Bratysława (15-17X1) -
konf. M K K K ; 1974 r. -
Moravany -
konf. M K K K ; 1973 r. -
konf. M K K K ;
1976 r. -
R o ž n o v k/Radho-
Smolenice (1-5 I X ) -
konf. M K K K B ; — K r a k ó w — Mogilany (17-21 X I ) — V M i ę d z y n a r o d o w a Konferencja O g ó l n o karpackiego Atlasu Dialektologicznego; 1978 r. 1979 -
Kraków -
Mogilany (8-12
konf. M K K K B ; 1982 r. -
X) -
V y s o k é Tatry (6-9 X I I ) -
konf. M K K K B ;
Szentendre (31 V - 4 V I ) -
1980
konf.
r. -
konf.
MKKKB:
Smolenice (27-31 X )
MKKKB.
-
118
RÓŻA G O D U L A
referował tę sprawę na posiedzeniach Rady Naukowej I H K M P A N i wy
stępował z p i s e m n ą p r o ś b ą do dyrektora tej placówki.
Kilkanaście
lat trwające wysiłki zakończyły się dopiero w 1976 roku, kiedy to Komitet
Nauk Etnologicznych P A N powołał P o l s k ą Komisję K a r p a c k ą . Funkcję
przewodniczącego powierzono Mieczysławowi Gładyszowi, k t ó r y pełnił j ą do
1984 roku.
Z funkcją tą łączyły się wielorakie obowiązki. Jednym z istotniejszych
było koordynowanie licznych prac podejmowanych przez Komisję. Szczególnego
znaczenia n a b r a ł o to w okresie, gdy w skali m i ę d z y n a r o d o w e j r o z p o c z ę t o
syntetyczne opracowania wybranych dziedzin kultury ludowej w Karpatach
i na B a ł k a n a c h (pasterstwa wysokogórskiego, architektury, folkloru zbójnic
kiego). W związku z tym w ramach sekcji polskiej — tak j a k i w innych
krajach — powstały tzw. podkomisje, czyli zespoły badawcze p o w o ł a n e do
opracowania tych trzech t e m a t ó w szczegółowych. Z czasem, wraz z rozszerze
niem zakresu problematyki badawczej, w czym znaczny udział miał Mieczysław
Gładysz, powstał zespół do opracowania karpackiego atlasu etnograficznego,
kultury muzycznej górali, zespół informacji o źródłach dotyczących kultury
ludowej Karpat oraz podkomisja muzealna . Oczywistą jest rzeczą, że ze
strony Przewodniczącego w y m a g a ł o to wielu czynności o charakterze naukowo- organizacyjnym, choćby tylko p r z y p o m n i e ć współudział w wypracowaniu
założeń badawczych zespołów, planu ich działalności czy też aktywne
uczestniczenie w spotkaniach roboczych poszczególnych podkomisji.
Niemal dwudziestopięcioletnia działalność Profesora w Komisji Karpackiej
przedstawia się bogato. Trudno oczywiście z a p r e z e n t o w a ć wszystkie Jego
przedsięwzięcia, wypowiedzi czy inspirujące pomysły, k t ó r e niejednokrotnie
powstawały w trakcie ożywionej dyskusji. N a u w a g ę zasługuje udział
Mieczysława G ł a d y s z a w wypracowaniu problematyki badawczej Komisji.
Był jednym z t w ó r c ó w planu b a d a ń w Karpatach — projektu strony polskiej,
k t ó r y został przezeń przedstawiony na polsko-czechosłowackiej konferencji
w Warszawie w 1959 roku.
W propozycji tej szczególnie akcentowano konieczność ujednolicenia
tematyki, metod i narzędzi badawczych, by uzyskać j a k najbardziej p o r ó w n y
walne materiały. Badania terenowe powinny być przeprowadzane synchronicz
nie we wszystkich wytypowanych miejscowościach. Przy wyborze p u n k t ó w
badawczych „ w i n n o się przede wszystkim uwzględnić p o d o b i e ń s t w o w a r u n k ó w
geograficzno-gospodarczych, demograficznych i struktury społecznej. W związ
ku z tym zachodzi potrzeba przeprowadzenia jak najrychlej regionalizacji
Karpat w oparciu o granice historyczno-administracyjne, geograficzno6
h
Przewodniczącą
zespołu
d/s
pasterstwa
została
prof,
dr
B.
Kopczyńska-Jaworska.
zespołu d/s architektury — doc. dr M . G ł a d y s z o w a , f o l k l o r u z b ó j n i c k i e g o — prof, dr D . Simonides,
karpackiego atlasu etnograficznego — prof, dr J. Klimaszewska, k u l t u r y muzycznej górali —
doc. dr J. Stęszewski. informacji
komisji muzealnej — dr F.
o ź r ó d ł a c h — doc. dr A . Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z , a pod
Midura.
119
ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J
-fizjograficzne, gospodarcze i j ę z y k o w e " . N a d t o Referent zwrócił u w a g ę na
konieczność „ o p r a c o w a n i a bibliografii etnograficznej i stanu b a d a ń nad k u l t u r ą
ludową Karpat oraz historii zainteresowań naukowych Karpatami z uwzględ
nieniem ruchu regionalnego w poszczególnych krajach". Propozycja o b e j m o w a ł a
również „sporządzenie wykazu muzealiów etnograficznych i rozpoczęcie
serii publikacji najważniejszych w y t w o r ó w " , wreszcie „ o p r a c o w a n i e przeglądu
etnograficznych archiwaliów wraz z indeksem m a t e r i a ł ó w zawartych w pu
blikowanych źródłach historycznych". J e d n a k ż e za najpilniejsze u w a ż a n o
podjęcie tych t e m a t ó w badawczych, k t ó r e naświetlałyby pochodzenie kultury
ludowej w Karpatach. S p o ś r ó d nich na plan pierwszy wysuwa się opracowanie
roli pasterstwa wysokogórskiego w jego całym przebiegu dziejowym (Gładysz
196la, s. 341-342). J u ż wówczas przyjęto, że właśnie pasterstwo stanie
się tematem w i o d ą c y m w m i ę d z y n a r o d o w y c h badaniach inspirowanych przez
Komisję.
W i o s n ą 1960 roku, mimo trudności organizacyjnych, Polska Komisja
Karpacka p o s t a n o w i ł a r o z p o c z ą ć badania terenowe nad organizacją pasterstwa
wysokogórskiego, k t ó r e kontynuowano w następnych latach. Niezaprzeczalnym
walorem tej akcji było to, że prowadzono ją równocześnie na całym
obszarze Karpat Polskich, za p o m o c ą tej samej ankiety i kwestionariusza .
Dzięki temu uzyskano w pełni p o r ó w n y w a l n e w y n i k i , k t ó r e w przyszłości
będą wykorzystane w syntetyzującym ujęciu pasterstwa karpackiego (Kopczyńska-Jaworska 1962, 1981). W penetracjach terenowych uczestniczyły placówki
etnograficzne uniwersyteckie i Polskiej Akademii Nauk, także niektóre muzea
oraz Śląski Instytut Naukowy w Katowicach ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a 1962,
s. 322; G ł a d y s z 1962a, s. 25). P o ś r ó d innych czynny udział w badaniach
brali pracownicy krakowskiego Z a k ł a d u Etnografii I H K M , kierowanego przez
Mieczysława G ł a d y s z a .
Dostrzegając pilną potrzebę wykonania prac podstawowych, j u ż w 1958 roku
Profesor zainicjował opracowanie Bibliografii historii kultury ludowej Karpat.
Siedmioosobowe grono e t n o g r a f ó w pod naukowym kierownictwem Mieczy
sława G ł a d y s z a w k r ó t k i m czasie p r z y g o t o w a ł o pierwszą część Bibliografii [ . . . ]
(red. G ł a d y s z 1960). Obejmuje ona okres od p o ł o w y wieku X I X do 1959
roku. Uwzględnia publikacje najważniejsze i najpełniej ujęte, także niektóre
przyczynkarskie dotyczące kultury ludowej Karpat Polskich; w niewielkim
7
8
:
Pierwszą
wersję
kwestionariusza
opracowała
B. K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a
w
1960
roku.
Po dyskusji w czasie obrad w Smokowcu w 1961 r o k u p o w s t a ł a druga wersja, w większym
stopniu
nastawiona
podstawa
kwestionariusz
i wierzenia
na badania p o r ó w n a w c z e ,
poszukiwań
terenowych
poszerzono
m. in. o
(Jaworska
dział
(J. Klimaszewska), ponadto
która
została
1981.
s.
budownictwa
wprowadzono
t y l k o w j e d n y m sezonie przy jego p o m o c y
prowadzili
Zespól
pracował
w składzie:
W
przez
MKKK
następnych
M.
uzupełnienia
(J. O l ę d z k i ) -
8
przyjęta
(oprać.
(A. K o w a l s k a - L e w i c k a , M . M a r k u s ) i k u l t u
się potem w ł a s n ą wersją ( K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a
85).
Gładyszowa),
w zakresie
(Gładysz
badania t a k ż e
latach
jako
ten
magię
pożywienia
1962a, s. 30). Jednak
Słowacy,
posługując
1981, s. 85-86).
M . Gładyszowa.
Z. Szromba. D . T y l k o w a , A . Zambrzycka-Kunachowicz.
A.
Kowalska-Lewicka, I . N i z i ń s k a .
120
RÓŻA G O D U L A
wyborze natomiast prezentuje wyniki nauk pomocniczych, k t ó r e m o g ą posłużyć
do głębszej interpretacji zagadnień etnograficznych (Gładysz 1960c, s. I I ) .
M i m o zastrzeżeń Redaktora, że to p r ó b a robocza wymagająca uzupełnień
i weryfikacji, warto zauważyć, że była to pierwsza tego rodzaju publikacja
i c h o ć b y dlatego właśnie znacząca. M i a ł a z o r i e n t o w a ć badaczy Karpat
„ [ . . . ] w zakresie i charakterze polskiego dorobku z dziedziny etnografii
i nauk pomocniczych" (Gładysz 1960c. s. I I ) . Trzeba d o d a ć , że zadanie
to jest ciągle aktualne.
Spełniła jeszcze j e d n ą w a ż k ą rolę inspirując badaczy innych krajów.
Warto p r z y p o m n i e ć , że j u ż na pierwszej konferencji krakowskiej M K K K
w 1959 roku przyjęto wniosek Profesora dotyczący systematycznego opraco
wania bibliografii karpackich przez poszczególne kraje. W następnych latach
b ę d ą trwały prace w Czechosłowacji, Rumunii, na Węgrzech, w Jugosławii
i Bułgarii (Frolec 1981, s. 40-41). W 1967 roku ukazały się
Materiały
do bibliografii węgierskiej
(Fóldes, Gyorgyi) oraz jugosłowiańskiej
(Damaćinovic, Gavazzi) j a k o kolejne części Bibliografii historii kultury ludowej
Karpat, w s p ó ł r e d a g o w a n e przez Mieczysława Gładysza. Natomiast krakowski
zespół w nieco zmienionym s k ł a d z i e , lecz nadal pod kierunkiem Profesora,
przygotował d r u g ą część bibliografii polskiej za lata 1960-1967 (red. G ł a d y s z
1974c).
Ostatecznym celem m i ę d z y n a r o d o w y c h b a d a ń w Karpatach i na B a ł k a n a c h
ma b y ć syntetyczne ujęcie kultury ludowej tego obszaru. W związku z tym
na wielu posiedzeniach roboczych Komisji, sympozjach krajowych i kon
ferencjach m i ę d z y n a r o d o w y c h dyskutowano problem wyboru właściwego
sposobu badania kultury. Ogólnie rzecz ujmując, zarysowały się dwie
koncepcje. Jedna to scharakteryzowane wcześniej badania tematyczne, polega
j ą c e na jednoczesnym zebraniu materiału na ściśle określony temat, na obszarze
całej góralszczyzny w wytypowanych punktach badawczych i przy użyciu
tych samych narzędzi. Przypomnijmy, że t a k ą właśnie p r o c e d u r ę zastoso
wano w pierwszych eksploracjach terenowych Komisji w zachodnim łuku
Karpat na temat kultury pasterskiej. Propozycję a l t e r n a t y w n ą , k t ó r ą przyjęto
nieco później, c h o ć r o z w a ż a n o j ą j u ż w czasie pierwszych dyskusji, stanowiły
badania monograficzne, d ą ż ą c e do ujęcia pełnego stanu kultury na obszarze
z a w ę ż o n y m do niewielkiego regionu, a nawet jednej wsi (Gładysz 1972e,
s. 65-66). W y m a g a j ą one udziału szeregu dyscyplin. Dopiero bowiem —
uzasadniał Kazimierz Dobrowolski — „przez skrzyżowanie k ą t ó w widzenia
[ . . . ] na ten sam przedmiot badawczy wyrastają zagadnienia nowe, ukazują
się zależności do tej pory nie dostrzeżone, uwidac
iją się we właściwej
skali [ . . . ] tendencje i prawidłowości г о / \ojo w e "
itury (1961, s. 18).
Doceniając wartości obu metod p o s t ę p o w a n i a , PJ o i c s o r ostatecznie opowie
dział się za tą ostatnią. „ B a d a n i a takie — pisał — dotyczą wszystkich działów
9
4
D o z e s p o ł u p r z y s t ą p i ł a A . Pawlicka, natomiast
A. K o w a l s k a - L e w i c k a .
w t y m etapie prac nie
uczestniczyła
ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J
121
kultury, rozwijającej się w ciągu stuleci w danej miejscowości lub w o k r e ś l o n y m
regionie. W tych to wypadkach nie ograniczamy się do gromadzenia
m a t e r i a ł ó w etnograficznych, ale także źródeł historycznych, a niekiedy archeo
logicznych, zmierzając do ujęcia poszczególnych e t a p ó w rozwojowych.
Interpretacja przebiegających zjawisk, wykrywanie mechanizmu procesu kultu
rowego umożliwia podejmowanie problematyki ogólnej, dającej dalekie perspek
tywy i głębszy sens badaniom etnograficznym". W ten s p o s ó b prowadzone
badania „przyczynią się do usunięcia zbyt pośpiesznych i uproszczonych
uogólnień, budowanych na podstawie znajomości drobnych wycinków teryto
rialnych i kulturowych" (Gładysz 1962a, s. 31-32). Jego zdaniem, obrany
przez Komisję kierunek badawczy, który prowadzi do poznania m i k r o kultur, jest j a k najbardziej słuszny, daje bowiem gruntowne podstawy
do syntetycznego ujęcia kultury ludowej w całym masywie karpackim
(Gładysz 1972e, s. 66).
D o w o d n y m wyrazem takiej postawy Profesora bylo bardzo szybkie, bo
j u ż w 1962 roku. rozpoczęcie b a d a ń na Polskim Spiszu. Opracowanie
monografii tego regionu zostało p o w i ą z a n e z planami naukowo-dydaktycznymi
Katedry Etnografii Słowian Uniwersytetu Jagiellońskiego, k t ó r ą od 1960 roku
kierował Mieczysław G ł a d y s z . W dużej mierze badania były prowadzone przez
Zbigniewa Białego, także przez niektórych p r a c o w n i k ó w Katedry; ponadto
znaczny udział mieli też magistranci i studenci. Realizowano je poprzez
indywidualne wyjazdy w teren, wakacyjne praktyki studenckie oraz obozy
naukowe Sekcji Karpackiej K o ł a Naukowego E t n o g r a f ó w im. Kazimierza
Moszyńskiego przy K E S U J .
Badania spiskie zaplanowano j a k o p r a c ę interdyscyplinarną. W związku
z t y m podjęto współpracę z r ó ż n y m i dziedzinami nauki, by j a k najpełniej
p o z n a ć i zrozumieć kulturę. Najogólniej rzecz ujmując chodziło o takie
dyscypliny, k t ó r e za przedmiot dociekań mają rzeczywistość k u l t u r o w ą
i przyrodniczą wsi, człowieka widzianego w kategoriach kulturowych jak
i w aspekcie biologicznym; o nauki rozpatrujące społeczną, k u l t u r o w ą
egzystencję ludzi, spełniającą się w stałym kontakcie ze środowiskiem na
t u r a l n y m i " (Biały 1987, s. 46). Badania kompleksowe na Spiszu nie przy
niosły w pełni sytysfakcjonujących wyników, bowiem oczekiwanie, że w trakcie
wspólnych studiów nawiąże się p o m i ę d z y badaczami twórczy kontakt
i rozwiązaniu ulegną problemy wnoszone przez poszczególne nauki, spełniło
się tylko w niewielkim stopniu (Biały 1987, s. 48). N a podkreślenie
zasługuje j e d n a k ż e j u ż samo podjęcie takich b a d a ń w dobie nasilającej
się specjalizacji nauk, które operują coraz bardziej hermetycznymi j ę z y k a m i .
P r ó b a zmierzenia się z t r u d n o ś c i a m i , powstającymi w toku roboczych
k o n t a k t ó w różnych dyscyplin na ich pograniczach, niewątpliwie jest intere
sującym doświadczeniem. Wymiernym efektem tej współpracy są artykuły
i n
Ogółem
w kompleksowych badaniach
naukowych z siedmiu uczelni K r a k o w a .
na
Spiszu
wzięło u d z i a ł p i ę t n a ś c i e dyscyplin
122
RÓŻA G O D U L A
omawiające zagadnienia o charakterze interdyscyplinarnym, wspólnie opraco
wane przez przedstawicieli różnych nauk (Biały, Kobyłecki, Węgrzyn 1972;
Biały, G ó r k a 1987) oraz publikacje specjalistów, którzy starają się uwzględnić
punkt widzenia także innej — niż własna — dyscypliny (Jaworski, Kobyłecki
1977; P a n k ó w n a 1987; Kaczanowski 1987).
Zasadniczym celem b a d a ń na Spiszu miało być całościowe ujęcie kultury
ludowej w przeszłości i obecnie ze szczególnym uwzględnieniem procesu
p r z e o b r a ż e ń oraz roli i miejsca e l e m e n t ó w tradycyjnych we współczesnym
życiu wsi. O wytypowaniu do b a d a ń monograficznych zadecydowała specyfika
kultury tego subregionu karpackiego. Tutaj przecież nawarstwiały się w ciągu
wieków fale osadnicze, jedne z najbardziej zróżnicowanych pod względem
etnicznym, jakie wystąpiły w Karpatach Polskich. Wskutek tego wykształciła
się kultura charakterystyczna dla pogranicza etnicznego — j a k określa Mie
czysław G ł a d y s z — polsko-słowacko-ruskiego. gdzie duży wpływ mieli także
koloniści niemieccy i l u d n o ś ć cygańska. Nadto, w niektórych wsiach spiskich
jeszcze do okresu międzywojennego p a n o w a ł y półfeudalne formy s t o s u n k ó w
społeczno-gospodarczych (Gładysz 1972e. s. 66-67).
W pierwszym rzędzie badania zmierzały do przedstawienia podstaw byto
wania (rolnictwa, pasterstwa, rzemiosła i innych zajęć pozarolniczych) na
tle w a r u n k ó w naturalnych, s t o s u n k ó w demograficznych i osadniczych. P r ó c z
wymienionych, u w z g l ę d n i o n o inne tematy szczegółowe: budownictwo miesz
kalne i gospodarcze, wyposażenie wnętrza, niektóre formy reliktowe (in
stytucję tzw. żelarzy) oraz szeroko r o z u m i a n ą k o n s u m p c j ę . Z czasem
problematyka b a d a ń rozszerzyła się, obejmując pozostałe dziedziny kultury,
między innymi o b r z ę d o w o ś ć (rodzinną, d o r o c z n ą ) i obyczajowość, twórczość
artystyczną. Warto przy tym zaznaczyć, że p o c z ą t k o w o zainteresowania
badaczy k o n c e n t r o w a ł y się wyłącznie na środowisku górali spiskich, lecz
j u ż w drugiej połowie lat sześćdziesiątych r o z p o c z ę t o systematyczne badania
wśród społeczności cygańskiej, od dawna osiadłej na Spiszu. W ten s p o s ó b
zostały zainicjowane pierwsze w Polsce systematyczne badania nad Cyganami
karpackimi, k t ó r e są do dziś kontynuowane (Biały 1987, s. 45).
Rezultatem tej akcji badawczej jest dwadzieścia pięć prac magisterskich,
powstałych pod kierunkiem naukowym Profesora
oraz dwie rozprawy
doktorskie, których był p r o m o t o r e m . Trzeba jeszcze w s p o m n i e ć o licznych
publikacjach, głównie artykułach rozrzuconych po czasopismach etnograficz
nych, które powstały w wyniku b a d a ń prowadzonych na Spiszu przez
K a t e d r ę Etnografii Słowian UJ z a r ó w n o w czasie, gdy Profesor był jej
kierownikiem, jak też kontynuowanych po Jego odejściu na emeryturę
11
12
' i Z o b . pozycje: 96, 108. 111. 122. 125. 128, 130, 136. 144-145. 148.
169. 185, 188-189. 194-195. 198, 201. 208, 212 ( K u l e s z a - Z a k r z e w s k a 1979).
150,
165,
E. K r a s i ń s k a . Żródla chłopskiej
wiedzy rolniczej w drugiej polonie XIX i XX
wieku
<un przykładzie
wybranych wsi karpackich I. masz., 1975; Cz. R o b o t y c k i . Tradycja,
moralność
i obyczaj w środowiska
wiejskim
wsi Jurgów
na Spiszu. Studium elologiczne,
masz.. 1977.
Ta ostatnia praca została później o p u b l i k o w a n a ( R o b o t y c k i 1980).
123
ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J
1 3
w 1973 r o k u . Podsumowaniem, w pewnym sensie, b a d a ń na Spiszu jest
pierwszy tom Studiów spiskich, k t ó r y obejmuje zagadnienia ś r o d o w i s k a
naturalnego i w a r u n k ó w gospodarowania, problemy antropologiczne i dialektologiczne oraz historyczne uwarunkowania kultury ludowej tego regionu
(Polski Spisz 1987).
„ R o z w i ą z a n i e splotu zagadnień występujących w kulturze m i e s z k a ń c ó w
większych terytoriów nie należy do z a d a ń łatwych — twierdził Mieczysław
G ł a d y s z — jeśli nie będzie poprzedzone opracowaniami niewielkich skupisk
ludzkich, u k s z t a ł t o w a n y c h w jednolitych warunkach historyczno-geograficznych" (1966c, s. 8). Dlatego też uparcie zmierzał do tego, by powstały
etnograficzne monografie pozostałych r e g i o n ó w Karpat. W 1967 r o k u Z a k ł a d
Etnografii Polski I H K M P A N w Krakowie przy udziale Katedry Etnografii
Słowian UJ rozpoczął tego typu badania w Beskidzie Śląskim pod naukowym
kierunkiem Profesora . Jeśli chodzi o Z a k ł a d krakowski, to niemałą rolę
w podjęciu prac monograficznych o d e g r a ł o pragnienie Mieczysława Gładysza,
by kierowana przez Niego p l a c ó w k a specjalizowała się w problematyce
karpackiej. Wyrazem tego są późniejsze prace Z a k ł a d u na terenie Beskidu
Sądeckiego i Żywieckiego. Badania w Sądeckiem r o z p o c z ę t o jeszcze w 1961
roku w ramach o g ó l n o k a r p a c k i e j akcji M K K K na temat kultury pasterskiej
(Tylkowa 1962). Systematycznie prowadzono je w drugiej polowie lat
siedemdziesiątych pod kierunkiem naukowym A n n y
Kowalskiej-Lewickiej,
a z a k o ń c z o n o opublikowanymi opracowaniami monograficznymi (Kowalska-Lewicka 1980; Studia 1985). Natomiast planowa eksploracja Żywiecczyzny,
r o z p o c z ę t a w 1981 roku, trwa n a d a l .
G ł ó w n e założenia i s p o s ó b p o s t ę p o w a n i a był podobny we wszystkich
badaniach monograficznych odbywających się w Karpatach. D ą ż o n o do
całościowego ujęcia zjawisk i w y t w o r ó w kulturowych, ulegających p r z e o b r a ż e
niom w procesie historycznego rozwoju. Badania prowadzono w wytypo
wanych miejscowościach, reprezentujących niewielkie regiony określone od
miennością struktury gospodarczej i społecznej, ukształtowanej historycznie
(Gładysz 1972e, s. 69). Tak więc Beskid Śląski pozostający w pewnej
izolacji od reszty Karpat Polskich, jeszcze w latach dwudziestych naszego
stulecia c h a r a k t e r y z o w a ł się d u ż ą zachowawczością k u l t u r o w ą , z wciąż
żywymi elementami wołoskimi. W regionie tym szczególnie jaskrawo uwi
daczniają się z a c h o d z ą c e współcześnie procesy niwelacji tradycyjnej kultury
14
1?
B
P o w s t a ł o też kilkanaście prac magisterskich, które znajdują się w Archiwum
Katedry
Etnografii Słowian U J .
1 4
W latach sześćdziesiątych badania monograficzne prowadzono również w Bieszczadach.
Realizował je Zaklad Etnografii Polski I H K M w Warszawie, kierowany przez A. Kutrzebę-Pojnarową. Od 1963 roku podjęto problematykę związaną z kształtowaniem się nowej społeczności
wioskowej w
regionie zaludnianym przez o s a d n i k ó w
różnego
pochodzenia — zob.
artykuł
M . Biernackiej w niniejszym tomie.
1 5
W przyszłości planowane jest monograficzne opracowanie kultury ludowej regionu.
W druku
dzieci
znajduje
w Żabnicy
się obszerny artykuł
w Beskidzie
Żywieckim,
K.
Kwaśniewicz,
„Karta Groni", t. 14:
„Godnie
1988.
święta"
w
relacjach
124
RÓŻA G O D U L A
wsi. Z kolei Żywiecczyzna, k t ó r a wprawdzie sąsiaduje ze Śląskiem, jednak
kultura ludowa tego obszaru kształtowała się w odmiennych warunkach
historyczno-gospodarczych. Różnicę tę pogłębia niższy niż na Śląsku stopień
rozwoju gospodarczego na nizinach, k t ó r e s t a n o w i ą swoiste zaplecze dla
przeludnionych wsi Beskidu Żywieckiego (Gładysz 1972e, s. 66-67). Wreszcie
Sądeckie, część Karpat Polskich stosunkowo najsłabiej penetrowana przez
etnografów. Region zróżnicowany pod względem stopnia zaawansowania
w p ł y w ó w kultury masowej, o wsiach zachowawczych oraz będących ich
przeciwieństwem — j u ż zurbanizowanych. Badania pokazały różnice we współ
cześnie zachodzących przeobrażeniach kulturowych na t y m terenie (Kowal
ska-Lewicka 1980; Studia 1985).
Pragnieniem Profesora było monograficzne opracowanie Podhala, k t ó r e
Go fascynowało swoją specyfiką k u l t u r o w ą , a „ . . . k t ó r e g o habitus od
wielu dziesiątek lat budzi szerokie zainteresowanie". Wieś p o d h a l a ń s k a —
pisał — stanowi dla badaczy „ n a t u r a l n e laboratorium, w k t ó r y m m o ż n a
o b s e r w o w a ć rolę tradycji w obecnie z a c h o d z ą c y m procesie w z m o ż o n y c h
p r z e o b r a ż e ń z a r ó w n o w miejscowej kulturze, j a k też w świadomości jej
t w ó r c ó w i o d b i o r c ó w " . K u l t u r ę l u d o w ą na Podhalu m o ż n a zatem r o z p a t r y w a ć
z wielorakich p u n k t ó w widzenia. „ P o pierwsze — j a k o produkt pogranicza
etnicznego, na k t ó r y m w szczególny s p o s ó b przebiegają procesy kulturowe,
p r o w a d z ą c e do wzbogacania z a s o b ó w kultury miejscowej i bliskich p o w i ą z a ń
nie t y l k o z k u l t u r ą polskiego zaplecza, ale także z kulturami sąsiednich
n a r o d ó w . Po drugie — j a k o e n k l a w ę wśród o b s z a r ó w o tradycyjnych u k ł a d a c h ,
w której z a c h o w a ł a się najdłużej, a nawet do obecnych czasów, największa
ilość w y t w o r ó w archaicznych, spełniających określone funkcje we współczesnym
życiu wsi. Po trzecie — j a k o czynnik regenerujący i nadal wiążący społeczność
l o k a l n ą i część jej pozostającą w diasporze oraz j a k o bodziec wywołujący
nieustanne natężenie aktywności produkcyjnej, a zwłaszcza artystycznej. Po
czwarte — j a k o region, k t ó r e g o wytwórczość, a szczególnie sztuka, odegrała
i nadal odgrywa swoistą rolę we wzbogacaniu kultury o g ó l n o n a r o d o w e j "
(Gładysz 1979, s. 59).
C h ę ć poznawania kultury górali p o d h a l a ń s k i c h starał się rozwijać wśród
swoich w s p ó ł p r a c o w n i k ó w i s t u d e n t ó w . Pod Jego kierunkiem p o w s t a ł a
dysertacja d o k t o r s k a , później opublikowana (Zambrzycka-Kunachowicz
1974), oraz dziewięć prac magisterskich . O p r ó c z zagadnień podstawowych —
16
1 7
1 6
skiego
A . Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z . Uwarunkowanie
(na przykładzie
wybranych
wsi Kotliny
Nowotarskiej),
pozycji
społecznej
rzemieślnika
wiej
masz.. 1972. Badania na Podhalu
autorka rozpoczęła na początku lat pięćdziesiątych w kilkuosobowym zespole, który zamierzał
opracować
kulturę l u d o w ą
Ludoznawcze,
prof.
К.
regionu. Patronat nad badaniami objęło
Moszyński
podjął
się ogólnej
kierownictwo powierzono dr A . Kowalskiej-Lewickiej.
Zakładu Etnografii Polski I H K M
opieki
Polskie Towarzystwo
naukowej,
a
bezpośrednie
W 1954 r. w związku z utworzeniem
P A N i zatrudnieniem w nim trzech uczestniczek
badań,
prace nad monografią Podhala weszły w plan Zakładu ( K o w a l s k a - L e w i c k a 1958).
n
1979).
Zob. pozycje: 95,
103,
119,
166,
171,
180,
189, 205, 207 ( K u l e s z a - Z a k r z e w s k a
ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J
125
dotyczących stanu b a d a ń etnograficznych na Podhalu, wkładu badaczy
indywidualnych i placówek muzealnych w poznanie kultury regionu — opraco
wano też tematy szczegółowe z dziedziny kultury społecznej i duchowej
ze szczególnym uwzględnieniem problemu przeobrażeń.
Jak j u ż w s p o m i n a ł a m , karpacki program M K K K B częściowo realizowała,
w m i a r ę swoich możliwości. Katedra Etnografii Słowian UJ głównie poprzez
powiązanie go z planami naukowo-dydaktycznymi. W rezultacie p o w s t a ł o
kilkadziesiąt prac magisterskich kierowanych przez Profesora. Zakresem za
interesowań objęto — o p r ó c z Spiszą, Podhala i Śląska Cieszyńskiego — także
inne obszary Karpat, a t o : Żywiecczyznę, O r a w ę , rejon Suchej Beskidzkiej.
Gorce, Limanowskie, Sądeckie, Rzeszowskie, Sanockie. Rozrzut tematyczny
prac jest szeroki, obok bowiem podstaw bytowania opracowano szereg
zagadnień społecznych, także z dziedziny sztuki ludowej, folkloru i muzeal
n i c t w a . Warto zwrócić uwagę na d b a ł o ś ć Promotora, by dla k a ż d e g o
z penetrowanych o b s z a r ó w Karpat Polskich p o w s t a ł o opracowanie stanu
i potrzeb b a d a ń nad k u l t u r ą l u d o w ą . Eksploracja Karpat nie została
przez K E S U J z a k o ń c z o n a . Nadal prowadzone są badania, najczęściej
w formie ćwiczeń metodycznych i praktyk wakacyjnych s t u d e n t ó w , powsta
j ą też magisteria z poszczególnych r e g i o n ó w poruszające szeroki wachlarz
t e m a t ó w . T w o r z ą one p o w a ż n ą p o d s t a w ę ź r ó d ł o w ą dla przyszłych, syntetycz
nych ujęć kultury ludowej obszaru karpackiego.
N i e u s t a n n ą troskę Profesora wzbudzał powiększający się z roku na rok
zasób źródeł dotyczących Karpat i ich rozproszenie po archiwach wielu
instytucji, nie tylko etnograficznych. C h c ą c rozeznać się w sytuacji, Mieczysław
G ł a d y s z kilkakrotnie (w latach 1968, 1977 i 1978) wysyłał odpowiednio
zredagowane ankiety do kilkudziesięciu placówek i o s ó b indywidualnych,
p r o w a d z ą c y c h badania etnograficzne w Karpatach. Zawierały one szczegółowe
pytania o rodzaj i liczbę z b i o r ó w (materiały piśmienne, fotografie, rysunki,
taśmy magnetofonowe, filmy), ich zakres tematyczny, terytorialny i czasowy,
s p o s ó b wykorzystania. N a d e s ł a n e odpowiedzi potwierdziły przypuszczenia,
że w wielu miejscach znajdują się p o k a ź n e i interesujące, nieraz unikalne
materiały, a informacja o nich niewielka, często ż a d n a . Oczywiście jest
to bardzo niekorzystna sytuacja. Nie uwzględnia się bowiem j u ż istniejących
danych źródłowych, nierzadko też m n o ż ą się badania na podobne te
maty.
Dlatego też Profesor wielokrotnie p o d e j m o w a ł starania, by u s p r a w n i ć
przebieg informacji. W s p ó ł p r a c u j ą c z muzeami często p o d k r e ś l a ł naglącą
p o t r z e b ę opracowania i opublikowania k a t a l o g ó w etnograficznych z b i o r ó w
muzealnych i archiwaliów. Jego zdaniem, poszerzanie i u d o s t ę p n i a n i e pod18
l 9
i» Por. pozycje 93,
1979).
| g
100,
112,
118,
123.
172,
179, 203.
211 ( K u l e s z a - Z a k r z e w s k a
Pozycje: 104, 124, 154. 161, 164 ( K u l e s z a - Z a k r z e w s k a 1979) oraz praca o sygn.
151 w Archiwum Katedry Etnografii Słowian U J .
126
RÓŻA G O D U L A
stawowych źródeł naukowych poprzez „przedstawienie w możliwie pełnej
dokumentacji naukowej systematycznie u p o r z ą d k o w a n y c h obiektów, zgroma
dzonych w określonej kolekcji, należało zawsze do najbardziej istotnych
osiągnięć placówek muzealnych" (Gładysz 1977, s. 7). P o m y s ł opracowania
e k s p o n a t ó w etnograficznych podjęło niewielkie muzeum regionalne w Rabce,
gdzie p o w s t a ł rozumowany katalog z b i o r ó w sztuki (Jabłońska 1977). Akcentu
j ą c niecodzienność tego przedsięwzięcia w dziejach polskiego muzealnictwa
etnograficznego Mieczysław G ł a d y s z postulował, by pełną d o k u m e n t a c j ą
objąć całość z b i o r ó w muzealnych. „ A przecież tego rodzaju katalogi są
w rezultacie osiągnięciem badawczo-naukowym o podstawowym znaczeniu
dla dalszych losów muzealnictwa, j a k też rozwoju etnografii historycznej"
(Gładysz 1977, s. 6).
I n n ą ciekawą inicjatywą Profesora był projekt „Etnograficznego Infor
matora Karpackiego", k t ó r y powstał w 1974 roku. Miał to być biuletyn
uwzględniający całokształt informacji o działalności naukowo-badawczej,
wydawniczej, muzealnej, oświatowej i innej, prowadzonej przez różne instytucje
i osoby indywidualne w zakresie kultury ludowej o b s z a r ó w karpackich.
W związku z t y m do wielu p l a c ó w e k i badaczy rozesłane zostały pytania
dotyczące prac naukowo-badawczych indywidualnych i zespołowych, pozycji
opublikowanych, innych form działalności związanej z Karpatami lub realizo
wanej na terenie Karpat. Informator przygotowywany w Katedrze Etnografii
Słowian UJ miał się u k a z y w a ć dwa razy w roku. Niestety, głównie
z przyczyn finansowych i technicznych pomysł ten nie został zrealizowany.
Natomiast od 1983 roku w K E S U J trwają prace, kierowane przez
A n n ę Zambrzycka-Kunachowicz, nad utworzeniem banku danych o materiałach
ź r ó d ł o w y c h dotyczących kultury ludowej Karpat. Inicjatorem przedsięwzięcia
był Mieczysław Gładysz. Jego staraniem zespół zajmujący się t y m zagadnieniem
został włączony do Polskiej Komisji M K K K B . Zadaniem banku danych
jest gromadzenie, opracowywanie i u d o s t ę p n i a n i e informacji o źródłach archi
walnych z zakresu kultury ludowej w Karpatach. Organizatorzy założyli,
iż przede wszystkim zostaną zgromadzone dane o zasobach archiwaliów
etnograficznych z terenu Karpat Polskich. W przyszłości tą działalnością
mają być objęte pozostałe kraje posiadające ź r ó d ł a dotyczące Karpat.
J u ż od paru lat bank informacji systematycznie rejestruje materiały na
podstawie specjalnie opracowanych kart informacyjnych, uwzględniających
wszystkie te dane, k t ó r e wydają się niezbędne dla s p o r z ą d z e n i a pełnej
informacji o źródle. Zamierzeniem t w ó r c ó w banku jest stworzenie optymal
nych w a r u n k ó w do korzystania ze zgromadzonych danych. P o n i e w a ż zadanie
takie m o ż e być spełnione tylko dzięki zastosowaniu elektronicznej techniki
przetwarzania informacji, opracowano program komputerowy „ P R O K E S "
przeznaczony do obsługi bazy danych o źródłach dotyczących kultury ludowej
Karpat ( D u s z e ń k o - K r ó l 1986; D u s z e ń k o - K r ó l , Heller 1988).
G ł ę b o k i e zainteresowanie Mieczysława Gładysza etnografią Karpat przeja
wia się nie tylko w działalności naukowo-organizacyjnej związanej z Komisją.
ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y
LUDOWEJ
127
Widać je w opracowaniach poświęconych góralszczyźnie. P r z y p o m n i e ć m o ż e
warto rozprawy nakreślające sylwetki ludzi mocno związanych z Podtatrzem
(Gładysz 1967а, 1970а, 1972а, c, d).
Artystyczną działalność Stanisława Witkiewicza, związaną z k u l t u r ą ludową,
ujmuje historycznie, w kontekście d o k o n a ń jego p o p r z e d n i k ó w oraz na tle
p r ą d ó w naukowych i artystycznych epoki, w której przyszło temu artyście
tworzyć. P o d k r e ś l a więc inspirujące znaczenie ruchu, k t ó r y dążył do odrodzenia
sztuki o g ó l n o n a r o d o w e j , a ludowej twórczości artystycznej przypisywał podsta
w o w ą rolę w realizacji tej idei (Gładysz 1970a). Przypomina pierwszych,
jeszcze „nielicznych a r t y s t ó w z wolna rozwijających n a r o d o w ą sztukę, m . in.
poprzez sięganie do tematyki ludowej" (1970a, s. V I I ) . Uwypukla rolę
Józefa Ignacego Kraszewskiego, k t ó r e g o „działalność publicystyczna i naukowa
niewątpliwie wpłynęła na ugruntowanie się ambicji posiadania sztuki własnej,
o d r ę b n e j " . Kraszewski „wskazuje — pisze Profesor — na walory artystyczne
i znaczenie historyczne sztuki ludowej", a we współczesnej m u ludowej
twórczości artystycznej „ d o p a t r u j e się kontynuacji form prapolskich" (1970a,
s. I X ) . Problemy postawione przez Kraszewskiego — z a u w a ż a Mieczysław
G ł a d y s z — b ę d ą wielokrotnie dyskutowane i kontynuowane przez wielu
badaczy i a r t y s t ó w (m. in. przez Józefa Ł e p k o w s k i e g o , Jana Karłowicza,
Wojciecha Gersona. Władysława Matlakowskiego. Walerego Eliasza-Radzikowskiego). Podejmuje je również Witkiewicz, włączając się w 1886
roku do „akcji badawczej nad a r c h i t e k t u r ą l u d o w ą " , a w dwa lata później
„ogłaszając w pierwszej, obszernej notatce u k s z t a ł t o w a n y już właściwie pogląd
na w a r t o ś ć budownictwa i ornamentyki góralskiej" (1970a, s. X ) .
K s z t a ł t o w a n i e się p o g l ą d ó w Witkiewicza na twórczość artystyczną górali
Podtatrza Profesor omawia na tle rozwoju naukowych zainteresowań kulturą
ludową Podhala i rozkwitu fascynacji tym regionem Karpat. Podhale
w epoce Witkiewicza — przypomina Mieczysław G ł a d y s z — urzeka swoją
specyfiką i przyciąga k u l t u r ą o d m i e n n ą aniżeli na nizinach, w szczególności
zaś niepowtarzalnym artyzmem rodzimych w y t w o r ó w . A l e równocześnie jest
ono „w p o c z ą t k a c h okresu zasadniczych p r z e o b r a ż e ń społecznych i kulturo
wych, ogarniających ten niedawno odkryty dla szerszego społeczeństwa
i rozsławiony n a o k ó ł z a k ą t e k g ó r s k i " (1970a, s. X V I I ) . Fala turystów
i kuracjuszy wywołuje zmiany w postawach miejscowej ludności, dostoso
wującej się do potrzeb przybyszy. Proces zanikania kultury tradycyjnej
najszybciej dostrzegalny jest w wyposażeniu wnętrza mieszkalnego, stylu
budownictwa, stroju i języku. W tym kontekście prezentuje Witkiewicza
ulegającego koncepcji powszechnej sztuki narodowej, artystę tworzącego nowe
formy, a jednocześnie oparte na elementach rodzimych, „wskazującego na ory
ginalne walory artystyczne kultury Podhala i możliwości ich wykorzystania w ce
lu wzbogacenia stylu narodowego" (1970a, s. X X X V I I ) . Witkiewicz dostrzega
zacieranie się cech tradycyjnej kultury miejscowej i aktywnie przeciw
stawia się szerzącej się tyrolsko-szwajcarskięj manierze w górskich uzdrowiskach
Galicji. I wreszcie — co warto zaznaczyć — Profesor uwypukla nie znane
128
RÓŻA G O D U L A
bliżej oblicze twórcy stylu z a k o p i a ń s k i e g o . Pokazuje bowiem uważnego
obserwatora, systematycznie poznającego k u l t u r ę górali, rejestrującego jej
wytwory. Świadczą o tym publikacje Witkiewicza o góralszczyźnie, k t ó r e
posiadają charakter zdecydowanie empiryczny, także notatki z r o z m ó w
z góralami, rysunki, fotografie (Gładysz I970a).
P o d s u m o w u j ą c dokonania twórcy stylu z a k o p i a ń s k i e g o . Mieczysław
G ł a d y s z stwierdza, że „akcja Witkiewicza stała się wydarzeniem doniosłym
w dziejach rozwoju kultury ludowej Podhala, przywracając jej właściwe
oblicze, utrwalając przekonanie wśród górali o wartości ich artystycznego
dziedzictwa, tak bardzo z a g r o ż o n e g o w ostatnim ćwierćwieczu ubiegłego
stulecia przez wpływy obce, nie związane z p o d t a t r z a ń s k i m ś r o d o w i s k i e m "
(Gładysz 1970a. s. X L I ) . Przedstawiając ekspansję stylu zakopiańskiego
w różne dziedziny sztuki, jak i w inne regiony (1970a, s. X X V I I I - X L ) ,
A u t o r konkluduje, iż „styl ten wrócił również do ludu, c h o ć w zmienionej
formie (I970a, s. X X X V I I ) . M o ż n a w t y m względzie p o l e m i z o w a ć z Pro
fesorem. Rodzi się bowiem pytanie, czy rzeczywiście styl z a k o p i a ń s k i
„wyszedł z ludu", w jakiej mierze Witkiewicz wprowadził inne jeszcze
motywy — ludowe, spoza Podhala, j a k i zaczerpnięte ze stylistyki historycz
nej. Natomiast fenomen akceptacji przez górali p o d h a l a ń s k i c h form opartych
wybiórczo na zdobnictwie ludowym, w istocie zaś mocno przestylizowanych
w duchu historyzmu i secesji, niemalże stworzonych na nowo przez przy
bysza ze Ż m u d z i jest przecież zjawiskiem wyjątkowym i wymaga jeszcze
dalszych, pogłębionych b a d a ń (Godula, Węcławowicz 1986).
Prezentacja sylwetki naukowej Juliusza Zborowskiego jest bardziej wyczer
pująca (Gładysz 1967а, 1972а, c, d). P o s t a ć tę widzi Profesor w szero
kim kontekście czasów, w k t ó r y c h Zborowski „wyrósł i p r a c o w a ł " . Przed
stawia zatem rozwój naukowy badacza, k t ó r y dzięki studiom języko
znawczym na Uniwersytecie Jagiellońskim, później lipskim, zyskał gruntow
ne podstawy teoretyczne do ujmowania zjawisk językoznawczych w pers
pektywie historycznej. Natomiast pod wpływem ruchu umysłowego, zro
dzonego „ w młodopolskiej atmosferze ideowo-społecznej i narodowej",
zainteresował się k u l t u r ą l u d o w ą , dostrzegając „rozległe horyzonty poznaw
cze w badaniach etnograficznych" (1972c, s. 19-20). A u t o r p o d k r e ś l a
fakt, że Zborowski bardzo wcześnie spostrzegł istnienie ścisłych p o w i ą z a ń
między g w a r ą a k u l t u r ą społeczności lokalnej. W ten s p o s ó b stal się
jednym z nielicznych — z a u w a ż a Mieczysław G ł a d y s z — którzy dostrzegli
złożoność tego problemu wówczas jeszcze, gdy „ścisłe związki j ę z y k a
z miejscową k u l t u r ą j a k o wynik narastających p r o c e s ó w historycznych nie
były [...] w pełni rozpatrywane" (1972c, s. 17-18). Zborowski najchętniej
p r a c o w a ł na pograniczu j ę z y k o z n a w s t w a i etnografii. Tutaj też — stwierdza
Profesor — osiągnął interesujące wyniki. Idzie tu o „jego wkład w dziedzinę
nazewnictwa. Na podstawie licznych p o s z u k i w a ń terenowych i archiwalnych
o p r a c o w a ł szereg a r t y k u ł ó w , cennych dla historii osadnictwa Podhala"
(1972c, s. 51).
ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y
LUDOWEJ
129
W a ż n y m nurtem w naukowej działalności Zborowskiego były studia
nad przeszłością i współczesnym życiem wsi góralskiej. Ś w i a d o m i e realizował
nowoczesne wówczas założenia badawcze Sekcji Ludoznawczej Towarzystwa
T a t r z a ń s k i e g o , której był członkiem. Program zakładał, by nie p o p r z e s t a w a ć
na gromadzeniu zanikających w y t w o r ó w tradycyjnej kultury Podhala, lecz
u j m o w a ć zjawiska kulturowe w ich „geograficznym rozpowszechnieniu i ewolu
cyjnym rozwoju, nie wyłączając nawet najświeższych zmian" (Gładysz
1972c, s. 25). „ W swych opracowaniach — komentuje Mieczysław G ł a d y s z —
Zborowski niejednokrotnie wnika w r ó ż n o r a k i e procesy przeszłości, aby
wyjaśniać z a c h o d z ą c e p r z e o b r a ż e n i a kulturowe. [ . . . ] Chce bowiem widzieć
k u l t u r ę l u d o w ą Podhala we właściwej perspektywie historycznej" (1972d,
s. 286). Profesor p o d k r e ś l a „wielostronny wysiłek poznawczy", charakteryzujący
tego badacza, który zdąża „ d o przekazania przyszłym pokoleniom ginącego
» b a ś n i o w e g o ś w i a t a « Podtatrza" (1972c, s. 22). N a tym też polu Zborowski
osiągnie ciekawe rezultaty, nie tyle j a k o oryginalny uczony, lecz przede
wszystkim j a k o rzetelny badacz, systematycznie g r o m a d z ą c y materiał dzięki
głęboko przemyślanym, naukowym zasadom. „ Z tych bogatych z b i o r ó w —
stwierdza dalej Mieczysław G ł a d y s z — b ę d ą w ciągu wielu lat czerpać
z a r ó w n o językoznawcy, j a k też etnografowie i wszyscy niemal badacze
Podhala" (1972c, s. 49). Prezentując niezmiernie liczny dorobek piśmienniczy
Zborowskiego zwraca uwagę, że unikał on „[...] nęcących uogólnień,
pozbawionych należycie ugruntowanego oparcia, wolał p u b l i k o w a ć wzorowo
zebrany i u p o r z ą d k o w a n y materiał terenowy, wiedząc że będzie on służył
przyszłym pokoleniom badaczy" (1972c, s. 53). Większość jego prac posiada
nieprzemijającą w a r t o ś ć rzetelnego źródła, przekazującego w s p o s ó b mistrzowski
atmosferę rozmowy i psychiczne walory n a r r a t o r ó w góralskich.
D l a pełniejszej oceny jego d o k o n a ń trzeba d o d a ć za Profesorem, że
Zborowski nie potrafił całkowicie wykorzystać bogactwa informacji z zebra
nych przez siebie m a t e r i a ł ó w i właściwie w opracowaniach „nie wyszedł
z fazy przyczynkarstwa nie tylko językoznawczego, ale również etnograficz
nego" (1972c, s. 49). M i a ł d u ż ą wiedzę o góralszczyźnie, a „jednak nigdy
nie p r ó b o w a ł nakreślić bodaj zarysu kultury ludowej Podhala, chociaż
w swych planach badawczych, wypowiedziach czy polemikach nieustannie
podkreślał potrzebę takiego opracowania. Nie zdołał nawet wykończyć
od wielu lat przygotowywanej i zapowiadanej monografii o zasłyszanych
zdarzeniach historycznych, tak swoiście odbitych w świadomości m i e s z k a ń c ó w
Podhala [ — ] . Niestety Zborowski nie rozwinął na większą skalę systema
tycznych p o s z u k i w a ń . Przeszkadzał m u nie tylko chroniczny brak czasu,
r ó ż n o r o d n o ś ć zainteresowań i o b o w i ą z k ó w , ale także niechęć do jednorodnego
przydługiego wysiłku" (1972d, s. 286-287).
Kierując się przekonaniem, że ostatecznej oceny uczonego m o ż n a d o k o n a ć ,
gdy zanalizuje się wszystkie aspekty działalności, Mieczysław G ł a d y s z
przedstawia obu t w ó r c ó w w szerszym uwarunkowaniu społecznym. Pokazuje
więc Witkiewicza borykającego się z t r u d n o ś c i a m i materialnymi i r ó w n o 9 - Etnografia Polska I . X X X I I I 2
130
RÓŻA G O D U L A
cześnie walczącego o ideową treść własnego życia: człowieka w chwilach
z a ł a m a ń , rozczarowanego brakiem zrozumienia i zainteresowania dla własnej
twórczości. T a k ż e u w a ż n e g o obserwatora życia społecznego, k t ó r y reagował
gwałtownie na niezdrowe stosunki społeczne (1970a). Docenia rolę Zborow
skiego w popularyzacji wiedzy o życiu ludności Podtatrza, p o d k r e ś l a jego
aktywne uczestnictwo w różnych akcjach społecznych, podejmowanych w celu
zachowania ginącej kultury miejscowej. Przede wszystkim zaś omawia jego
niepośledni wkład w rozwój z a k o p i a ń s k i e g o muzeum, z k t ó r e g o uczyni
ośrodek inspirujący i w dużej mierze koordynujący naukowe i kulturalne
poczynania dotyczące regionu (Gładysz 1967а. 1972а, c, d). Niezaprzeczalnym
walorem prezentacji obu t w ó r c ó w jest żywy język relacji, barwna, p i ę k n a
polszczyzna, k t ó r a pomaga w y d o b y ć o s o b o w o ś ć artysty i uczonego.
Przedstawiając rolę Mieczysława G ł a d y s z a w badaniu Karpat należy
w s p o m n i e ć o ciekawie z a p o w i a d a j ą c y m się opracowaniu dziejów etnograficz
nego poznawania kultury ludowej góralszczyzny k a r p a c k i e j . Niestety,
Profesor nie zdołał go u k o ń c z y ć , d o p r o w a d z i ł r o z w a ż a n i a do czasów
neoromantyzmu. Interesujące chyba będzie, gdy nieco szerzej o m ó w i ę treść
Jego ostatniej pracy poświęconej K a r p a t o m .
A u t o r przypomina p o c z ą t k i poznawania tego regionu w epoce stanisławow
skiej; rozwijało się ono ze wzrastającym zainteresowaniem zasobami mineral
nymi o b s z a r ó w górskich. „ R ó w n o c z e ś n i e wywierały wpływ hasła oświecenia,
traktujące masy ludowe j a k o »trzon n a r o d u « , a zwłaszcza naukowy encyklope
dyzm tej epoki inicjujący obiektywne spojrzenie na rzeczywistość k u l t u r o w ą
wsi. P o m a g a ł y także hasła rousseau'wskie z ich t ę s k n o t ą do » ż y c i a w stanie
n a t u r y « i tendencjami do zajmowania się k u l t u r ą l u d ó w pierwotnych,
do których częściowo zaliczano m i e s z k a ń c ó w g ó r " . Ponadto „ [ . . . ] w okresie
przedromantycznym, kiedy to pod wpływem rozpowszechniającego się w Polsce
osjanizmu następuje rozwój zainteresowań folklorem, również góralskim,
s ą d z o n o , że w obyczajach i twórczości ludowej zachowała się » p i e r w o t n a
historia i oblicze c z a s ó w zapadłych«, do czego tak skwapliwie powraca
ideologia m ł o d o p o l s k a pod koniec X I X wieku" (s. 4-5). N a tym tle
eksponuje rolę Stanisława Staszica i Hugona Kołłątaja j a k o tych, k t ó r z y
z a p o c z ą t k o w a l i „ n o w e , realistyczne podejście do zbyt jednostronnie d o t ą d
interpretowanej rzeczywistości karpackiej", nazbyt często opartej na nie
kontrolowanych wieściach, k t ó r e wchodząc w obieg społeczny zniekształcały
ją (s. 3-6).
W okresie pierwszych penetracji terenowych p o d k r e ś l a szczególną pozycję
Seweryna Goszczyńskiego j a k o „twórcy projektu systematycznych b a d a ń
ludoznawczych, zmierzających poprzez stopniowe opisywanie r e g i o n ó w do
całościowego ujęcia kultury ludowej w Polsce. Projekt ten będący pierwszym
p o m y s ł e m długofalowej pracy zbiorowej, wywarł znaczny wpływ na przyszłe
dzieje b a d a ń etnograficznych w Karpatach Polskich" (s. 8). Etnograficzne
opisy góralszczyzny dokonane przez Goszczyńskiego, j a k też innych pisarzy
20
2 , 1
M . G . . Zarys
dziejów
poznawania
kultury
ludowej
Karpat
Polskich,
masz.,
ss.
24.
ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J
131
związanych z nurtem romantyzmu, w szczególności zaś W a c ł a w a Zalewskiego,
Ż e g o t y Paulego, Lucjana Siemieńskiego i Ludwika Delaveaux'a, m i m o
pewnych uproszczeń i skłonności niektórych a u t o r ó w do idealizacji życia
ludności chłopskiej posiadają „ w a r t o ś ć ź r ó d ł o w ą dla poznania wielu faktów
kulturowych, k t ó r e zanikły zupełnie b ą d ź zostały przekształcone j u ż do
k o ń c a X I X wieku" (s. 7). Nadto, wśród „zespołu badaczy ubiegłego stulecia,
kładących podwaliny pod naukowe poznanie kultury ludowej Karpat Pół
nocnych" (s. 11) Mieczysław G ł a d y s z wyróżnia L u d w i k a Zejsznera, Wincentego
Pola i Oskara Kolberga. Ich niewątpliwą zasługą są rzetelne p r ó b y ujęcia
całości kultury ludowej poszczególnych r e g i o n ó w karpackich, prezentujące
systematycznie u p o r z ą d k o w a n y własny materiał terenowy oraz p o c h o d z ą c y
z o p r a c o w a ń wcześniejszych.
Wydatnie wzrastające od połowy X I X wieku zainteresowanie m i e s z k a ń c a m i
wsi różnych r e g i o n ó w Karpat i Podkarpacia, k t ó r e powstaje „przeważnie
w związku z rozwojem o ś r o d k ó w kuracyjnych, a. później t a k ż e akcji
krajoznawczo-turystycznych" przynosi „charakterystyczne dla tego okresu opisy
p o d r ó ż y , r e p o r t a ż e , przyczynkarskie wiadomości, a następnie pełne opracowa
nia atrakcyjnych dziedzin kultury góralskiej. I . . . ] M i m o znacznego nieraz
uczuciowego z a a n g a ż o w a n i a , [ . . . ] popadania w skrajność n a c e c h o w a n ą nieraz
egzaltacją, p r z y n o s z ą c ą opisy rozmijające się z rzeczywistością [ . . . ] " , wiele
z tych relacji — ocenia Mieczysław G ł a d y s z — opartych „ n a bliskiej, bezpo
średniej obserwacji życia i kultury górali karpackich d o s t a r c z a ł o sporo
rzetelnych informacji" (s. 11—12).
„ M o m e n t e m p r z e ł o m o w y m w dziejach poznania kultury ludowej Karpat —
pisze dalej — jest zorganizowanie w 1873 r o k u [ . . . ] Komisji Antropologicznej
Akademii Umiejętności w Krakowie, k t ó r a ma p o d j ą ć » b a d a n i a ludności
ziem polskich, a zwłaszcza p ó ł n o c n y c h i p ó ł n o c n o - w s c h o d n i c h s t o k ó w K a r p a t «
zgodnie z wymogami metodologicznymi nowoczesnej etnologii, a więc b a d a ń
prowadzonych planowo, według właściwie opracowanych kwestionariuszy,
tak by „dawały [...] p o d s t a w ę do przyszłych, należycie udokumentowanych
u o g ó l n i e ń czy syntetyzujących ujęć" (s. 13-14).
Badania w Karpatach organizuje Sekcja Etnologiczna Komisji, k t ó r ą
do 1890 roku kierował Oskar Kolberg, bardzo zainteresowany zbieraniem
m a t e r i a ł ó w w t y m rejonie. „ J e d n a k ż e głównym motorem aktywności Sekcji —
co mocno p o d k r e ś l a Mieczysław G ł a d y s z — był Izydor Kopernicki [ . . . ] .
Metody jego p o s z u k i w a ń terenowych stosowane na obszarze Karpat okazały
się na -wskroś nowoczesne, przybierając charakter b a d a ń stacjonarnych.
W nich też stosował b e z p o ś r e d n i ą , o b i e k t y w n ą obserwację oraz sposoby
indagowania aktywizujące procesy myślowe i n f o r m a t o r ó w . W p r o w a d z a ł r ó w n o
cześnie konfrontowanie na miejscu zebranych m a t e r i a ł ó w , zwłaszcza że
posługiwał się notacjami gwarowymi. [•..] Założenia metodologiczne Kopernickiego [ . . . ] miały służyć aż do pierwszej wojny światowej wielu badaczom,
podejmującym poszukiwania etnograficzne na obszarze Karpat, wpływając
na p o s t ę p prac warsztatowych i teoretycznych" (s. 14-15).
132
RÓŻA G O D U L A
Omawiając podejmowane wówczas etnograficzne studia nad góralszczyzną
k a r p a c k ą , Mieczysław Gładysz stwierdza, że „zaznacza się wtedy zdecydowane
dążenie do ujęcia konkretu kulturowego j a k o osadzonego nie tylko w —
postulowanej głównie przez r o m a n t y k ó w — przeszłości obyczaj owo-historycznej, ale nade wszystko w realiach społeczno-gospodarczych, uzależnionych
od lokalnych s t o s u n k ó w ustrojowych oraz od u w a r u n k o w a ń ś r o d o w i s k a
naturalnego, na k t ó r e g o znaczenie wskazywano nieraz od czasów Staszica.
Poczęto też coraz częściej z w r a c a ć uwagę na p o w i ą z a n i a kulturowe pomiędzy
sąsiednimi obszarami karpackimi i p o d g ó r s k i m i , a nawet odległymi regionami
tego masywu, b ą d ź innymi terenami górskimi [ . . . ] . Dostrzegano przy tym
o g ó l n o k a r p a c k ą j e d n o ś ć elementów niektórych dziedzin kultury, a szczególnie
pasterstwa wysokogórskiego, k t ó r y m interesowano się najwcześniej, bo j u ż
w k o ń c u X V I I I wieku w relacjach p o d r ó ż n i k ó w , widząc w nim »jądro«
kultury karpackiej" (s. 16).
Na rozwój wielorakich zainteresowań oraz s t u d i ó w nad góralszczyzną
k a r p a c k ą zdecydowany wpływ wywarły „lata w z m o ż o n e g o ruchu umysłowego,
przynoszącego p r z e m i a n ę postaw świadomościowych i rozkwitu na tym podłożu
neoromantyzmu polskiego, zwanego w swej wczesnej fazie ruchem m ł o d o
polskim" (s. 19). A u t o r przedstawia rolę Stanisława Witkiewicza w nobilitacji
sztuki podhalańskiej — wytworu kultury ludowej, który „nie jest j u ż prze
mijającym obiektem historycznym, ale staje się podmiotem, liczącym się
w rozwoju kultury narodowej [ . . . ] . Głębsze zainteresowanie szeroko pojmo
waną sztuką — komentuje — zaczyna się w tym czasie rozwijać nie tylko
przez doszukiwanie się w niej ciągłości tradycji, lecz także oryginalności
w rozwiązywaniu r ó ż n y c h założeń artystycznych. P o c z ę t o też w y d o b y w a ć
s p o ś r ó d rzeszy t w ó r c ó w ludowych jednostki utalentowane, charakteryzując
bliżej ich o s o b o w o ś ć " (s. 17-18).
Wzrost fascynacji miejscową k u l t u r ą sprzyja podejmowaniu r ó ż n o r o d n y c h
akcji kolekcjonerskich oraz badawczych. Te ostatnie, prowadzone z a r ó w n o
przez b a d a c z y - a m a t o r ó w (Władysława Matlakowskiego i Jana Kleczyńskiego),
wywodzących się z kręgu m i ł o ś n i k ó w Tatr przybyłych tu z zewnątrz, jak
też przez twórczych przedstawicieli młodej inteligencji góralskiej (Andrzeja
Stopkę, Józefa Kantora, Wojciecha Brzegę, Władysława Orkana), posiadają
cych „bezpośrednią znajomość życia i kultury wsi", z a o w o c o w a ł y pracami
o dużej wartości poznawczej, przyczyniając się „ d o poszerzenia zakresu
informacji pozwalających na uzyskanie coraz pełniejszego obrazu kultury
r e g i o n ó w karpackich [ . . . ] " (s. 17-19).
Od k o ń c a X I X wieku „ u m a c n i a się coraz bardziej ś w i a d o m o ś ć zanikania
kultury tradycyjnej aż do jej całkowitego »rozmycia« pod wpływem szybkich
zmian w a r u n k ó w bytowych. Potrzeba jej rejestrowania, sygnalizowana j u ż
w połowie zeszłego stulecia chociażby w pismach Zejsznera, Siemińskiego,
a szczególnie Janoty, krystalizuje się teraz zdecydowanie w wypowiedziach
wielu badaczy", między innymi W ł a d y s ł a w a Matlakowskiego, także Bronisława
Malewskiego, by nie w s p o m n i e ć o Witkiewiczu (s. 20).
133
ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y L U D O W E J
Na tym urywają się r o z w a ż a n i a Profesora. Nie zdążył j u ż zaanałizować
wkładu innych badaczy w rozwój s t u d i ó w nad k u l t u r ą ludową regionu,
a w planach miał całościowe ujęcie dziejów i podstaw teoretycznych
poznawania kultury ludowej Karpat Polskich. Szkoda, że nie zdołał tego
zamysłu d o p r o w a d z i ć do k o ń c a , spodziewać by się bowiem m o ż n a wartościo
wego kompendium wiedzy o rozwoju etnologii karpackiej.
C h a r a k t e r y z u j ą c twórczość człowieka o tak bogatej osobowości, pełnego
inspirujących p o m y s ł ó w , nie s p o s ó b p o k a z a ć wszystkich jej aspektów.
W y b r a ł a m najbardziej — moim zdaniem — znaczące z punktu widzenia rozwo
j u b a d a ń karpackich. Nie potrafiłabym określić skali ważności trzech n u r t ó w
działalności Mieczysława G ł a d y s z a : naukowej, dydaktycznej i organizacyjnej.
Przenikały się przecież wzajemnie i w każdej z nich są watki na tyle
istotne, że do dziś kontynuowane.
LITERATURA
Biały
Z.
1972
Główne
kierunki
i cele interdyscyplinarnych
badań
nad problematyką
..Zeszyty N a u k o w e Uniwersytetu J a g i e l l o ń s k i e g o ,
„Prace
wsi
górskich,
Etnograficzne",
z.
6,
s. 43-52.
1987
Polski
Spisz.
Historyczne
uwarunkowania
jej
badania po
II
i jej
historyczne
uwarunkowania.
Antropologia,
wojnie
Gwary,
światowej,
Ibidem,
B i a ł y Z., K o b y ł e c k i A., W ę g r z y n
1972
Z zagadnień
ilościowej
nad gospodarką
Dobrowolski
1961
ku/tury
ludowej
[ w : ] Polski
Środowisko
z. 22, s.
Spisz.
naturalne
tego regionu
Jedność
i
sposoby
kultury
— warunki
ludowej
gospodarowaniu.
7-57.
Z.
analizy
chłopską
w badaniach
na Polskim
etnograficznych
Spiszu/,
Ibidem,
(w oparciu
o
studia
z. 6. s. 54-103.
K.
Uwagi
o znaczeniu
badań
nad kulturą
ludową
w Karpatach
Północnych,
„Etno
grafia Polska", l . 5. s. 15-25.
D o m a c i n o v i c V.. G a v a z z i M .
1967
Materiały
do bibliografii
Karpat,
cz. I I I . W r o c ł a w .
Duszeńko-Król
Arbeiten
an
der
Karpaten
Betrffenden
der
Jagiellonischen
Duszeńko-Król
E.. H e l l e r
1988
„Prokes"
Karpat
— baza
Polskich,
F ó l d e s L.. G y ó r g y i
1967
[w:] Bibliografia
historii
kultury
ludowej
E.
Die
1986
jugosłowiańskiej,
Organisation
Queden
Universita!.
der
Informalionshank
im Lehrsthul
j'iir
„Carpatobalcanica".
die
der
die
Volkskultur
Ethnographic
der
X V - 1 . s. 25-41.
Slaven
Bratislava.
K.
danych
o źródłach
archiwalnych
dotyczących
kultury
ludowej
historii
kultury
ludowej
do Badań
Kultury
„ E t n o g r a f i a Polska", t. 32. z. 2. s. 95-119.
E.
Materiały
Karpat,
der
do
bibliografii
węgierskiej,
[ w : ] Bibliografia
cz. I I , W r o c ł a w .
F r o l e c V.
1981
Dwadzieścia
w
Karpatach
lat działalności
i na
G o d u l a R., W ę c l a w o w i c z
1986
Regionalizm
Międzynarodowej
Bałkanach,
„Etnografia
Komisji
Polska",
t.
25,
z.
2.
Ludowej
s.
35-45.
T.
a styl narodowy
t u r y " , t. 20, s. 79-83.
— kilka uwag, „ T e k a K o m i s j i Urbanistyki
i Architek
134
RÓZA G O D U L A
G ó r k a Z., B i a ł y Z.
1987
Zarys problematyki geograficzno-ekonomicznej
Polskiego Spiszą,
[w:] Polski Spisz
s. 145-210.
J a b ł o ń s k a T.
1977
Katalog
zbiorów
sztuki
w Muzeum
im.
Władysława
Orkana
w Rabce,
Rabka.
wsi górskich
(na
przykładzie
J a w o r s k i J„ K o b y ł e c k i A .
1977
Próba
kompleksowego
fragmentu
Polskiego
ukształtowania
Spiszą),
krajobrazu
„Zeszyty Naukowe Akademii Rolniczej", nr 133,
s. 189-205, K r a k ó w .
Kaczanowski K.
1987
Antropologiczne
badania na Polskim
Spiszu,
[w:] Polski
w świetle
prac
Spisz...,
s.
211-231.
K o p c z y ń s k a - J a w o r s k a B.
1962
Szalaśnictwo
w Karpatach
Polskich
zespołowych
w roku
I960,
„Etnografia Polska", t. 6, s. 321-329.
1981
Dyskusyjne
problemy
syntezy
badań
nad pasterstwem
wysokogórskim.
Ibidem,
t. 25, z. 2, s. 85-96.
Kowalska-Lewicka
A.
1958
Badania etnograficzne na Podhalu. Ibidem, t. 1, s. 240-255.
1980
Hodowla i pasterstwo
w Beskidzie
Činnost
sekce Komise slovanské
Sądeckim,
Wrocław.
Král J.
1961
československé
a na Ballkáně
za léta
1924-1948,
pro výzkum
„Slovenský
salašnictvi
Národopis",
v Karpatech
t. 9, s.
637-652.
i habilitacyjnych
wykona
K u l e s z a - Z a k r z e w s k a T.
1979
Bibliografia etnograficzna prac magisterskich,
nych na uniwersytetach polskich
Pankówna
Warszawa.
M.. J.
1987
Polski
doktorskich
w latach ¡945-1979,
Warunki naturalne Polskiego
Spiszą,
[w:] Polski Spisz....
s. 67-136.
Spisz
1987
Polski Spisz. Jedność
kultury ludowej i jej historyczne uwarunkowania.
naturalne — warunki gospodarowania.
nr
1, „Zeszyty
Antropologia.
Gwary,
Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego
Środowisko
[w:] Studia
Prace
Spiskie
Etnograficzne",
z. 22. red. Z . Biały.
P o r i ć k i j A.
1961
Miżnarodna
komisija po
vyvčeniu
kultury
narodiv
Karpat.
„Narodna
tvorčist
ta etnografija", R . 5, s. 155-156, Kijew.
R e i n f u s s R.
1959
Problem Karpat w badaniach kultury ludowej, „Polska Sztuka Ludowa", R . ¡ 3 ,
nr 1-2, s. 3-11.
R o b o t y c k i Cz.
1980
Tradycja
i obyczaj
na Spiszu,
w środowisku
wiejskim.
Studium
etnologiczne
wsi
Jurgów
Wrocław.
S t a s z c z a k ó w n a Z.
1957
Protokół
z XXXI
i Konferencji
Walnego Zgromadzenia
Podhalańskiej
Polskiego
w Zakopanem,
Towarzystwa
Ludoznawczego
„Lud", t. 44, s. 512-522.
Studia
1985
Studia z kultury
ludowej Beskidu
Sądeckiego,
sprawozdawczo-planująca
Działu
Wrocław, A .
Kowalska-Lewicka
(red.).
Szyfelbein Z.
1958
Konferencja
Kultury Materialnej
PAN
i Centralnego
„Etnografia Polska", t. 1, s. 404-410.
IV
Zarządu
(Etnografii)
Muzeów
Instytutu
i Ochrony
Historii
Zabytków,
ROLA MIECZYSŁAWA GŁADYSZA W BADANIACH K U L T U R Y
135
LUDOWEJ
T y l k o w a D.
1962
Drewniane
spichrze
beczkowato
sklepione
w południowej
Sądecczyznie,
Ibidem.
t. 6, s. 338-347.
Z a m b r z y c k a - K u n a c h o w i c z A.
1974
Rzemieślnik
w społeczności
rolników.
Wroclaw.
Róża Godula
D I E R O L L E VON MIECZYSŁAW
GŁADYSZ
IN D E R F O R S C H U N G D E R V O L K S K U L T U R
DER
KARPATEN
Zusammenfassung
Das
Interesse
von
Professor
bezeichnet
hatte — aber
sehr
jugendliche
Faszinationen
Gładysz
komplexe
für das
für
das
Kulturbild
..auBerst
der
Bergbewohnertum.
reiche — wie
Karpaten"
die
war
auf dem
er
kein
Boden
es
selbst
Zufall.
Die
des
damaligen
Kulturklimas der Epoche gewachsen waren, prazisierten sich alimahlich. Von den landeskundigen
Ausflügen in das Tatra-Gebirge und kurze popularwissenschaftliche
Skizzen an, kam es zur
Aufnahme planmaBiger Forschungsarbeit. 1954 hat sich M . G ł a d y s z mit dem
Zentrum in K r a k ó w festgebunden.
Eben in K r a k ó w ,
schon seit dem 19. Jh. durch verschiedene Wissenschaftszweige
Karpatenforschungen, fand er günstige Bedingungen
Interesse.
Ungefahr
um
die
Mitte
der
50er
wissenschaftlichen
mit seiner lebendigen Tradition der
systhematisch
unternommenen
für die Entwicklung dieses Teils seiner
.lahre
unseres
Jahrhunderts
Idee, mit den Karpaten- und Balkanlándern Zusammenarbeit aufzunehmen.
die Volkskultur der Bergregione zu forschern. In der Folge wurde
entstand
um
1959 die
die
gemeinsam
Internationale
Kommission zur Forschung der Volkskultur in den Karpaten gegründet. die mit der Zeit
ihr
Forschungsfeld auf das Gebiet des Balkans erweitert hatte.
Von
Anfang an nahm M . G ł a d y s z aktiv an der Wissenschafts- und Organisationsarbeit
der
Kommission
der
Kommission, jahrelang war er
vielen
teil,
Konferenzen
hatte
viele
Funktionen
über Karpaten
inne
(u.a.
war er
Mitglied
des
Polnischen
Sektion).
E s nahm
Vorsitzende
ihrer
im Inn- uns
Ausland teil, wo
er oft
Vorstands
Vortráge
an
hielt.
E r veroffentlichte auch einige Artikel über Entstehung. Organisationsregeln, Tátigkeitsprogramm
der Kommission. Gładysz war ein
des
polonischen
Projekts
betont: 1. Notwendigkeit,
aus
1959.
der
Mitautoren des
In diesem
Forschungsplans
Vorschlag wurden
für Karpaten —
u.a.
folgende
Punkte
den Themenkreis, Methoden und Forschungsapparat zu unifizieren,
2. ethnographische
Bibliographie und den Forschungsstandbericht zur Kultur der Karpaten
zu
bearbeiten,
Verzeichnis
Für
das Wichtigste
3.
etnographischer
wurde die Aufnahme
Archiv-
dieser
und
Themen
Mussenbestande
gehalten.
die
die
aufzustellen.
Herkunfi der
Volkskultur und dje Ethnogenese in den Karpaten belichten sollten. Wohrend der náchsten
einigen Jahrzehnte sollte Professor Gladysz konsequent
nach Ausführung dieses Programms
streben.
Endziel der internationalen Zusammenarbeit soil eine synthetische
Auffassung der
Volkskultur der Berggebiete sein, es war also von Bedeutung, die entsprechende
Das
Forschungsweise
zu
wahlen. E s wurden 2 Konzeptionen
in Betracht gezogen: 1. thematische
Forschungen,
die auf synchronischer Sammlung von Angaben zu bestimmlen Thema in gewahiten
Punkten
und unter Anwendung derselben Forschungswerkzeuge beruhen, 2. rnonographische Forschungen,
die nach der vollstándigen
Auffassung
des
Kulturstandes einer
Region
strebten und Zusammenarbeit mehrerer Disziplinen erfordern. Den
oder
eines
Wert beider
Dorfs
Methoden
136
RÓŻA G O D U L A
anerkannt
zu haben.
die Aufnahme
1962
optierte Professor
G ł a d y s z für die letztere. dessen eindeutiger
monographiseher
Forschungen
in der
Region
von
Spisz
Beweis
und
1967
in Beskid Śląski war.
des
Das K a r p a t e n p r o g r a m m der K o m m i s s i o n wurde u.a. durch die A b t e i l u n g
Ethnographie
Instituts der
Lehrstuhl
Geschichte
der
Materiellen K u l t u r
Ethnographie der Slawen der Jagielloner
der
P A d W und
den
der
U n i v e r s i t á t a u s g e f ü h r t beide Einrichtungen waren
von M . G ł a d y s z geleitet. Ais Ergebnis sind einige Ď o k t o r s c h r i f t e n und einige zehn Magisterarbeiten entstanden. deren P r o m o t o r Professor Gtadysz war. sowie Forschungsberichte veroffentlicht worden. Der Themenbereich
decken.
auBer
der
Bearbeitungen
Spisz und Beskid Śląski,
auch
die
ist weit
Regione
und die
von
Forschungsinteresse
Żywiec.
Orawa.
Podhale,
das Gebiet von Sucha Beskidzka, Gorce, die Regione von L i m a n o w a , Sącz. R z e s z ó w und
Sanok. D i e Notwendigkeit sehend, die Fundamentalarbeit
zu machen, berief G ł a d y s z schon
1958 ein K o l l e k t i v . das w á h r e n d 2 Jahre die ..Bibliographie der Geschichte .der Volkskunst
der K a r p a t e n " zusammengestellt
Forscher
in anderen
Landern
hat. die erste derartige
angeregt — in den
VerófFentlichung war. Sie hat
náchsten
Jahren
sollten
die
bibliographische
Arbeiten in der Tschechoslowakei, in Rumanien. U n g a r n . Jugoslawien und Bulgarien fortgesetzt
werden.
1974
hat
das
Kollektiv
in
Kraków
unter
L e i t u n g von
2. Teil der polnischen Bibliographie vorbereitet. Ursache
war der
immer zuwachsende Quellenbestand
Mangel
an
Information
Jahren
an
dem
über
die
Lehrstuhl der
Professor
zur Karpatenforschung,
Materialienbasis.
Ethnographie
die Zerstreuung
A u f seine Initiative
der
Gładysz
den
s t á n d i g e r Sorge von M . Giadysz
Slawen
an
der
wird
seit
Jagielloner
und
einigen
Universitát
ein Informationsbank ü b e r Quellen zur V o l k s k u l t u r der Karpaten gebildet.
Tiefgreifendes Interesse von Professor
drückt
die
sich
eng
auch
in hervorragenden
m i t dem
Tatra-Vorland
G ł a d y s z für die Themen aus dem
Schilderungen
verbunden
der
waren.
Silhouetten
Das
Werk
J. Z b o r o w s k i wurde vor dem H m l e r g r u n d wissenschaftlicher
von
Karpatenkreis
von
Menschen
aus,
S.
Witkiewicz
und
und k ü n s t l e r i s c h e r S t r ó m u n g e n
der Zeit dargestellt, in der es ihnen bestimmt war, zu wirken. Sich nach der
richtend.
daB
eine
entscheidende
aller Aspekte seiner
Tátigkeit
Beurteilung eines
móglich
in einem breiten K o n t e x t sozialer,
Ein unbestrittener
bunter
Wert
polonischen
hervorheben
dieser
Sprache.
ist. betrachtete
ókonomischer,
Bearbeitungen
die
die
Schopfers
nur
Gładysz
beruht
Personlichkeit
ihren s c h ó p f e r i s c h e n
a u f ihrer
des
lebendiger
Künstlers
und
der V o l k s k u l t u r
N a r r a t i o n und
Wissenschaftlers
zur
Professor
N e u r o m a n t i k geführt
wurde.
kultury ludowej K a r p a t
Polnischer Karpaten), der bis
Gładysz
hatte
unter
seinen
eine v o l l s t á n d i g e Schilderung der Geschichte und theoretischer ethnographischer
der
Weg
Bedingtheiten.
hilft.
Polskich" (AbriB der Erforschungsgeschichte
der
Überzeugung
Berücksichtigung
sogar charakterologischer
Die letzte A r b e i t von G ł a d y s z ist „ Z a r y s d z i e j ó w poznawania
Zeit
mit
Erforschung
dieser
Region.
Aber
auch
dieser
AbriB.
obwohl
nicht
Plañen
Grundlagen
abgeschlossen,
ist ein wertvolles K o m p e n d i u m des Wissens ü b e r die A n f á n g e der Ethnologie von Karpaten.
In einer Charakteristik der Errungenschaften eines Menschen von so reicher Personlichkeit.
voliér
die
inspirierender
bedeutendsten,
gezeigt. Es ist auch
Ideen,
von
ist es
dem
nicht
Standpunkt
schwierig. die
móglich,
der
alie
Aspekte
Entwicklung
Hierarchie der
darzustellen.
der
Wichtigkeit
Es
wurden
Karpatenforschung
dreier
Strómungen
in
aus,
der
A k t i v i t á t von M . G ł a d y s z zu bestimmen: der wissenschaftlichen. didaktischen und organisatorischen. Sie drangen wohl ineinander durch und jede von ihnen . n t h a l t Faden. die so wichtig
sind, daB sie bis heute fortgesetzt
werden.
Ubersetzt
von Barbara
Kotowska