http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/4992.pdf
Media
Part of Wizja w lustrze / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2004 t.58 z.1-2
- extracted text
-
JADWIGA
RODOWICZ
W j e d n y m z najstarszych zabytków l i t e r a t u r y i hi¬
storii j a p o ń s k i e j Nihongi1
opowiedziana jest historia
związana z pochodzeniem sztuki widowiskowej, a własciwie pewien m i t , w k t ó r y m szczególne miejsce zaj¬
Wizja w lustrze
muje obraz widziany w tafli wody, obrazu "z odbicia".
H i s t o r i a jest p i ę k n a , oddaje m a g i ę morza, w ę d r ó w k i
po oceanie, miłości, ale też zwodzi n i e j e d n ą z a g a d k ą ,
w i ę c m i m o , że d ł u g a , w a r t o j ą p o z n a ć w całości. Przed¬
stawiona jest w księdze I I zabytku, w k i l k u nieznacznie
różniących się o d siebie wersjach, i n t e r e s u j ą c y nas jed¬
n a k element "widzenia w o d b i c i u " powtarza się w każ¬
dej z n i c h .
P
Rzecz dotyczy najstarszych warstw p o d a ń o pocho¬
atrzenie w
lśniącą
zwierciadło,
symbolizowany
dzeniu najważniejszych r o d ó w w starożytnej Japonii.
przez
B y l i dwaj bracia, boscy bliźniacy: H o n o Susori urodzo¬
tarczę blask poznania, jest i s t o t n y m ,
oczywistym, ale nie zawsze wyraźnym
n y "na granicy d y m u " z podpalonej przez m a t k ę , ksi꿬
tropem
niczkę K o n o h a n a przed porodem, izby p o ł o ż n e j , oraz
w j a p o ń s k i e j kulturze. To element tak w niej subtelnie
H i k o H o h o d e m i , który przyszedł na świat w miejscu,
obecny, a przy t y m organicznie z n i ą zrośnięty, jak
d o k ą d r o d z ą c a K o n o h a n a uciekła przed ogniem. H o n o
z c i a ł e m oddech. Wydaje się, że po raz pierwszy ze zna
czeniem lustra dla j a p o ń s k i e j kultury, zapoznał
Susori p o s i a d a ł "dar morza" - czyli rybacki hak, d a j ą c y
Za
m u władzę p o ł o w u , a H i k o H o h o d e m i "dar g ó r " czyli
c h ó d N i t o b e Inazo, pisząc w pierwszym rozdziale " B u -
łuk i strzały, p o z w a l a j ą c e m u p o l o w a ć na zwierzynę.
shido-duszy Japonii" o lustrze w świątyni shintoistyczn e j . Powiedział wówczas, że zwierciadło
Pewnego dnia w y m i e n i l i się narzędziami, aby wzajem¬
symbolizuje
nie s p r ó b o w a ć u m i e j ę t n o ś c i p o ł o w u i myślistwa. Młod¬
ludzkie serce, które z kolei, z n a t u r y czyste, jest wize¬
szy brat, niestety, zgubił powierzony m u hak. Starszy
r u n k i e m B ó s t w a . S t o j ą c y przed shintoistyczną świąty¬
d o m a g a ł się zwrotu i nie przyjął sporządzonych przez
n i ą człowiek w i d z i umieszczone w głębi lustro, a w n i m
H i k o H o h o d e m i e g o m n ó s t w a n o w y c h haczyków, na¬
- swoje w ł a s n e odbicie. I wówczas istotą a k t u czci re¬
kazał m u szukać właściwego do skutku. M ł o d s z y udał
ligijnej jest to samo d o ś w i a d c z e n i e , o które w o ł a napis
się n a d brzeg morza i t a m n a p o t k a ł Shihotsutsu n o O j i
w greckiej świątyni w Delfach: "Poznaj samego siebie".
shintoistycznych
- Starca Prądów. Starzec, wysłuchawszy skarg H i k o
lustro to prosta błyszcząca tarcza umieszczona na ro¬
H o h o d e m i na brata, zaproponował pomoc. Sporządził
W e w s p ó ł c z e s n y c h świątyniach
dzaju drewnianego stojaka, często o kształcie chmur.
kosz, a może łódź (katama)
Powoduje to natychmiastowe i jednoznaczne skojarze¬
w i a 2 , do k t ó r e g o przywiązał H i k o H o h o d e m i i puścił go
nie z tarczą s ł o ń c a . N i e zawsze świątynne lustro tak
z p r ą d e m oceanu. H i k o H o h o d e m i płynął przez jakiś
w y g l ą d a ł o , ale do tego p o w r ó c i m y w dalszej części.
czas (a może n u r k o w a ł ) , aż wypłynął na piękny piasz¬
czysty brzeg w nieznanym k r a j u i w d a l i l ą d u ujrzał
S ł o w e m " z w i e r c i a d ł o " kagami nazywa się w litera
turze j a p o ń s k i e j gatunek b l i s k i kronice (np.
gami),
p l e c i o n ą szczelnie z sito-
zdobny w wieżyczki p a ł a c . U d a ł się p o d jego mury.
Masuka-
W
a w pismach teoretycznych no rodzaj t r a k t a t u
m u r a c h była brama, przed b r a m ą studnia.
Nad
p r z e d s t a w i a j ą c e g o t a j n i k i rzemiosła. Jeden z g ł ó w n y c h
s t u d n i ą rosło szeroko rozgałęzione drzewo kasji. S t a n ą ł
t r a k t a t ó w Zeamiego nosi nazwę Zwierciadło
Kwiatu
p o d drzewem (w innej wersji - wszedł na drzewo) i cze¬
spojrzenie
kał. Po jakimś czasie z bramy wyszła przepiękna kobie¬
kobiety w lustro w o d y ukryte w głębi s t u d n i wieńczy
ta z dzbanem w r ę c e . C h c i a ł a n a b r a ć wody, pochyliła
cały dramat: c a ł a akcja kończy się n a d taflą ukrytą na
się n a d studnią, ale w lustrze wody ujrzała
dnie studni, a to co się o d b i ł o w wodzie,
uśmiechniętej twarzy nieznajomego mężczyzny i prze¬
(Kakyó).
W sztuce " C e m b r o w i n a "
(Izutsu)
stanowi
straszyła się. Wróciwszy do p a ł a c u , opowiedziała Królo¬
0 znaczeniu całej sztuki. M o m e n t t e n kończy d ł u g ą
p o d r ó ż obojga b o h a t e r ó w :
podróżującego
odbicie
w i Morza, co ujrzała. Król zawołał przybysza i go ugo¬
mnicha
ścił. H i k o H o h o d e m i zwierzył się K r ó l o w i ze swoich
1 spotkanej przy s t u d n i kobiety; jedno p o d r ó ż u j e po
zmartwień i powiedział, że poszukuje zaginionego ry¬
k r a j u , drugie po z a ś w i a t a c h .
backiego haka. Król Morza wydał rozkazy sługom. Od¬
Spojrzenie w lustro jest m i t o l o g e m e m . Jest rucho¬
m ą , n i e z m i e n n ą c z ą s t k ą m i t u o d n a j d y w a n ą w różnych
naleziono szybko haczyk w ustach jednej ze służących
wydarzeniach i relacjach. W t y m w y p a d k u owa " r u ¬
-
c h o m a c z ą s t k a " , j a k fraza m u z y k i , m ó w i że wizja w lu¬
K r ó l a , Toyotamahime (Księżniczka K l e j n o t u Bogac¬
Kobiety-Karmazyna.
Tymczasem przepiękna
córka
strze jest k w i n t e s e n c j ą poznania; świat będzie pozna¬
t w a ) , k t ó r a usłyszała o d służącej o odwiedzinach obce
n y dopiero w ó w c z a s , gdy p o j a w i się jego o d b i t y wize¬
go przybysza, (w jednej z wersji to ona sama idzie do
r u n e k . W a r t o przez chwile przyjrzeć się t e m u potrój¬
studni z dzbanem) p o z n a ł a go i z a k o c h a ł a się w n i m . Po
nemu
j a k i m ś czasie została jego żoną. H i k o H o h o d e m i za¬
u k ł a d o w i : człowiekowi, l ś n i ą c e j
powierzchni
mieszkał na dłużej w p a ł a c u K r ó l a Morza. Po k i l k u la-
i odbiciu.
88
Ewa
Domańska
• NEKROKRACJA
tach wrócił jednak do ojczyzny wraz z żoną. K r ó l M o
wywabił j ą rytuał odprawiony w o b e c n o ś c i specyficz¬
rza n a p o ż e g n a n i e dał zięciowi dwa skarby: "skarb przy
nego świętego akcesorium. Jak m ó w i przekaz, bogowie
pływu" i "skarb odpływu", dzięki k t ó r y m H i k o H o h o -
użyli w ó w c z a s p r z e d m i o t u s p o r z ą d z o n e g o z gałęzi drze¬
d e m i miał uzyskać władzę n a d starszym bratem, j a k
wa sakaki, ozdobionego skrawkami tkaniny, klejnota¬
również nauczył go magicznej formuły
m i w kształcie kła lub łzy z toczonego kamienia i lustra
przeklinania.
H i k o H o h o d e m i , o d d a j ą c b r a t u haczyk, miał koniecz¬
yatakagami.
K o t a ń s k i nazywa je " o ś m i o g r a n n y m " . Co
nie powiedzieć: " O t o h a k biedy i nędzy, p o c z ą t e k gło
to za przedmiot?
dowania, p o c z ą t e k nieszczęścia". H i k o H o h o d e m i od¬
W k r a c z a m y t u na głębokie w o d y najwcześniejszej
dał zagubiony h a k bratu, w y p o w i a d a j ą c zgodnie z na¬
japońskiej historii, w dziedzinę pochodzenia japońskiej
uką K r ó l a M ó r z m a g i c z n ą formułę przeklinania. H o h o -
p a ń s t w o w o ś c i , k u l t u r y i wierzeń. Brązowe lustra przy¬
-no Susori przyjął hak, zachowywał się jednak w spo
były do Japonii niewątpliwie z k o n t y n e n t u , lecz nie jest
sób przykry. I wówczas młodszy użył "skarbu przypły¬
pewne, kiedy najwcześniej. W C h i n a c h brązowe lustra,
w u " , p o w o d u j ą c zalanie ziem w k r a j u . H o h o - n o Susori
należące do najważniejszych artefaktów cywilizacyj¬
uciekł w góry i prosił o wybaczenie, o b i e c u j ą c służyć
nych, wytwarzane były o d p o c z ą t k u epoki brązowej
m ł o d s z e m u po w i e k i . Wówczas młodszy użył skarbu od
i wraz
pływu i wody ustąpiły. Pokonany H o h o - n o Susori wy¬
w epoce W a l c z ą c y c h Królestw (ok. 403-221 p.n.e.)
z udoskonaleniem t e c h n i k
metalurgicznych
k o n a ł wówczas p a m i ę t n e przedstawienie. Obnażył się,
uzyskały wielką p o p u l a r n o ś ć i r o z m a i t o ś ć form, a także
p o s m a r o w a ł czerwoną gliną i zaczął tańczyć, k o p i ą c
bardzo poszerzył się zakres i c h zastosowania. O p r ó c z
nogami i b r o d z ą c i n a ś l a d u j ą c swoją walkę z w o d ą .
zwykłego przedmiotu w domowej toalecie były używa¬
" K i e d y w o d a p o d e s z ł a p o d stopy, unosił stopy lub szu¬
ne w celach religijnych i - j a k się ostatnio dowiaduje¬
rał n i m i , gdy w o d a sięgała kolan, krążył w kółko, gdy
m y - również d o skomplikowanych gier umysłowych.
doszła m u do szyi, unosił r ę c e , m a c h a j ą c
W
t y m akcie H o h o - n o
dłońmi.
Dzisiaj kolekcjonerzy
Susori stał się przodkiem
wszystkich aktorów (wazaogi)
brązowych
luster,
z c a ł e g o świata zbierają okazy
zwłaszcza
z e p o k i H a n ó w (206
i założycielem strażni
p.n.e - 220 n.e.) i T a n g ó w (618 - 907), jako najlepsze
ków p a ł a c o w y c h - r o d u Hayato - pisze k r o n i k a . D l a
trofea w kolekcjach antyków chińskich. Brązowe lustra
badacza historii j a p o ń s k i e g o teatru jest t o m i t bardzo
stały się wcześnie popularne i na Półwyspie Koreań¬
ważny.
skim, gdzie i c h używano jako e m b l e m a t ó w
Oczywiście c a ł a historia wyprawy morskiej
władzy
i prestiżu, prawdopodobnie również w celach religijny-
Hiko
H o h o d e m i i targów z b r a t e m jest f a s c y n u j ą c a , ale
c h 4 i stąd przyszły d o Japonii w okresie, w którym ja¬
chwila, w której kobieta z dzbanem w i d z i w lustrze wo¬
p o ń s k a p a ń s t w o w o ś ć p o w s t a w a ł a w w a r u n k a c h nie¬
dy twarz przyprowadzonego przez los mężczyzny ko¬
zwykle intensywnej w y m i a n y z k o n t y n e n t e m azjatyc¬
chanka i męża, m a w sobie j a k ą ś dziwną, b a j k o w ą
k i m , w wiekach I I I - V I I I i później. Archeologowie i h i ¬
moc. K r o n i k a podaje k i l k a wersji tej świetnej sceny,
storycy sztuki sklasyfikowali odnalezione do tej pory
ale niezmienne
s ą te czyste i n i e m a l geometrycznie
w Japonii, głównie w kopcach pogrzebowych kofun, l u
oszczędne figury i l i n i a r u c h u b o h a t e r ó w : z morza d o
stra 5 i w n i o s k i , które sformułowali d a j ą się przedstawić
p a ł a c u , do bramy, do s t u d n i ; pojedyncze drzewo, m꿬
n a s t ę p u j ą c o . Zwierciadła z brązu (po j a p o ń s k u nazywa
czyzna u k r y t y w drzewie, kobieta z dzbanem, odbicie
ne dókyó) przywożono na teren A r c h i p e l a g u głównie
w wodzie, rysowane s ą j a k w b e z b ł ę d n y m f i l m o w y m
w wiekach I I I - V I I n.e. i używano i c h prawdopodobnie
m o n t a ż u . Podróż mężczyzny przez głębię w ó d czy i c h
w t a k i sam s p o s ó b , j a k w przypadku c h i ń s k i c h luster
przestwór aż n a d ukrytą w ziemi taflę wody, k r ó t k a
z epoki H a n , to znaczy w dużej mierze jako przedmio¬
droga kobiety zza bramy n a d s t u d n i ę , gdzie n a s t ą p i
tów religijnych i o z n a c z a j ą c y c h prestiż władzy. Znawcy
spotkanie w zwierciadle w o d y d w ó c h spojrzeń: kobie¬
dzielą j a p o ń s k i e brązowe zwierciadła w zależności o d
ty i mężczyzny, a n a k o ń c u w i e ń c z ą c a wszystko wspól¬
wzoru na rewersie. N a Półwyspie K o r e a ń s k i m , podob¬
na p o d r ó ż m a ł ż o n k ó w d o starej ojczyzny H i k o H o h o -
nie j a k w Japonii, lustro w k o m b i n a c j i z mieczem i klej¬
demi, t o czysto n a k r e ś l o n a g ł ó w n a l i n i a starego m i t u 3 .
n o t e m oszlifowanym n a kształt przecinka czy łzy (Ko-
Tak się m a sprawa najstarszego zapisu w literaturze
tański nazywa je "krzywulcami") używane było jako
"odbicia w lustrze", nawet jeśli jest t o lustro wody.
element insygnium władzy. Przekazanie lustra jako ce¬
C z y t a j ą c tę historię, odnosi się wrażenie, że studnia
remonialnego podarku, wespół z mieczem i k l e j n o t a m i ,
i tafla w o d y " d z i a ł a j ą " - j a k swat i p o ś r e d n i k , że
zaświadczone jest w Nihongi, we fragmencie, poświęco¬
wszystko zaczęło się przy studni. Wszystko zaczęło się
nym
przy studni.
książę A m a - n o H i h o k o przybył z Silla (księstwa n a Pół¬
wyspie K o r e a ń s k i m ) , przywożąc z s o b ą w sumie siedem
A l e lustro to w h i s t o r i i Japonii przede wszystkim
przedmiotów, a w t y m trzy cenne kamienie: z Habuto,
ważny przedmiot kultowy.
W
Kojiki
czyli kronice dawnych
panowaniu cesarza Suinina, gdzie m ó w i się, iż
wydarzeń
z Ashidaki
zapisana
i z Ukaki; jeden miecz i j e d n ą dzidę z Izushi
jest historia t a ń c a o b n a ż o n e j b o g i n i U z u m e przed ja¬
(być może kamienne); Zwierciadło S ł o ń c a ( A s t o n pi¬
skinią w której ukryła się zaszokowana skalaniem
sze sun mirror)
świętej t k a l n i największa bogini, A m a t e r a s u . Z ukrycia
rodzaj świętego ogrodzenia dla przestrzeni sacrum.
89
i tzw. kuma himorogi - prawdopodobnie
Jadwiga
Rodowicz
• WIZJA W LUSTRZE
B r ą z o w e lustra w k ł a d a n o do t r u m i e n zewnętrz¬
nanizanych na rodzaj fartucha, haftowane buty, koń¬
n y c h i k o m n a t pogrzebowych w grobowcach. W Chi¬
ską uprząż. Wszystkie odnalezione przedmioty świad¬
nach, i za wzorem C h i n w Japonii, u k ł a d a n o je blisko
czą o k o n t y n e n t a l n y m pochodzeniu
ciała zmarłego. W i e r z o n o , że nie tylko o d b i j a j ą , ale
arystokraty - k o r e a ń s k i m .
również e m a n u j ą blask, a z n i m wieczne światło życia.
pogrzebanego
Ernest F. Fenollosa, w niedościgłej książce
Epochs
U r o k i c h i w a r t o ś ć tworzyły jednak głównie wzory na
of Chinese
rewersie. W ł a ś n i e wzory i napisy znajdowane na " l u ¬
ponii)
strach H a n ó w " stoją w c e n t r u m uwagi
dziewiczej w głąb h i s t o r i i j a p o ń s k i e j k u l t u r y material¬
historyków
and Japanese Art (Epoki
w sztuce Chin i Ja
z 1912 r o k u opisuje swoje wrażenia z podróży
sztuki i filozofii c h i ń s k i e j . Intrygujące są tzw. lustra
nej: wizyty w w i e l k i m skarbcu cesarskim S h ó s ó i n i e
z wzorem L T V , czyli umieszczonymi
symetrycznie l i
w Narze, gdzie wszedł jako prawdopodobnie pierwszy
n i a m i o kształcie liter L, T i V wokół rysunku kwadra¬
cudzoziemiec. Fenollosa pisze, że czuł się, jakby nagle
t u i opisanego na n i m k o ł a , czasami z rysunkami czte¬
s t a n ą ł w przywróconym do życia Rzymie; w mieście
rech m i t y c z n y c h zwierząt: b ł ę k i t n e g o smoka, b i a ł e g o
w i e l k i m stosownie do skali k o n t y n e n t u A z j i , i oto
tygrysa, czerwonego feniksa i czarnego wu - na wpół
przekonywał sie na w ł a s n e oczy, że " w w i e k u V I I i V I I I
żółwia i węża, nazywanego też czasem " w o j o w n i k i e m " ,
c a ł a Azja, B a b i l o n i Persja S a s s a n i d ó w , Indie i Gan-
symbolizujących cztery k i e r u n k i świata i cztery żywio¬
dhara, A n n a m i A m u r , C h i n y i Korea wylały swoje bo¬
ły, z umieszczonym centralnie guzem. W z ó r k o ł a opi¬
gactwa na kolana Narze". Specjalnie j e d n a k Fenollo-
sanego na kwadracie jest znanym c h i ń s k i m symbolem
sa urzeczony był uroda wielkiej liczny brązowych lu¬
wszechświata:
symbol
ster. Wyraził w ó w c z a s przypuszczenie, że większość
T ma prawdopodobnie znaczenie filara podtrzymują¬
z n i c h nie p o c h o d z i ł a z C h i n , ale została na wzorach
cego niebo, L jest " z w o r n i k i e m " między niebem i zie¬
c h i ń s k i c h wytworzona w Japonii.
nieba s t o j ą c e g o n a d
ziemią,
m i ą , C e n t r a l n y guz oznacza fizyczną ziemię, "wybrzu¬
Historycy
sztuki w Japonii p o d k r e ś l a j ą
wielkie
szenie" ziemi, " w i e l k ą g r u d ę " , a inaczej jeszcze - sym¬
p i ę k n o czystych i r ó w n o k r e ś l o n y c h
bol
wzorów, s k ł a d a j ą c y c h się z łuków, p ó ł k o l i prostych na
G ó r y Ś w i a t a - M e r u lub Sumeru. Co do wspo¬
m n i a n y c h wcześniej gier u m y s ł o w y c h
uprawianych
p e w n y m typie lustra.
przy p o m o c y tarczy zwierciadła, u w a ż a się też, że zdo¬
geometrycznych
Specyficzny s p o s ó b
kreślenia
t y c h l i n i i , proporcje, precyzyjne odległości, każą wnio¬
bionej p o w i e r z c h n i używano jako planszy do nieznanej
s k o w a ć o bardzo starannym użyciu cyrkla i l i n i i prostej
bliżej antycznej gry liubo, czyli " s z e ś ć p a ł e c z e k " . Gemo-
i n a s u w a j ą na myśl wzory l i n i i k r e ś l o n y c h na ziemi dla
etryczne wzory z tyłu lustra stanowiły przedstawienie
konstrukcji monumentalnych
schematyczne wszechświata, po k t ó r y m poruszały się
p o w s t a j ą c y c h również w tamtej epoce. Wydaje się, że
piony, k t ó r y c h r u c h z k o l e i wyznaczano przez kombi¬
nie o d rzeczy byłoby p o r ó w n a n i e t y c h l i n i i - sylwetek
nację
grobowcowych
trzech
pałeczek
trzymanych
przez
każdego
z d w ó c h u c z e s t n i c z ą c y c h zawodników (stąd sześć pa¬
kopców -
pagórków
grobowych
z precyzyjnym
rysunkiem
choreografii w t a ń c u n ó . I t a m i t u p i ź k n o f o r m y w du¬
łeczek razem), a r u c h y te odzwierciedlały prawa astro¬
żej mierze polega na bardzo czystym kreśleniu l i n i i
n o m i i . Gra w liubo m i a ł a s t a n o w i ć rodzaj higieny du¬
prostej i łuku, także p ó ł k o l a . Połączenie prostej i łuku
cha, była dyscypliną elit i n t e l e k t u a l n y c h i służyła kul¬
lub p ó ł k o l a jest charakterystyczne zarówno dla zdob¬
tywacji "prawdziwej n a t u r y c z ł o w i e k a " 6 . Łączyła ona
n i c t w a luster p r o d u k o w a n y c h w Japonii, k u r h a n ó w
element wróżby ze z n a j o m o ś c i ą geomancji, strategii,
kofun
współzawodnictwa i miała być jednym z praprzodków
W istocie n i c nie w i e m y o pochodzeniu l i n i i w chore¬
gry w szachy.
ografii n o i n i c się nie da z p e w n o ś c i ą p o w i e d z i e ć o cza¬
(słynny kształt d z i u r k i o d klucza) i t a ń c a w n ó .
W Japonii z kolei, umieszczane na rewersie luster
sie powstania pierwszych choreografii w tej formie.
napisy, to często lakoniczne s f o r m u ł o w a n i a m ó w i ą c e
Prawdopodobnie w y w o d z i się ona z w i d o w i s k konty¬
o znaczeniu i poznaniu światła. N a przykład jeden
nentalnych
z n a p i s ó w na lustrach znalezionych w C h i n a c h b r z m i
i w c z e ś n i e j . A k t o r z y n o i badacze prawdopodobnie za¬
(nawet
z obszaru Persji),
z V I wieku
"Ujrzyj światło i żyj w wiecznej r a d o ś c i " . I n n y z kolei,
kwestionowaliby z a s a d n o ś ć tego p o r ó w n a n i a , powołu¬
na j e d n y m z luster znalezionych w Japonii m ó w i " W i ¬
j ą c się na ogół na t e c h n i k i wojenne i ludowe formy ta¬
dzieć wielkie światło s ł o ń c a , widzieć światło świata",
neczne. Wszakże r z u c a j ą c e się w oczy p o d o b i e ń s t w o
a na i n n y m : " W i d z i e ć światło s ł o ń c a - to z a p o m n i e ć
kształtu, m ó w i samo za siebie. N i e p o w i n n o się wnio¬
rysy starej m a t k i " .
s k o w a ć zbyt pochopnie, ale przecież myśl nasuwa siź
W j e d n y m z w i e l u g r o b o w c ó w o d k r y t y c h w Ikoma-
sama, że precyzyjna l i n i a w r u c h u w n ó , podobnie j a k
g u n k o ł o świątyni H o r y u j i w Narze, wyjątkowo dobrze
d o k ł a d n a l i n i a t a ń c a w starszym jeszcze o d n o bugaku,
zachowanym, odnaleziono w wewnętrznej
kamiennej
p o w s t a ł y m w t y m samym czasie co grobowce i brązo¬
t r u m n i e szczątki d w ó c h o s ó b , przy czym w o k ó ł głowy
we lustra, m o g ą b y ć prostym dziedzictwem najstarsze¬
jednej z n i c h - z p e w n o ś c i ą osoby ważniejszej - ułożo¬
go trzonu cywilizacji j a p o ń s k i e j . O ile b o w i e m r y s u n k i
ne były trzy brązowe lustra wokół głowy, a po o b u stro¬
z X I I - X I I I w i e k u p r z e d s t a w i a j ą c e aktorów, p o k a z u j ą
n a c h dwa miecze. O p r ó c z tego w t r u m n i e znaleziono
i c h jako postaci nisko osadzone, na ugiętych nogach,
świetną srebrna k o r o n ę , 2000 szklanych
to j e d n a k znacznie wcześniejsze f i g u r k i gliniane hani-
paciorków
90
Ewa
wa
Domańska
odnajdywane w grobowcach z V I - V I I I
• NEKROKRACJA
wieku
umieszczony jest o b o k elementu o z n a c z a j ą c e g o scho¬
p r z e d s t a w i a j ą sylwetki t a ń c z ą c y c h jako wyprostowane,
dy lub d r a b i n ę p r o w a d z ą c ą do nieba, n a d e l e m e n t e m
0 zdyscyplinowanej
l i n i i ugiętej ręki i geometrycznej
o z n a c z a j ą c y m podest. 8 Prawdopodobnie jakiś okrągły
czystości sylwetki. P o w t ó r z e n i e m czystości sylwetki
przedmiot o d b i j a j ą c y światło umieszczano na podwyż¬
haniwa,
czystości architektonicznej
kofun,
w ruchu
szeniu w rodzaju ołtarza, w pobliżu s c h o d ó w lub drabi¬
m o g ł a b y ć czysta i geometryczna l i n i a choreografii n o .
ny p r o w a d z ą c e j do nieba. S t a m t ą d , z góry, schodził
S z t u k ą wizualną określonej epoki rządzi zasada podo¬
B ó g i spływał na przedmiot w postaci blasku. Umiesz¬
b i e ń s t w a formy, albo inaczej w elemencie sztuki moż¬
czenie Boga na niewidocznym szczycie s c h o d ó w lub
na dostrzec pewne szersze jej cechy. To t r o c h ę tak,
drabiny w najstarszej kulturze chińskiej bywa ł ą c z o n e
jakby w b a d a n i u sztuki o k r e ś l o n e j epoki z a s t o s o w a ć
z cechami cywilizacji M e z o p o t a m i i , czy nawet Azte¬
prawo fraktali. Jeśli u k ł a d ciała j a w i się jako bardzo
ków. W każdym razie t e n najjaśniejszy blask miał cha¬
wyważony i h a r m o n i j n y , wzory na b r ą z o w y c h lustrach
rakter o k r e ś l a n y p o t e m jako yang - dodatnia energia
są czyste, geometryczne i niezwykle
światła. Shirakawie wydaje się, że w d a w n y c h rytu¬
proporcjonalne,
jeśli również l i n i a konstrukcyjna grobowca z tej samej
a ł a c h c h i ń s k i c h prawdopodobnie używano
epoki opiera się na zasadzie łączenia regularnego łuku,
błyszczącego, o k r ą g ł e g o przedmiotu,
k o ł a i l i n i i prostej, to wielce prawdopodobne wydaje
na podwyższeniu, a czasami zaczepionego na rodzaju
się,
jakiegoś
umieszczanego
że choreografia ó w c z e s n y c h t a ń c ó w m o g ł a b y ć
drzewca lub na ramie, k t ó r a to rama z k o l e i ozdabiana
oparta na podobnej zasadzie. Zwłaszcza, że p r a w e m fi¬
była splotami n i c i czy wstęg. Przedmiot t e n umieszcza¬
gur geometrycznych
i symetrii rządzą się zachowane
ny był na rodzaju podestu, ołtarzu, i stanowił przed¬
do dzisiaj linie t a ń c ó w d w o r s k i c h bugaku. A l e w r ó ć m y
m i o t k u l t u . N a j p e w n i e j był przedstawieniem s ł o ń c a ,
do k w e s t i i lustra.
c h o ć m o ż e szerzej - światła. Przy okazji, chiński znak
Co do wielkości zwierciadeł odnajdywanych w Ja¬
na jang, energię cienia i u j e m n ą , miał p o w s t a ć przez
p o n i i , przede wszystkim w p ó ł n o c n e j części K i u s i u ,
dodanie oznakowania daszka lub zasłony n a d elemen¬
większość z n i c h ma rozmiar k i l k u n a s t u , o d 12 do 20
t e m o z n a c z a j ą c y m j a s n o ś ć . Wstawienie
centymetrów,
błyszczącego
że
widział
p r z e d m i o t u p o d dach wywoływało efekt podobny
w S h o s o i n i e lustra wielkości nawet 60 c m
("dwóch
zgaszenia światła, s t ą d " c i e m n o ś ć " .
choę
Fenollosa
pisze,
s t ó p " ) . Ś w i ę t e lustro A m a t e r a s u , jedno z trzech rega
liów r o d u cesarskiego nazywane jest yata-kagami
yata-no
do
Nihongi przedstawiają różne warianty konstrukcyj¬
lub
ne lustrzanej " m o n s t r a n c j i " , a m o ż e swoistego "drzewa
kagami, co K o t a ń s k i oddaje jako " o ś m i o g r a n -
życia". K i l k a razy m ó w i się o przedmiocie bardzo du¬
ne". W istocie, n i e k t ó r e z odnalezionych w Japonii lu¬
żym: jego szkielet stanowi święte drzewo sakaki o "500
ster m a j ą na brzegu sześć czy osiem o k r ą g ł y c h wypu¬
gałęziach", wykopane z ziemi. N a n i m zostają zawieszo¬
stek, w i ę c te w y p u s t k i m o ż n a t r a k t o w a ć jako " r o g i " -
ne k l e j n o t y w kształcie przecinka, lustro i wstążki, cza¬
s t ą d " o ś m i o g r a n n e " . Z k o l e i w C h i n a c h w epoce Tan-
sami miecze. Ten przedmiot używany jest jako najważ¬
gów z p e w n o ś c i ą p o w s t a w a ł y również lustra o kształcie
niejsze akcesorium ważnych ceremonii i rytuałów, ale
o ś m i o k ą t a . Jeden z w y b i t n y c h j a p o n i s t ó w
minionego
także jako rodzaj talizmanu w p o d r ó ż a c h
statkiem
w i e k u , W . G. A s t o n 7 , oddaje znaczenie yata - "osiem
i wówczas umieszczony jest na dziobie i rufie. Tak się
r ą k " jako " r a m i o n a
znaku
właśnie stało, gdy Itote powitał cesarza C h u a i w porcie
osiem" w y g l ą d a j ą c e g o j a k / \, co m i a ł o b y p r o w a d z i ć do
rozpostarte na
kształt
H i k e j i m a , przygotowując opisywane akcesorium z drze¬
i n t e r p r e t a c j i " w i e l k i e tak j a k szeroko p o k a z u j ę ręka¬
wa sakaki,
m i " , ale p o n i e w a ż ż a d n e ze znalezionych luster nie jest
i mieczy, i , jak podaje cytowana k r o n i k a 9 , wyjaśnił zna¬
znowu t a k duże, to interpretacja nazwy yata-no
powieszonych k l e j n o t ó w
yasaka,
lustra
kaga-
czenie k o l e j n y c h e l e m e n t ó w : k l e j n o t y miały o z n a c z a ć
mi, pisanego znakami "lustro o ś m i u r ą k " , jako "nie¬
bogactwo ziemi, lustro czystość w ó d i mórz, które ogar¬
zwykle w i e l k i e g o " jest m a ł o p r z e k o n y w u j ą c a .
Gdyby
nie cesarskie spojrzenie, a miecz służyć miał zapewnie¬
istniało tak wielkie jak rozpostarte ramiona lustro, to
n i u p o k o j u . Oczywiście nie trzeba do k o ń c a wierzyć tej
m u s i a ł b y po n i m p o z o s t a ć jako ślad, c h o ć b y w zapi¬
mitologicznej eksplikacji, ale w a r t o o d n o t o w a ć , że lu¬
skach historycznych. N i e m o g ł o b y zginąć. S w i ę t e g o
stro jest w niej kojarzone z morzem, a nie ze s ł o ń c e m .
lustra z Ise n i k t nie widział, p o d o b n o nie m o ż e na nie
Przy w y w a b i a n i u A m a t e r a s u
z jaskini
kapłani
p a t r z e ć nawet cesarz, p e ł n i ą c y obowiązki najwyższego
prawdopodobnie posłużyli się tak właśnie
k a p ł a n a , ale w P a ł a c u Cesarskim w Tokio istnieje jego
o w a n y m przedmiotem k u l t o w y m - "drzewem
kopia, i c h o ć również nie ma d o s t ę p u i do tej k o p i i , to
N a różnych ilustracjach obrzędów shinto, i na przy¬
p o d o b n o ma ono średnicę o k . 49 c m .
skonstru¬
życia".
k ł a d w m a t e r i a ł a c h o p u b l i k o w a n y c h przez j e d n ą z naj¬
ważniejszą w h i e r a r c h i i j a p o ń s k i c h świątyń - c e s a r s k ą
Niezwykle ciekawe rezultaty daje badanie h i s t o r i i
rozwoju formy znaków c h i ń s k i c h ( i d e o g r a m ó w ) zwią¬
Ise,
zanych ze znaczeniami t a k i m i , j a k "światło s ł o ń c a "
przedmiot podobny do katolickiej monstrancji, tyle że
1 " k l e j n o t " , "jasny i prosty". W znaku "światło s ł o ń c a "
lżejszy, ozdobiony o f i a r n y m i w s t ą ż k a m i z papieru.
lub też jang w rozróżnieniu e l e m e n t ó w
na yin i jang
podstawowych
przedstawia się o b r z ę d o w e
święte
lustro
jako
Ciekawa jest jedna z wersji epizodu ukrycia się
element o z n a c z a j ą c y s ł o n e c z n ą tarczę
A m a t e r a s u w jaskini, podana w Nihongi,
91
ponieważ
Jadwiga
Rodowicz
• WIZJA W LUSTRZE
m o w a jest w niej o skazie n a świętym lustrze. O t ó ż
to b i o r ą c do łożnicy lustro, bierze o n d o łożnicy bogi¬
w tej wersji zwierciadło ustawione było nie przed jaski¬
nię s ł o ń c a i dokonuje boskich zaślubin hierosgamos.
nią, ale potoczyło się do jej wnętrza, przy czym uderzy¬
S t ą d już droga d o ś ć prosta do lustra wody, jako miej¬
ło o w r o t a (?) i t a k p o w s t a ł a n a n i m rysa, k t ó r a "pozo¬
sca właściwych zaślubin Kobiety przy Cembrowinie.
staje n a n i m do dnia dzisiejszego". N i e jest jasne, czy
Co ciekawe, w okresie p r z e ś l a d o w a n i a w X V I I wie¬
ta rysa p o w s t a ł ą n a błyszczącej powierzchni, czy też n a
k u i p ó ź n i e j , chrześcijanie w Japonii posługiwali się
tylnej ś c i a n i e . Jeśli n a błyszczącej powierzchni, t o
zwierciadłami jako przedmiotami k u l t o w y m i . Były t o
oznacza, że najświętsze lustro k u l t u s h i n t ó m a c e c h ę
tak zwane sukashi-kagami,
" d o s k o n a ł o ś c i n i e p e ł n e j " . To jeden z ciekawszych ele¬
"znak w o d n y " , n a k t ó r y c h p o w i e r z c h n i u k r y t y był
m e n t ó w legendy o świętym lustrze. Przy okazji w a r t o
wzór Chrystusa n a krzyżu. Obraz t e n p o j a w i a ł się n a
czyli zwierciadła z czymś j a k
d o d a ć , że istnieje n i e z a ś w i a d c z o n a żadnymi rzetelnymi
ścianie, n a k t ó r ą p a d a ł blask o d b i t y o d powierzchni.
b a d a n i a m i n a u k o w y m i , ale oparta o powtarzane ust¬
Nazywano je również " l u s t r a m i magicznymi" czy też
nie w i a d o m o ś c i hipoteza, że napis na cesarskim lustrze
" l u s t r a m i chrześcijan". Zwierciadła te m o ż n a podzi¬
jest w języku aramejskim. M o g ł o b y t a k być, gdyby po¬
w i a ć w K i o t o , w a r c h i w u m i m . Elisabeth Sander (po¬
chodziło o n o pierwotnie o d grupy o s ó b , które c h o ć
ś w i ę c o n y m zabytkom c h r z e ś c i j a ń s k i m ) .
przybyły do Japonii z Półwyspu K o r e a ń s k i e g o , t o jed¬
n a k wcześniej p o c h o d z i ł y z t e r e n ó w A z j i
R ó w n i e ż w teatrze n o zwierciadło odgrywa pierw¬
Centralnej
szorzędną rolę. W sensie praktycznym stanowi nie¬
i wyznawały chrześcijaństwo, l u b też judaizm, co nie
zbędny i niesłychanie ważny element w y p o s a ż e n i a po¬
jest wykluczone. Taka grupa m o g ł a przybyć wraz z jed¬
mieszczenia do grania. Umieszczone jest w tzw. kaga-
n ą z największych fal imigracyjnych w V I w i e k u , okre¬
mi-no ma czyli pokoju lustrzanym;
ślanej m i a n e m k l a n u H a t a . H a t o w i e przybyli d o Japo¬
w ł a s n e odbicie, dokonuje " u t o ż s a m i e n i a " z przedsta¬
n i i w k i l k u falach, w V I i V I I w i e k u i - wedle wszel¬
w i a n ą p o s t a c i ą . Ponadto - i t e n fakt pozostaje niezna¬
k i c h danych - przywieźli do Japonii chrześcijaństwo
ny - p o c z ą t k i najstarszego r o d u n ó , K o m p a r u ,
(kościoła syryjskiego) zwane z c h i ń s k a "nauczaniem
związek z najświętszym lustrem j a p o ń s k i m yata-no ka-
S w i a t ł a " (jap. keikyó). W b r e w b o w i e m powszechnym
gami. W e d ł u g p e w n y c h przekazów n a p i ś m i e 1 2 , szkoła
t a m aktor, s t u d i u j ą c
mają
s ą d o m , chrześcijaństwo w Japonii p o j a w i ł o się nie
Komparu,
wraz z misjonarzami europejskimi w w i e k u X V I , ale
man'i (Studnia p e ł n i ) , założona została przez H a t a - n o
znacznie w c z e ś n i e j . Pisząca te słowa m a ś w i a d o m o ś ć ,
Kawakatsu, przybysza z k o n t y n e n t u w składzie wcze¬
że p ó k i nie m a się w ręce ż a d n e g o d o w o d u , a d o w ó d
śniej wspomnianej grupy emigracyjnej, p o s t a ć enigma¬
t a k i nie zaistnieje p ó k i nie zostanie z ł a m a n e tabu nie¬
tyczną i k l u c z o w ą dla rozwiązania k w e s t i i pochodzenia
d o s t ę p n o ś c i sacrum
ze świątyni
teatru w Japonii, p o s t a ć . Kata-no Kawakatsu miał j ą
w Ise, ani też jego k o p i i przechowywanej w cesarskim
założyć w p o ł o w i e V I I I w i e k u w b u d y n k u sąsiadują¬
cesarskiego lustra
której
pierwotna
nazwa b r z m i a ł a E n -
p a ł a c u w T o k i o , n i c się nie da p o w i e d z i e ć n a t e m a t
cym z j e d n y m z najważniejszych i najstarszych shinto-
skazy na lustrze, a n i też umieszczonych n a rewersie
istycznych przybytków r e l i g i j n y c h w Japonii, Kasuga
n a p i s ó w 1 0 . W a ż n e j e d n a k wydaje się to, że wyobraźnia
Taisha ( W i e l k a Ś w i ą t y n i a Kasuga). W samej Kasuga
symboliczna k a ż e
n a zwierciadle
umieścić
skazę,
Taisha złożone było wówczas święte lustro yata-no ka-
wszystko jedno po jakiej stronie. Ta rysa n a powierzch¬
gami i określenie " p e ł n i a " w nazwie t r u p y E n m a n (i)
n i , t o z a ć m i e n i e , ta uległość p r z e d m i o t u wobec ataku
m i a ł o się o d n o s i ć d o okrągłej tarczy boskiego zwiercia¬
rzeczywistości, t o z a ł a m a n i e d o s k o n a ł o ś c i stanowi bar¬
d ł a A m a t e r a s u . I n n y m i słowy, nazwa pierwszego ze¬
dzo ważne spostrzeżenie, ustala p e w i e n precedens.
s p o ł u teatralnego w Japonii znaczyłaby Zespół przy
S t u d n i Pełni. Jest t o bardzo ciekawe. K o m p a r u Zen-
N a j w a ż n i e j s z y jednak chyba, z p u n k t u widzenia ro¬
l i zwierciadła w c e r e m o n i a ł a c h shinto, a także rytu¬
c h i k u U j i n o b u (1405-1470?), zięć Zeamiego, napisał
a ł a c h związanych z cesarzem jako instytucją religijna,
dla użytku w e w n ę t r z n e g o zespołu ważny t r a k t a t Roku-
jest opis w Nihongi
ustanowienia pierwszej wielkiej
rin Ichiro (Sześć kręgów i Kropla Rosy), w k t ó r y m przed¬
świątyni ( himorogi)
w Ise, i lustra substytutem b o g i n i
A m a t e r a s u . A m a t e r a s u m i a ł a wręczyć j e d n e m u
swych
potomków,
Ame-no
Oshihomi-no
stawia teorię wtajemniczenia
aktorskiego w sześciu
etapach, " k r ę g a c h " i etap najwyższy przedstawiony jest
ze
jako p e ł n a tarcza lub okrąg.
Mikoto
zwierciadło, m ó w i ą c : " N i e c h będzie t a k , że kiedy n a
nie spojrzysz, t o tak jakbyś patrzył n a m n i e . I n i e c h bę¬
Przypisy:
dzie z t o b ą w t w o i m łożu, w twojej izbie i n i e c h będzie
dla ciebie ś w i ę t e " .
11
Jest t o niesłychanie ważny frag¬
1
m e n t , p o n i e w a ż p o raz pierwszy spotykamy się z zasto¬
Nihongi
l u b Nihonshoki
czyli Kroniki
Japońskie,
najstarsza zacho
w a n a ( w c z e ś n i e j i s t n i e j ą c a l i t e r a t u r a h i s t o r y c z n a zniszczona zo
sowaniem lustra w sytuacji bardzo i n t y m n e j , nie jako
akcesorium władzy i zwierzchnictwa (jak t o jest w ze¬
stawie trzech r e g a l i ó w ) , ale w nieznanej n a m czynno¬
s t a ł a podczas zamieszek p o l i t y c z n y c h w V I w i e k u ) o f i c j a l n a k r o
n i k a j a p o ń s k a , p r z e d s t a w i a j ą c a dzieje p o w s t a n i a p a ń s t w a j a p o ń
skiego o d c z a s ó w m i t y c z n y c h p o okres p a n o w a n i a cesarzowej
ści religijnej o charakterze i n t y m n y m . Jeśli lustro jest
J i t ó ( 6 8 6 - 6 9 7 r . ) . K r o n i k i były k o m p i l o w a n e przez pisarzy j a p o ń
substytutem s ł o ń c a , k t ó r e g o A m a t e r a s u jest b o g i n i ą ,
s k i c h i c h i ń s k i c h p r a w d o p o d o b n i e w okresie o d 6 8 1 r. - 7 2 0 r.
92
Ewa
Domańska
•
NEKROKRACJA
n a p o t r z e b y r o d u cesarskiego, d l a l e g i t y m i z a c j i w ł a d z y p a n u j ą
cej r o d z i n y . P o w s t a ł y w j ę z y k u c h i ń s k i m i l i c z ą 3 0 z w o j ó w , za
wierają kilka obszernych c y t a t ó w historycznych pism c h i ń s k i c h
i koreańskich.
Jest t o j e d e n z p o w o d ó w d o p r z y p u s z c z e ń , że w czasach p r z e d h i
s t o r y c z n y c h c z ę ś ć m i g r a c j i n a a r c h i p e l a g d o k o n a ł a się z morza, za
p o m o c ą z n a n y c h p o dziś d z i e ń p l e c i o n y c h łodzi ( w e d ł u g R o b e r t a
Blusta, j ę z y k o z n a w c y z U n i w e r s y t e t u w H o n o l u l u l u d y t e pier
w o t n i e w y w ę d r o w a ł y z T a j w a n u , b y o p a n o w a ć trasy m o r s k i e n a
terenie o d M a d a g a s k a r u p o N o w ą Z e l a n d i e i W y s p y W i e l k a n o c
n e ) . Jest t o t e o r i a n a w i g a c j i austronezyjskiej n a ł o d z i a c h k a t a m a r a n o w y c h ( d o u b l e - h u l l e d canoe) w r e g i o n i e A z j i i Pacyfiku.
H i s t o r i a o d w i e d z i n u K r ó l a M ó r z i l o s ó w Księżniczki T o y o t a m a h i me m a swoja w e r s j ę n o w d r a m a c i e UnohaI
dr. K i m Y o n g d u k , On Bronze
Japan,
Mirrors,
("Pióra k o r m o r a n a " ) .
Relating
Paekche
and Wae
R o y a l A s i a t i c S o c i e t y - K o r e a B r a n c h , July 2 0 0 0 , a r t y k u ł
dostępny w internecie.
N a podstawie K u m a n o M a s a o , H o r i k o s h i M a s a y u k i Kokogaku
ji-
ten ( S ł o w n i k wiedzy archeologicznej), T o k y o d o 1998, s. 244- 254
T a k ą i n t e r p r e t a c j ę p r z e d s t a w i a L a n - y i n g T s e n g w a r t y k u l e Re
presentation
China,
and Appropriation:
Rethinking
the LTV Mirror
in Han
w m a t e r i a ł a c h University o f California Los Angeles,
Center o f Eastern Studies, publikacja d o s t ę p n a w internecie.
Nihongi
Chronicles
translated
from
of Japan
the original
from
the Earliest
Chinese
C. M. G, with an introduction
Times
and Japanese
to A. D. 697
by W. G.
Aston,
to the new edition by Terence
Bar
row, C h a r l e s E. T u t t l e C o m p a n y , R u t l a n d , V e r m o n t & T o k y o ,
Japan, s. 44
B a d a n i e t a k i e p r z e p r o w a d z a S h i r a k a w a S h i z u k a w Kanji-no
kai (Swiat
pisma
se-
chińskiego),
H e i b o n h a , T o k y o 2 0 0 0 , s. 108
Por. R a b b i Tokayer W . Japan
and the Ten Lost Tribes of Israel,
o p . c i t . S. 2 2 1
d a n i e j a p o ń s k i e Nihon-Yudaya
zapieczętowana
historia
fuin-no
antyczna),
kodaishi
wy
(Japonia-Żydzi,
Tokuma Shobo, T o k y o , 2001
Za A s t o n e m , o p . C c t . S. 8 1 , p r z e k ł a d w ł a s n y . W w e r s j i j a p o ń ¬
skiej " ł o ż e " t o " t o k o " - c z y l i w ł a ś c i w i e ł o ż n i c a , miejsce, gdzie się
u k ł a d a p o ś c i e l . A s t o n pisze " t h y c o u c h " .
N a p o d s t a w i e O w a I , Hata-shi-no
Hata),
kenkyu
(Badania
nad
rodem
O w a S h o b o , T o k y o , 1 9 9 3 , s. 4 7 3
93