http://bibliotekacyfrowa.pl/Content/132313/PDF/2016-FISCHER-S%C5%82ownik.pdf
Media
Part of Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych – Słownik Adama Fischera
- extracted text
-
Rośliny
Rośliny
w wierzeniach
w wierzeniach
i zwyczajach
i zwyczajach
ludowych
ludowych
Słownik Adama Fischera
Słownik Adama Fischera
Monika Kujawska, Łukasz Łuczaj
Joanna Sosnowska, Piotr Klepacki
Monika Kujawska, Łukasz Łuczaj
Joanna Sosnowska, Piotr Klepacki
POLSKIE TOWARZYSTWO LUDOZNAWCZE
SOCIÉTÉ POLONA ISE D ’ ETH NOLOGI E
Redakcja „Prac i Materiałów Etnograficznych”
Małgorzata Michalska – redaktor naczelna
Ewa Banasiewicz- Ossowska – sekretarz redakcji
Agnieszka Chwieduk
Hubert Czachowski
Anna Engelking
PRACE I MATERIAŁY ETNOGRA FICZNE
TRAVAUX ET MATERIAUX ETHNOG RAPH IQUES
Tom XXXVII
pod redakcją naukową
Moniki Kujawskiej
„Prace i Materiały Etnograficzne” is regularly indexed/abstracted in:
·· IBSS – International Bibliography of the Social Science
·· IVB – Internationale Volkskundliche Bibliographie
·· AIO – Anthropological Index Online
·· CEJSSH – „Central European Journal of Social Science and Humanities”
·· BEP – Bibliografia Etnografii Polskiej (http://www.ptl.info.pl/odie/)
Rośliny
w wierzeniach
i zwyczajach
ludowych
Słownik Adama Fischera
Monika Kujawska, Łukasz Łuczaj
Joanna Sosnowska, Piotr Klepacki
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
Wrocław 2016
Recenzenci
Valeria Kolosova
Bogdan Zemanek
Redakcja wydawnicza i korekta
Ewa Ślusarczyk, Sylwia Klich (pracowniamole.pl)
Projekt graficzny książki
Przemek Dębowski
Ilustracje roślin
Elżbieta Nowotarska
Publikacja ta jest efektem badań prowadzonych w ramach grantu
Sonata Narodowego Centrum Nauki nr 2014/13/D/HS3/03697
© Copyright by Polskie Towarzystwo Ludoznawcze and autorzy
ISSN 0079-4759
ISBN 978-83-64465-29-1
Druk
Readme, ul. Olechowska 83, 92-403 Łódź
Wydawca
Polskie Towarzystwo Ludoznawcze
50-383 Wrocław, ul. Fryderyka Joliot- Curie 12
www.ptl.info.pl, e-mail: ptl@ptl.info.pl
tel. +48 71 375 75 83, fax +48 71 375 75 84
Spis treści
Od redakcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
Wprowadzenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
Podziękowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
Bibliografia do wprowadzenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
Introduction . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
Hasła opracowane przez Adama Fischera . . . . . . . . . . . . . . . . .69
Aloes. . . . . . . . . . . . . . . . . 71
Anyż. . . . . . . . . . . . . . . . . 71
Arcydzięgiel. . . . . . . . . . . . 72
Arnika . . . . . . . . . . . . . . . . 73
Aster gawędka . . . . . . . . . . . 73
Barwinek. . . . . . . . . . . . . . 74
Bazylia . . . . . . . . . . . . . . . 78
Bez czarny. . . . . . . . . . . . . 79
Bez hebd. . . . . . . . . . . . . . 84
Biedrzeniec mniejszy. . . . . . 85
Bluszcz pospolity. . . . . . . . . 88
Bluszczyk kurdybanek. . . . . .89
Borówka czernica . . . . . . . . 90
Boże drzewko. . . . . . . . . . . 92
Bób . . . . . . . . . . . . . . . . . 96
Brzoza. . . . . . . . . . . . . . . 98
Buk zwyczajny . . . . . . . . . . 103
Bukszpan zwyczajny. . . . . . .104
Bukwica zwyczajna. . . . . . . 105
Bylica pospolita. . . . . . . . . 106
Chaber bławatek . . . . . . . . . 113
Chaber przestrzelon. . . . . . . 115
Chmiel . . . . . . . . . . . . . . . 116
Ciemięrzyca biała . . . . . . . . 118
Cis. . . . . . . . . . . . . . . . . 120
Czereśnia . . . . . . . . . . . . . 122
Czerniec gronkowy. . . . . . . 123
Czosnek . . . . . . . . . . . . . . 123
Czosnek siatkowaty . . . . . . . 127
Czworolist pospolity. . . . . . 128
Dąb szypułkowy . . . . . . . . . 129
Dąbrówka rozłogowa . . . . . . 133
5
Dereń. . . . . . . . . . . . . . . . 133
Dymnica pospolita. . . . . . . . 134
Dynia. . . . . . . . . . . . . . . . 135
Dyptam jesionolistny. . . . . . 137
Dziewanna. . . . . . . . . . . . .138
Dziewięćsił . . . . . . . . . . . . 141
Dzięgiel leśny. . . . . . . . . . . 143
Dziurawiec . . . . . . . . . . . . 145
Dzwonek rozpierzchły. . . . . 148
Fasola. . . . . . . . . . . . . . . .150
Figa. . . . . . . . . . . . . . . . .150
Goryczka. . . . . . . . . . . . . . 151
Groch. . . . . . . . . . . . . . . . 153
Grusza pospolita . . . . . . . . .158
Gryka. . . . . . . . . . . . . . . . 161
Hortensja . . . . . . . . . . . . . 163
Imbir . . . . . . . . . . . . . . . .163
Jabłko . . . . . . . . . . . . . . . 164
Jarzębina / Jarząb pospolity . . 167
Jaskier . . . . . . . . . . . . . . .170
Jaśmin . . . . . . . . . . . . . . . 171
Jesion wyniosły. . . . . . . . . . 172
Jeżyna . . . . . . . . . . . . . . . 173
Jęczmień. . . . . . . . . . . . . . 174
Kamfora . . . . . . . . . . . . . .178
Kaparki . . . . . . . . . . . . . . 179
Kapusta ogrodowa. . . . . . . .179
Kawa . . . . . . . . . . . . . . . 186
Kąkol. . . . . . . . . . . . . . . .187
Klon. . . . . . . . . . . . . . . . 189
Kminek zwyczajny. . . . . . . .192
Knieć błotna. . . . . . . . . . . .194
Kocimiętka . . . . . . . . . . . . 195
Kolendra. . . . . . . . . . . . . .195
Komosa strzałkowa . . . . . . . 197
Koniczyna . . . . . . . . . . . . .197
Konopie. . . . . . . . . . . . . . 201
Koper ogrodowy. . . . . . . . . 206
6
Koper włoski . . . . . . . . . . . 207
Kopytnik. . . . . . . . . . . . . 208
Korona cesarska. . . . . . . . . 210
Kozibród łąkowy . . . . . . . . . 211
Kozłek lekarski. . . . . . . . . . 211
Kruszyna. . . . . . . . . . . . . .212
Kurzyślad polny . . . . . . . . . 213
Lak pospolity . . . . . . . . . . .214
Lebiodka pospolita. . . . . . . . 215
Leszczyna. . . . . . . . . . . . . 216
Lilak pospolity . . . . . . . . . . 221
Lnica pospolita. . . . . . . . . .221
Lulek czarny. . . . . . . . . . . 223
Łopian większy. . . . . . . . . 225
Mak polny . . . . . . . . . . . . 228
Malina. . . . . . . . . . . . . . . 229
Mandragora. . . . . . . . . . . 230
Nawłoć pospolita. . . . . . . . 230
Obrazki plamiste. . . . . . . . .231
Ogórek siewny . . . . . . . . . . 232
Olsza czarna. . . . . . . . . . . 233
Oman wielki. . . . . . . . . . . 235
Oman zwyczajny . . . . . . . . 237
Omięg górski. . . . . . . . . . . 237
Orlik pospolity . . . . . . . . . . 239
Osika . . . . . . . . . . . . . . . 240
Oset / Ostrożeń . . . . . . . . . 242
Ostrzeń pospolity . . . . . . . . 246
Owies siewny . . . . . . . . . . 247
Palma daktylowa . . . . . . . . .253
Paprocie . . . . . . . . . . . . . .253
Paproć. . . . . . . . . . . . . . . 256
Paprotka zwyczajna . . . . . . . 257
Pieprzyca . . . . . . . . . . . . . 258
Pierwiosnka łyszczak . . . . . . 259
Pięciornik gęsi . . . . . . . . . . 259
Pięciornik kurzyślad. . . . . . 260
Pięciornik pełzający . . . . . . 262
Płesznik zwyczajny. . . . . . . 262
Podbiał pospolity. . . . . . . . 263
Pokrzywa. . . . . . . . . . . . . 265
Porosty. . . . . . . . . . . . . . 268
Porzeczka czerwona i czarna. 269
Poziomka pospolita . . . . . . . 270
Proso . . . . . . . . . . . . . . . . 271
Przetacznik. . . . . . . . . . . . 274
Przymiotno ostre. . . . . . . . 276
Przywrotnik pospolity. . . . . .277
Psianka słodkogórz . . . . . . . 279
Pszenica orkisz . . . . . . . . . 280
Purchawka. . . . . . . . . . . . 280
Rdest. . . . . . . . . . . . . . . .281
Robinia. . . . . . . . . . . . . . 283
Rojownik murowy. . . . . . . . 284
Rozchodnik płaskolistny. . . . 285
Róża jerychońska. . . . . . . . 287
Różanecznik. . . . . . . . . . . 287
Rukiew wodna . . . . . . . . . 288
Rumianek pospolity . . . . . . 288
Rzodkiew świrzepa . . . . . . . 292
Sasanka . . . . . . . . . . . . . . 293
Siano.. . . . . . . . . . . . . . . 294
Sit. . . . . . . . . . . . . . . . . 295
Sosna zwyczajna . . . . . . . . 295
Storczyki. . . . . . . . . . . . . 299
Szakłak zwyczajny . . . . . . . .301
Szanta zwyczajna. . . . . . . . 302
Szarotka alpejska. . . . . . . . 303
Szczaw. . . . . . . . . . . . . . 304
Śliwa lubaszka . . . . . . . . . . 305
Świerk . . . . . . . . . . . . . . . 305
Świetlik łąkowy. . . . . . . . . 308
Tasznik pospolity. . . . . . . . 309
Tatarak zwyczajny . . . . . . . . 310
Trędownik bulwiasty . . . . . . 313
Ukwap dwupienny. . . . . . . . 314
Werbena pospolita. . . . . . . . 315
Widłak . . . . . . . . . . . . . . .316
Wiosnówka pospolita. . . . . . 319
Wiśnia . . . . . . . . . . . . . . . 319
Wrzos. . . . . . . . . . . . . . . 322
Ziemniak. . . . . . . . . . . . . 323
Zimowit jesienny. . . . . . . . 328
Zioła św. Jana. . . . . . . . . . 329
Żarnowiec miotlasty. . . . . . . 331
Janowiec. . . . . . . . . . . . . . 331
Hasła opracowane współcześnie na podstawie materiałów
zgromadzonych przez Adama Fischera . . . . . . . . . . . . . . . . . . 333
Agrest. . . . . . . . . . . . . . . .335 Chrzan . . . . . . . . . . . . . . .357
Babka. . . . . . . . . . . . . . . 336 Cykoria podróżnik. . . . . . . .361
Bagno. . . . . . . . . . . . . . . 339 Czarcikęs . . . . . . . . . . . . . 362
Barszcz. . . . . . . . . . . . . . . 341 Dziewięciornik . . . . . . . . . 363
Biedrzeniec . . . . . . . . . . . . 341 Dysfania [komosa] wonna . . . 364
Bieluń dziędzierzawa. . . . . . 342 Fiołek. . . . . . . . . . . . . . . 364
Bratek . . . . . . . . . . . . . . . 343 Floks. . . . . . . . . . . . . . . . 365
Burak. . . . . . . . . . . . . . . .347 Georginia (dalia). . . . . . . . 366
Bylica piołun . . . . . . . . . . . 350 Glistnik jaskółcze ziele . . . . . 366
Cebula . . . . . . . . . . . . . . . 351 Głowienka. . . . . . . . . . . . 368
Centuria . . . . . . . . . . . . . .355 Głóg. . . . . . . . . . . . . . . . 369
7
Gorczyca. . . . . . . . . . . . . . 371
Goździk . . . . . . . . . . . . . . 373
Grążel żółty. . . . . . . . . . . . 374
Grzybienie białe. . . . . . . . . 376
Hyzop . . . . . . . . . . . . . . . 378
Jałowiec. . . . . . . . . . . . . . 379
Jałowiec pospolity . . . . . . . 379
Jałowiec sabina. . . . . . . . . .381
Jasnota. . . . . . . . . . . . . . 382
Jemioła. . . . . . . . . . . . . . 383
Jodła. . . . . . . . . . . . . . . . 384
Kalina zwyczajna. . . . . . . . 387
Kłokoczka . . . . . . . . . . . . 389
Kocanki . . . . . . . . . . . . . . 390
Kosaciec . . . . . . . . . . . . . 392
Krwawnik. . . . . . . . . . . . . 392
Krwiściąg . . . . . . . . . . . . . 397
Krzyżownik. . . . . . . . . . . . 398
Kuklik . . . . . . . . . . . . . . . 399
Kukurydza. . . . . . . . . . . . 399
Lebioda i łoboda . . . . . . . . .401
Len. . . . . . . . . . . . . . . . . 402
Lilia. . . . . . . . . . . . . . . . .410
Lipa. . . . . . . . . . . . . . . . . 413
Lubczyk. . . . . . . . . . . . . . 418
Macierzanka . . . . . . . . . . . 421
Malwa i ślaz. . . . . . . . . . . 426
Manna. . . . . . . . . . . . . . . 430
Marchew. . . . . . . . . . . . . 432
Melisa . . . . . . . . . . . . . . . 435
Mięta. . . . . . . . . . . . . . . .437
Mikołajek . . . . . . . . . . . . . 440
Mirt. . . . . . . . . . . . . . . . .441
Mlecz i mniszek . . . . . . . . . 442
Modrzew. . . . . . . . . . . . . 444
Nagietek lekarski. . . . . . . . 444
Ostróżka i ostróżeczka . . . . . 446
Piwonia. . . . . . . . . . . . . . 448
Przelot pospolity . . . . . . . . 449
Przestęp biały. . . . . . . . . . 450
Przytulia. . . . . . . . . . . . . .453
Pszenica . . . . . . . . . . . . . .455
Rozchodnik ostry. . . . . . . . 460
Rozmaryn. . . . . . . . . . . . . 462
Róża. . . . . . . . . . . . . . . . 463
Ruta. . . . . . . . . . . . . . . . 466
Sadziec konopiasty . . . . . . . 469
Skrzyp. . . . . . . . . . . . . . . 470
Słonecznik. . . . . . . . . . . . . 471
Śmietannik . . . . . . . . . . . . 473
Stokrotka . . . . . . . . . . . . . 474
Świerzbnica polna. . . . . . . .475
Szałwia. . . . . . . . . . . . . . 476
Szelężnik. . . . . . . . . . . . . 478
Tarnina. . . . . . . . . . . . . . 478
Tojad . . . . . . . . . . . . . . . 479
Topola . . . . . . . . . . . . . . . 480
Trzcina. . . . . . . . . . . . . . 482
Trzmielina. . . . . . . . . . . . 483
Tytoń . . . . . . . . . . . . . . . 483
Wawrzynek . . . . . . . . . . . . 485
Wierzbówka
i wierzbownica . . . . . . . . . 486
Wilżyna. . . . . . . . . . . . . . 487
Wrotycz maruna . . . . . . . . 488
Wrotycz pospolity . . . . . . . . 491
Żabieniec babka wodna . . . . 493
Żywokost lekarski . . . . . . . . 494
Bibliografia do haseł Słownika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 495
Indeks roślin według nazw łacińskich . . . . . . . . . . . . . . . . . . 509
Od redakcji
Po kilkuletniej przerwie ukazuje się kolejny tom „Prac i Materiałów Etnograficznych”. Godny podkreślenia jest fakt, że redakcja serii w nowym
składzie rozpoczyna swoją działalność wydaniem opracowania opartego
na zbiorach Adama Fischera, znajdujących się w Archiwum Naukowym
Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego. Tom XXXVII „PiME”, który oddajemy do rąk Czytelników, autorstwa Moniki Kujawskiej, Łukasza Łuczaja, Joanny Sosnowskiej oraz Piotra Klepackiego – Rośliny w wierzeniach
i zwyczajach ludowych. Słownik Adama Fischera – jest próbą odtworzenia
opracowanych przez Fischera polskich materiałów do pierwszej części
Słownika wierzeń i zwyczajów słowiańskich, uzupełnionych o brakujące hasła przygotowane przez wspomniany wyżej zespół autorów, przy
współudziale, na pierwszym etapie prac, Joanny Typek.
Adam Fischer to człowiek instytucja, który trzydzieści trzy lata swojego życia poświęcił Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu. Jego zasługi naukowe i organizacyjne są nie do przecenienia. Był między innymi pierwszym redaktorem naczelnym serii „Prace Etnograficzne”, która
została powołana przez niego do życia w 1934 roku we Lwowie. W jej ramach przed II wojną światową ukazało się pięć tomów. Wszystkie dotyczyły tematyki ówczesnych ziem wschodnich Polski (Łemkowszczyzny,
Bojkowszczyzny, Huculszczyzny). Reaktywowano ją w 1947 roku w Lublinie i zmieniono nazwę na „Prace i Materiały Etnograficzne”. Kolejnymi
redaktorami naczelnymi byli: Józef Gajek, Edward Pietraszek, Andrzej
9
Brencz. Wiele też tomów wyszło pod redakcją Kazimiery Zawistowicz
-Adamskiej. Jest to najstarsza z serii wydawanych przez Polskie Towarzystwo Ludoznawcze.
Małgorzata Michalska
redaktor naczelna serii „PiME”
Wprowadzenie
Okoliczności powstawania
Słownika słowiańskich wierzeń i zwyczajów ludowych
Adam Robert Fischer (1889 – 1943) to postać zasłużona dla polskiej etnologii i folklorystyki. Urodził się w Przemyślu, w rodzinie szlacheckiej
pochodzącej ze Szwajcarii. Studiował filologię romańską w Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Z tą uczelnią związał się na resztę życia.
W 1924 roku został profesorem nadzwyczajnym tego uniwersytetu. Powierzono mu wówczas kierowanie nowo utworzonym Zakładem Etnologii.
W 1934 roku Fischer został dziekanem Wydziału Humanistycznego UJK.
Oprócz nielicznych not biograficznych poświęconych Adamowi Fischerowi (Armon 2007; Gajek 1946; Simonides 1997; Suchecka 2001) o znaczącym jego wkładzie w rozwój etnologii i folklorystyki świadczą liczne
artykuły, rozprawy i monografie. Równie ważne są zasługi i działalność
Adama Fischera dla Towarzystwa Ludoznawczego, co podkreślają słowa Jana Czekanowskiego: „Towarzystwo Ludoznawcze – to był Fischer
i tylko Fischer” (Czekanowski 1946: 53), jego trzydziestotrzyletnia praca na stanowisku redaktora „Ludu” sprawiła zaś, że czasopismo to osiągnęło nowoczesny europejski poziom (Jasiewicz, Rieszetow 2003: 32).
Przez całe swoje życie Fischer pogłębiał i jednocześnie propagował wiedzę folklorystyczną i etnologiczną, uczestnicząc w wielu konferencjach
i zjazdach, a także udzielając się w towarzystwach naukowych, kołach
i komisjach oraz wygłaszając odczyty przez radio (Armon 2007: 79).
Uzupełnienie wszechstronnej działalności oraz naukowego rozmachu
Adama Fischera przynosi kwerenda zasobów archiwalnych Polskiego
Okoliczności powstania Słownika
11
Towarzystwa Ludoznawczego. Jego spuścizna to między innymi bogaty
księgozbiór oraz archiwalia, na które składają się rękopisy prac przygotowywanych przez autora, ankiety, materiały z wykładów oraz korespondencja. Zbiory, obecnie należące do Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, zostały przetransportowane ze Lwowa tuż po wojnie przez
rodzinę nieżyjącego już wówczas profesora Uniwersytetu Jana Kazimierza (Suchecka 2001: 72).
Wspomniane archiwalia obejmują zbiór około 6000 kart, zawierających materiały do napisania pierwszej części Słownika słowiańskich
wierzeń i zwyczajów ludowych. Jest to najprawdopodobniej największa kolekcja nieopublikowanych materiałów Fischera, a jednocześnie
najbardziej kompletny zbiór informacji z zakresu botaniki ludowej do
napisania opracowań blisko 250 gatunków roślin używanych w kulturze ludowej ziem II Rzeczpospolitej. Pomysł na napisanie Słownika
zrodził się na I Zjeździe Filologów Słowiańskich w Pradze, który odbywał się od 6 do 13 października 1929 roku. Na Zjazd przybyło 600 osób,
w tym 50 reprezentantów z Polski (Richter 1929: 265; Gołąbek 1929:
793; Rudnicki 1930: 750). Wymiernym efektem tego Zjazdu miały być
dalsze wspólne przedsięwzięcia uczonych zajmujących się tematyką
słowiańską. Podjęto kilka rezolucji, z których jedna dotyczyła właśnie
opracowania i wydania Słownika słowiańskich wierzeń i zwyczajów ludowych (Handwörterbuch des slawischen Volksglaubens und Volksbrauchs).
Pomysłodawcą był slawista dr Edward Schneeweis z Pragi. Do realizacji tego przedsięwzięcia powołano komitet, w skład którego weszli
Christo Vakarelski z Sofii1, Veselin Čajkanović z Belgradu, Karel Chotek
z Pragi, Adam Fischer ze Lwowa oraz Dymitr Konstantynowicz Zelenin
z Leningradu. Zadaniem komitetu było zebranie materiałów z terenów,
z których pochodzili jego członkowie, opracowanie ich i przygotowanie
do druku w postaci zbiorowego dzieła. Edward Schneeweis zapewnił
członków komitetu, że firma Walter de Gruyter w Berlinie chce wydać
dzieło „o obfitości 200 arkuszy druku” (Richter 1929: 268). Zwrócono
się także z prośbą do „wszystkich słowiańskich Akademij Nauk i Słowiańskich towarzystw etnograficznych, aby poparły w każdym kierunku
1. W kwestionariuszu Fischera, który ukazał się w „Ludzie” w tym samym roku, zamiast
Christa Vakarelskiego pojawia się Stanisław Romański, jako reprezentant z Bułgarii
(Fischer 1929: 240). Inne źródła wskazują jednak na Vakarelskiego.
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
12
prace przygotowawcze do tego wielkiego i ważnego przedsięwzięcia. Do
tych prac wstępnych koniecznych należy przede wszystkiem założenie
archiwów wierzeń ludowych wszystkich narodów słowiańskich. Stąd
zjazd, uznając doniosłość archiwów podań ludowych (tj. prozy, poezji,
gier, lecznictwa, zabobonów i zwyczajów), wyraża życzenie, aby instytucje etnograficzne w poszczególnych państwach (przede wszystkiem
muzea) postarały się o ich założenie. Archiwa takie powinny systematycznie gromadzić źródła historyczne i teksty tradycji ustnej, o ile to
możliwe przy pomocy kartografii. Archiwa krajów słowiańskich mają
uzgodnić swoją pracę a wybrani pracownicy zorganizują się w centralę”
(Richter 1929: 269).
Ostatecznie wspólne dzieło nie zostało ukończone i pracy w zamierzonym kształcie nie wydano. Nie wiemy, jak wyglądało opracowywanie materiałów do Słownika w innych krajach. Adam Fischer rozpoczął
starania o zebranie możliwie aktualnego materiału z terenu całej Polski od ogłoszenia kwestionariusza Rośliny w wierzeniach i zwyczajach
ludu polskiego w „Ludzie” (1929: 240 – 247). W swojej odezwie wyjaśniał, że najcenniejsze będą informacje zebrane bezpośrednio w terenie, ale pod uwagę brał również wcześniej niepublikowane ludoznawcze
zapiski rękopiśmiennicze lub notatki zawarte w prasie prowincjonalnej (Fischer 1929: 240). Fischer wyszczególnił siedem zagadnień,
wokół których miały skupić się badania terenowe z zakresu ludowej
botaniki:
·· Nazwy ludowe roślin i ewentualnie ich ludowe uzasadnienie.
·· Praktyczne zastosowanie roślin w życiu codziennym ludu, a mianowicie jako: a) pożywienie, b) materiały budowlane, c) surowiec do wyrobu odzieży i tkanin, d) środek farbiarski, e) środki
lecznicze lub trucizny.
·· Zioła mające moc czarodziejską, a więc np. wzbudzające miłość,
obdarzające niezwykłą siłą, pozwalające wznosić się w powietrze lub stawać się niewidzialnym.
·· Rośliny mające symboliczne znaczenie w obrzędach ludowych,
np. przy weselu lub pogrzebie, przy chodzeniu z maikiem itd.
·· Rośliny jako motywy zdobnicze w sztuce ludowej, np. na domach, sprzętach domowych, garnkach, odzieży, haftach, wycinankach, pisankach itd.
Okoliczności powstania Słownika
13
·· Zabawki wyrabiane z roślin, np. kogutki, piszczałki, batogi
i czapki z sitowia, sikawki i pukawki z bzu, korale z jarzębiny,
wiatraczki ze słomy itd.
·· Rośliny w opowieściach i pieśniach ludowych (Fischer 1929: 240).
W artykule pod tymi zagadnieniami Fischer umieścił listę 260 nazw pospolitych roślin wraz z odpowiadającymi im nazwami łacińskimi (niektóre na poziomie rodzaju, inne określone do poziomu gatunku) oraz kilka
kategorii ogólnych, na przykład drzewa, jarzyny, rośliny lecznicze. Była to
lista roślin „szczególnie ciekawych dla polskiego ludoznawcy” (Fischer
1929: 241), przygotowana jako podpowiedź dla badaczy terenowych. Na
końcu tej listy Fischer zapewniał jednak, że „długi ten spis bynajmniej
nie wyczerpuje całego materiału, jaki tu wchodzi w rachubę, i dlatego
pożądane są również zapiski dotyczące roślin w spisie powyższym niewymienionych” (Fischer 1929: 247). Ponadto autor kwestionariusza prosił, by informacje zapisywać jak najdokładniej wraz z podaniem miejsca,
z którego one pochodziły, oraz imieniem i nazwiskiem osoby, która ich
udzieliła. Materiał miał być przesyłany na ręce redakcji w mieszczącym
się przy ulicy Marszałkowskiej 1 Instytucie Etnologicznym Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, przy czym Fischer nie podał, kto oprócz
niego wchodził w skład komitetu redakcyjnego. Identyczny kwestionariusz został odbity w drukarni L . Wiśniewskiego we Lwowie i rozesłany
pomocnikom terenowym prof. Fischera.
W archiwum PTL nie zachowały się żadne notatki związane ze zbieraniem materiałów do Słownika. Możemy się jedynie domyślać się, że
materiały terenowe były nadsyłane w wolniejszym tempie i z mniejszej
liczby miejscowości, niż zakładał autor kwestionariusza. Słownika nie
udało się napisać w rok. Badania terenowe prowadzone były najprawdopodobniej do 1935 roku. Świadczą o tym kolejne apele publikowane przez
Fischera, jak również daty na kartach (fiszkach) i w korespondencji ze
współpracownikami terenowymi (np. Sebastianem Flizakiem, Archiwum
PTL, sygn. 543, tabela 1a). W 1930 roku Fischer powtórzył prośbę o gromadzenie i nadsyłanie materiałów do Słownika w „Orlim Locie” i „Naszych
Drogach” (Fischer 1930a: 85 – 86; Fischer 1930b: 101 – 102). Kwestionariusz z 1930 roku zawiera te same pytania i kwestie, co ten opublikowany w „Ludzie”. Fischer nie zamieścił w nim jednak listy gatunków roślin.
W krótkim artykule w „Orlim Locie” w 1934 roku skarżył się na słaby odzew
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
14
na ogłoszony przez niego kwestionariusz. Jednocześnie chwalił pięć Kół
Krajoznawczych2, które przysłały swoje materiały. Z informacji zawartych
na fiszkach wiemy, że w sumie było ich osiem (tabela 1b, s. 28). W tym
samym artykule Fischer przypomniał zarys idei Słownika, jednocześnie
podał listę zagadnień w zmienionej kolejności i w nieco innym kształcie:
ważne są wszelkie wiadomości dotyczące roślin w wierzeniach i zwyczajach ludu polskiego, a więc: 1) zastosowanie roślin w lecznictwie
ludowym, 2) używanie roślin do czarów i w ogóle wszelkie praktyki
magiczne, 3) stosowanie roślin do barwienia, np. wełny lub pisanek,
4) wyrabianie zabawek dziecinnych z roślin, 5) używanie roślin dziko
rosnących jako pożywienia, 6) opowiadania o roślinach, 7) ludowe
nazwy roślin (Fischer 1934: 66).
Nie wiemy, co wpłynęło na częściową zmianę kierunku badawczego
w obrębie botaniki ludowej. Możemy jedynie przypuszczać, że Fischer
pragnął uzyskać możliwie pełny obraz niektórych kategorii użytkowych
(np. lecznictwa), a równocześnie mógł chcieć pogłębić wiedzę w obrębie
kategorii, które zostały słabo rozpoznane w nadesłanym materiale (np.
zabawki dziecięce, środki do farbowania, dzikie rośliny jadalne). Są to jedynie nasze domysły. O problemach organizacyjnych tego przedsięwzięcia dowiadujemy się z korespondencji z Instytutem Bałtyckim w Toruniu.
W liście skierowanym do prof. Fischera z 6 listopada 1931 roku czytamy:
W związku z życzeniem zbierania materiałów, tyczących się roślin
w wierzeniach i zwyczajach ludu polskiego, donoszę uprzejmie, że
dopiero obecnie wyjaśniła się właściwa przyczyna nierozwinięcia
tej akcji na terenie Pomorza. Na podstawie dawnej korespondencji
wynika, że Instytut Bałtycki wyraził gotowość zajęcia się tą akcją,
prosząc jednak Pana Profesora o przysłanie kilkudziesięciu odnośnych kwestionariuszy celem rozesłania ich do naszych korespondentów na terenie. Prośba ta jednak nie została uwzględniona i kwestjonariuszów nie otrzymaliśmy, wobec czego i sama akcja utknęła
2. Koła Krajoznawcze – organizacje młodzieżowe działające w okresie międzywojennym
pod patronatem Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego (PTK ). Ich spuściznę po II wojnie
przejęło Polskie Towarzystwo Turystyczno-Krajoznawcze (PTTK ). Znaczna część archiwaliów PTK spłonęła podczas wojny.
Okoliczności powstania Słownika
15
w martwym punkcie. (…) jesteśmy gotowi w razie dalszej aktualności tej sprawy zająć się nią, ale w takim razie ponawiamy naszą
dawną prośbę przysłania odpowiedniej liczby kwestjonarjuszów,
gdyż nie jesteśmy w stanie zająć się sporządzaniem i przepisywaniem nadesłanego nam jednego egzemplarza kwestionariusza (Archiwum PTL, sygn. 505).
W ostatniej odezwie z 1934 roku Fischer po raz pierwszy, przynajmniej
na łamach czasopism, wspomniał o potrzebie zbierania materiału zielnikowego, tj. zasuszonych okazów roślin, które korespondowałyby z nazwami i opisem zastosowania poszczególnych etnotaksonów3.
Byłoby oczywiście rzeczą bardzo pożądaną, aby zebrane materiały
Koło ułożyło w postaci zielnika, przyczem przy każdym okazie winny
być zapisane wszystkie wierzenia związane z tą rośliną, oczywiście
tylko te zebrane bezpośrednio w terenie, a w żadnym wypadku takie,
które pochodziłyby z innych jakichś źródeł pisanych czy drukowanych. O ileby jednak z jakichkolwiek powodów założenie takiego zielnika było niemożliwe, należy poprzestać na włożeniu okazu rośliny
i zapisanych o niej wierzeń ludowych do zwykłej koperty, względnie
nawet z ćwiartki papieru z zapisanemi szczegółami można taką kopertę stworzyć. Forma ta szczególnie jest wskazana przy zbieraniu
materjału, gdyż utrudnia pomieszanie zapisek z odpowiedniemi okazami. Dlatego też na jednej ćwiartce powinna być zapisana tylko jedna
roślina. Przy określaniu roślin wystarczy podanie ich nazwy ludowej.
Nazwa naukowa bywa określana we Lwowie przez specjalistów botaników. W związku z tem należy nadesłać cały okaz tej rośliny, nie
tylko liść lub kwiat (…). Nadesłany materiał po fachowem zbadaniu i oznaczeniu przez botaników zostanie każdemu Kołu zwrócony, a materjały istotnie wartościowe zostaną wyróżnione nagrodami
pieniężnymi zależnie od ich wartości naukowej (Fischer 1934: 66)4.
3. Etnotakson – ludowa nazwa klasy roślin lub zwierząt, odpowiadająca najczęściej rodzajowi lub gatunkowi w taksonomii biologicznej.
4. Jest prawdopodobne, że Józef Gajek, przygotowując kwestionariusz nr 2 i 4 do Polskiego
Atlasu Etnograficznego, kierował się właśnie tymi zaleceniami Fischera, gdyż w obydwu
kwestionariuszach Gajka znajdują się specjalnie wydzielone miejsca, w które należało załączać zasuszony okaz zielnikowy (zob. Łuczaj 2008a).
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
16
1. Fragment listu Sebastiana Flizaka do Adama Fischera z 6 lutego 1935 roku
(Archiwum PTL , sygn. 543). Ciąg dalszy na kolejnej rozkładówce
2. Przykładowa karta zawierająca informację, że dany takson został
oznaczony botanicznie przez dr. Józefa Mądalskiego z Instytutu Botaniki
Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie (informacja na pieczątce)
3. Przykładowa karta zawierająca informację zapisaną w gwarze rusińskiej
Z dostępnej w Archiwum PTL korespondencji ze współpracownikami
terenowymi Fischera jedynie dr Sebastian Flizak, gromadzący informacje o roślinach w pow. Limanowa i Sanok, określił dokładną liczbę gatunków, które zebrał i wysłał bądź zamierzał wysłać do Lwowa (ryc. 1).
Większość fiszek zawiera informacje o tym, że dany takson został oznaczony botanicznie (Archiwum PTL, sygn. 103 – 112) (ryc. 2). Adnotacji tego
typu nie ma przy materiałach pochodzących z pow. Bochnia, z okolic
Żywca i w ogóle z większości woj. krakowskiego, jak również z zachodniej Polski, tj. Śląska, okolic Bydgoszczy i Czarnkowa w woj. poznańskim. Natomiast materiały pochodzące z pow. Sanok, Limanowa, całej
Galicji Wschodniej, czyli dzisiejszej zachodniej Ukrainy, oraz z terenów
dzisiejszej Litwy i Polski północno-wschodniej (pow. Suwałki) musiały
zawierać dodatkowo zielniki, gdyż na fiszkach z tych terenów jest dopisek „botanicznie oznaczono w Instytucie Botaniki UJK”, czasem podane
jest również nazwisko botanika, który określał dany takson – dr. Józefa
Mądalskiego. Wyjątkiem były materiały zbierane przez Anielę Chmielińską we wsi Świeryż w pow. Łowicz, woj. warszawskim – okazy, które
im towarzyszyły, oznaczał dr Roman Kobendza z Ogrodu Botanicznego
Uniwersytetu Warszawskiego5.
Według naszych ustaleń, badania terenowe prowadzono w 15 województwach, 47 powiatach, 88 konkretnych miejscowościach i 118 lokalizacjach ogółem (ryc. 4). Najwięcej informacji pochodzi z woj. krakowskiego – 1424 wymienień (dalej nazywanych rekordami bazy danych6),
następnie z woj. lwowskiego (326 rekordów) i z woj. wileńskiego (143 rekordy). Najliczniejsze doniesienia w kwestii użytkowania roślin pochodzą
5. Nie udało się odnaleźć materiałów zielnikowych gromadzonych przez współpracowników Fischera. W Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego nie ma żadnych zasuszonych roślin pochodzących z materiałów Fischera. Szukaliśmy ich w Zielniku Ogrodu
Botanicznego UW w Warszawie, nie zachował się tam nawet najmniejszy zapis na temat
tego, że zielniki nadsyłano dr. Kobendzie do identyfikacji botanicznej. Podobnie żadne
zielniki nie zachowały się w Muzeum w Łowiczu, mimo iż na fiszkach Anieli Chmielińskiej,
twórczyni Muzeum Ziemi Łowickiej, taka informacja widnieje. Szukaliśmy zielników we
Lwowie. W Instytucie Botaniki Uniwersytetu Lwowskiego znajdue się zielnik dr Józefa Mądalskiego, ale nie udało nam się na tym etapie ustalić, czy zawiera on również materiały
z badań Adama Fischera (dr Mądalski oznaczał próbki zielnikowe nadsyłane wraz z kwestionariuszami przez współpracowników Fischera).
6. W stworzonej przez nas na podstawie materiałów pochodzących z badań terenowych
do Słownika bazie danych jeden rekord definiujemy jako gatunek botaniczny [g], którego
część (rośliny) [c] była stosowana w celu [s] w miejscowości [m].
Okoliczności powstania Słownika
21
z pow. Bochnia w woj. krakowskim, a dokładnie z miejscowości: Buczków,
Dziewin, Niepołomice i Tarnawa. Ich ocena merytoryczna wskazuje, że
jedynie potwierdzają one dość dobrze udokumentowane w literaturze
zastosowania, nie wnosząc nowych treści do korpusu wiedzy etnobotanicznej. Naszym zdaniem, najciekawsze z etnobotanicznego i etnolingwistycznego punktu widzenia są materiały pochodzące z terenów dzisiejszej zachodniej Ukrainy (ówczesne woj. lwowskie, stanisławowskie,
tarnopolskie i wołyńskie) oraz z terenów dzisiejszej zachodniej Litwy
i Białorusi oraz woj. białostockiego – zasadniczo z terytorium północno
-wschodniego II Rzeczypospolitej. Nie wszystkie informacje udało nam
się przyporządkować do określonych województw, powiatów i miejscowości; pojawiają się także, choć rzadko, informacje o użyciu danego gatunku w całym państwie, regionie lub krainie historycznej, np. dawne
Królestwo, Litwa, okolice zadniestrzańskie, Podole, Prusy Wschodnie,
Ukraina.
Pod względem etnicznym badania prowadzone były głównie wśród
ludności polskiej. Świadczą o tym zarówno nazwy ludowe roślin, jak
i treść informacji zapisana niejednokrotnie w gwarze, ale na ogół polskiej. Wskazują na to również powiaty i miejscowości, w których prowadzono badania. Jedynie w woj. lwowskim, stanisławowskim, tarnopolskim i wołyńskim część badanej ludności stanowili Rusini/Ukraińcy.
Spośród nich wyróżnioną z nazwy grupą są Huculi. Badania w tej społeczności prowadzono na połoninach huculskich (od Smitenego do Tarnyci i od Kamenca do Rageski) oraz we wsi Hryniawa w pow. Kosów, woj.
stanisławowskim (ryc. 4). Według naszych ustaleń, udział nazw rusińskich/ukraińskich we wspomnianych województwach Galicji Wschodniej wynosił blisko 40% (Kujawska, Łuczaj, Typek 2015). Na części fiszek, zwłaszcza z regionów zróżnicowanych etnicznie, można znaleźć
adnotację, jakiej grupy mieszkańców dotyczy informacja (Polacy, Rusini,
Żydzi).
Współpracownikami prof. Fischera w terenie byli zarówno badacze
niezależni (blisko 30 osób), jak i osoby działające w Kołach Krajoznawczych (tabela 1a, 1b). Niektórych znamy jedynie z nazwiska, o innych wiemy więcej dzięki temu, że były to osoby, które zapisały się w historii polskiej etnologii i folklorystyki, np. Aniela Chmielińska, Sebastian Flizak,
Seweryn Udziela. Materiały zebrane przez wymienionych badaczy mają
dużą wartość etnograficzną i etnobotaniczną. Fiszki Flizaka zawierają
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
22
rnkowa
Janów nad Wilią
Olany
Kowno
Okolice Wilna
Narbutowszczyzna
Polany
Święty Duch
Grygielanka
Oszmiana
Giby
Benowo
Okolice Augustowa
Mirany
Okolice Bydgoszczy
Troki
Okolice Mławy
Gruczno
Kozły
Małociechowo
Nowogródek
Czarnków
Okolice Płocka
Kokoszki
Okolice Ciechanowa
Płock
Warszawa
Okolice Warszawy
Świeryż
Międzyrzec Podlaski
Okolice Lublina
Krzczonów
Okolice Sandomierza Wysokie
Sitaniec
Zawada
Jatutów
Bieliny
Grębów
Okolice Krakowa
Okolice Łucka
Freifeld
Ostróg
Soposzyn
Hołosko Wielkie
Izdebnik
Okolice Bielska
Sokolnik
Czyszki
Bytomsko Babia Góra Sanok
Żywiec
Sołonka
Mała Mielniki Koniuchy
Podobin
Krzyżówki
Dąbrówka Polska
Dublany
Tarnopol
Okolice Bóbrki
Płowce
Okolice Żywca
Sozań Łopuszna Antoniówka
Jurgów
Okolice Sambora Bratkowce
Okolice Nowego Targu
Okolice Stanisławowa
Buczków
Raniżów
Sławsko
Kniażdwór
Obszar powiększony
na następnej stronie
Sokołówka
Jasieniów Górny
Sopów
Babin
Hryniawa
Natężenie zjawiska
1–19
20–54
55–115
116–176
4a. Mapa miejscowości, w których prowadzono badania terenowe
do pierwszej części Słownika słowiańskich wierzeń i zwyczajów
ludowych w latach 1929 – 1935
Dziewin
Niepołomice
Krzyżanowice Wlk.
Okolice Krakowa
Jodłówka
Siedlec
Cichawa
Okolice Bielska
Leksandrowa
Izdebnik
Lubomierz
Królówka
Tarnawa
Łękawica
Pewel Ślemieńska
Pewel Wielka
Kocurów
Adamki
Zawoja
Okolice Żywca
Krzyżówki
Żywiec
Buczków
Mszana Dolna
Łostówka
Podobin
Zaryte
Rabka
Okolice Nowego Targu
Jurgów
Natężenie zjawiska
1–19
20–54
55–115
116–176
4b. Mapa miejscowości, w których prowadzono badania terenowe,
powiększenie obszaru Małopolski
Bytomsko
Rozdziele Dolne
nazwy ludowe, często bardzo oryginalne, dokładny zapis zastosowania
roślin i wiarygodne nazwy botaniczne. Badacz ten również skrupulatnie
zapisywał imiona i nazwiska swoich informatorów. Pracował we wsiach
pow. Limanowa (Łostówka, Mszana Dolna, Podobin) oraz Sanok (Biała
Góra, Dąbrówka Polska, Płowce, Zaryte), w sumie z przynajmniej 12 osobami. W podobnym stylu pracował Kalistrat Dobrjański w pow. Sambor
(woj. lwowskie), jego informatorów również znamy z imienia i nazwiska7. Aniela Chmielińska oparła zaś swoje informacje etnobotaniczne ze
wsi Świeryż na wiedzy jednej kluczowej informatorki – Datkowej – jest
to jednak niezwykle cenny zbiór etnograficzny, często dotyczący rzadko używanych gatunków z bardzo dokładnym zapisem nazw ludowych
(Archiwum PTL, sygn. 356). Natomiast Seweryn Udziela nie wymieniał
swoich informatorów z imienia i nazwiska, ale jego notatki odznaczają
się bardzo precyzyjnym wskazaniem miejscowości, z których pochodziły
informacje.
Wśród współpracowników Fischera byli zarówno wytrawni etnografowie, jak również uczniowie gimnazjalni, którzy pierwsze doświadczenie terenowe nabywali prawdopodobnie dopiero w trakcie zbierania
materiałów do Słownika. W tym kontekście warto wspomnieć uczennice Państwowego Gimnazjum Żeńskiego w Krakowie, które włączyły
się w badania na bardzo wczesnym etapie – na wszystkich ich fiszkach
widnieje rok 1929. Również uczniowie gimnazjum z Bochni działający w Kole Krajoznawczym zbierali materiały w tym powiecie. Angażowanie młodzieży gimnazjalnej w przedsięwzięcia etnograficzne przez
polskich uczonych w okresie międzywojennym było zjawiskiem dość
powszechnym8. Również Kazimierz Moszyński i Seweryn Udziela pozyskiwali współpracowników terenowych drogą odezw i kwestionariuszy
publikowanych w turystycznych czasopismach młodzieżowych, „Orlim
Locie” czy „Naszych Drogach”. Jeden ze współpracowników terenowych
wspominanych uczonych, Józef Ligęza, dawał na łamach „Orlego Lotu”
7. Badacz ten opracował następnie, na podstawie zebranego materiału terenowego, artykuł do „Ludu”, w którym skupił się na znachorstwie. (Dobrjański 1934: 117 – 126 oraz manuskrypt tego artykułu: Archiwum PTL , sygn. 258).
8. Świadczą o tym liczne doniesienia uczniów publikowane w organie Kół Krajoznawczych – czasopiśmie „Orli Lot”. Przed II wojną światową w podobnym trybie – rozproszonych w terenie badaczy hobbystów (czasem bardzo doświadczonych) nadsyłających
materiały specjalistom – pracowali także botanicy, zoologowie i inni. Dziś ta idea odżywa
w ruchu nauki obywatelskiej.
Okoliczności powstania Słownika
25
początkującym etnografom praktyczne wskazówki na podstawie własnego doświadczenia, które zdobył w trakcie prowadzenia badań terenowych ze wspomnianymi mistrzami. Pisał między innymi:
Zaczniemy od tego, że posiadamy już informatora, patrzy on na nas
trochę nieufnym wzrokiem i oczekuje zapytań z pewnym lekkiem
zaniepokojeniem czy podejrzliwością. Otóż tu na samym wstępie
leży jedno z najważniejszych zadań pytającego: powinien on ośmielić
pytaną osobę lub, mówiąc inaczej, stworzyć między nią a sobą miły
stosunek przyjacielskiej pogawędki opartej na wzajemnym zaufaniu.
Najłatwiej osiągnąć to można, wyjaśniając od razu pytanej osobie,
o co nam chodzi. Z naciskiem podkreślić przytem należy zanikanie
dawnej wiedzy, dawnych, a tak pięknych zwyczajów, obojętność młodych itp., zaś rozpytujemy, aby choć część tego wszystkiego, co ginie,
według odpowiedzi dawanych przez starych ludzi, opisać i potomnym zachować (…). Pytań, pod żadnym pozorem, nie wolno zadawać tonem ostrych i oschłych indagacji sądowych czy policyjnych.
Wprost przeciwnie – pozwólmy informatorowi dość swobodnie się
rozgadać i pilnować tylko, by nie zbaczał zanadto od interesujących
nas tematów i bacznie nasłuchując, czy nie powie czegoś dla nas
ważnego. W żadnym wypadku nie śmiejemy się z rzeczy poważnie
przezeń opowiadanych, śmiech bowiem niepotrzebny zraziłby go;
wieśniak zamknąłby się w sobie i przestał nam odpowiadać. Dobrze
jest w czasie pytania pochwalić odpowiadającego (oczywiście jeśli
na to zasługuje), poczęstować go papierosem, choćby się samemu
nie paliło itp. (…). Jeśli informator jest nieodpowiedni, tzn. ma złą
pamięć, bardzo niewyraźną wymowę, odnosi się do nas zdecydowanie niechętnie itp., należy postarać się o innego (Ligęza 1931: 91).
Ten cytat wskazuje, że badania terenowe prowadzone przez członków
Kół Krajoznawczych musiały mieć zdecydowanie charakter jakościowy – szukano jednego lub kilku tzw. wykwalifikowanych informatorów
i bazując na ich wypowiedziach, rekonstruowano lokalną wiedzę. Z opisu
Ligęzy wynika pośrednio, że starano się pozyskiwać informatorów głównie wśród mężczyzn. Dziś nie sposób oprzeć się wrażeniu mocnego wydźwięku paternalistycznego, jaki niesie z sobą cytowany instruktaż. Na
kartach archiwalnych zachowały się nieliczne i fragmentaryczne opisy
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
26
Tabela 1a. Współpracownicy terenowi Adama Fischera w latach 1929 – 1935
Nazwisko badacza
Województwo
Łaguna1
cała Polska
Powiat
Miejscowość
Bandrowski D.
lwowskie
Sambor
Dublany
Chmielińska Aniela2
warszawskie
Łowicz
Świeryż
Czarkowska Bronisława
stanisławowskie
Kołomyja
Sopów
Dobrjański K.3
lwowskie
Sambor
Sozań
Dobrjański K.3
lwowskie
Sambor
Stary Sambor
Fischerowa A .4
Małopolska5
Cieszanów
Freifeld
Flizak Sebastian6
krakowskie
Limanowa
Mszana Dolna
Flizak Sebastian6
krakowskie
Limanowa
Podobin
Flizak Sebastian6
krakowskie
Nowy Targ
Zaryte
Flizak Sebastian6
lwowskie
Sanok
Biała Góra
Flizak Sebastian6
lwowskie
Sanok
Dąbrówka Polska
Flizak Sebastian6
lwowskie
Sanok
Płowce
Galas
krakowskie
Bochnia
Bytomsko
Galas
krakowskie
Bochnia
Leksandrowa
Galas
krakowskie
Bochnia
Lubomierz
Galas
krakowskie
Bochnia
Rozdziele Dolne
Galas
krakowskie
Bochnia
Siedlec
Harasymowicz R.
stanisławowskie
Kosów
Hryniawa
Jaworczak7
lwowskie
Nisko
Bieliny
Kapłonówna8
lubelskie
Zamość
Sitaniec
Kędzielawa
krakowskie
Żywiec
Łękowice
Koczorowska Zofia
białostockie
Suwałki
Giby
Koczorowska Zofia
wileńskie
Oszmiana
Narbutowszczyzna
Kowalczyk
warszawskie
Płock
okolice Płocka
Kutrzebianka A .8
krakowskie
Maków
Zawoja
Łańcucka M.8
krakowskie
Żywiec
Izdebnik
Łęga
pomorskie
Świeck
Małociechowo
Łęga
Prusy Wschodnie
Sztum
Mirany
Medwid O.
stanisławowskie
Stryj
Sławsko
Melnyk Stefan
stanisławowskie
Stryj
Bratkowice
Melnyk Stefan
stanisławowskie
Żydaczów
Antonówka
Nazwisko badacza
Województwo
Powiat
Miejscowość
Perls H.
nowogródzkie
Oszmiana
Antyczkowo
Perls H.
wileńskie
Oszmiana
Grygielany
Perls H.
wileńskie
Oszmiana
Olany
Perls H.
wileńskie
Oszmiana
Polany
Rymanówna Z.8
lwowskie
Kolbuszowa
Raniżów
Sosenkówna Daria
tarnopolskie
Brzeżany
Koniuchy
Szkocka M.8
krakowskie
Nowy Targ
Jurgów na Spiszu
Tabor W.
stanisławowskie
Kosów
Hryniawa
Udziela Seweryn
krakowskie
Wasilkowski Eustachy
wołyńskie
Zdołbunów
Ostróg
Wawrzeniecki
lubelskie
Lublin
Jeżyce
Wodzińska D.9
lubelskie
Krzczonów
kolonia „Folwark”
1. Materiały rękopiśmienne Ossolineum nr 4439.
2. Informatorką tej badaczki zawsze była ta sama osoba – pani Datkowa.
3. Informatorzy tego badacza są wymienieni z nazwiska.
4. Kierownik szkoły we Freifeldzie.
5. Informacja zapisana na fiszkach.
6. Informatorzy tego badacza są wymienieni z imienia i nazwiska.
7. Nazwisko to zawsze jest poprzedzone określeniem „informator”.
8. Uczennica Państwowego Gimnazjum Żeńskiego w Krakowie w 1929 roku.
9. Uczennica gimnazjum ss. Urszulanek, której materiały zawsze pochodziły od Stanisławy Syrwalowej.
10. Uczennica klasy VIB Państwowego Gimnazjum Żeńskiego im. Marii Konopnickiej w Zamościu.
pracy terenowej sporządzone przez współpracowników Fischera. Na przykład Sebastian Flizak w jednym z listów do lwowskiego profesora pisał:
Zbieranie roślin teraz w późnej jesieni jest już trudniejsze. Nazbierałem trzydzieści kilka roślin. Może jeszcze coś dostanę i wyślę razem.
Obiecane mam także w Podobinie, ale muszę po to jechać. Zbieranie materiałów etnograficznych nie jest sprawą tak prostą i łatwą,
jak się naprzód wydaje. Trzeba posiąść sztukę wydobywania z ludzi
wiadomości. Trzeba je następnie sprawdzić u innych, bo nieraz informacja jest błędna (Sanok 10.11.1934, Archiwum PTL, sygn. 543).
Nie wiemy, jakie były wytyczne związane z doborem informatorów oraz
jaka była metoda prowadzenia wywiadu. Przypuszczamy, że były to wywiady swobodne z jednym lub maksymalnie kilkoma osobami w danej
miejscowości. Nie posiadamy również informacji, według jakiego klucza
współpracownicy Fischera wybierali miejscowości. Prawdopodobnie rygor badawczy, jaki reprezentowali, był bardzo różny. Świadczą o tym informacje zawarte na kartach archiwalnych. Jest bardzo prawdopodobne,
że rezultat zależał od „talentu etnograficznego” i od doświadczenia oraz
dociekliwości poszczególnych badaczy.
Maszynopis Fischera
Materiały uzyskane w oparciu o kwestionariusz Fischera zostały spisane na blisko 1500 kartach. Ze współczesnego etnobotanicznego punktu widzenia prezentują one bogaty materiał, który mógłby posłużyć do
napisania przynajmniej kilku rozpraw naukowych, ogłoszonych na łamach czasopism o zasięgu międzynarodowym i polskim, jeśli zostałby
poddany analizie porównawczej oraz pod kątem zawartości domen semantycznych. Jednak Fischer obawiał się, że materiał ten nie był wystarczający do napisania pierwszej części Słownika słowiańskich wierzeń
i zwyczajów ludowych poświęconej roślinom w kulturze ludowej. Dlatego
najprawdopodobniej jeszcze w trakcie zbierania materiałów w terenie
zdecydował się na wzbogacenie tych informacji wypisami z zielników
renesansowych, dziewiętnastowiecznych i jemu współczesnych prac etnograficznych, prac językoznawczych, historycznych i przyrodniczych.
Fischer nie zawahał się nawet sięgnąć po wspomnienia i pamiętniki.
Maszynopis Fischera
29
Korzystał ze wszystkiego, co mogło zawierać informacje o ludowych
wierzeniach o roślinach oraz sposobach ich używania przez ludność
wsi II Rzeczypospolitej (Bibliografia do Słownika, Archiwum PTL, sygn.
355)1. Dzięki tym wypisom z literatury liczba fiszek urosła do przeszło
6000. Wypełnianie tych kart było dziełem wielu osób – świadczą o tym
różne charaktery pisma. Na przykład wszystkie karty zawierające wypisy z książki Juliana Talki-Hryncewicza (1893) mają ten sam charakter
pisma, podobnie wypisy z „Ludu”, „Wisły”, „Ludu Słowiańskiego” czy
„Zarania Śląskiego”. Prawdopodobnie różne osoby, być może studenci
z Instytutu Etnologicznego UJK, były zaangażowane w poszukiwanie informacji o roślinach w rozmaitych źródłach, a następnie w przepisywanie ich na karty. Fiszki są pogrupowane według liter alfabetu i odpowiadają polskim nazwom pospolitym roślin (z rzadka nazwom ludowym).
Fischer przygotował w języku niemieckim 145 opracowań roślin w postaci haseł słownikowych – od litery „ A” do litery „K” – i wysłał je do prof.
Schneeweisa do Pragi2. Musiało to nastąpić tuż przed II wojną, która
przerwała prace nad Słownikiem. Fischer nie wiedział, jaki los spotkał
jego maszynopis, gdyż z przyczyn dla nas niewiadomych nie miał kontaktu z prof. Schneeweisem i redakcją w Pradze. Świadczy o tym korespondencja z prof. Dymitrem Konstantynowiczem Zeleninem z Leningradu (Jasiewicz, Rieszetow 2003). W liście skierowanym do Zelenina
z 20 grudnia 1940 roku Fischer zapytuje między innymi o Słownik:
Obaj jesteśmy współpracownikami wydawnictwa pod redakcją Prof.
E. Schneeweisa pt. Handwörterbuch des slawischen Volksglaubens und
Volksbrauchs. Kolega miał opracować tam dział wschodniosłowiański,
ja polski. Czy Kolega posłał już cały skrypt redakcji do Pragi, czy ta
rzecz się drukuje? Ja bowiem posłałem materiał do litery K (wierzenia lecznicze związane z roślinami itd.), ale potem wybuchła wojna
i straciłem kontakt z redakcją, tak że nie wiem, czy to wydawnictwo
istnieje, czy zawieszone ad pacem (Jasiewicz, Rieszetow 2003: 40).
W odpowiedzi Zelenin napisał 28 grudnia 1940 roku:
1. Krytyczne omówienie bibliografii do Słownika znajduje się na końcu Wprowadzenia.
2. Wśród tych haseł jest jedno spod litery „M” – mandragora, ale wszystkie dotychczasowe
opracowania wspominają o maszynopisie niemieckojęzycznym od litery „ A” do „K” (Jasiewicz, Riesztow 2003; Typek, Kujawska 2014).
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
30
Tabela 1b. Koła Krajoznawcze współpracujące z Adamem Fischerem w latach 1929 – 1935
Województwo
Powiat
Miejscowość
Nazwa Koła Krajoznawczego
krakowskie
Bochnia
Bochnia
Koło Krajoznawcze Gimnazjum w Bochni
krakowskie
Maków
Zawoja
Państwowe Żeńskie Gimnazjum w Krakowie1
krakowskie
Żywiec
Adamki
Koło Krajoznawcze im. Kopernika w Żywcu2
krakowskie
Żywiec
Koczurów
Koło Krajoznawcze im. Kopernika w Żywcu3
krakowskie
Żywiec
okolice Żywca
Koło Krajoznawcze im. Kopernika w Żywcu4
krakowskie
Żywiec
Pewel Ślemieńska
Koło Krajoznawcze im. Kopernika w Żywcu5
krakowskie
Żywiec
Pewel Wielka
Koło Krajoznawcze im. Kopernika w Żywcu4
krakowskie
Żywiec
Żywiec
Żeńskie Koło Krajoznawcze w Żywcu
lubelskie
Zamość
Sitaniec
Koło Krajoznawcze Gmin w Zamościu6
lwowskie
Bóbrka
Skielniki
Koło Krajoznawcze Powiatu i Gminy
im. Królowej Jadwigi we Lwowie7
lwowskie
Lwów
Sokolniki
Koło Krajoznawcze Powiatu i Gminy
im. Królowej Jadwigi we Lwowie7
lwowskie
Tarnobrzeg
Grębów
Koło Krajoznawcze Powiatu
i Gminy w Tarnobrzegu
poznańskie
Bydgoszcz
okolice Bydgoszczy
Koło Krajoznawcze w Bydgoszczy
poznańskie
Czarnków
Czarnków i okolice
Koło Krajoznawcze w Czarnkowie
1. Tu bez podania nazwiska badacza.
2. Materiały zebrane przez Wincenta Stokłosę.
3. Materiały zebrane przez Adama Adamka.
4. Materiały zebrane przez Jana Urbańca.
5. Materiały zebrane przez Karola Ponikwię.
6. Materiały z adnotacją „zapis Kapłonówna”.
7. Materiały z adnotacją „Zielnik lecznictwa ludowego przez Zofię Koczorowską”.
Artykuły o roślinach dla doktora E. Schneeweisa w Pradze dawno
już w całości posłałem. Wówczas to E. Schneeweis skarżył się, że zatrzymuje go w pracy brak artykułów na temat niektórych Słowian
Zachodnich; obecnie od dawna nie mam stamtąd wiadomości (Jasiewicz, Rieszetow 2003: 41).
Zbigniew Jasiewicz i Aleksander Rieszetow zapewniają jednak, że w bibliografii Zelenina nie ma ani jednej pozycji związanej ze Słownikiem
(Jasiewicz, Rieszetow 2003: 40). W Archiwum PTL znajduje się niepełna
kopia maszynopisu niemieckojęzycznego przygotowanego przez Adama
Fischera od litery „B” do litery „K”, w sumie 116 haseł roślin (Archiwum
PTL, sygn. 74). Hasła ułożone są według nazw w języku niemieckim. Zatem na pierwszych kartach mamy przedstawione kolejno: Beifuß, Bibernelle, Bilsenkraut, czyli rośliny znane w języku polskim jako: bylica piołun,
biedrzeniec mniejszy, lulek czarny (Typek, Kujawska 2014).
Dzięki współpracy z Janem Chodejovskym z Instytutu Masaryka w Pradze w 2015 roku udało nam się dotrzeć do maszynopisu niemieckiego,
który został tam posłany przez Fischera. Część haseł została przygotowana w formie manuskryptu. W archiwum Instytutu Masaryka zachował się
również maszynopis w języku polskim, od litery „ A” do „K”. Odnalezienie
polskiego maszynopisu było dla nas bardzo dużym zaskoczeniem – w artykułach biograficznych, notatkach ani w korespondencji Fischera nie
zachowała się informacja o jego istnieniu3. Maszynopis polski nosi ślady korekty wprowadzonej ręcznie – łatwo rozpoznać charakterystyczne
pismo Adama Fischera. Zaczyna się od hasła anyż, kończy na żarnowcu
miotlastym – w sumie to 149 haseł. Zatem maszynopis polski jest bardziej
kompletny od maszynopisu niemieckojęzycznego (145 haseł), choć nie
zawiera wszystkich opracowań roślin, które znajdują się w maszynopisie niemieckim. W maszynopisie polskojęzycznym jest pewna rozbieżność między nazwami polskimi i niemieckimi. Każda nazwa w języku
polskim poprzedzona jest nazwą niemiecką i te faktycznie są ułożone
od litery „ A” do litery „K”, bez uwzględnienia porządku alfabetycznego.
3. Niemniej w Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego znajduje się polski rękopis haseł na litery „ A” i „B” (powyżej nazw polskich widnieją nazwy w języku niemieckim i tym nazwom odpowiadają litery alfabetu), co mogło stanowić pewną przesłankę, że
Adam Fischer przygotował również manuskrypt bądź maszynopis w wersji polskiej (Archiwum PTL , sygn. 356).
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
32
Natomiast te same hasła w języku polskim są ułożone od litery „ A” do
„Ż” w kolejności alfabetycznej. Po dokonaniu tłumaczenia maszynopisu
niemieckiego i scaleniu z maszynopisem polskim udało nam się przygotować do druku w sumie 157 haseł opracowanych przed II wojną przez
Adama Fischera (tzw. maszynopis Fischera).
Nasza ingerencja w maszynopis polski polegała na usunięciu z niego
nazw pospolitych roślin w języku niemieckim, które uznaliśmy za zbędne. Ponadto spolszczyliśmy słowa niemieckie, głównie związane z lokalizacją miejsc i podziałem administracyjnym oraz te wyznaczające subkategorie użytkowe, np. Volksglaube und Volksbrauch (wierzenia i obrzędy),
Volkspoesie (twórczość ludowa), Praktische Verwendung (praktyczne zastosowanie), Volksmedizin (lecznictwo ludowe) itp. Z niewiadomych dla
nas przyczyn Fischer zdecydował się włączyć te niemieckie wyrażenia
w maszynopis polski. Ponadto uaktualniliśmy nazwy łacińskie – są one
umieszczone w nawiasach kwadratowych obok nazw oryginalnych zapisanych przez Fischera. Wzięliśmy pod uwagę najnowszą nomenklaturę
botaniczną i skorzystaliśmy z internetowej bazy danych The Plant List.
Dokonaliśmy też ujednolicenia pisowni, mając na względzie współczesną ortografię, np. Fischer stosował jednocześnie nazwę wilia i wigilia,
djabeł wymiennie z diabeł, tem z tym itd. Na tę zmienność mogły mieć
wpływ zarówno czasy, w których pisał – okres wielkiej reformy języka
w latach 1934 – 1935 – oraz materiały, z jakich korzystał. W całym maszynopisie uwagi redakcyjne umieszczono w przypisach lub nawiasach
kwadratowych.
Opracowania roślin przygotowane przez Adama Fischera zawierają
wiele interesujących informacji z zakresu botaniki ludowej, które zmuszają nas do namysłu nad bogactwem i złożonością form relacji między
ludźmi i roślinami. Najwięcej informacji dotyczy lecznictwa ludowego.
Nazwy tzw. chorób ludowych, niemających bezpośrednich odpowiedników w medycznej klasyfikacji chorób, czasem są skrótowo wyjaśniane w tekście, np. „na tak zwane oberwanie lub przełamanie wywołane zwykle przeziębieniem lub przepracowaniem się owijają całe ciało
w konopie, przygotowane do przędzenia i skropione octem lub spirytusem (pow. Konin)”. To samo dotyczy zastosowań etnoweterynaryjnych:
„plewy z konopi daje się koniom na zołzy (obrzmienie gruczołów)”4.
4. Istnieje bogata literatura na temat ludowej klasyfikacji chorób oraz wierzeń na temat
Maszynopis Fischera
33
Na kartach maszynopisu Fischera znajdują się niezwykle ciekawe przykłady mieszanek leczniczych oraz pożywienia leczniczego, jak ten pochodzący z pow. Nowy Targ: „chory na czerwonkę je usmażone razem
na maśle: kmin, bylicę, babkę, szczaw, jaje i bryndzę, pije zaś wino czerwone z jajem lub borówczany sok”. Liczne przykłady pokazują, że leki
domowe były wkomponowane w rozmaite obrzędy:
Czosnek odgrywa też dużą rolę przy obrzędach dorocznych. W dzień
św. Łucji daje lud święcić czosnek, którym smarują drzwi od szopy,
aby czarownica nie dostała się do krów (pow. Nowy Targ). W Wigilię
Bożego Narodzenia po rannej modlitwie pocierają sobie czosnkiem
zęby, aby ich nie bolały.
Oprócz różnorodnych sposobów używania zasobów roślinnych, mamy
przykłady legend, podań i w ogóle imaginarium ludowego związanego
z roślinami. Opowieści te często wskazują na relacje i zaangażowanie
człowieka w naturę, które wykraczają poza dychotomię natura–kultura
(por. Myśliwski, Sulima, Jackowski 1994).
Opowieść ludowa znana na Kaszubach i w Lubelskiem powiada, że
owies był niegdyś rośliną diabelską. Kiedy Pan Bóg stworzył świat
i rozdawał różne nasiona ludziom, zwierzętom i ptakom, także diabłu cisnął kilka ziarnek owsa i hreczki, a wtedy rzekł św. Michał, że
to szkoda dla diabła, bo i to się ludziom przyda, a diabłu będzie dość
ostu i pokrzywy. Bóg pozwolił odebrać to diabłu, św. Michał dogonił diabła, gdy właśnie powtarzał sobie „Mój owies, moja hreczka”,
a tak nagle go zapytał o to, co on plecie, że diabeł zapomniał przydzielonych mu nasion, a anioł przypomniał, że on powtarzał „mój
oset, moja pokrzywa”. Diabeł w to uwierzył i pobiegł dalej, krzycząc
„mój oset, moja pokrzywa”.
Opowieści tego typu pochodzą głównie z wypisów z literatury, rzadko
zaś z materiałów z badań terenowych prowadzonych w latach trzydziestych XX wieku. Może to być dowodem na zanikanie opowieści o roślinach w wiejskiej tradycji bądź świadczyć o słabej relacji badacz–badany,
ich powstawania, w przypisach do Słownika nie rozwijaliśmy tego zagadnienia.
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
34
usłyszenie legend i mitów wymaga często większej zażyłości i dłuższej
znajomości między etnografem i jego interlokutorami (zob. Sosnowska,
Kujawska 2014).
W maszynopisie Fischera znajdziemy również wiele rzadkich, być może
dziś już niespotykanych zastosowań roślin. Na przykład werbena była
używana do wywołania wesołego nastroju, o czym donosi Marcin z Urzędowa (1595), pięciornik rozłogowy sprawiał zaś, że ludzie byli lubiani:
Przez pokropienie pokoju czy ludzi wodą, w której się to ziele gotowało lub mokło, wywołuje się wesołość. Wedle Marcina z Urzędowa
człowiek, który się sokiem werbeny pomaże, uprosi każdego o co chce.
Potentilla reptans [pięciornik rozłogowy], według starych zielników,
posiada silną magiczną moc. Kto nosi go przy sobie, temu wszystko się udaje, nawet jak poprosi o coś króla, to otrzyma to, ponieważ
ziele to czyni ludzi bardzo wymownymi i lubianymi.
Na dowód, że lud nie był zbytnio pruderyjny, mamy wiele przykładów
wykorzystania roślin w magii miłosnej i magii erotycznej. W opracowanej przez Fischera części Słownika można znaleźć dużo wskazówek, jak
zdobyć kochanka lub męża (rzadziej żonę).
Na Śląsku stosuje się kopytnik także do czarów erotycznych. Dziewczęta zbierają kopytnik w czasie przybywającego Księżyca i gotują
go w nowym garnku glinianym, szczelnie zamkniętym, żeby para nie
uchodziła. Podczas zbierania kopytnika mówią następującą formułkę: „Nawarzym se kopytnika, abym miała zalotnika”. Gdy szły na jakąś zabawę, wtedy skrapiały się odwarem kopytnika, by się komuś
spodobać („Zaranie Śląskie” V: 100).
Przywrotnik wedle Syreńskiego pomaga przede wszystkim w rozmaitych przypadłościach kobiecych. W kąpieli łono ścieśnia, że „nie
rozeznać przedziewiczonych od prawych dziewic”, nadto pomaga
paniom niepłodnym, a piersi obwisłe jędrnymi czyni („Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej” XVIII: 59).
W manuskrypcie Fischera można natrafić na ustępy świadczące o stosunku mieszkańców wsi II Rzeczpospolitej do Żydów. Niektóre z nich, np.
Maszynopis Fischera
35
stosowanie zwłok żydowskich jako środka apotropeicznego, są wyjątkowo
drastyczne. Ze względu na profil pracy oraz kompetencje redaktorów nie
podejmujemy się interpretacji tych zapisów etnograficznych, zainteresowanych czytelników odsyłamy do literatury (Buszko 2012; Cała 2005).
Spośród innych redaktorów wyznaczonych do opracowania materiałów
dotyczących roślin w wierzeniach i zwyczajach ludowych, Veselin Čajkanović opracował informacje pochodzące z Serbii i wydał w 1936 roku
Słownik serbskich wierzeń ludowych dotyczących roślin. Nadal nie wiemy,
czy pozostali redaktorzy opracowali swoje części. Kwerenda archiwalna
materiałów prof. Schneeweisa, w skład których wchodzą manuskrypty
oraz korespondencja naukowa, nie przyniosła oczekiwanych rezultatów. W Instytucie Masaryka dowiedzieliśmy się, że rodzina Karla Chotka,
wyznaczonego na jednego z redaktorów Słownika, nie zdecydowała się
na przekazanie zawartości jego archiwum instytucjom publicznym. Nie
ma informacji o tym, co się mogło stać z innymi fragmentami pierwszej
części Słownika; archiwalia w Instytucie Masaryka w Pradze zawierają
rażąco mało informacji o samej idei, pomyśle na to wydawnictwo, jak
również na temat współpracy przy tworzeniu tego zbiorowego dzieła.
Ponadto wśród publikacji wydawnictwa Walter de Gruyter nie widnieje
żadna o tytule Handwörterbuch des slawischen Volksglaubens und Volksbrauchs. Być może zatem wznowiona przez nas praca nad pierwszą częścią Słownika jest jedyną tego typu inicjatywą mającą dokończyć, choćby w części, to ważne przedsięwzięcie etnologiczne (etnobotaniczne)
dwudziestolecia międzywojennego.
Wznowienie prac nad Słownikiem
Interpretacja materiału etnobotanicznego pochodzącego
z kwestionariusza Adama Fischera
Wznowienie prac nad hasłami do Słownika rozpoczęliśmy od systematycznego opracowania materiałów zebranych w terenie przez współpracowników Adama Fischera w latach 1929 – 1935. Po przejrzeniu wszystkich fiszek oraz ankiet znajdujących się w Archiwum PTL (sygn. 103 – 112,
354, 356) stworzyliśmy bazę danych zawierającą ponad 2500 wpisów
(rekordów) dotyczących poszczególnych etnotaksonów oraz ich użycia
w różnych sferach kultury ludowej. Wszystkie zastosowania ludowe roślin podzieliliśmy na kategorie użytkowe: apotropeiczne, gospodarcze,
kosmetyczne, lecznicze, magiczne, obrzędowe, ozdobne, pożywienie
(głodowe, funkcjonalne, lecznicze, obrzędowe), używki, weterynaria,
wierzenia, zabawki dziecięce1. Najwięcej informacji dotyczy lecznictwa
ludowego. Z zebranego materiału jasno wynika, że w pierwszych dekadach XX wieku najwięcej gatunków roślin używano do leczenia rozmaitych dolegliwości, zarówno symptomów mających swe odpowiedniki
w medycznej klasyfikacji roślin, jak również szerokiej gamy tzw. chorób ludowych (np. przestrachu/zlęku, uroków, przełamania/oberwania).
1. Ten podział był nam potrzebny do zbadania znaczących domen semantycznych (kategorii użytkowych), w których rośliny były wykorzystywane lub pamiętane przez ludność
wsi w latach trzydziestych XX wieku. Natomiast w opracowanych przez nas hasłach, które
objęły zarówno materiały terenowe, jak i wypisy z literatury, ograniczyliśmy te kategorie
do: pożywienia, lecznictwa, weterynarii, obrzędów i wierzeń ludowych. Pozostałe zastosowania zgromadziliśmy pod wspólną nazwą: inne zastosowania.
Interpretacja materiału etnobotanicznego
37
Niektóre zastosowania roślin opisane w ankietach znajdują się na pograniczu magii i lecznictwa. Prawidłowe odczytanie ich znaczenia wymaga
zagłębienia się w literaturę etnomedyczną z tamtego okresu (Barthel de
Waydenthal 1922; Biegeleisen 1929; Spittal 1938; Talko-Hryncewicz 1893).
Dla badań diachronicznych może okazać się interesujące prześledzenie
sposobów przygotowania i przyjmowania leków roślinnych. W omawianym okresie nadal często aplikowano je drogą zewnętrzną, np. w postaci
okadzania. Drugą sferą życia wiejskiego, w której odnotowano najwięcej
zastosowań roślin (i największą liczbę taksonów), jest obrzędowość ludowa. Dane zebrane przez współpracowników Fischera przyczyniły się
do powiększenia naszej wiedzy na temat gatunków święconych w oktawę Bożego Ciała, w Niedzielę Palmową, a w szczególności w dniu Matki
Boskiej Zielnej. Dużo informacji zgromadzonych przez współpracowników Fischera dotyczy roślin, które były powiązane obrzędowo z wigilią
św. Jana. Dotychczasowe badania etnobotaniczne związane z obrzędowością katolicką pochodzą głównie ze studiów Kazimierza Moszyńskiego (1935) oraz Seweryna Udzieli (1931). Współpracownicy Fischera zgromadzili także dane na temat roślin używanych w celach gospodarczych,
jako pożywienie (głodowe, obrzędowe, lecznicze itd.) oraz w ludowym
lecznictwie zwierząt domowych. Liczne zastosowania etnoweterynaryjne wskazują z jednej strony na bardzo duże znaczenie zwierząt domowych w gospodarce wiejskiej, z drugiej strony na duże znaczenie tradycyjnej wiedzy o roślinach używanych w leczeniu bydła, koni i drobiu
wśród ludności wsi.
Na podstawie materiału kwestionariuszowego Fischera stworzyliśmy
listę zawierającą 419 taksonów botanicznych. Większość z nich opatrzona
jest lokalnymi mianami; brakuje ich przy 29 gatunkach. Wśród znanych
nazw lokalnych pochodzących z materiałów Fischera obserwujemy pewną prawidłowość: nazwy roślin uprawnych odznaczają się większą stałością niż miana roślin dziko rosnących używanych w latach trzydziestych
XX wieku. Szczególnie dla zbóż ludność wsi miała na ogół tę samą nazwę
w różnych regionach Polski: jęczmień, kukurydza, owies, proso, pszenica,
żyto. Nazwy niektórych warzyw również odznaczają się bardzo małym
zróżnicowaniem regionalnym: cebula, czosnek/cosnek, fasola, groch, kapusta. Wśród innych roślin o dużym znaczeniu użytkowym jednolitością
nazw odznaczają się rośliny oleiste i włókniste – len i konopie, jak również kilka gatunków uprawianych w ogrodach przydomowych – barwinek,
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
38
boże drzewko, georginia (Dahlia sp.), józefek (Hyssopus officinalis), piwonia oraz ruta/rutka. Także drzewa odznaczają się jednolitością nazw,
niezależnie od tego, czy dotyczy to gatunków uprawianych czy dzikich:
kasztan, orzech, brzoza, buk, dąb, lipa, jodła, sosna, świerk, topola. Wśród
dziko występujących roślin zielnych najmniej zróżnicowane nazwy mają
chwasty zbożowe, jak kąkol czy perz, oraz kilka roślin leczniczych: bylica, dziewanna/dziewanda, pokrzywa, przestęp, ślaz/słyz (Malva neglecta,
Malva sylvestris, Malva verticillata), macierzanka (Thymus spp.), rumianek/rumiènok/rymionek. Dla niektórych gatunków roślin dziko rosnących odnotowano stosunkowo wiele nazw ludowych i wariantów lokalnych, np. dla cykorii podróżnik: podróżnik, uraźnik, dorożnyk, twardostoj,
grab, grabinka, dzwonik; dla kocanki piaskowej: dramulki, miedulki żółte,
nebot, obrymaczki leśne, kocanek, kokocyna (Kujawska, Łuczaj 2016).
Jak już wspomniano, materiały terenowe zawierają bardzo niewiele
informacji etnoekologicznych. W rzadkich przypadkach dysponowaliśmy informacją, czy dany gatunek był uprawiany, czy też pozyskiwany
ze stanu dzikiego. W większości przypadków sami ustaliliśmy status odnotowanych gatunków. Z przeprowadzonej przez nas analizy wynika, że
ludność wsi polskiej w pierwszych dekadach XX wieku używała większej
liczby gatunków roślin dziko rosnących we wszystkich badanych sferach
życia. W sumie odnotowaliśmy 288 taksonów botanicznych dziko rosnących (69%), 105 gatunków uprawianych w różnych celach, co stanowi jedynie 25% wszystkich odnotowanych taksonów (w tym 35 uprawianych
w ogrodach przydomowych), 21 gatunków, które mogły być zarówno
uprawiane, jak i pozyskiwane ze stanu naturalnego, i tylko 5 gatunków
roślin kupowanych – dla celów spożywczych i leczniczych (Kujawska,
Łuczaj 2016).
Dopisywanie brakujących haseł
W rękopiśmiennych materiałach odnotowaliśmy informacje związane z 419 taksonami botanicznymi. Na podstawie części tych informacji
Adam Fischer stworzył swoje hasła. My postanowiliśmy dopisać brakujące hasła, ale nie wszystkie informacje były wystarczające do stworzenia
osobnego opracowania. Niektóre gatunki botaniczne zgrupowaliśmy pod
wspólną nazwą pospolitą polską. Wzorując się na maszynopisie Adama
Fischera, dopisaliśmy 87 haseł. Do utworzenia haseł wybraliśmy tylko
Dopisywanie brakujących haseł
39
te gatunki, na temat których informacje pochodziły z materiałów terenowych, uzupełnionych wypisami z literatury. Jeśli jakiś takson wydał
nam się bardzo ciekawy czy mało znany w polskiej literaturze etnobotanicznej, a informacja o nim zawarta była na przynajmniej pięciu fiszkach,
decydowaliśmy się na osobne opracowanie, zawsze biorąc informacje
z terenu za punkt wyjścia.
Problemy taksonomiczne
Korzystanie z etnobotanicznych materiałów archiwalnych przysparza
wielu problemów. Były one zwykle za pomocą metod bardzo odbiegających od współczesnych. Często były to informacje od jednego kluczowego
informatora. Współcześnie dane etnobotaniczne gromadzi się zazwyczaj
w trakcie większej liczby wywiadów, co zapewnia większą wiarygodność
zebranych nazw roślin i odnotowanych sposobów ich użytkowania. Niemniej ten problem jawi się jako mniej istotny w przypadku danych archiwalnych. Dużo większym jest brak odniesienia nazwy miejscowej do
nazwy botanicznej lub brak okazów, na podstawie których oznaczono
rośliny. Jak pokazała praca Łuczaja (2010), który przeanalizował polskie publikacje etnobotaniczne i zielnikowy materiał je dokumentujący,
zwykle jedynie kilka procent taksonów jest oznaczonych nieprawidłowo.
Podobne drobne błędy mogły wystąpić w przypadku materiału zgromadzonego przez Fischera. Równocześnie wiemy, że jego współpracownicy starali się zbierać próbki zielnikowe, które następnie były oznaczane
przez zawodowych botaników, pomyłek może więc być w tym przypadku
niewiele. Ponadto wiarygodność zebranych danych może być potwierdzona przez występowanie wielu nazw w bardzo bogatej polskiej literaturze etnobotanicznej (Typek, Łuczaj, Kujawska 2015). Wątpliwości
budzą niektóre oznaczenia dr. Józefa Mądalskiego. Nie jest wykluczone,
że czasem dostarczano mu także okazy roślin zebrane omyłkowo, niekorespondujące z nazwą ludową i opisywanym użyciem.
W analizowanych materiałach założyliśmy, że jeśli karty miały adnotację
o oznaczeniu materiału przez zawodowego botanika oraz nazwę łacińską – są to dane wiarygodne. Uaktualniliśmy tylko nazwę do współczesnej
wersji nomenklatury botanicznej. W przypadku, kiedy brakowało oznaczenia do nazwy łacińskiej, poziom dokładności identyfikacji botanicznej zależał od pospolitości i stałości nazwy. Dla nazw najpospolitszych
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
40
i oczywistych, jak brzoza, dąb, barwinek czy boże drzewko, przyporządkowano łacińskie odpowiedniki botaniczne. Przy niektórych nazwach
jesteśmy pewni oznaczenia w 50 – 99%, na podstawie porównania z nazewnictwem ludowym roślin z terenu całej Polski. W tych przypadkach
oznaczenia botaniczne opatrzono jednym lub dwoma pytajnikami (zależnie od stopnia pewności/wiarygodności). W materiale zebranym przez
współpracowników Fischera są jednak również nazwy ludowe, których
odpowiedników botanicznych nie sposób było ustalić.
Uwagi bibliograficzne
Należy podkreślić tytaniczny wymiar pracy włożonej przez Fischera i jego
pomocników w wypisanie wszystkich możliwych wzmianek dotyczących
roślin znajdujących się w prasie i monografiach naukowych, popularnonaukowych oraz w pamiętnikach, lokalnych czasopismach itd.
Dotychczas badacze zainteresowani etnobotaniką w Polsce korzystali z materiałów kwestionariuszowych Adama Fischera w sposób bardzo
wybiórczy, uzupełniając nimi przegląd wiadomości na wybrany temat,
najczęściej z zakresu medycyny ludowej i ziołolecznictwa (Paluch 1984;
Umińska 1994) oraz dzikich roślin jadalnych (Łuczaj 2008b). W jednym
znanym nam przypadku badacz – Stanisław Chmielowski1 – dołożył dwie
fiszki, które pochodziły z jego obserwacji terenowych z 1952 roku, do materiałów pod nazwą chmiel. Nie wiemy, czy inni badacze równie twórczo
podchodzili do zbioru Fischera, nie udało nam się odnaleźć więcej tego
typu przykładów.
W swoim maszynopisie Fischer często odwołuje się do numerów czasopism lub tomów wydawnictw seryjnych, a nie konkretnych artykułów.
Zdecydowaliśmy się pozostawić oryginalne cytowanie – sprawdzenie
wszystkich odniesień bibliograficznych byłoby zadaniem bardzo pracochłonnym i wykraczającym poza założone ramy przedsięwzięcia. Bibliografię, którą przygotował Fischer, wzbogaciliśmy o pozycje cytowane przez niego w tekście, usunęliśmy zaś adresy pozycji niecytowanych
w maszynopisie. W bibliografii przyjęliśmy zasadę, że dla wydawnictw
wielotomowych, o ile cytowany jest więcej niż jeden tom, stosujemy skróty
1. Wieloletni członek Zarządu Głównego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego oraz pracownik muzeum w Lesznie.
Uwagi bibliograficzne
41
wraz z numerem tomu lub nazwisko autora z datą publikacji i numerem
tomu. Dla czasopism niekiedy podajemy obok numeru tomu także rok,
by ułatwić identyfikację źródła cytatu.
W dopisanych przez nas hasłach stosowaliśmy następujący sposób
zapisu wykorzystanych źródeł: jeśli jakaś informacja pochodziła z terenu, wówczas zapisywaliśmy dokładnie nazwę miejscowości, powiat,
województwo; w przypadku materiałów bibliograficznych podawaliśmy
informacje dotyczące miejscowości, powiatu, województwa zgodnie
z zapisem na fiszkach. Korzystaliśmy z tych samych materiałów publikowanych co Fischer, jednak w przeciwieństwie do niego staraliśmy się
podawać źródło w nawiasie obok informacji, nie na końcu omawianego
hasła. Przyjęliśmy zasadę, że jeśli jedna informacja pochodziła z materiałów terenowych i źródeł opublikowanych, pierwszeństwo dawaliśmy
materiałom terenowym, je cytując jako pierwsze.
Wnioski
Historyczne badania etnobotaniczne są cenne, nawet jeśli mają charakter tylko opisowy, gdyż dostarczają niezbędnych elementów do prowadzenia badań diachronicznych. Polskie źródła etnograficzne obfitują
w materiały etnobotaniczne (Klepacki 2007). Niniejszy zbiór blisko 250
opracowań roślin (haseł Słownika) i ich zastosowania w kulturze ludowej jest niejako ukoronowaniem wysiłków wielu etnografów, folklorystów i amatorów, którzy autentycznie interesowali się botaniką ludową.
Nie mamy czołobitnego podejścia do Mistrza. Mamy do niego za to
wiele pytań, na które on niestety nie może udzielić nam już odpowiedzi.
Chcielibyśmy go zapytać, dlaczego pierwsza część Słownika miała dotyczyć właśnie roślin oraz wierzeń i zwyczajów z nimi związanych w kulturze ludowej Słowian. Czyj był to pomysł? Z korespondencji z Zeleninem
wcale nie wynika jednoznacznie, że w innych krajach również temu tematowi poświęcono pierwszą część Słownika (Jasiewicz, Rieszetow 2003).
Nurtuje nas pytanie, dlaczego na temat tak dużego przedsięwzięcia zachowało się tak niewiele notatek w Archiwum Polskiego Towarzystwa
Ludoznawczego, w Instytucie Masaryka w Pradze oraz w innych miejscach. Wreszcie chcielibyśmy zapytać, dlaczego to Adam Fischer podjął
się zadania gromadzenia i opracowywania materiałów z zakresu botaniki
ludowej, skoro w okresie międzywojennym byli uczeni bardziej do tego
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
42
predestynowani, jak chociażby Kazimierz Moszyński. Dlaczego w korespondencji między Fischerem i Moszyńskim temat ten prawie w ogóle
nie został poruszony?2 Mamy jednak nadzieję, że przyjdą po nas inni
badacze, z nowym namysłem, z nowymi metodami pracy i odpowiedzą
choć na część pytań, które nas nurtowały w trakcie pracy nad Słownikiem.
Monika Kujawska
2. W liście Moszyńskiego do Fischera z 21 czerwca 1931 roku znajduje się informacja, która
prawdopodobnie związana jest z przygotowywaną przez Fischera pracą: „Co do materiałów
o roślinach, to nigdy nie mówiłem, aby miały być drukowane w »Bibliotece LS « [redagowanej przez J.S. Bystronia]. Nosiłem się natomiast z zamiarem ogłoszenia ich w »Ludzie
Słowiańskim«. Niestety odważne prace 2 moich uczniów nie zostały dotychczas ukończone, a i ja nie miałbym czasu, aby do nich dorobić obszerniejsze dopiski, uwzględniające
słowiańskie i pozasłowiańskie tło. Zupełnie zresztą nie ręczę, aby przygotowane prace
owych 2 uczniów moich dały W. Panu rzeczy pożyteczne; uwzględniono w nich wyłącznie wiadomości o roślinach ogłoszone w znanych polskich [słowa nieczytelne] oraz kilku
książkach” (Archiwum PTL , sygn. 524).
Podziękowania
Autorzy tej pracy są wdzięczni Polskiemu Towarzystwu Ludoznawczemu
za możliwość pracy nad materiałem archiwalnym dotyczącym Słownika
w siedzibie PTL we Wrocławiu. Nasze szczególne podziękowania należą się Joannie Typek za wkład na pierwszym etapie pracy, Elżbiecie Nowotarskiej za ilustracje roślin oraz Wiktorowi Jaworowskiemu za tłumaczenia z języka niemieckiego. Dziękujemy również osobom pracującym
w instytutach, muzeach, archiwach i ogrodach botanicznych, które nam
pomogły w gromadzeniu informacji o losach Słownika i miejscu przebywania nieodnalezionych zielników: Janowi Chedejovskyemu z Instytutu
Masaryka w Pradze, Zbynkowi Polesnemu z Czeskego Uniwersytetu Nauk
o Życiu, Iwie Kołodziejskiej-Degórskiej z Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Warszawskiego, Magdalenie Bartosiewicz z Muzeum w Łowiczu
oraz Romanowi Tarnawskiemu z Uniwersytetu Lwowskiego. Jesteśmy
bardzo wdzięczni naszym recenzentom, prof. Bogdanowi Zemankowi
z Instytutu Botaniki Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Walerii Kołosowej
z Instytutu Studiów Lingwistycznych Rosyjskiej Akademii Nauk. Chcielibyśmy także wyrazić wdzięczność dr hab. prof. UŚ Zygmuntowi Kłodnickiemu za zachęcenie nas do zajęcia się dziełem Fischera. Wreszcie,
pragniemy podziękować Narodowemu Centrum Nauki za finansowanie
projektu badawczego (grant nr rej. 2014/13/D/HS3/03697), którego rezultatem jest niniejsza publikacja.
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
44
Bibliografia do wprowadzenia
·· Materiały Archiwum Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego.
·· Archiwum PTL , sygn. 74. Fischer A ., Rośliny w wierzeniach ludowych
(maszynopis w języku niemieckim).
·· Archiwum PTL, sygn. 103 – 112. Fischer A ., Materiały do Słownika.
·· Archiwum PTL, sygn. 258. Dobrjańskyj K., Znachorstwo w samborskiem.
·· Archiwum PTL, sygn. 354. Fischer A ., Materiały ankietowe – rośliny w powiecie bocheńskim.
·· Archiwum PTL, sygn. 355. Fischer A ., Bibliografia do zagadnienia rośliny.
·· Archiwum PTL, sygn. 356. Fischer A ., Opracowania roślin.
·· Archiwum PTL, sygn. 505. Fischer A ., Korespondencja Instytutów Naukowych Bałtycki – Toruń, Śląski – Katowice, Mazurski – Olsztyn do Towarzystwa Ludoznawczego z lat 1917 – 1946.
·· Archiwum PTL, sygn. 543. Flizak S., Korespondencja prywatna do A . Fischera i J. Gajka z lat 1934 – 1946.
·· Armon K., 2007, Adam Robert Fischer (1889 – 1943), [w:] Etnografowie i ludoznawcy polscy: sylwetki, szkice biograficzne, t. II, red. E. Fryś-Pietraszkowa,
A . Spiss, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław–Kraków, s. 77 – 83.
·· Barthel de Weydenthal M., 1922, Uroczne oczy, dz. II, t. I, z. III, Towarzystwo Naukowe we Lwowie.
·· Buszko P., 2012, „Żyd Żydem”: wizerunek Żyda w kulturze ludowej podlaskich
Bibliografia do wprowadzenia
45
prawosławnych Białorusinów: miasteczko Orla, Instytut Slawistyki Polskiej
Akademii Nauk, Warszawa.
·· Czekanowski J., 1946, Półwiecze Towarzystwa Ludoznawczego, „Lud”
XXXVI, s. 33 – 88.
·· Cała A ., 2005, Wizerunek Żyda w polskiej kulturze ludowej, Oficyna Naukowa, Warszawa.
·· Dobrjański K., 1934, Znachorstwo w samborskiem, „Lud” XXXIII, s. 117 – 126.
·· Gajek J., 1946, Śp. Prof. Dr Adam Fischer, „Lud” XXXVI, s. 6 – 18.
·· Gołąbek J., 1929, I Zjazd Filologów Słowiańskich w Pradze, „Przegląd Pedagogiczny” XXXIII, nr 13, s. 793 – 794.
·· Fischer A ., 1929, Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludu polskiego, „Lud”
XXVIII, s. 240 – 247.
·· Fischer A ., 1930a, Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludu polskiego. Kwestionariusz, „Orli Lot” V–VI, s. 85 – 86.
·· Fischer A ., 1930b, Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludu polskiego. Kwestionariusz, „Nasze Drogi” XXXI, s. 101 – 102.
·· Fischer A ., 1934, Przypomnienie kwestionariusza w sprawie roślin, „Orli
Lot” V, s. 66 – 67.
·· Jasiewicz Z., Rieszetow A .M., 2003, Korespondencja między Adamem Fischerem a Dimitrem Konstantynowiczem Zeleninem. Z materiałów Archiwum Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego we Wrocławiu
i Archiwum Rosyjskiej Akademii Nauk w Sankt Petersburgu, „Etnografia
Polska” XLVII, nr 1 – 2, s. 31 – 47.
·· Klepacki P., 2007, Etnobotanika w Polsce – przeszłość i teraźniejszość, „ Analecta: Studia i Materiały z Dziejów Nauki” XVI, nr 1 – 2 (31 – 32), s. 191 – 245.
·· Kujawska M., Łuczaj Ł ., 2016, Zarządzanie roślinnymi zasobami przez ludność wsi w II Rzeczpospolitej. Opracowanie na podstawie ankiet zgromadzonych przez Adama Fischera, [w:] Ekologia kulturowa. Perspektywy i interpretacje, red. M. Kurcz, K. Marcol, Uniwersytet Śląski, Cieszyn, s. 35 – 62.
·· Kujawska M., Łuczaj Ł ., Typek J., 2015, Fischer’s Lexicon of Slavic beliefs
and customs: a previously unknown contribution to the ethnobotany of Ukraine and Poland, „Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine” XI, nr 85
[bez numeracji].
·· Ligęza J., 1931, Jak ułatwić sobie pracę nad wypełnianiem etnograficznych
kwestionariuszy, „Orli Lot” XII, s. 90 – 91.
·· Łuczaj Ł ., 2008a, Archival data on wild food plants eaten in Poland in 1948,
„Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine” IV, nr 4 [bez numeracji].
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
46
·· Łuczaj Ł., 2008b, Zapomniane dzikie rośliny jadalne polskich Karpat: czyściec
błotny (Stachys palustris), paprotka zwyczajna (Polypodium vulgare), bluszczyk kurdybanek (Glechoma hederacea) i ostrożeń łąkowy (Cirsium rivulare),
[w:] Materiały z konferencji Dzikie rośliny jadalne – zapomniany potencjał
przyrody, Przemyśl–Bolestraszyce 13 września 2007 r., red. Ł . Łuczaj, Arboretum i Zakład Fizjografii w Bolestraszycach, Bolestraszyce, s. 183 – 199.
·· Łuczaj Ł ., 2010, Plant identification credibility in ethnobotany: a closer look
at Polish ethnographic studies, „Journal of Ethnobiology and Ethnomedicine” VI, nr 36 [bez numeracji].
·· Marcin z Urzędowa, 1595, Herbarz Polski, To iest O Przyrodzeniv Zioł Y
Drzew Rozmaitych, Y Innych Rzeczy Do Lekarztw Należących, Księgi Dwoie, Drukarnia Łazarzowa, Kraków.
·· Moszyński K., 1935, Atlas kultury ludowej w Polsce, t. II, Polska Akademia
Umiejętności, Kraków.
·· Myśliwski W., Sulima R., Jackowski A ., 1994, Myśmy ustanowili przyrodę.
O przyrodzie, ptakach, zwierzętach i okrucieństwie, „Konteksty – Polska
Sztuka Ludowa” III–IV, s. 133 – 138.
·· Paluch A ., 1984, Świat roślin w tradycyjnych praktykach leczniczych wsi
polskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław.
·· Richter J.B., 1929, Historia i nauka literatury na I Zjeździe Filologów Słowiańskich w Pradze, „Ruch Literacki” IX, s. 265 – 270.
·· Rudnicki M., 1930, Zjazd słowiańskich filologów w Pradze (Czechosłowacja) od 6 – 8 października 1929 r., „Slavia Occidentalis” IX, s. 750 – 757.
·· Simonides D., 1997, Z historii polskiej folklorystyki. Miejsce Adama Fischera,
„Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Opolskiego. Folklorystyka” III, s. 25 – 44.
·· Sosnowska J., Kujawska M., 2014, All useful plants have not only identities
but stories: the mythical origin of the peach palm (Bactris gasipaes Kunth)
according to the Peruvian Asháninka, „Trames – Journal of the Humanities
and Social Sciences” 18(68/63), s. 173 – 195.
·· Spittal S., 1938, Lecznictwo ludowe w Załoźcach i okolicy, Polskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Tarnopol.
·· Suchecka P., 2001, Korespondencja Adama Fischera w Zbiorach Archiwum
Naukowego Polskiego Towarzystwa Ludoznawczego, [w:] Przeszłość etnologii polskiej w jej teraźniejszości, red. Z. Jasiewicz, T. Karwicka, Komitet
Nauk Etnologicznych PAN, s. 71 – 78.
·· Talko-Hryncewicz J., 1893, Lecznictwo ludowe na Rusi południowej, Akademia Umiejętności, Kraków.
Bibliografia do wprowadzenia
47
·· Typek J., Łuczaj Ł ., Kujawska M., 2015, „Słownik wierzeń i zwyczajów
słowiańskich pod redakcją Adama Fischera” – dzieło niedokończone, [w:]
Adam Fischer, red. P. Grochowski, A . Mianecki, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Toruń–Wrocław, s. 57 – 66.
·· Typek J., Kujawska M., 2014, Rośliny w wierzeniach ludowych w Słowniku
wierzeń i zwyczajów słowiańskich – niedokończone dzieło Adama Fischera, „Etnobiologia Polska” IV, s. 89 – 96.
·· Udziela S., 1931, Rośliny w wierzeniach ludu krakowskiego, „Lud” XXX ,
s. 36 – 75.
·· Umińska E., 1994, Rośliny w wiedzy i wierzeniach ludowych, „Konteksty –
Polska Sztuka Ludowa” III–IV, s. 100 – 112.
·· Чајкановић B. 1936. Речник српских народних веровања о биљкама.
Introduction
The idea of publishing
the Lexicon of Slavonic folk beliefs and customs
Adam Robert Fischer (1889 – 1943) was a Polish philologist, folklorist and
ethnographer. He was born in Przemyśl, Lviv province, and came from
a Swiss noble family. He studied French Philology at the University of
Jan Kazimierz in Lwów (Ukrainian: Lviv), where he spent his lifelong career. In 1924 he became a professor and head of the Department of Ethnography, and from 1934/1935 the Dean of the Faculty of Humanities at
the same university (Czekanowski 1946). Fischer dedicated most of his
life to the development of the Polish Ethnological Society, as underlined
in the words of Czekanowski: “the Ethnological Society – it was Fischer
and only Fischer” (Czekanowski 1946: 53). He spent 33 years working
as the editor-in-chief of “Lud” – the oldest Polish ethnological journal,
which he held to contemporary European standards (Jasiewicz, Riesztow
2003). Throughout his life, Fischer deepened his knowledge of folklore
and ethnology, and at the same time promoted this knowledge by participating in numerous conferences, scientific societies, and committees,
and also by giving speeches on the radio (Armon, 2007: 79). The legacy
of Professor Adam Fischer contains a rich collection of articles, books,
monographies and unpublished materials. These materials are stored
in archives and consist of manuscripts, surveys, lectures and scientific
correspondence (Staszczak 1955). The collection, which is now owned by
the Polish Ethnological Society1, was transported from Lviv after World
1. Polskie Towarzystwo Ludoznawcze – PTL.
The idea of publishing the Lexicon of Slavonic folk beliefs
49
War II by the family of the already deceased professor (Suchecka 2001).
Fischer’s unpublished materials include a collection of 6,000 filecards
containing data about folk botany – plants used in folk beliefs, customs
and the everyday life of peasants living in the Polish territory before
World War II.
Fischer’s largest unpublished ethnobotanical work was the result of an
international project called Lexicon of Slavic folk beliefs and customs. The
idea for this work arose during the I Congress of Slavic Philologists held
in Prague from 6 – 13 October 1929. A measurable effect of this Congress
was to be the undertaking of further joint ventures by scholars dedicated to Slavonic culture. Several resolutions were taken, among them the
decision to compile the above mentioned Lexicon (Handwörterbuch des
slawischen Volksglaubens und Volksbrauchs). Five editors were appointed
for this task from five Slavic countries: Christo Vakarelski from Sofia, Veselin Cajkanovic from Belgrade, Karel Chotek from Prague, Adam Fischer
from Lviv and Dmitri Konstantinovich Zelenin from Leningrad. The mastermind and main editor was Edmund Schneeweis from Prague (Gołąbek
1929; Richter 1929). The Lexicon was to be published ‘in an abundance
of 200 print sheets’ by the Walter de Gruyter editorial house from Berlin (Richter 1929: 268). The material for this enterprise was supposed
to be collected during fieldwork and compiled within a year. The Slavic
Academies of Sciences, Slavic Ethnographic Societies and Ethnographic
Museums were asked to join in the preparatory work of collecting materials for the Lexicon:
This preliminary work requires the establishment of archives collecting materials of folk beliefs among all Slavonic nations. Hence
the Congress participants recognize the importance of such archives of folk tales [orig. podań ludowych] (i.e. folk prose, songs,
games, folk medicine, superstitions and customs), and hope that
the ethnographic institutions (especially museums) in different
countries will assume the role of archive organizers. Such ar chives should systematically collect historical sources and texts
of oral tradition, supported by cartography, whenever possible.
The Slavonic archives should coordinate their work and some
chosen representatives should establish a headquarters (Richter
1929: 269).
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
50
The work on the Lexicon was never accomplished. We do not know why
the first part was to be dedicated to plants in folk culture, or how the work
on this project was developed in other countries. Adam Fischer launched
his field campaign just after returning from the Congress in Prague. The
same year, in “Lud”, he published a call to all ethnographers and persons interested in collecting information from peasants over the whole
of Polish territory on their plant beliefs and uses (Fischer 1929). He also
asked for unpublished notes, as well as pieces of information published
in the local press. In the same article, he elucidated topics which should
be taken into account while conducting fieldwork:
·· Local plant names and possible etymologies;
·· Practical application and use of plants in everyday life, such as:
food, construction material, clothes, dyeing agents, medicines
and poisons;
·· Plants with special magical powers, bestowed with extraordinary virtues enabling the user to ascend into the air or to become invisible, plants in love-lore;
·· Plants with symbolic significance in rituals and ceremonies,
such as weddings, funerals and ‘chodzenie z maikiem’;
·· Plants as decorative motifs present in houses, on cutlery, clothing, embroidery, cut-outs or Easter eggs;
·· Toys made from plants, e.g. cockerels, pipes, ropes; caps made
of rushes, popper fastenings made of elder, necklaces from
rowan, fans, straws etc.
·· Plants in stories and folk songs.
In addition to this questionnaire, he enclosed an alphabetical list of
260 plant species with their Polish common names, and Latin names in
brackets. The list also contained generic names (e.g. berries), life forms
and cultural categories (e.g. trees, vegetables). Fischer explained that the
list was intended as a compass, facilitating fieldwork, and it was indeed
not complete but enclosed only the ‘most significant taxa’ (Fischer 1929:
241). He added that collectors should make notes of other species too, if
they cropped up during the interviews. He stressed that the information
should always include the place where the research was conducted and
the name of the informant. Finally, he asked that all the gathered material
The idea of publishing the Lexicon of Slavonic folk beliefs
51
be sent to his office at the Institute of Ethnology, the Jan Kazimierz University in Lviv. An identical questionnaire to the one published in “Lud”
was printed at Wisniewski’s printing house in Lviv and sent to Fischer’s
co-workers – researchers and students who agreed to conduct fieldwork
based on the questionnaire in different parts of Poland.
That call did not produce much effect, however, and it was repeated
in 1930 in a tourism-oriented magazine for young people, “Orli Lot”, in
which Polish ethnographers introduced their research and requested
the help of the Koła Krajoznawcze (Tourist Clubs), especially if their research was based on field questionnaires. The article contained the same
information as the one in “Lud”, but the author did not enclose the plant
list this time (Fischer 1930a). Fischer repeated his appeal one more time
in “Orli Lot” in 1934. In a short article, entitled Reminder about a plant
questionnaire, he wrote that the response to his call was rather poor, but
he acknowledged the contribution of a few Tourist Clubs from Żywiec
(two different ones), Zamość and Bochnia – both from southern Poland,
and one from Czarnków in the north-western part of the country. Interestingly, Fischer repeated his request for continuation of the collection
of data, but this time he gave different instructions for the gathering of
plant information. He asked for plants used in: 1) folk medicine, 2) magic, 3) as dyeing agents, 4) as children’s toys, 5) as wild gathered food, 6)
stories related to plants and 7) folk plant names (Fischer 1934). We can
only presume that this change in the formulation of questions was influenced by the already received material – perhaps these domains yielded
the most salient or interesting results. However, we have no access to
any correspondence by Fischer or other researchers to confirm this assumption. In this article, Fischer paid attention for the first time to the
importance of gathering corresponding plant material – voucher specimens, which, after being determined by botanists, would be returned to
the collectors. He gave practical instructions on how to combine voucher specimens with plant names and related information, in order not to
mix up the material.
Most of the filecards contain information about the botanical identification of a given taxon (PTL Archives, ref. 103 – 112). However, annotations of this type are missing on cards from Bochnia and Żywiec, and
generally on most of the cards from the Krakow province. Other regions,
where data were apparently gathered without voucher specimens, or
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
52
at least there is no mention of them, are Silesia and the north-western part of Poland (Bydgoszcz and Poznan areas). Contrary to this lack
of herbarium support, all the ethnobotanical material from the area of
Sanok, Limanowa, the entire eastern Galicja – today’s western Ukraine
and the north-eastern Polish area (Suwałki county) including the Vilnius
area – today’s Lithuania, contain information about collected herbal material, which had been checked by professional botanists. The filecards
indicate two institutions where plants were determined: the Botanical
Institute at the University of Jan Kazimierz in Lviv (sometimes the name
of the botanist responsible is provided – Dr. Józef Mądalski) and the Botanical Garden of Warsaw University. It was Dr. Roman Kobendza who
determined species at Warsaw’s Botanical Garden, but his services were
limited to one plant collection, by Aniela Chmielińska, who gathered information and voucher specimens in the Łowicz area2.
According to our estimations, field research for this project was conducted in 15 provinces, 47 counties, 88 towns and villages, and 118 specific locations in total (see the map in the Polish introduction). Most of the
information came from the Krakow province – 1424 mentions (hereafter
referred to as records in the database3), followed by the Lviv province
(326 records), and in the third place, the area of Vilnius (143 records).
The most numerous reports on the use of plants came from Bochnia
county in the Kraków province, namely the villages: Buczków, Dziewin,
Niepołomice and Tarnawa. However, if we assess the substantive content
of materials from Bochnia county, they only confirm well documented
uses in the literature, without bringing new content to the body of Polish folk botanical knowledge. In our opinion, the most interesting, from
ethnobotanical and ethnolinguistic points of view, are materials derived
from today’s western Ukraine (the provinces of Lviv, Stanisławów, Tarnopol and Volhynia), as well as from the modern-day western Lithuania
and Belarus and the region of Bialystok – generally from the territory of
the north-east Poland within its pre-World War II borders.
2. We failed to find herbarium material collected by Fischer’s field collaborators. We
searched for it in the archives of the Polish Ethnological Society, the herbarium of the Botanical Garden of the University of Warsaw, the Museum in Łowicz and the archives in Lviv.
3. We created a database from information collected during fieldwork from 1929 – 1935,
in which one record is defined as a botanical species b, whose part p was used for a purpose x in a locality y.
The idea of publishing the Lexicon of Slavonic folk beliefs
53
In terms of ethnicity, the study was conducted mainly among the Polish population. This is evidenced by local plant names and the content
of information written often in dialect, but chiefly in Polish and sporadically in Ruthenian. This is also confirmed by the localities in which
the research was conducted. Only in the region of eastern Galicja were
informants partly Ruthenians/Ukrainians. One group was mentioned
by name: the Hutsul. Research in this community was carried out in
Hryniawa village (Kosów county, Stanisławów province). According to
our estimations, Ruthenian/Ukrainian plant names amounted to nearly 40% of all reported local names from the eastern Galicja region (Kujawska, Łuczaj, Typek 2015). On a few filecards describing the uses of
plants in ethnically diverse regions there was an annotation, explaining to which group the information was related (Poles, Ruthenians
or Jews).
Information gathering for the first part of the Lexicon was extended till
1935. Altogether, Fischer received information and voucher specimens
from eight Tourist Clubs and 30 different field collaborators. The associates were independent scholars (e.g. Sebastian Flizak, Seweryn Udziela)
or people working on behalf of ethnographic museums (e.g. Aniela Chmielińska). The materials gathered by these researchers have high ethnographic and ethnobotanical value. Flizak’s filecards include informants’
names, local plant names, botanical names, and precisely described uses.
He worked in the villages of two counties: Limanowa (Łostówka, Mszana
Dolna, Podobin) and Sanok (White Mountain, Dąbrówka Poland, Płowce,
Zaryte), with at least 12 different interlocutors. Kalistrat Dobrjański
worked in a similar style in Sambor county (Lviv province), and we also
know his informants by name. In contrast to these ethnographers, Aniela Chmielińska based her information from the village Świeryż in the
Łowicz county on one key woman informant – Datkowa. Nevertheless,
this is a very valuable ethnographic collection of information on rarely
used species with precise folk and botanical names (PTL Archives, ref.
356). Among Fischer’s associates were both experienced ethnographers
and high school students, who were probably making their first steps
as fieldworkers and ethnographers. In this context it is worth mentioning the students from the female national high school in Krakow, who
joined the research at a very early stage in 1929. Similarly, high school
students from Bochnia, acting within a Tourist Club, gathered materials
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
54
in the same county. The involvement of young people from high schools in
ethnographic projects by Polish scholars was a quite common phenomenon in the interwar period. Kazimierz Moszyński and Seweryn Udziela
also acquired field collaborators through appeals in tourist youth magazines like “Orli Lot” and “Nasze Drogi”.
The PTL archives contain very fragmentary and dispersed notes related to the fieldwork on this project. For example, Sebastian Flizak wrote
in one of his letters to Fischer:
Collecting plants now in the late autumn proves difficult. I have
gathered over thirty plants. Maybe I will collect some more and will
send them in a single parcel. I was promised a few in Podobin [the
natal village of Sebastian Flizak, where he used to conduct his ethnographic research], but I have to go and collect it. Gathering ethnographic material is not as simple and easy a matter as it seems
at first. One must develop the skill of extracting information from
people. Then, the information needs to be checked with other informants, because sometimes the information is incorrect (Sanok
11.10.1934, PTL Archive, ref. 543).
We do not know the exact guidelines for the selection of study sites
and informants, or the method of conducting interviews. We presume
that the fieldwork had a qualitative character based on open-ended
interviews with one key informant, or just a few, originating from the
same village. Scientific rigor must have varied among the researchers.
This is evidenced by the quality of the information found on the filecards. It is very likely that the ethnographic effect depended on both
the ethnographers experience and their degree of engagement in the
research.
Fischer’s typescript
The ethnobotanical material obtained on the basis of Fischer’s questionnaire was written on approximately 1,500 filecards – sometimes different
use-reports were lumped together and written on a single card, provided
they came from the same study site and were related to a single ethnotaxon. From a contemporary point of view, the collected data represent
Fischer’s typescript
55
a rich source of material that, after detailed analysis of semantic domains and comparative scrutiny, could be published in separate papers
in international and Polish scientific journals. Fischer thought, however, that the original field material was not sufficient for the preparation
of Lexicon entries1. Therefore, probably still during fieldwork, Fischer
decided to enrich the questionnaire-based information with excerpts
from literature, starting from Renaissance herbals, through nineteenth
century ethnographic articles and books, up to contemporary ethnographic, botanical and linguistic works. Fischer did not hesitate to reach
for memoirs and traveling diaries – all of which could contain information about folk beliefs and customs related to plants. The whole list of
references used during the work on the Lexicon is stored in the PTL Archives (ref. 356). Thanks to excerpts from the literature, the number of
filecards grew to over 6,000. Completing these cards must have been
the joint effort of many people. The filecards were filled in with different
handwriting. For example, all cards containing excerpts from a book by
Julian Talko-Hryncewicz (1893) are written in the same hand, and excerpts from journals such as “Lud”, “ Wisła” and “Lud Słowiański” are
in different handwriting, consistent for each source. Probably different
people, perhaps students from the Institute of Ethnology of UJK, were
involved in the search for information about plants from a variety of
sources, then rewriting them on the cards. Filecards are grouped according to the letters of the alphabet and Polish vernacular plant names
are used (occasionally local folk names).
Fischer prepared 145 plant monographs in the form of lexicon entries
in the German language, from the letter ‘A’ to the letter ‘K’ and sent them
to the main editor, Prof. Schneeweis, in Prague2. Although we do not know
the exact date, it must have happened just before the Second World War.
Fischer did not know the fate of his typescript, he had no contact with
Schneeweis or the other editors. What happened to the material destined for publication in the first part of the Lexicon? In a letter directed
to Dmitri Konstantinovich Zelenin from 20th of December 1940, Fischer asks inter alia about progress on the Lexicon:
1. Lexicon entries were envisaged as small plant monographs, arranged according to Polish vernacular names.
2. An incomplete copy of this typescript is stored in the PTL Archives (ref. 74). It contains 116 plant entries.
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
56
We are both co-editing a volume led by Professor E. Schneeweis, entitled Handwörterbuch des slawischen Volksglaubens und Volksbrauchs.
You, my dear colleague, were to prepare the part dedicated to eastern
Slavs, and I the part concerning Polish territory. Have you sent the
whole manuscript to Prague yet? Is this thing being printed? I have
sent the manuscript with entries up to the letter K (medicinal beliefs
related to plants, etc.) but then the war broke out and I lost contact
with the editors, so I do not know whether the editorial board exists
or has been suspended ad pacem (Jasiewicz, Rieszetow 2003: 40).
In response D.K. Zelenin wrote in his letter from December 28th, 1940:
I sent a whole paper about plants to Dr. E. Schneeweis in Prague
a long time ago. At that time, E. Schneeweis complained that the
progress of his work was being held up by the lack of some paper
from Western Slavs; It’s been a long time since I heard from them
(Jasiewicz, Rieszetow 2003: 41).
In fact, Fischer’s unpublished manuscript, written in German, has been
stored in the Archives of the Masaryk Institute in Prague until now. The
fate of other parts of the Lexicon remains unknown. In Zelenin’s references there is no information about any such publication (Jasiewicz,
Rieszetow 2003).
Thanks to the help of Dr. Jan Chodejovsky from the Masaryk Institute
in Prague, we were able to examine the German typescript stored there.
Some of the monographs/Lexicon entries were in the form of a handwritten manuscript. In the Masaryk Institute we also found a Polish version
of the Lexicon typescript3. It bears traces of the handwritten corrections
introduced by Fischer. The Polish typescript contains the entries starting from ‘Anyż’ [anise]: and ending with ‘Żarnowiec miotlasty’ [common
broom] – a total of 149 plant monographs. Therefore, the Polish typescript
is more complete than the German-language one (145 entries), but does
not include all the plant entries that are found in the German typescript.
In the Polish-language typescript there is also a discrepancy between
3. Finding the Polish typescript was a big surprise to us, as we had not come across any
notes or articles mentioning its existence.
Fischer’s typescript
57
Polish and German names. Each Polish plant name and description is
preceded by the German name and these are actually arranged from
the letter ‘A’ to the letter ‘K’. In contrast, the same entries in the Polish
language are arranged from ‘A’ to ‘Z’ in alphabetical order. After translating the German typescript and merging it with the Polish one, we edited a total of 157 plant monographs, which form the unfinished ethnobotanical work of Adam Fischer (i.e. Fischer’s typescript).
We made a few changes to the Polish typescript, which consisted of
removing the common German plant names, which we considered redundant. In addition, we translated some German words, mainly related
to locations and administrative divisions, and those defining subcategories of use, for example, Volksglaube und Volksbrauch (beliefs and rituals), Volkspoesie (folk tales and songs), Praktiche Verwendung (practical
application), Volksmedizin (folk medicine), etc. For reasons unknown to
us, Fischer decided to incorporate those German expressions into the
Polish text. Moreover, we updated the Latin names – they are placed in
square brackets next to the original names written by Fischer. We used
for this an online database of The Plant List. We made also a standardization of spelling. Editorial comments were placed in footnotes or square
brackets throughout Fischer’s part of the Lexicon.
The lexicon’s entries prepared by Adam Fischer are replete with interesting information on folk botany, which make us reflect upon the
richness and complexity of the forms of relationships between people
and plants. The largest portion of information is related to medicinal
uses of plants. There are many terms referring to so-called folk illnesses
(culture-bound syndromes), which have non-direct counterparts in the
medical classification of diseases. Sometimes they are briefly explained
in the text. For example, “The so called strain injuries (orig. przełamanie,
oberwanie), which are the effect of common cold or overwork [lifting
something heavy], are treated by local people by wrapping the whole
body in hemp prepared for spinning and sprinkling them with vinegar
or alcohol (Konin county)”. Similarly, folk illnesses appear in the context
of animal treatment (ethnoveterinary): “hemp chaffs are given to horses
suffering from strangles – swollen glands (orig. zołzy)”.
Fischer’s part of the Lexicon contains some very interesting examples
of medicinal mixtures applied in the form of medicinal food, such as one
originating from Nowy Targ: “for a sick person, suffering from dysentery,
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
58
they fry butter with caraway, mugwort, plantain, sorrel, egg and sheep
cheese [orig. bryndza], additionally they prepare for him a drink made
from red wine mixed with egg or blueberry juice”. There are many examples stating that home medicine was integrated with various rites:
Garlic plays a vital role in various annual rites. On St. Lucy’s day [13.
XII] people bless garlic, which they later use to lubricate barn doors,
so the witch does not get to the cows (Nowy Targ county). On Christmas Eve, after the morning prayer people rub garlic into their teeth
as a preventive for toothache.
Fischer’s part of the Lexicon contains numerous legends and short stories about plants. These stories often point to a relationship between
humans and their environment that goes beyond the nature-culture
dichotomy (cf. Myśliwski, Sulima, Jackowski 1994). These stories evoke
folk classification and categorization. Sometimes they explain the origin
and cause of a given plant shape (and morphology, more generally). We
presume that these stories may have played a role in the transmission
of traditional ecological knowledge.
A folktale known in the Kaszuby and Lublin regions says that oats
were once the plant of the Devil. When God created the world and
was giving different seeds to people, animals and birds, he threw
a few grains of oats and buckwheat to the Devil, and then St. Michael
said that it was a pity to give them to the Devil, because they could
be useful to people, and that for the Devil thistles and nettles would
be enough. God allowed those plants to be taken from the Devil. St.
Michael caught up with the Devil, as he repeated to himself: “my
oats, my buckwheat”, and asked the Devil what he was mumbling,
so suddenly that the Devil forgot the names of the assigned seed, so
the Angel recalled that he had been saying “my thistle, my nettle”.
The Devil believed it, and ran farther shouting “my thistle, my nettle”.
Other similar stories come largely from the literature excerpts, and very
rarely from the field material gathered in the 1930s. This may be evidence
of the disappearing tradition of Polish peasants telling plant legends. Alternatively, it may point to weak relationships between researchers and
Fischer’s typescript
59
interlocutors, because hearing legends or myths often requires greater familiarity between an ethnographer and his interlocutors (see Sosnowska, Kujawska 2014).
In Fischer’s typescript we find many rare, perhaps now out-dated uses
of plants. For example, verbena was used to induce a merry mood (Marcin z Urzędowa 1595), and the creeping cinquefoil made people likeable:
When a person or room is sprinkled with the cooked or macerated
herb, it produces gaiety. According to Marcin z Urzędowa, a person
who pours some verbena juice on himself, will obtain what he wants.
Potentilla reptans [creeping cinquefoil], according to the old herbaria,
has strong magical powers. For those who carry it with themselves,
everything goes smoothly, even if they ask the king for something,
they will get it, because this herb makes people very eloquent and
likeable.
Fischer’s typescript provides many examples proving that peasants were
not particularly prudish. The plant monographs are replete with descriptions of love and erotic lore, and with recipes for acquiring a lover
or a husband (more rarely a wife).
In Silesia, European wild ginger [Asarum europaeum] is employed in
erotic spells. Girls gather wild ginger during the waxing moon and
cook it in a new clay pot, tightly closed, so the steam does not escape.
While they are collecting wild ginger, they say the following formula:
“I will brew some wild ginger, so I will have a suitor [Nawarzym se
kopytnika, abym miała zalotnika]”. When girls go out, they sprinkle
themselves with a decoction of wild ginger, so they become appealing („Zaranie Śląskie” V: 100).
Alchemilla, according to Syreński [1613], is primarily used in various women’s health conditions. It has the virtue of shrinking women’s wombs that “no one will be able to discern a real virgin from
one deprived of virginity”; moreover it helps infertile women and
changes withered breasts into firm ones („Zbiór Wiadomości do
Antropologii Krajowej” XVIII: 59).
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
60
In Fischer’s part of the Lexicon, there are some passages replete with
the negative attitude of the rural population to Jews. Some of them are
extremely drastic, such the use of a Jewish corpse in the function of an
apotropaic object. Due to the profile of the work and our competence
as editors, we won’t interpret these records, but interested readers may
refer to ethnographic literature on the subject (Buszko 2012; Cała 2005).
We have only some certain information that Veselin Čajkanović published in 1936 a Lexicon of Serbian folk beliefs related to plants. We
were unable to discover whether other editors finished their parts of the
Lexicon, or at least the first part dedicated to plants. A query regarding
Prof. Schneeweis’s archival materials, which include manuscripts and
scientific correspondence, did not bring the expected results. Overall,
the archives of the Masaryk Institute in Prague contain very scarce information about the idea for this joint international publication. In addition, the list of published books by Walter de Gruyter does not contain any work entitled Handwörterbuch des slawischen Volksglaubens und
Volksbrauchs or similar. It appears that our idea for resuming work on the
first part of the Lexicon is actually the first initiative aiming to complete,
at least in part, an important ethnological and ethnobotanical project
from the interwar period.
The resumption of writing the Lexicon
An interpretation of the ethnobotanical material
derived from the Fischer’s questionnaire
We started our work by reviewing the filecards and entering all unpublished field material concerning folk uses of plants into a database. The
cards containing published and unpublished material may easily be distinguished, as they have different layouts and contents. The cards with
published material comprise information about plant species names
(common and sometimes local), plant uses and the reference. In contrast, cards comprising unpublished material include the collection site,
county and province (usually at the top of the card, beneath the Latin,
common or local names or combination of them), the plant’s use and
the name of the collector or alternatively the name of the Tourist Club.
In the cases of species identified by a botanist, additional information
was provided – who determined the taxon and where. The collected
material was divided into use categories: apotropaic, beliefs, children’s
toys, cosmetic, food, fodder, household (technology), magic, medicinal, ritual and veterinary1. These categories were rather etic constructions, which took into account classical divisions from European ethnography.
1. These use categories were established in order to explore the most salient domains
in which plants were used by the rural population in the period before World War II . On
the other hand, in the new entries, which we prepared based on Fischer’s filecards we restricted semantic coverage to just a few categories: food, folk medicine, ethnoveterinary,
rituals and folk beliefs. Other uses were collected under the umbrella subtitle: other uses.
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
62
Medicinally useful plants represent the largest category of uses. Plants
were used both for illness prevention and for cures, of a mainly symptomatic character. Sometimes phytotherapy was combined with charm
healing and magical practices. Apparently, many folk illnesses were
cured at some stages with plants, e.g. the evil eye, fright or draughts (zawianie). For diachronic studies, it may be of interest to investigate ways
of preparing and administering herbal medicines. During that period
plant medicines were still often applied externally, in the form of baths
or fumigation.
Other spheres of rural life, in which plants were used in great abundance and frequency were church and family rites. The discussed set of
data has contributed to the expansion of the list of plant species blessed
during Corpus Christi, on Palm Sunday, and in particular on Assumption
Day. There are also many references to plants used in rites on St. John’s
eve. This topic was previously studied by Seweryn Udziela (1931) and Kazimierz Moszyński (1935). Other salient domains in which plants were
used were food, household and veterinary domains.
Based on Fischer’s questionnaire material we have recreated a list
that includes 419 botanical taxa. Only in the case of 29 taxa, was no information given about their local names (just Polish vernacular and/or
Latin names). Among the local names recorded by Fischer’s collaborators, there is a certain regularity: the names of cultivated plants happen
to be more consistent than the names of plants growing wild. Peasants
living in different parts of Poland generally used the same names, especially for cereals: barley, corn, oats, millet, wheat and rye. Similarly,
the names of some vegetables are only slightly differentiated in their
regional names: onion, garlic (czosnek/cosnek), bean, pea and cabbage.
Among other plants of major importance, the consistency of names
is visible among oleaginous and fibrous plants: flax (Linum usitatissimum) and hemp (Cannabis sativa), as well as some species cultivated
in home gardens: periwinkle (Vinca minor), god’s sapling (Artemisia
abrotanum), dahlia (Dahlia sp.), hyssop (Hyssopus officinalis), peony
(Paeonia officinalis) (piwonia/piwonja) and common rue (Ruta graveolens) (ruta/rutka). Trees are also consistent in name, whether cultivated or wild growing: horse chestnut (Aesculus hippocastanum), walnut
(Juglans regia), birch, beech (Fagus sylvatica), oak, linden (Tilia spp.),
juniper (Juniperus communis), fir (Abies alba), pine (Pinus sylvestris),
An interpretation of the ethnobotanical material
63
spruce (Picea abies) and poplar (Populus spp.). Among wild plants the
least differentiated names were noted for cereal weed, such as corn
cockle (Agrostemma githago), or couch grass (Elymus repens), and some
herbs: mugwort (Artemisia vulgaris), mullein (Verbascum sp.) (dziewanna/dziewanda), nettle (Urtica dioica, Urtica urens), bryony (Bryonia
alba), mallow (Malva neglecta, Malva sylvestris, Malva verticillata) (ślaz/
słyz), thyme (Thymus spp.), and chamomile (Matricaria chamomilla)
(rumianek/rumiènok/rymionek). On the other hand, some of the wild
growing plants had relatively numerous traditional names and local
alternatives, for example: podróżnik, uraźnik, dorożnyk, twardostoj,
grab, grabinka, dzwonik (Cichorium intybus); dędera, pindrynda, blekot
(Datura stramonium) – three different names noted around Czarnków;
dramulki, miedulki żółte, nebot, obrymaczki leśne, kocanek, kokocyna
and kocianki (Helichrysum arenarium); rozmaryn leśny, bagno świńskie,
bagiennik, rozmaryn leśny andbagno (Ledum palustre) (Kujawska,
Łuczaj 2016).
Fischer’s field data contain scarce information that could be defined
as ethnoecological. Only in some cases do we find information on the filecards concerning whether the species was cultivated or gathered from
the wild. In the majority of cases we determined the status of the recorded species ourselves. Our analysis shows that during the first decades
of the twentieth century Polish country dwellers used more wild growing plant species in every studied sphere of life than cultivated species.
In total, we recorded 288 wild growing botanic taxa (69% of all useful
plants), 105 species cultivated for various purposes, which account for
25% of all recorded taxa (35 were cultivated in gardens), 21 species that
could be both cultivated and gathered from the wild, and only 5 plant
species that were bought – for food and medicinal purposes (Kujawska,
Łuczaj 2016).
Writing new plant monographs
The unpublished material contains records on the uses of 419 botanical taxa. Based on these materials and excerpts from the literature, we
prepared the missing plant monographs. Altogether we wrote 87 lexicon entries. Occasionally we grouped a few similar species belonging
to a single genera under one Polish vernacular name (e.g. rose, plantain,
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
64
mint). Our premise for the preparation of a plant monograph was the
data collected during fieldwork in the 1930s. Therefore we excluded potential entries based on filecards, which contained material solely from
literature. On the other hand, on some occasions we had relatively little
information about a given plant species, but we still decided to prepare
a separate entry, provided the information was original (unpublished)
and referred to a little-known plant species or its use in folk culture.
In any case, the minimal number of filecards for preparing a separate
monograph was six.
Taxonomic problems
The use of ethnobotanical archival materials presents many challenges.
Archival materials were usually collected using methods very different
from contemporary ones. Researchers usually relied upon one or a few
key informants. Often they did not include the exact number of study
participants in their analysis or field notes. Up-to-date ethnobotanical research usually relies on a greater number of interlocutors, which
normally increases the reliability of the collected plant names and their
related uses. However this problem is not as crucial as the lack of references of local names to botanical names or the lack of corresponding
herbarium specimens. As shown by the analysis performed by Łuczaj
(2010), Polish ethnobotanical publications whose corresponding herbarium material can be verified, exhibit a small percentage of incorrectly
identified specimens. Similarly, in the case of material collected by Fischer’s collaborators some minor errors may have occurred during plant
identification. These mistakes might have taken place primarily due to
mixed up herbarium specimens sent by Fischer’s associates to professional botanists in Lviv and Warsaw (Typek, Łuczaj, Kujawska 2015). In
the analyzed materials, we assumed that if the filecards had an annotation that a given taxon had been determined by a botanist, then the data
was reliable, but in any case we did a cross-check with Polish vernacular and local names. Other Latin names were added by us, estimations
based on common Polish names and local names – as some of the filecards contained both, and some only one of them. The estimated names
were then cross-checked with Polish and Ukrainian ethnobotanical and
ethnographic literature (Kujawska, Łuczaj, Typek 2015).
Taxonomic problems
65
Reference notes
The titanic nature of the work done by Fischer and his assistants should
be emphasised – both in field data collecting and in writing down all
possible references concerning plants found in the local press, scientific
monographs and papers, popular books, diaries and memoirs.
So far researchers interested in Polish folk botany have used these
archival materials in a very selective way, complementing reviews on
a chosen topic with them, e.g. folk medicine, folk phytotherapy (Paluch
1984; Umińska 1994) and wild edible plants (Łuczaj 2008b). To our knowledge, one investigator – Stanislaw Chmielowski, added two filecards to
the material under ‘hops’, which came from his field observations done
in 1952.
In his typescript, Fischer often refers to a number, volumes or series
rather than to author names or titles. We left the original citations – checking all bibliographical references would be a very time consuming task,
beyond the established framework of the project. The references originally prepared by Fischer were checked and all redundant references
not found in the text were removed, while those which were cited but
not present in the literature index were added.
We used the following citation system for the new plant monographs.
If a piece of information came from fieldwork, then we made a precise
note of the study site, county and province. In the case of excerpts from
the literature, we included the same information as that found on the
filecard. During writing the lexicon entries we used the same materials
as Fischer, but contrary to him we indicated the source of information in
parentheses, next to the information, not at the end of the monograph.
Our principle was that if a piece of information came both from the fieldwork and from published sources, we gave priority to the unpublished
material and cited it first.
Conclusions
Historical ethnobotanical research studies are valuable, even if they are
merely descriptive. They provide the necessary elements for conducting diachronic research. Polish ethnographic sources are very rich in
data on folk biology (Klepacki 2007). This collection of nearly 250 plant
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
66
monographs and their uses in Polish folk culture is the effect of the cumulative efforts of many ethnographers, folklorists and amateurs, who
have been genuinely interested in this area of folk culture.
We do not have a worshipful approach to the Master. Instead, we have
a number of questions which, unfortunately, he cannot answer. Firstly,
we would like to ask why the first part of the Lexicon was to be dedicated to plants and associated beliefs and customs in Slavonic folk culture.
Another question we would like to ask is why there are so few notes on
such a large and ambitious project to be found in the archives of the
Polish Ethnological Society, the Masaryk Institute in Prague and other
places. Finally, we would like to ask why it was Adam Fischer who undertook the task of collecting and compiling material on folk botany, as in
the interwar period there were scholars more predestined to this task,
for example Kazimierz Moszyński or Seweryn Udziela. Why did Fischer
and Moszyński hardly ever touch upon this subject in their correspondence? However, we hope that other researchers will come after us with
new methods and insights and answer at least some of the questions that
we asked ourselves while working on the Lexicon.
Acknowledgements
The authors of this work would like to thank the Polish Ethnological Society for hosting us during the realization of the project. Our special
thanks go to people who were involved in the direct preparation of this
book: Joanna Typek, who worked in the first stage of the research, Elżbieta Nowotarska who prepared the plant illustrations, Wiktor Jaworowski for German translation. We would like to thank to persons working in different institutes, botanical gardens, archives and museums
who helped us with the project: Jan Chodejovsky from Masaryk Institute
in Prague, Zbyněk Polesný from Czech University of Life Science, Iwa
Kołodziejska-Degórska from Botanical Garden at the Warsaw University,
Magdalena Bartosiewicz from Museum in Łowicz. We are very grateful
to the reviewers: Prof. Bogdan Zemanek from Botanical Institute at the
Jagiellonian University and Valeria Kolosova from Institute for Linguistic Studies,Russian Academy of Science. We also would like to express
our gratitude to Prof. Zygmunt Kłodnicki from the Silesian University
for encouraging us to take up the Fischer’s archival material. Finally, we
Acknowledgements
67
would like to thank the National Research Centre, Poland for financing
this book as a part of the grant project nr 2014/13/D/HS3/03697.
References, tables and figures – the references, tables and figures are
the same as those found in the Polish language Introduction.
Monika Kujawska, corrected by Sarah Luczaj
Hasła opracowane przez Adama Fischera
Aloes· Aloes (Aloe succotrina Lam.). Sok z aloesu wspominają już stare glossy. Przy czym polskie nazwy są charakterystyczne: czarna halena,
żółta halena, wątrobna halena, morownika. H-alena, h-elena etymologicznie pochodzi z aloesu. Prawdopodobnie poprzez zaliczenie do Inula helenium L . (Brückner 1927: 4). Nazwy poszczególnych gatunków powstały w ten sposób, że przy opróżnianiu naczyń pełnych aloesu górną
przezroczystą warstwę nazywano żółta halena, środkową ciemną – wątrobna halena, a osad – czarna halena. Według Crescentyna (1549: 175)
aloes położony na pępku zabija glisty ludzkie. Ten pogląd powiela Compendium medicum (1719: 256), dodając, że aloes przygotowuje się z różnymi substancjami i należy się nim często smarować w celu osiągnięcia
silniejszego działania.
Lecznictwo ludowe. Także dziś lud stosuje aloes w celach leczniczych,
mianowicie przykłada na rany lub smaruje liszaje sokiem i liśćmi aloesu. W pow. Bochnia aloes zmieszany z wodą stosowany jest jako środek
przeczyszczający. Dzisiejsza nazwa ludowa to (h)eljasz (elias, bądź halaus,
alias). Lud tercheński (Terchener Volk) nazywa aloes judaszowa smoła.
Literatura: Rostafiński 1900b I: 120; ZWAK XVIII : 5; Kolberg Lud VIII : 306; Wisła III : 90;
Pleszczyński 1892: 109; Pam. Fiz. V: 12; Linde I: 13; Z Bliska i z Daleka III : 85.
Anyż· Anyż (Pimpinella anisum L .) nie jest rośliną krajową, lecz bywa
od dawna uprawiany po ogrodach i czasem przejściowo zdziczały. Lud
miesza tę roślinę z kminem polnym (Carum carvi L .), którą też dotąd
Anyż
71
nazywa się polnym hanyżem. Już Marcin z Urzędowa wspomina o tym,
że „ziółko to pierwej w Polsce nie było wiadome, przeto pospolicie kmin
polny mieniono hanyżem” (1595: 24).
Wierzenia ludowe. W dawnych źródłach polskich można znaleźć wiele
wiadomości dotyczących anyżu. W dawnych zielnikach zaleca się go jako
aphrodisiacum i antitoxicum, szczególnie przeciw ciemierzycy i szalejowi. Bywa też używany jako środek nasenny, a zawieszony w węzełku pod
nosem odgania straszliwe sny. Wedle Syreńskiego (1613) pomaga na nocnice zarówno używany w trunku, jak i w potrawach lub przez samą woń.
Wedle tegoż autora jest pomocny jadącym w daleką drogę, żeby znużeni
nie ustali. Zalecony także przeciw zawrotom głowy.
Praktyczne zastosowania i lecznictwo ludowe. Lud używa anyżu do
przyprawiania pieczywa. Nadto stosuje także powszechnie anyżu w wódce
jako środka rozpędzającego kolki i łagodzącego bóle żołądkowe. W Międzyrzeckiem robią z anyżu nalewkę w kaszlu.
Literatura: Szafer i in. 1924: 440; RSI : 249 – 250; ZWAK XVIII : 25 – 26; Syreński 1613: 404,
407 – 409, 412; Marcin z Urzędowa 1595: 24 – 25; Maurizio 1926: 317; Wisła VIII : 138; AEL s.v.
anyż; Pleszczyński 1892: 109.
Arcydzięgiel· Arcydzięgiel, litwor (Archangelica officinalis Hoffm.)
[Angelica archangelica L .] jest rośliną górską, rośnie dziko na skałach
oraz wśród kosówki, dlatego może nie jest wymieniany w dawnych źródłach polskich.
Lecznictwo ludowe. Arcydzięgiel zwany przez polskich górali zwykle
litwor bywa przez nich tępiony1 ze względu na swe zastosowanie lecznicze, a zarazem także niszczą go kozy, jako ulubiony przysmak. Korzeniem
litworowym kadzą górale w łożnicy (tyfus), ale i w innych ciężkich chorobach, tak izbę, jak i samego chorego. W Zakopanem noszą górale przy
sobie korzeń litworowy i wąchają go lub okurzają nim, aby się uchronić
przed tyfusem i w ogóle wszelką inną chorobą. Zbierali go zapewne górale nad Morskim Okiem w roku 1830 i sprzedawali w Krakowie.
Literatura: Szafer i in. 1924: 451; Pam. Fiz. III : 225; Pam. Tow. Tatrz. X: 12; SKJ III : 367; Lud
III : 254; Udziela 1891: 163; ZWAK VI : 224; Grabowski 1830: 303 – 304.
1. Tępiony – tu w znaczeniu: zbierany, pozyskiwany.
Arcydzięgiel
72
Arnika· Arnika (Arnica
montana L .) ma w Polsce dwa ośrodki, jeden
wschodniokarpacki,
a drugi północnoniżowy, na którym sięga ku
płd. po Prypeć, Puszczę
Białowieską i Suwalszczyznę. W Polsce środkowej występuje wyspowo. Jako roślina górska
bywa uważana na niżu
polskim za relikt okresu
subarktycznego (tj. preArcydzięgiel litwor
borealnego). W Polsce
płn.-wsch. nazywa się ona kupalnik, a więc nazwa pozostaje w związku
z kupałą, czyli sobótką, ale nie ma pewności, czy to jest nazwa ludowa.
Prócz tego jest nazwa pomornik, od pomoru, a w związku z tym istnieje
mieszanie tej nazwy z pomurnikiem (Parietaria officinalis L.).
Lecznictwo ludowe. W dawnych zielnikach polskich nie ma o niej
wzmianki, co stąd pochodzi, że nie ma o niej wzmianki także u starożytnych pisarzy. Roślina bywa używana na stłuczenia i na rany. Suszoną moczą
w spirytusie i przykładają (Łowicz). Dawniej była rzekomo stosowana podczas zarazy. Kaszubi stosują arnikę przeciw bólowi zębów. Lud w Glińsku,
koło Lwowa, mówi, że zbytnie kwitnięcie pomorników zapowiada wojnę.
Literatura: Szafer i in. 1924: 631; Szafer 1919 [br. nr. s.]; Majewski II : 83; Rostafiński 1900a:
153; Udziela 1891: 168; Ziemia 1933 XXIII : 99; ZWAK VI : 225; Hempler 1930; Moszyński
KLS II , cz. 1: 540.
Aster gawędka· Aster gawędka (Aster amellus L .) bywa częsty na niżu,
zwłaszcza płd.-wsch., i nad dolną Wisłą, ku płn. rzadziej. W różnych zapiskach średniowiecznych mamy ciekawe dawne nazwy polskie, jak błękitki,
iskierki, skierki, rupnik itp. Syreński (1613) objaśnia nazwę iskierki tym, że
kwiaty w nocy lśnią jak iskierki, a „kto tego nie wie, rozumie, że jaka pokusa”.
Błękitkami zwano je z powodu barwy kwiatów, a rupnikiem jako lekarstwo
Aster gawędka
73
na rupie, tj. glisty. W dawnych zielnikach zowią się one także jaskierki
lub gwiazdeczki, a wedle Syreńskiego służą także do gojenia wrzodów.
Wierzenia i obrzędy. W dzisiejszych ludowych wierzeniach nie ma
śladów tych dawnych wierzeń, ale w Polsce należy aster do ziół uprawianych w ogródkach i święci się wraz z innymi ziołami na M.B. Zielną
(AEL). Dlatego też w niektórych okolicach, np. Lubelskiem, jest także
motywem zdobniczym na pisankach.
Literatura: Szafer i in. 1924: 607; Rostafiński 1900b I: 320; ZWAK XVIII : 27; Łaguna: 134;
SKJ IV : 337; Wisła III : 21; Sarna 1908: 40.
Barwinek· Barwinek (Vinca minor L .) bywa pod tą nazwą wymieniany
często w glossach staropolskich (Rostafiński 1900b: 270). Nazwa pochodzi
ze średniowiecznołacińskiego pervinca, która może za czeskim pośrednictwem przyszła do Polski, a stąd potem rozpowszechniła się na całej
Rusi (Brückner 1927: 17). W Cieszyńskim lud nazywa barwinek zimziele
(z niem. Wintergrün). Ze względu na swe znaczenie w ludowej erotyce
bywa nazywany także czasem lubiczem lub lubystkiem.
Praktyczne zastosowanie. W Polsce południowej uprawiają barwinek
powszechnie po ogródkach wiejskich jako roślinę używaną do wianków
obrzędowych. Barwinek służy także do barwienia pisanek na zielono
(pow. Brzeżany), stąd też może jest i motywem zdobniczym na pisankach (Polska płd.-wsch.).
Wierzenia i obrzędy. Polski przekład Albertusa Magnusa (1698) zaleca
barwinek do używania w potrawach w celu wzniecania miłości między
małżonkami. Zgadzają się z tym ludowe wyobrażenia, które także zalecają barwinek jako aphrodisiacum (Polska płd.). Bywa stosowany także
w czarach. Barwinku używają czarownice, aby kogo przywołać do siebie.
W tym celu wiedźma gotuje korzeń z barwinku, a gdy woda zacznie kipieć,
wtedy woda bulgoce imię człowieka, który ma być przywołany, i wówczas ten człowiek podnosi się do góry i leci jak ptak do czarownicy, a jeśli
w drodze napotka drzewo lub inną jakąś twardą przeszkodę, wtedy może
zabić się (pow. Rohatyn). Barwinek ma też właściwości apotropeiczne.
Barwinkiem okadza się krowę, szczególnie przy pierwszym wyjściu na
paszę, aby jej nie zaczarowała czarownica (pow. Wieliczka). Aby uchronić
dziecko przed czarownicą, zawieszają w oknach w czasie porodu wianki
święcone w dniu Bożego Ciała, między innymi także z barwinku (okolice
Barwinek
74
Krakowa). Barwinek odgrywa szczególnie wielką rolę w obrzędach weselnych. Panna młoda i drużki przystrajają głowę w wieniec z barwinku.
Barwinek i rutę zastąpiły później mirt i rozmaryn. Także rózga weselna
bywa misternie obwita barwinkiem (Małopolska). Dlatego w Sandomierskiem, gdy starościna trzyma w ręku rózgę weselną owitą kwiatami i różnymi ziołami, głównie jednak barwinkiem, i oddaje ją starszemu drużbie,
wtedy śpiewa: „Chodziłam po barwinek między dąbki, podarłam u fartuszka obrąbki”. Także pieczywo weselne jest przystrojone barwinkiem,
a również i dzbany z napitkiem. Barwinkiem przystrajają się także uczestnicy obrzędu weselnego, zwłaszcza państwo młodzi, starostowie, drużki.
Nadto przed ślubem, gdy drużbowie odbywają z młodym targ, w którym
zachwalają schwytaną sarnę, jako godło tej sarny wynoszą barwinkowy wianek na talerzu, przykryty chusteczką (pow. Chrzanów). W ogóle
w Polsce płd.-wsch. barwinek, obok kaliny i ruty, tworzy część składową wieńca ślubnego, a to ze względu na trwałość i świeżość swych liści.
Dlatego też i pieśń weselna nieraz śpiewa o wianku z barwinku, zwłaszcza podczas oczepin. Wiankiem z barwinku wieńczy się także skronie
zmarłych dzieci i zmarłych w stanie panieńskim (woj. Lwów). Barwinek
uchodzi bowiem za symbol dziewictwa. Bywa też sadzony na grobach,
używany do przystrajania trumien i wicia wianków (Małopolska zach.).
Święcony barwinek wkłada się nieboszczykowi do trumny. Czasem jednak istnieje zakaz składania na trumnie wianuszka z barwinku, gdyż
tego, kto kładzie, mogłoby spotkać jakieś nieszczęście (pow. Ropczyce).
Barwinek stosuje się także przy różnych obrzędach dorocznych. Święcone pożywienie przystraja się barwinkiem. Barwinek wplata się także do
wianków święconych na Boże Ciało, a w okresie oktawy Bożego Ciała przystraja nimi obrazy (Małopolska). Z dniem wigilii do św. Jana Chrzciciela
wiąże się pewien zabieg gospodarczy. Trochę barwinku, bożego drzewka
i trzy gałązki świerkowe posiekane dodają do sera i soli, co razem zmieszane i potłuczone dają w wigilję św. Jana Chrzciciela owcom do lizania,
aby ktoś drugi nie „pobabrał” owiec, tj. nie popsuł, nie odebrał im pożytku. Istnieje nakaz, aby te gałązki, boże drzewko i barwinek, w sam dzień
wigilii św. Jana Chrzciciela zerwać wczas rano, nim ptak zaświergoce. Do
tego dodaje się także ziela święconego. Wszystko to musi być przygotowane w wigilję św. Jana Chrzciciela, ale gdyby w ten dzień była „leja” (ulewa), dawanie to odkłada się na najbliższy dzień pogodny, albowiem to
jedzenie sypie się owcom kupeczkami na trawniku (Zakopane). Barwinek
Barwinek
75
należy do ziół powszechnie w Polsce święconych na M.B. Zielną.
Pieśni ludowe. Barwinek jest częstym motywem w pieśniach ludowych, szczególnie weselnych. Pieśni te śpiewa się podczas różnych
momentów wesela, zwłaszcza podczas oczepin, albo np. przy wiciu
wianków lud radomski śpiewa: „Mój
wianecku z barwinecku, chowałam
cię w półskrzynecku, chowałam cię
cas niemały, aze po cię przyjechali”
(Kolberg Lud XX: 152). Albo śpiewa
się o nim w pieśniach miłosnych
(okolice Andrychowa): „Jasinku,
Jasinku, gdzieś narwał barwinku”
itd. Lud XV: 241). Także w pieśniach
Barwinek
sobótkowych śpiewało się o barwinku, np. w tych pieśniach, którymi dziewczęta zwracały się do wybranych chłopaków (Wisła X: 235).
Lecznictwo ludowe. Barwinek, zwłaszcza poświęcony, ma ogólne zastosowanie lecznicze, służy do okadzania chorych ludzi (Małopolska).
Polacy nadniemeńscy stosują go do wróżenia o zdrowiu chorego. Dlatego sypie się liście barwinku do garnka napełnionego wodą i stawia się
garnek u progu chaty albo jeszcze lepiej pod łóżkiem chorego. Jeżeli liście pożółkną i opadną na dno, chory umrze, jeżeli pozostają zielonymi
i pływają na powierzchni, wyzdrowieje (Wisła IV: 3). Barwinek stosuje
się szczególnie powszechnie w całej Polsce celem leczniczego wywołania kołtuna. Mówi już o tym Compendium medicum (1719), że barwinek
pity powoduje zrośnięcie się kołtuna, a odwarem myta głowa kołtunieje.
Podobnie we współczesnych ludowych wierzeniach, np. w Lubelskiem,
istnieje przekonanie, że w razie łamania w głowie należy zapuścić kołtun. Ból głowy jest bowiem jakby tym kołtunem wewnętrznym, czyli
gośćcem (gościec), który trzeba wydobyć na zewnątrz. Dlatego moczy
się barwinek w wódce, polewa się tym nastojem głowę i w ten sposób
wywija się kołtun na wierzch. Potem nie można go ruszać, ani czesać,
ani myć, póki się kołtun nie wystoi, bo inaczej sprzeciwia się, wraca
Barwinek
76
i włazi w oczy lub głowę i jeszcze gorzej łamie. Prócz tego zlewania
głowy okowitą, w której moczono barwinek, istnieje też zabieg w innej formie, a mianowicie skrapianie włosów odwarem z barwinku (pow.
Konin). Albo też zaleca się wziąć pół kwaterki wina, trzy szklanki wody,
dziewięć gałązek barwinku, zagotować, dawać pić i myć tym głowę (pow.
Piotrków). Liczba dziewięć ma tu swe znaczenie także w tej formie, że
barwinek wymoczony w wodzie przykłada się na głowę przez dziewięć
dni (okolice Iwonicza). W Siedleckiem zaleca się przez dobę trzymać
barwinek w winie kościelnym w miejscu ciemnym i niedostępnym dla
oka ludzkiego, po czym ów nastój należy pić i nacierać wszystkie miejsca bolące w chorobie zwanej kołtunem. Niekiedy przykłada się barwinek na piersi, aby przyspieszyć zwinięcie się kołtuna (pow. Wieliczka).
Czasem bywa też stosowany barwinek z zielem kołtunowym (Carlina
acaulis L .) [dziewięćsił bezłodygowy]. W wielu wierzeniach ludowych
zatarł się dawny sens leczenia barwinkiem rozmaitych bólów przez
wywoływanie kołtuna, ale zupełnie ogólnie tylko mówi się o leczeniu
kołtuna. Ten sposób leczenia był zalecany w wieku XIX przez lekarzy,
a w Krakowie święcili go w XX wieku reformaci jako środek skuteczny
na bóle głowy, kołtuny i osłabienia. Liście barwinku moczone przez
dziewięć dni w winie przykłada się na głowę w celu uśmierzenia bólu
głowy (Małopolska zach.). Przeciw bólowi głowy pije się także nastój
barwinka w winie (okolice Krakowa). Barwinkiem leczą także zapalenie gardła (pow. Bochnia). Odwarem barwinku płucze się usta przeciw szkorbutowi. Barwinek suszy, proszkuje się i używa do okadzania
puchliny wodnej (hydrops). Bywa też używany w krwotokach, a już Syreński (1613) powiada, że krwotok z nosa zastanawia2 obwiązanie szyi
i głowy barwinkiem. Barwinek prażony na maśle lub parzony w mleku
goi rany i strupy (Jurgów na Spiszu). Przy pomocy barwinku leczy się
febrę przez tzw. odnoszenie, które polega na tym, że chory odwar barwinku w mleku wynosi za dom, po czym w pewnej odległości od domu
wypija ten odwar, rzuca garnuszek poprzez głowę, a nie oglądając się,
wraca inną drogą do domu i wchodzi do domu innymi drzwiami lub
oknem (pow. Jasło, okolice Iwonicza). Czasem zaleca się przeciw suchotom noszenie stale na piersiach łoju bydlęcego z pieprzem i z barwinkiem (okolice Janowa Lubelskiego). Także biegunkę leczą między
2. Zastanawia – tu w znaczeniu: zatrzymuje.
Barwinek
77
innymi herbatą z barwinku, a w pow. Nowy Sącz odwar z barwinku piją
jako środek przeciw cholerze. Odwar ze święconych wianeczków tej rośliny dają czasem pić przeciw epilepsji (Chełmskie). Barwinek przykładają także na zanokcicę, która w mniemaniu ludu powstaje z zazdrości
ludzkiej (pow. Tarnobrzeg i Nisko). Wreszcie barwinek stosuje się także
przeciw rozmaitym chorobom kobiecym. Już Syreński (1613) powiada,
że barwinek przywiązany do nogi u samego łona upławy powstrzymuje,
a w ten sposób stosowany także chroni przed poronieniem, a w ogóle
przyczynia się do płodności. W lekach szlacheckich z Wołynia z 1830 roku
rękopis3 zaleca przeciw upławom liście z barwinku gotowane w cierpkim
winie, a lud stosuje ziele to przy różnych chorobach kobiecych na Podolu.
Weterynaria. Także w weterynarii ludowej stosuje się barwinek, którym
okadza się bydło przeciw zarazie oraz krowy po ocieleniu (okolice Krakowa).
Nadto celem zapobieżenia, aby po ocieleniu czarownica nie mogła zepsuć
mleka krowie, należy miesiąc i dziewięć dni przed ocieleniem dawać krowie
co dzień po dziewięć listków barwinku, zakroić je w kawałek chleba i dać zjeść
krowie. Także gdy krowa „poluje się” dają jej listki barwinku jeść z chlebem.
Barwinkiem okadza się krowy po ocieleniu, a także w innych wypadkach,
aby czarownice nie mogły zepsuć im mleka. Okadzają też krowę barwinkiem gdy się mleko już zepsuło, aby czary uczynić nieszkodliwemi (okolice
Krakowa). Na Podhalu daje się barwinek w celach ochronnych także owcom.
Literatura: Szafer i in. 1924: 565; Linde SJP I: 61; Lud I: 160, 246, II : 135, III : 350, IV : 91 – 92,
212, 241, VI : 61, 303, X: 62, XV : 241, XXV : 76, XXX : 71 – 72; ZWAK VIL 306 – 307, IX : 46, X: 92,
XI : 53, XIV : 212, XVIII : 7; Łaguna: 134, 138; Spr. Kom. Fizj. XI : 18; Federowski 1889 II : 265;
Talko-Hryncewicz 1893: 190, 402, 421; Kolberg Chełmskie II : 183; Udziela 1891: 60, 106 – 107,
144, 161, 173, 205 – 206, 214; Ziemia III : 341, 343; Polaczek 1898: 58; Orli Lot XI : 170; Gloger 1901: 17019 [?], 60,68 – 69; SKJ IV : 328; Wójcicki ZD [br. nr. t.]: 299 – 302; Kopernicki
1876: 2,12; AEL s.v. barwinek; Stelmachowska 1933: 163, 184; Biegeleisen 1929a: 261 – 262;
Biegeleisen 1929b: 476, 487; Wisła II : 605, IV : 3, 879, 881, V: 420, 645, VII : 744, VIII : 137, X:
235 – 236, XI : 777, XII : 295, XV : 76, 358; Pleszczyński 1892: 109, 118; Kolberg Lud VII : 129,
XV : 160, XVII : 159; Sarna 1908: 70; MAAE I: 2, IX : 115; Bibl. Warsz. 1877, III : 443.
Bazylia· Bazylia (Ocimum basilicum L .) pochodzi z Azji, ale od dawna
uprawia się ją także w Polsce.
3. Fischer kilkakrotnie powołuje się na rękopis z Wołynia z 1830 roku, ale nie podaje jego
lokalizacji, dlatego nie umieszczono go w bibliografii.
Bazylia
78
W średniowiecznych rękopisach polskich spotyka się wzmianki o tej
roślinie pod nazwami: bazylia, bazylika, także wasilek. Wedle Marcina
z Urzędowa (1595) roślina ta nie była w Polsce uprawiana, ale przeniesiona z innych krain. Falimirz mieszał z nią roślinę krajową, czyścicę (Calamintha acinos L .) [Clinopodium acinos (L .) Kuntze]. Również polskie
zielniki z XVI do XVIII wieku podają wiele ciekawych wiadomości o bazylii. Marcin z Urzędowa mówi, że z włożonej do garnka na słońcu rodzą
się niedźwiadki4. Syreński (1613) zapewnia, że bazylia ma nieprzyjaźń
z bursztynem, który jej nie przyciąga, ale najmniejsze jej ździebełko precz
odrzuca. Syreński uważa wąchanie tego ziela za niebezpieczne i podaje
przykład Włocha, któremu skutkiem wąchania ulęgł się srogi robak w mózgu. Wedle Kluka woń ożywia duchy i od mdłości ratuje, a także poród
ułatwia. Wedle Wiadomości ciekawej (Biretowski 1769) bazylia w połączeniu z rzodkwią i cząbrem (Satureja montana L .) wzrok osłabiały zaostrza.
O ile w dawnych źródłach mamy liczne wzmianki o bazylii, nie ma
dotąd zapisanych polskich wierzeń ludowych związanych z tą rośliną.
Na pograniczu polsko-ruskim spotyka się tę roślinę często w wiejskich
ogródkach i wspomina się o niej w pieśniach weselnych.
Literatura: Linde SJP I: 66; Majewski II : 531; Rostafiński 1900[a?]: 293; Brückner 1927: 18;
ZWAK XVIII : 7, 15.
Bez czarny· Bez czarny (Sambucus nigra L .) pod nazwą bez wymieniany był już w polskich glossach średniowiecznych, a także bywały
wymieniane: bzowe jagody, bzowe kwiecie itd. (Rostafiński 1900b: 311).
W gwarach istnieje także nazwa bezd, best, bezg. Natomiast Sambucus
racemosa L . bywał nazywany w dawnych glossach staropolskich kalinka,
dlatego że owoce tego górskiego bzu były zupełnie podobne do kaliny,
tylko mniejsze. Lud na Podhalu nazywa tę odmianę bzu hebdziak (Rostafiński 1900b: 312; SKJ IV: 304).
Praktyczne zastosowanie. Jagody bzowe należały do pożywienia już
w czasach prehistorycznych, potem mamy o nich wzmianki polskie już
w XIV wieku, a także w tej formie znane są u ludu. Z jagód czarnego bzu
przyrządza się polewkę, zwaną fafuła lub bzówka (okolice Kielc). Taką
4. Niedźwiadki (staropolskie) – skorpiony.
Bez czarny
79
zupę do klusek sporządza się z jagód dzikiego bzu także na Pałukach,
oraz również bzowe powidła. Dzieci wyrabiają sobie z czarnego bzu pukawki, piszczałki i sikawki (Małopolska, Wielkopolska, Lubelskie). Jagody czarnego bzu służą także do barwienia pisanek na kolor czarny, wpadający w granat (Małopolska wsch.).
Wierzenia i obrzędy. Wedle ogólnych wyobrażeń ludowych pod krzakiem dzikiego bzu siedzi zły duch i dlatego krzaku takiego nie można wykopywać ani wycinać, gdyż naraża to na wielkie nieszczęścia, dolegliwości,
jak paraliż, gościec, połamanie lub uschnięcie ręki, a nawet śmierć (powszechne). Ducha tego siedzącego pod bzem nazywa się czasem bajstruk.
Albo też w krzewie tym wyrasta czasem korzeń tak wielki jak dziecko, tzw.
korzeń szatana. Huculi nazywają go poczciwym stróżem domowym, dido
lub diduch, a jest on karłowaty, niezgrabnej postaci, ledwie na jedną piędź
wysoki, z dużą głową, o dużych włosach i siwej brodzie. Wyjątkowo spotyka się wierzenia, że bez można karczować, ale tylko w Wielki Czwartek
przed południem (okolice Stanisławowa). Naruszenie korzeni bzu grozi nie
tylko różnymi chorobami, ale także pomorem bydła lub powodzią. Nawet
jeśli ktoś przypadkiem z powodu nieostrożności poruszy korzeń, wtedy
może się go czepić kołtun, który tam siedzi schowany pod bzem (okolice
Przemyśla). Nie należy też palić bzu, bo nie wiemy, ile chorób i bólów zamówiono w każdej gałązce, gdyby więc ktoś te gałązki spalił, wszystkie te
choroby wyszłyby z nich i uderzyły na tego, kto się tego dopuścił (okolice
Chełma). Na miejscu, gdzie wycięto bez, nic się już nie urodzi, na miejscu
tym nie należy stawiać domu, jako na siedlisku diabła (okolice Lwowa).
Te rozmaite zakazy pochodzą stąd, że lud czci tę roślinę, a bynajmniej nie
uznaje jej za złą. Niekiedy wyraźnie zaznacza się, że bez należy do drzew
dobrych i sprowadzających szczęście (Międzyrzec). Wianki bzowe poświęcone na Boże Ciało w czasie gradu lub bicia piorunów pali się na kominie, aby od wsi oddalić nieszczęście (okolice Pińczowa). W innych okolicach istnieje przekonanie, że dawniej było to dobre drzewo, ale od czasu,
jak się na nim Judasz powiesił, stało się szkodliwym drzewem, w ogóle
diabłem. Dlatego przed tym krzakiem czarownice wypowiadają swe zaklęcia. Kijem bzowym nie można uderzyć krowy, bo by uschła. Jeśli bez
w jesieni powtórnie zakwitnie, będzie pomór na dzieci. Natomiast kwiat
bzu mający więcej niż cztery listeczki przynosi szczęście (pow. Olkusz).
Bez odgrywa bardzo ważną rolę apotropeiczną. Dzikim bzem zakłada
się w Wielki Piątek skoble od stajni, by czarownice nie odjęły krowom
Bez czarny
80
mleka (pow. Bochnia). Gałązkę czarnego bzu zatyka się w dach przeciw
czarom (pow. Świecie). W Boże Ciało i w oktawę Bożego Ciała święci się
wianki z bzu, które służą między innymi do okadzania krów (pow. Pińczów, także Międzyrzec). Wreszcie bez należy do tych roślin, które się
zatyka na św. Jana w strzechy chat w celach ochronnych przed czarami
(Polska zach. i środkowa). Św. Jan to dzień wróżb i czarów. Dlatego dziewczęta wiejskie, aby się dowiedzieć, czy w tym roku pójdą za mąż, rzucają
gałązki bzu na strzechy domów, a jeśli gałązka się zatrzyma, to znak pomyślny, jeśli zaś spadnie na ziemię, trzeba jeszcze na zamęście poczekać (okolice Płocka). Kwiecie bzowe zaś należy zbierać jeszcze przed św.
Janem, gdyż potem już czarownica je osmrodzi i są one niepożyteczne
(pow. Działdów). Nadto lud kładzie na spodzie zasieka gałązki i kwiat
bzu, co ma ochronić od myszy i wołków5 (Poznańskie).
Twórczość ludowa. Bez bywa nieraz wspomniany w pieśniach weselnych i miłosnych.
Lecznictwo ludowe. Z bardzo licznych zastosowań leczniczych na
szczególną uwagę zasługuje zalecenie, znane już u Siennika (1564) i Syreńskiego (1613), że kora skrobana na dół sprawia przeczyszczenie, kora
skrobana do góry sprawia womity, a skrobana w obu kierunkach daje
równocześnie oba skutki (ZWAK XVIII : 8). Ten sposób leczenia przechował się w tradycji ludowej i w formie zupełnie identycznej zaleca go
medycyna ludowa (pow. Chrzanów, Wieliczka, Zamość, Międzyrzec, Pińczów). W pewnej odmianie zaznacza się to w woj. kieleckim, gdzie piją
na wymioty wodę z sokiem, który wyciska się z górnej części korzenia
bzowego, natomiast jako środek przeczyszczający służy ten sam sok, ale
wyciskany z dolnej części korzenia. W innych wypadkach używa się jako
środka czyszczącego odwaru bzu czarnego albo też okłada się brzuch
nastruganą korą bzu czarnego na płatku6 (Małopolska wsch.). Także tak
charakterystyczną chorobę jak kołtun wiąże się z czarnym bzem. Ucięty kołtun zakopują pod bzowym krzakiem (okolice Krakowa). Ale też,
kto przelezie bez, który wyrósł na kołtunie, ten nabawi się tej choroby
(pow. Brzesko). Przeciw kołtunowi skrobie się krzew bzu czarnego, a potem te oskrobiny moczy w tęgiej wódce, którą się pije (okolice Lublina).
5. Prawdopodobnie chodzi o wołki zbożowe (Sitophilus granarius) – chrząszcze żywiące
się ziarnem zbóż i mąką.
6. Na płatku – sformułowanie niejasne.
Bez czarny
81
Szczególne znaczenie i powszechne zastosowanie ma bez w chorobach
dróg oddechowych. Kwiat bzowy, jak też jagódki bzowe gotują i piją na
kaszel, a także przeciw dychawicy (duszność). W ogóle stosuje się herbatkę z kwiatu bzowego także we wszystkich przeziębieniach i zakatarzeniach oraz chrypkach, pije się ją w celu wywołania potów i w ten
sposób złagodzenia gorączki. Powszechnie katar leczą w ten sposób
także, że rdzeń wysuszony kładą na węgiel, a tlejący wdychają (Łowicz).
Odwarem z kwiatu bzowego leczą nawet suchoty (Wielkopolska, Śląsk).
Zwłaszcza herbata z S. racemosa, który rośnie w takim miejscu, do którego nie dochodzi głos dzwonu, dobra jest na suchoty (pow. Bochnia).
Kwiat zalecany do picia dla chorych starszych na kaszel powinien być
zerwany z rosą o wschodzie słońca, gdyż inaczej nie pomaga (Podole).
Albo też chory na suchoty siada pod krzakiem bzu z garnkiem, w którym jest wrząca woda. Ktoś inny musi obejść krzak trzykrotnie i pytać:
„Co gotujesz?”, a chory odpowiada: „Stare części młodego ciała”. Jak to
nie pomoże, to nie ma dla chorego ratunku (Kaszuby). Gdy dziecko jest
bardzo chore, wtedy wedle przekonania ludowego jest chore na suchoty,
które leczy się w ten sposób, że matka chore dziecko zanosi pod krzak
rozkwitłego bzu, a sama powraca do domu i wykonuje trzy roboty [obroty?], podczas których odmawia modlitwy, przy czym nie wolno jej przez
ten czas do nikogo przemówić; po wykonaniu tego bierze matka dziecko do domu, a gdy ten zabieg nie pomoże, nic już dziecka nie uratuje
(Wielkopolska, Pomorze). Czasem ma to tę formę, że chore dziecko należy o dwunastej w nocy zanieść pod krzak bzu i tam pozostawić przez
godzinę, a wyzdrowieje, ale tego nikt nie powinien widzieć (Pomorze).
Wodę z wykąpanych dzieci wylewają na krzak bzowy w ogrodzie lub przy
domu rosnący, a wnoszą, że chorobę od nich odbierze złe, które tam pod
krzakiem spoczywa (okolice Lublina). Bez zerwany w wigilię św. Jana,
suszony wchodzi oprócz bylicy i łopianu do kąpieli dla dzieci chorych
na krosty. Kąpiel musi być powtórzona do trzech razy, a potem wylana
w to miejsce, gdzie kury się grzebią (pow. Lublin). Przy krostach, odrze, ospie dają ziółka bzowe z miodem, powidełka bzowe (pow. Konin).
Także bierze się liście, skórkę z gałązek bzu, obsypuje się kredą i przykłada do ran, z których wyciąga gorączkę (Łowicz). Także różę7 okłada
się zieloną korą czarnego bzu (okolice Lublina), czasem w tej formie, że
7. Róża – w ludowej medycynie jedna z chorób skóry (herpes zoster).
Bez czarny
82
różę okłada się grubym papierem, na który naskrobie się zielonej miazgi spod kory bzu i posypuje miałką kredą (Małopolska wsch.). Odwar
z kory bzowej służy także do spędzania puchliny (okolice Krakowa). Suszony kwiat bzu gotowany w mleku przykłada się na uśmierzenie bólów
reumatycznych. Także tzw. oberwanie, wywołane przeziębieniem lub
przepracowaniem się, bywa leczone piciem odwaru z bzowych kwiatów i przeczyszczaniem się powidełkami jagód bzowych (pow. Konin).
Nieraz stosuje się także przy bólach zębów. W zamawianiach zwraca się
lud do bzu w słowach: „Święty bzie, weź moje bolenie pod swoje zdrowe
korzenie” albo też „święty bzie, ja ciebie bronię od ognia palenia, a ty mnie
broń od zębów bolenia” (Międzyrzec). Przed krzakiem bzu czarownica
zamawia ból zębów (Chełm). Drzazga spod kory drzewa bzowego służy
do przekłuwania dziąseł, gdy bolą zęby, po czym drzazgę zatyka się w to
samo miejsce, ażeby zarosła (Mazowsze). Korę bzową przykłada się na
twarz, gdy zęby bolą (pow. Wieliczka). Soku bzowego ściągnionego w maju
używają na ból oczu i na spędzenie łuszczki z oka (pow. Chrzanów). Natomiast kto potrze sobie twarz krzewem S. racemosa (kwiatem, liściem lub
owocem), dostaje piegów, na które lud mówi, że dostał rybinki, gdyż lud ten
bez nazywa rybiną (pow. Bóbrka). W ogóle bez czarny, który np. na Podhalu
już od końca XVIII wieku bywa zbierany dla aptek i stosowany w różnych
chorobach, bywa zalecany także przeciw anginie (Mazowsze), przeciw
wielkiej chorobie (epilepsja), chorobom kobiecym (Małopolska wsch.),
przeciw kołtunowi (Wielkopolska). Wiązanki z bzu poświęcane na Boże
Ciało bywają używane do okadzania krowy przed i po ocieleniu (pow. Pińczów). Niegdyś (ok. 1830 roku) zalecano korę bzową także przeciw wściekliźnie. A kwiat bzu miał nawet moc odkrywania złodziei (pow. Cieszyn).
Literatura: Szafer i in. 1924: 577; Linde SJP I: 74; Karłowicz SGP I: 54; Łaguna; Brückner
1927: 22; SKJ IV : 33; PF IV : 799; Maurizio 1926: 68, 73, 83; Wisła III : 504, IV : 881, V: 421 – 422,
642, VI : 413, VII : 75, IX : 86, X: 123, 137, 343, XI : 778, XV : 617; Kolberg Lud VII : 131, XI : 127, XV :
157, XVII : 155, 159, 163; AEL s.v. bez; Lud I: 120, 122 – 123, III : 240, IV : 215, 419, V: 547, VII : 32,
X: 335, XV : 232; ZWAK VI : 290 – 291, IX : 25 – 26, 45, X: 95, XI : 32, 53, XIII : 75, XIV : 131; Sylwan 1912: 249, 298; Udziela 1891: 111, 128, 136, 172, 210, 226; Spr. Kom. Fizj. XIV : 142; Kolberg Przemyskie: 235; Kolberg Chełmskie II : 183 – 184, 260; Pleszczyński 1892: 90 – 91, 100,
104 – 105, 110, 131; Kopernicki 1876: 9; MAAE VI : 253, 259, XI : 82, XIII : 58, 73; Wójcicki ZD
II : 325 – 326; Talko-Hryncewicz 1893: 102, 151, 154, 162, 173, 222, 303, 403; Orli Lot XVI : 152,
155; Moszyński i in. 1935, tabl. 9, 10; Biegeleisen 1929b: 458, 470 – 472; Stelmachowska 1933:
174; Gloger 1901: 15; Gluziński 1856: 494, 567; Federowski 1889 II : 264, 270; Gulgowski 1911:
205; Z Bliska i z Daleka III : 86; GKK 1935: 7; Ziemia 1933 [br. nr. t.]: 99; Biegeleisen 1929a:
269; Dobra Gospodyni 1901]: 366; Kosmos II : 233; Zaranie Śląskie V: 153; Sylwan VI : 259.
Bez czarny
83
Bez hebd· Bez hebd (Sambucus ebulus L .) rośnie w Polsce po zaroślach,
brzegach lasów i na wyrębach, często w niższych Karpatach i na Podkarpaciu oraz w płd. części niżu po Wyżynę Małopolską.
W dawnych źródłach polskich bywa nieraz wymieniany jako chebd, chebda, chebdzie itd., a czasem wyjątkowo bzik, a równie często wymieniają go
polskie dawne zielniki. Ponieważ zaś lud nazywa bez górski (Sambucus racemosa L .) hebdziakiem,
więc obydwa te gatunki
bywają nieraz mieszane.
Także w dawnych polskich zielnikach nieraz
się go wspomina. Wedle Syreńskiego (1613)
dym z tej rośliny węże
z domu wygania. Haur
(1693) zaleca hebd rosnący na wierzbie jako
środek przeciwko czarom. Wedle Kluka okłady z liści hebdu przyczyniają się do trefienia
włosów8 zarówno u luBez hebd
dzi, jak i zwierząt (barany, pieski pokojowe).
Lecznictwo ludowe. Chorych na suchoty, zwłaszcza dzieci, kąpie lud
w odwarze hebdu święconego na M.B. Zielną (Kieleckie). O ile chory
zblednie w tej kąpieli, zapowiada to śmierć (Łęczyckie). Albo też do tej
kąpieli dodaje się cztery baranie nóżki i chorego kąpie się do trzech razy,
za każdym razem przed wschodem słońca. Podczas tej kąpieli daje się
choremu do trzymania kota, aby choroba przeszła w niego. Baranie nóżki
daje się obcemu psu do zjedzenia. Górale czadeccy9 używają tej rośliny
na łomkę (reumatyzm), zaparzają ją w rondlu, a potem przynoszą żużle z kuźni, do tego odwaru wrzucają i w tym się kąpią, a potem smarują
8. Przyczyniają się do trefienia włosów – pomagają układać włosy.
9. Górale czadeccy – grupa etnograficzna polskiego pochodzenia zamieszująca dolinę rzeki Kisucy w północno-zachodniej Słowacji, nazwa pochodzi od miasta Czadca.
Bez hebd
84
zajęczym sadłem ze spirytusem. Roślinę tę stosuje się na obszarach górskich nie tylko do leczenia ludzi, ale w Nowotarskiem podściela się ją
także chorej nierogaciźnie.
Literatura: Szafer i in. 1924: 577; Rostafiński 1900b I: 311; ZWAK VI : 290, XI : 53, XVIII :
13; Wisła VI : 371, 373 – 374, VIII : 139, XIV : 527; Udziela 1891: 137, 139; PF V: 729 – 730;
MAAE I: 425.
Biedrzeniec mniejszy· Biedrzeniec mniejszy (Pimpinella saxifraga L .) rośnie pospolicie na całym obszarze Polski po suchych zboczach,
lasach i przydrożach.
W polskich rękopisach średniowiecznych roślina ta bywa wymieniona
pod różnymi nazwami, najczęściej wiedrzeniec, rzadziej biedrzeniec, która
to nazwa może później powstała ze starszej wiedrzeniec, prócz tego czerwiec, co stąd pochodzi, że na korzeniach tej rośliny żyje owad czerwiec10
(Porphyrophora polonica L .), stąd też nazwa przeszła także na roślinę.
W dawnych zielnikach polskich biedrzeniec bardzo często był stosowany w różnych przypadkach. Syreński powiada, że trzymany na piersiach do sześciu godzin pokarm mamkom sprowadza. Wedle tegoż Syreńskiego (1613) roślina ta jest antitoxicum, wódka biedrzeńcowa spędza
ogorzenie rąk.
Obrzędy ludowe. Ziele należy do poświęcanych wraz z innymi na M.B.
Zielną (Krakowskie, Kieleckie). W Przeworskiem ziele to święcą, potem
chowają za strzechę, kadzą nim izby, aby uchronić się od złego. Także
w Ropczyckiem kadzą biedrzeńcem przeciw urokom.
Lecznictwo ludowe. Biedrzeniec stosuje się jednak szczególnie jako
ziele ochronne przeciwko chorobom zaraźliwym. Już Syreński pisze, że
korzeń biedrzeńca zawieszony na gołym ciele chroni od morowego powietrza, a nawet leczy od zarazy, zawieszony i położony na lewej piersi. Zarazem podkreśla Syreński, że doświadczone jest lekarstwo, a nie zabobon
żaden, gdyż wiele tajemnych rzeczy natura w każdej niemal rzeczy ma,
10. Czerwiec w Europie żeruje na 20 gatunkach roślin, główną rośliną żywicielską czerwca
w Polsce jest czerwiec trwały (Scleranthus perennis). W ciągu ostatnich 100 lat stwierdzono
obecność czerwca łącznie na 95 stanowiskach, głównie na czerwcu trwałym, jastrzębcu
kosmaczku (Hieracium pilosella), lepnicy rozdętej (Silene inflata), mietlicy psiej (Agrostis
canina) (Łagowska, Golan, Stepaniuk 2006).
Biedrzeniec mniejszy
85
których rozumem dosiąść nie możemy. Marcin z Urzędowa (1595)
zalecał biedrzeniec
przeciw morowemu powietrzu. Istnieje także
dawne podanie w Ropczyckiem, że jak miał
być pomór na ludzi,
śmierć chodziła w białej płachcie i z kosą
za pazuchą, stawała
przed chałupą, powiewała czerwoną chustą
i mówiła: „Hosa, hosa,
zimno rosa, będą ludzie
mrzyć; będą pili dzięgiel
i biedrzeniec, nie bęBiedrzeniec mniejszy
dzie im nic”. Kto wtenczas to usłyszał i pił dzięgiel i biedrzeniec, nic mu nie było, a inni padali jak muchy. Podobnie w Łużnej na Podkarpaciu, podanie powiada, że
bardzo dawno podczas moru tańczyły we wsi śmierci i śpiewały:
„Kto będzie pił biedrzeniec,
dzięgiel, kosajec i tyrniec,
temu bieda nie zrobi nic...”
Śpiewkę tę podsłuchał jeden z wieśniaków i zdradził tajemnicę duchów
wszystkim mieszkańcom wsi, którzy poczęli używać tych ziół i w ten sposób uszli śmierci. W Krakowskiem lud przeciw cholerze gotuje to ziele
i pije odwar. Liście i korzonki moczone w spirytusie służą przeciw cholerze, czerwonce i innym boleściom żołądkowym. Kiedy w 1874 roku grasowała na Podhalu cholera, pito najczęściej odwar biedrzyńca z okowitą.
W Sądeckiem noszą to ziele przy sobie w woreczkach na plecach i piersiach w czasie grasowania cholery, jako lekarstwo ochronne, a odwar z tej
rośliny dają pić jako środek przeciw cholerze, również robią z tej rośliny
gorące okłady na brzuch. Także górale zakopiańscy nasienie biedrzeńca
Biedrzeniec mniejszy
86
lub całe ziele z konopnym siemieniem moczą w winie, wódce lub mleku
i piją w czasie cholery lub jakiegoś moru. Również w Lubelskiem biedrzeniec służy przeciw chorobom epidemicznym, dlatego piją go w wódce
lub też się nią smarują. W pow. Biała11 (Krakowskie) gotują lub smażą
w maśle i używają na morzysko (ból brzucha). Wreszcie w Krakowskiem
biedrzeniec z miętą i ze ślazem usiekany drobno, mieszany z tłuszczem
i mąką żytnią tworzy maść, którą rozciera się na papierze lub na płótnie
i okłada nią chorego na oberwanie. W Chełmskiem odwar z korzeni biedrzeńca dają pić przeciwko febrze. Także Polacy nadniemeńscy używają
podobnego lekarstwa. W okolicach Żarek, Siewierza i Pilicy także w tzw.
gorączce zgniłej dają chorym na czczo pić wódkę zaprawioną na wpół
z biedrzeńcem i dzięglem. W Krakowskiem na krosty i wyrzuty różnego rodzaju piją między innymi wywar z grubego korzenia biedrzeńca ze
spirytusem, rozcieńczony w pewnej ilości wodą. W Kieleckiem kładzie
się go na rany, by się goiły. Biedrzeniec bywa używany także jako środek moczopędny. Mówi już o tym Compendium medicum (1719), że przyłożony na łono leczy powstrzymanie moczu. Także lud krakowski do pędzenia zatrzymanego moczu pije wywar biedrzeńca z rozcieńczonym
spirytusem. W Międzyrzeckiem (Lubelskie) odwar stosuje się także na
macicę.
Niegdyś używano biedrzeńca jako przymieszki do tabaki. W Olkuskiem
zbierano go w maju i utarty sypano do tabaki, aby miała ładny zapach.
W Łańcuckiem na katar nosa używali jako przymieszki do tabaki kilku
kropel odwaru z ususzonego biedrzeńca. W Bobreckiem przygotowano
go do tegoż celu przez moczenie w wódce, a w Przemyskiem przez moczenie w winie.
Ziele było skuteczne także dla zwierząt. Chmielowski w Nowych Atenach (1754) uważa biedrzeniec jako lekarstwo przeciw czarom rzuconym na bydło. Także w Przeworskiem zielem tym okurzają bydło w celu
uwolnienia go od chorób, wpłynięcia na dojność krów, wydajność masła
itd. Syreński zaś powiada, że korzeń biedrzeńca i bylicy włożony w gębę
koniowi zabezpiecza go, żeby się „nie zbieżał”.
Literatura: Szafer i in. 1924: 440; Rostafiński 1900b I: 249; Karłowicz SGP I: 79; PF XIII : 96;
Lud XII: 60, 76, XXX: 58; ZWAK VI: 204, 278, XI: 53, XIII: 75, XVIII: 8; MAAE I: 2, VI: 258, IX: 144;
Udziela 1891: 160, 165, 168, 174, 233; Biegeleisen 1929a: 303; AEL s.v. biedrzeniec; Kolberg Lud
11. Obecnie Bielsko-Biała.
Biedrzeniec mniejszy
87
VII : 131, XVII , s. 159; Kolberg Chełmskie II : 184; Federowski 1889 II : 268; Wisła II : 700, XII : 58,
XIV , s. 332; Pleszczyński 1892: 110; Kosmos II : 464; Jakubski 1934 I: 117, 232, 253, 300, 389, 407.
Bluszcz pospolity· Bluszcz pospolity (Hedera helix L .) w dawnych
glossach polskich przeważnie bywa nazywany bluszczem, które to określenie wedle Brücknera (1927: 30) bywa używane na oznaczenie roślin
trujących od brzydkiego smaku. Ale w Polsce w źródłach XV i XVI wieku spotyka się także nazwę brzostan, brzestan, brzeszczan, która później
zanikła (Rostafiński 1900b [br. nr.t.]: 262).
Wierzenia i obrzędy. Syreński podaje ciekawe przekonanie, że drewno
bluszczowe wina ścierpieć nie może, nalewając więc w naczynie z drzewa bluszczowego wino sfałszowane wodą, wykrywa się fałszerstwo, bo
wino wycieknie zaraz z naczynia, a zostaje tylko woda (ZWAK XVIII: 9).
W Krakowskiem dziewczęta przystrajają rumiankiem polnym i bluszczem
obrazy święte przed procesją. Tamże święcą bluszcz razem z innym zielem w dniu M.B. Zielnej. W Brennej
(pow. Cieszyn) dotknięcie się rękami namaszczonymi sokiem polnego
bluszczu osoby umiłowanej pozyskuje jej miłość (Zaranie Śląskie V: 154).
Nie jest pewna wiadomość z Sieradzkiego, że bluszcz trzymany w domu
wywołuje niedostatek.
Lecznictwo ludowe. Bluszcz stosuje się także czasem w chorobach.
W Krakowskiem okadzają chorego także bluszczem. W pow. Biała
używają bluszczu przeciw glistom
zwykle u dzieci. W tym celu całą roślinę bez korzenia gotują w wodzie
w nowym garnku. W tej wodzie kąpią dziecko trzy razy i dają mu po kąpieli kilka kropel do ust. Wodę wylewają na trawnik do sadu. Wedle
Kluka bluszcz jest środkiem przeciw pijaństwu (ZWAK XVIII: 9). Koło
Bluszczyk kurdybanek
Bluszcz pospolity
88
Płocka bluszcz utłuczony zmieszany z krwawnikiem przykładają na twarz
przeciw bólowi zębów.
Literatura: Szafer i in. 1924: 242; Czekanowski 1927: 86; AEL : s.v. bluszcz; Łaguna: 133;
Udziela 1891: 93; Wisła III : 492; ZWAK VI : 260; Lud XXX : 51.
Bluszczyk kurdybanek· Bluszczyk kurdybanek (Glechoma hederacea L .)12 występuje bardzo często w rozmaitych źródłach staropolskich,
ale pod rozmaitymi nazwami, jak: bluszcz, bluszcz świni, bluszcz ziemny,
ptasie główki, a nawet gundram, kundran. Wedle Rostafińskiego nazwa
bluszcz pochodzi z powodu pełzania rośliny po ziemi, a ptasie główki
z powodu kształtu owoców stojących na długich szypułkach, gundram
z niem. Gunderum (Rostafiński 1900b I: 280 – 281). Lud zwie go zwykle
kurdybanek, ale także kudrunek (pow. Sanok), kurwanek, kurwotek (pow.
Żywiec i Limanowa), kondratek (Cieszyn), kołtunnik (Tykocin), ziele św.
Piotra (pow. Gorlice).
Praktyczne zastosowanie. Lud używa go jako przyprawy do mięsa i do
zup ze względu na miły zapach (pow. Żywiec, Sanok, Cieszyn, Lublin).
Obrzędy. Ziele to święci się w dniu M.B. Zielnej (okolice Krakowa).
Lecznictwo ludowe. Wśród ludu w pow. Żywiec krąży opowieść, że ziele
ma na końcu korzonek ugryziony, bo ugryzł go cierpiący na zęby lub ból
w boku św. Piotr, zapewne z zalecenia Chrystusa, jak o tym mówi opowieść
z pow. Gorlice. Odtąd też bluszczyk zowie się zielem św. Piotra i bywa stosowany przeciw bólowi zębów (Kolberg Lud VII: 130; ZWAK VI: 259). W pow.
Tarnobrzeg w celu uspokojenia bólu głowy okręcają bluszczykiem głowy.
Nadto stosuje się bluszczyk przeciw bólowi zębów. W pow. Pińczów gotują
liście tej rośliny wraz z liśćmi macierzanki i odwarem płuczą usta, ale odwar należy robić w garnku pod pokrywą oblepioną ciastem. Odwar bluszczyka służy jako lekarstwo na kaszel albo przeciw zaflegmieniu (okolice
12. Niektóre materiały Fischera dotyczące bluszczyku zostały wykorzystane wcześniej
w monografii jego użytkowania pokarmowego w Polsce: Ł . Łuczaj, 2008, Zapomniane dzikie rośliny jadalne polskich Karpat: czyściec błotny (Stachys palustris), paprotka zwyczajna
(Polypodium vulgare), bluszczyk kurdybanek (Glechoma hederacea) i ostrożeń łąkowy (Cirsium rivulare), [w:] Materiały z konferencji Dzikie rośliny jadalne – zapomniany potencjał
przyrody, Przemyśl–Bolestraszyce 13 września 2007 r., red. Ł . Łuczaj, Bolestraszyce: Arboretum i Zakład Fizjografii w Bolestraszycach, s. 183 – 199.
Bluszczyk kurdybanek
89
Krakowa). Natomiast suchym zielem i korzeniami okadzają w chorobie
zwanej kołtunem (Międzyrzec, Tykocin). W ogóle stosuje się nieraz w różnych bólach wewnętrznych. W pow. Gorlice przeciw boleściom wewnętrznym gryzie się korzeń tego ziela. Albo też zaparza się bluszczyk i robi się
okłady na bolący brzuch (pow. Limanowa, Konin). Odwarem z bluszczyka
trują solitera [tasiemca] (okolice Kalisza). Niekiedy zalecają zaś zaparzać
liście bluszczyka i pić przeciw boleściom (Lublin). Listeczki bluszczyka
przykładają na rany (Łowicz). Polacy nad Niemnem używają bluszczyka
kurdybanka jako leku przeciw wszelkim naroślom i wrzodom, a to ze względów magii analogicznej, gdyż pod liśćmi tej rośliny tworzą się w jesieni
małe narośle. Dawne książki lekarskie, jak Compendium medicum (1719)
zalecają sok bluszczyka ciepły puszczać w ucho w celu leczenia głuchoty.
Weterynaria. Odwar z solą dają krowom na poprawę mleka (Cieszyn).
Podobnie gdy cielęta mają biegunkę flegmistą, daje się im pić odwar
bluszczyka kurdybanka (okolice Krakowa). Bluszczyk służy także jako
środek przeciw zatrzymaniu moczu u koni (Wielkopolska).
Literatura: Szafer i in. 1924: 536; ZWAK XVIII : 9, VI : 259; Pam. Fiz. XI : 51; AEL s.v. bluszczyk kurdybanek; Wisła II : 701, V: 421, 642, 903, VII : 168, X: 124, 343, XIV : 335; Udziela
1891: 149, 154; Pleszczyński 1892: 120; PF IV : 830; Lud II : 136, XXX : 50 – 51, XXXI : 96; Sylwan 1912 [br. nr. t.]: 249.
Borówka czernica· Borówka czernica (Vaccinium myrtillus L .) bywa
wspominana czasem także w dawnych glossach staropolskich, ale nie jest
ona tam zawsze dość wyodrębniona wyraźnie od Vaccinium vitis-idaea L .
[borówki brusznicy], a bywa nazywana zwykle borówka, rzadziej czernica. Nazwa pochodzi od miejsca rośnięcia lub od barwy owoców (Rostafiński 1900b I: 264). Lud używa także nazw borówka, czernica lub także
czarna jagoda (Polska zach. i płn.). Bardzo ciekawe są nazwy na obszarze polskiego Podkarpacia, gdzie na określenie krzaku borówek prócz
nazw borowina, boruwnik, mamy także nazwy jafernik, jafe itd., co pozostaje w związku z rumuńską nazwą borówki afina, spotykaną na obszarze
Karpat od Huculszczyzny z przerwami po Śląsk, a jest wyraźnym śladem
ekspansji pasterskiej Wołochów13.
13. Wołosi – wspólna nazwa dla różnych grup etnicznych zamieszkujących pierwotnie
Borówka czernica
90
Praktyczne zastosowanie. Borówki zbiera się w wielu okolicach na pożywienie, ale często raczej na sprzedaż. Wedle dawnych tradycji zwłaszcza zbójnicy tatrzańscy, kryjący się po lasach, żywili się borówkami. Zupa
z rozgotowanych borówek zaprawiona mlekiem zowie się famuła (woj.
Kielce). Borówkami barwi też lud pisanki na kolor czarny (pow. Gródek,
woj. Lwów).
Wierzenia i obrzędy. Wielka ilość borówek po krzakach zapowiada
długą i ostrą zimę (pow. Tarnów, Ropczyce, Rzeszów, Tarnobrzeg, Nisko).
Jeśli borówki jada ktoś wtedy, gdy czereśnie już dojrzały, będzie się zapominał. Dlatego borówki nazywają wtedy zapominkami (pow. Przemyśl).
Plamy z borówek na bieliźnie lub ubraniu nie zginą od prania tak długo,
aż same borówki nie zginą w lesie (pow. Ropczyce).
Twórczość ludowa. Ciekawe są na Podhalu opowieści o stworzeniu
borówek. Na początku świata stworzył diabeł borówki, ale trujące, Pan
Bóg jednak, dowiedziawszy się o tym, zmienił truciznę w nieszkodliwą
słodycz, a na każdej jagodzie zrobił czarny krzyżyk, aby można poznać
wolę Bożą i nie bać się tych jagód wolnych od trucizny (Lud V: 127). Borówka jest też jednym z częstych motywów pieśni weselnych i miłosnych,
które wspominają o dziewczynie zbierającej borówki (Podlasie, Spisz).
Lecznictwo ludowe. Borówki stosuje się powszechnie w chorobach
żołądkowych, jako środek na zatrzymanie biegunki tak zwykłej, jak też
przy czerwonce lub cholerze. Pije się je albo w postaci odwaru suszonych jagód, albo też moczone w wódce, albo też zjada gotowane borówki.
Czasem stosuje się także odwar z borówek przeciw gorączce (Międzyrzec). Gałązki borówek zbiera się w maju, suszy, gotuje na herbatę i pije
przeciw kaszlowi (pow. Bochnia, Tarnobrzeg). Herbata taka pomaga także na koklusz (Bochnia). Nadto stosuje się także przeciw bólowi gardła
płukanie z jagód borówkowych. Wreszcie na reumatyzm jedzą korzonki borówek lub piją odwar z liści (pow. Radzyń). Borówki pije się także
przeciw cukrzycy (Łowicz).
Literatura: Szafer i in 1924: 461; PF IV : 801; Spr. Kom. Fizj. IX : 64; Majewski SN II : 811; Łaguna [br. nr. s.]; Karłowicz SGP I: 280, II : 218; Małecki, Nitsch I, mapa 292; Lud II : 137, IV :
215, V: 127, XII : 266, XXX : 70; Sarna 1908: 41; AEL s.v. borówka; MAAE I: 3, III : 155, XI : 287;
Wisła IV : 879, V: 423, VII : 75, X: 127, 343, XIV : 333; ZWAK X: 105, XIII : 75, XIV : 131, 198, 212,
Półwysep Bałkański i mówiących językami wschodnioromańskimi. Ich podstawą utrzymania
było pół-osiadłe pasterstwo transhumancyjne. Wołosi byli na ogół wyznania prawosławnego.
Borówka czernica
91
XVIII : 62; Gloger 1901a: 88; Ziemia VI : 139, 1933 [br. nr. t.]: 99; Pleszczyński 1892: 112, 210;
Udziela 1891: 129, 162, 164; Orli Lot XVI : 155; Talko-Hryncewicz 1893: 155, 163, 438; GKK :
7; Z Bliska i z Daleka III : 86.
Boże drzewko· Boże drzewko (Artemisia abrotanum L .) występuje
bardzo często pod tą nazwą już w polskich źródłach średniowiecznych,
a wedle Rostafińskiego nazwa stąd pochodzi, że roślina była hodowana w klasztorach, nazywana bożym drzewkiem lub też drzewkiem Panny Marii (Rostafiński 1900b I: 328 – 329). Górale na Podhalu wyróżniają
chłopskie (męskie) boże drzewko czarne lub zielone (Artemisia abrotanum
L .) oraz babskie boże drzewko białe (Artemisia pontica L .) (SKJ V: 344).
Wierzenia i obrzędy. Boże drzewko należy do ziół ulubionych sadzonych w ogródku przed domem. W pow. Radzymin, gdy sadzi się boże
drzewko, trzeba nasypać w dołek pieniędzy, a później sadzić, bo inaczej nie urośnie (Wisła X: 316). W pow. Zamość boże drzewko musi być
przez dziewczęta starannie hodowane, albowiem o ile przez zaniedbanie uschnie w ciągu lata, wróży to śmierć komuś w tym domu (Kolberg
Lud XVII: 154).
W dawnych zielnikach polskich uchodzi za środek przeciwko czarom. Syreński (1613) zaleca je przeciw czarom nosić przy sobie, a Haur
w tymże celu radzi je zbierać przed wschodem słońca i pokrajane jeść
na surowo albo też nastojem omywać zaczarowanego (ZWAK XVIII: 17).
W pow. Bóbrka lud nosi pod koszulą, aby uchronić się od czarownic i uroków (ZWAK VI: 225). W Zakopanem, pow. Nowy Targ, okadzają człowieka urzeczonego zielem tym wraz z innymi ziołami święconemi (ZWAK
VI: 225). Dawne zielniki polskie uważają boże drzewko za potężny środek w czarach miłosnych. Syreński mówi, że krzaczek położony pod poduszką jest potężnym aphrodisiacum, a przeciw czarom w małżeństwie
należy go w łoże słać albo też kąpać się w nim, pić lub nosić przy sobie
(ZWAK XVIII: 17). W związku z tymi przekonaniami łączy się zapewne
wykład snu o bożym drzewku, jako pociecha w małżeństwie (pow. Tarnobrzeg i Nisko). W tejże okolicy boże drzewko zasadzone w ogródku
chroni dom od nieszczęść (ZWAK XIV : 212). W pow. Przeworsk kadzą
nim izby, aby uwolnić się do złego. W pow. Nisko oraz innych okolicach
należy do ziół święconych w wianki w oktawę Bożego Ciała, a zawieszony na ścianach chroni chaty z zewnątrz od piorunów. W Zakopanem,
Boże drzewko
92
gdy się bardzo chmurzy lub gdy chmury z dwóch przeciwnych stron się
schodzą, nakrusza się nieco bożego drzewka z innym zielem święconym
i kurzy na nalepie14 (ZWAK VI: 226). W ogóle boże drzewko należy także do ziół święconych na M.B. Zielną (Małopolska, Mazowsze). W pow.
Żywiec wplata się je także do palmy wielkanocnej, a w Sandomierskiem
wchodziło niegdyś także do wianków sobótkowych, skoro w pieśni ludowej sobótkowej śpiewa się o wianku z tej rośliny, który ma najpiękniejsza dziewczyna (Łaguna). Koło Pińczowa święcone boże drzewko
kładzie się zmarłemu do trumny, a także na grobach sadzi tę roślinę
(ZWAK IX: 32, 34).
Lecznictwo ludowe. Boże drzewko posiada powszechne i bardzo różnorodne zastosowanie lecznicze. Przede wszystkim używa się na rozmaitego rodzaju rany. W Skawinie koło Krakowa używa się do okładów na
rany i puchlinę. Robią też plastry na miejsca obierające. W pow. Wieliczka przykładają na skaleczenie. W Zakopanem, pow. Nowy Targ, bożego
drzewka używają na bolączki. Kładzie się latorośl na kwaśne ciasto pszeniczne, które się nieco odwilża i przykłada na ranę tak, aby boże drzewko legło na ranie. Kwas wychodzi na zewnątrz, a rana goi się dobrze. Na
Spiszu praży się boże drzewko na maśle lub parzy w mleku i przykłada
na rany i strupy. W pow. Ropczyce przykłada się ze święconym i niesolonym masłem, w pow. Brzozów, Tarnobrzeg i Nisko – ze sadłem. W pow.
Bochnia boże drzewko tarte z solą przykłada się na otarte nogi, tzw. odbitki. W okolicach Krakowa przy stłuczeniach i zwichnięciach powszechnie
używa się okładów z kaszy i bożego drzewka. W pow. Janów (woj. Lublin)
na zwichnięcie okłada się liśćmi bożego drzewka i barwinku z masłem.
Równie często stosuje się przy chorobach żołądkowych. Koło Krakowa
dla dzieci i dorosłych robią okłady na brzuch przeciw przeczyszczeniu,
podobnie w Zakopanem. W czarnym Dunajcu i w Zawoi gotuje się odwar i pije w tymże celu. W pow. Żywiec zaleca się smażone lub gotowane. W pow. Wieliczka należy boże drzewko do ziół leczących oberwanie.
Wtedy robi się plaster z bożego drzewka, pietruszki z dodaniem sadła
i jajka i plastrem tym okłada się bolące miejsce. Czasem zaś tę mieszaninę robi się z mielonego bobu, sadła, mięty, bożego drzewka, jaja utłuczonego wraz ze skorupką oraz krochmalu. W pow. Żywiec leczy się bożym drzewkiem nie tylko ludzi otrzęsionych i podźwiganych, ale także
14. Być może chodzi o polepę, tj. podłogę z gliny.
Boże drzewko
93
rozbite kury. We Freifeld, koło Cieszanowa (dawna kolonia niemiecka),
używa się razem z maruną i rutą na brak apetytu. Boże drzewko stosuje
się także w rozmaitych przypadłościach kobiecych. Koło Krakowa, gdy
kobieta ciężarna oberwie się, podźwignąwszy co, gdy ma jakie boleści
wewnętrzne albo dostaje rżnięcia, aby zapobiec poronieniu, pije herbatę z bożego drzewka. Po poronieniach należy okładać brzuch gorącym
bożym drzewkiem z ciastem żytnim. W pow. Wieliczka używają kobiety brzemienne na wzmocnienie. W Zakopanem (pow. Nowy Targ), gdy
się kobieta ciężarna zlęknie, ukrusza trochę liści bożego drzewka święconego na łyżeczkę wody święconej, do czego należy naskrobać nieco
święconej monety (dawniej trzydziestopięciocentówki srebrnej) albo
włożyć wprzód do niej święconego talara i w końcu wypić tę wodę, a to
w tym celu, aby dziecko nie odeszło. Kiedy przy porodzie zasłania się
okna i wiesza w nich wianki święcone z różnych ziół na Boże Ciało, to
w tych wiankach znajduje się także boże drzewko, zabieg ten ma ochraniać zapewne dziecko przed czarownicą (Krakowskie). Polacy na Wołyniu używali około 1830 roku bożego drzewka wśród wielu innych ziół na
zaziębienie macicy, które z innymi ziołami gotowali w winie, tak przygotowując odwar. W pow. Jędrzejów położnice używają odwaru tej rośliny
w celu uśmierzenia bólów wewnętrznych. Boże drzewko znajduje także
zastosowanie w chorobach dróg oddechowych. W Zakliczynie (okolice
Krakowa) gotują z cukrem i miodem przeciw kaszlowi. W pow. Wadowice liście z ciastem żytnim służą przeciw bólowi gardła. W pow. Biała smażą to ziele w maśle i jedzą, a czasem moczą w wódce, którą piją
na kłucie w piersiach. Na Podolu zaleca się na suchoty u dorosłych odwar lnianego siemienia ugotowanego gęsto z bożym drzewkiem. W pow.
Oszmiana napar z listków pije się przy bólach piersi. Koło Krakowa ziele świeże zgniecione i zarobione z ciastem na maść przykłada się, gdy
kolki kłują. W Zawoi gotuje się na mleku i przykłada jako lekarstwo na
reumatyzm. Szlachta polska na Wołyniu około 1830 roku gotowała boże
drzewko w pitnym miodzie i piła z rana i na noc przeciwko bólowi krzyżów. W Kieleckiem przeciw gorączce pociera się bożym drzewkiem głowę. Boże drzewko świeżo roztarte z oliwą wkładają w ucho od bólu głowy
(Międzyrzec). Także przeciw febrze czasem stosowano. W pow. Olkusz
piją odwar przeciw febrze, a na Wołyniu szlachta polska około 1830 roku
używała przeciw febrze jako leku bożego drzewka z oliwą, którym smarowała pulsy na rękach i nogach.
Boże drzewko
94
Boże drzewko bywa też częstym lekarstwem na ból zębów. Boże drzewko świeżo roztarte z oliwą wkłada się w ucho przeciw bólowi zębów
(Międzyrzec). W woj. Lwów moczą korzeń bożego drzewka w wódce
przynajmniej przez jedną noc, potem maczają w tym watę i przykładają
do bolącego zęba. W Zawoi przykłada się gotowane w mleku jako lekarstwo na ból zębów. W pow. Bochnia boże drzewko leczy zapalenie oczu.
W pow. Krasnystaw suszone liście kładą w uszy przeciw strzykaniu. Już
w dawnych zielnikach polskich, tak u Spiczyńskiego (1542), jak i Syreńskiego (1613), mamy wiadomość, że boże drzewko włosy śliczne czyni
tak na głowie, jako w brodzie. Haur zaś twierdzi, że włosy rosną obmywane bożym drzewkiem warzonym ze złotogłowiem. Echem tych poglądów jest zalecenie na Kujawach, że na porost włosów i powstrzymanie
wypadania ich należy boże drzewko nalać okowitą (spirytusem) i moczyć włosy. Wreszcie boże drzewko bywa uważane także za środek przeciw robakom. W Krakowskiem dają dzieciom odwar bożego drzewka na
spędzenie robaków. W Kieleckiem używają w tej formie, że sok bożego
drzewka i piołunu zalewają mlekiem i piją przeciw robakom (glistom).
W dawnych zielnikach polskich miało boże drzewko jeszcze inne zastosowania. Służyło jako antitoxicum, gdyż pite w winie chroni od otrucia,
a wedle Kluka pod poduszkę kładzione sen przywraca (ZWAK XVIII: 17).
Weterynaria. Boże drzewko odgrywa wielką rolę także przy leczeniu
bydła; w pow. Żywiec lud nawet wyróżnia dwa gatunki bożego drzewka – jedno dla ludzi, drugie dla bydła, ale zbadanie botaniczne obu
tych odmian dowodzi, że mamy w obu przypadkach do czynienia tylko
z Artemisia abrotanum. W Krakowskiem listeczki bożego drzewka dają
jeść krowie z chlebem, aby się jej mleko nie psuło. Odwar dają pić cielnej krowie, gdy się potłucze, gdy ją druga krowa pobodzie i zachodzi
obawa, że może „spomiotać” – poronić. Dają także pić krowie odwar
zaraz po ocieleniu. Podobne zabiegi można zauważyć w pow. Wieliczka,
Biała, Nisko, Jędrzejów i Wadowice. W pow. Bochnia dają odwar bożego
drzewka pić bydłu w razie zaziębienia. W pow. Przeworsk okurzają bożym drzewkiem bydło w celu uchronienia go od chorób, wpłynięcia na
dojność krów, wydajność masła itd. W woj. Lwów okadza się bydło bożym
drzewkiem przy pierwszym wiosennym wypędzeniu w pole.
Literatura: Szafer i in. 1924: 628; Karłowicz SGP I: 109; Kolberg Lud VII : 128, XVII : 159;
Lud II : 155, VI : 55, X: 278, XII : 61, XXV : 77, XXX : 41 – 42; AEL s.v. boże drzewko; Kopernicki
Boże drzewko
95
1876: 4; Sarna 1908: 40; Łaguna: 134, 138; Wisła IV : 879, VIII : 138, X: 316, XI : 534 – 535, XII :
58, 293, XIV : 332 – 333, XV : 358; Gluziński 1856: 494; Udziela 1891: 57, 60, 64, 78, 80, 93, 125,
130, 149, 177, 218, 236; Biegeleisen 1929b: 26, 30, 478; ZWAK VI : 225 – 226, IX : 32, 34, XI : 53,
XIV : 212, 216; Bibl. Warsz. III : 441, 443; MAAE IV : 131, IX : 115, 145, XI : 82; Talko-Hryncewicz
1893: 70, 71, 110, 151, 157, 158, 162, 205, 282, 354; Z Bliska i z Daleka III : 86; Orli Lot XI : 169,
171; Pleszczyński 1892: 110.
Bób· Bób (Vicia faba L .) bywa uprawiany w Polsce od dawna, w glossach staropolskich wymienia się go bardzo często (Rostafiński 1900b I:
214 – 215), a Syreński (1613) wspomina już o tym, że siano u nas bób także
na zielony podgnój. W herbarzach nie ma o nim wielu wzmianek, a tylko u Spiczyńskiego (1542) zapisano, że „mózgowi jest niedobry, dziwne
sny nań przywodząc” (ZWAK XVIII: 9).
Bób nazywa lud polski zwykle bobrem (bóbr, bober), a w Poznańskiem
i na Kujawach bonem; bon pod wpływem niemieckiego Bohne (Karłowicz
SGP I: 104, 111). Bób, który na naszych ziemiach jest starą rośliną uprawną,
także do dzisiaj, powoli jednak jako potrawa dla ludzi zanika. W związku
z sianiem bobu obowiązują rozmaite przepisy i przesądy gospodarcze.
W pow. Nowy Targ powiadają, „jak nie siejesz bobu przed dniem św. Marka, to nie pójdzie już do garnka”. Polska szlachta nad Wilją powiada, że
„jak dąb rozpęka, bób siać”. Dawniej siano tam bobu dużo, mielono go
na mąkę na równi z grochem i robiono zeń zacierkę i kluski dla czeladzi,
a także z mąki tej robiono poidło dla tuczenia koni. W Lubomierzu (pow.
Bochnia) podczas sadzenia bobu nie powinno się niczego jeść, aby potem myszy nie jadły bobu. W Dąbrównie na Mazurach bób przed zasianiem trzy razy przesypują przez spodnie. Istnieją także rozmaite sposoby ochrony bobu przed błyskawicą. W Małopolsce (Olszyny) wkłada się
w bób sobótkowy wieniec poświęcony na Boże Ciało w tym celu, aby nie
przypaliła go błyskawica. W okolicach Brzozowa (Małopolska) zakopuje się w celach ochronnych w grządce podkowę, aby płanetnik nie zbił
kwiatu z bobu błyskawicą. W Olkuskiem wielka ilość chrabąszczy zapowiada obfity urodzaj bobu.
Wierzenia i obrzędy. Bób święci się wraz z innym zielem na M.B. Zielną
(Krakowskie), a w Olkuskiem wieniec dożynkowy robi się z łodyg bobu,
w którym to wieńcu jest prócz tego żyto, pszenica, jęczmień i owies. Na
Podhalu i w okolicach Rabki bób jest jedną z potraw wigilijnych. Na Śląsku
Bób
96
Górnym w dniu Wigilii Bożego Narodzenia dawano także koniom i krowom bobu, aby się dobrze chowały i zyskały na wyglądzie. W Radłowie
w czasie sumy na św. Szczepana lud święci bób, a następnie się nim obrzuca. W Ratułowie (pow. Nowy Targ) wierzenia są zupełnie odmienne
i w Wigilię zabraniają jeść bobu, aby się nie nabawić pryszczów.
Lecznictwo ludowe. Bób bywa nieraz stosowany także w lecznictwie
ludowym. W Krakowskiem utarte ziarna bobu przykłada się na ból brzucha. Także w Delejowie w pow. Stanisławów ludność polska na rozwolnienie je bób. W razie oberwania zielony bób smaży się z wieprzowiną,
rozciera na plaster i przykłada (pow. Wieliczka). Albo też okłada się chorego na oberwanie prażuchą robioną z mąki bobowej z dodaniem ćwierć
funta sadła starego. Na oberwanie pomaga też, gdy się całą roślinę zieloną bobu utłucze i nią obłoży chorego (Zabawa, Krakowskie). W Przebieczanach (pow. Wieliczka) oberwanie leczą w ten sposób, że zmielą bobu,
upieką spyrki, zaparzą mięty i bożego drzewka, jaje stłuką ze skorupką i krochmalu trochę rozmieszają, a potem to wszystko razem mieszają, na szmacie przykładają i mocno przywiązują tam, gdzie boli. W Krakowskiem na „krwawankę” (hemoroidy) robią okłady z mąki bobowej
i grochowej.
W Wieliczce ziarna bobu gotują na papkę i smarują nią potem liszaje.
Natomiast w Sokołowie (pow. Rzeszów) tłuką świeży liść bobowy w moździerzu i przykładają na liszaje. W Krakowskiem miejsce dotknięte różą
okładają papierem od cukru posypanym mąką bobową lub grochową.
Także na bolące zęby i fluksję robi się w Krakowskiem okłady z mąki
bobowej. W Płockiem (Wrogocin, pow. Płock) robi się dla chorego na suchoty kąpiel ze strąków bobowych, wrzuca do niej dziewięć gwoździków
żelaznych i kąpie się w tym chorego do trzech razy. W Lubelskiem, gdy
dzieci nie chcą spać, kładą im pod głowę suche bobowiny.
Bób bardzo często wspomina się w różnych powiedzeniach i przysłowiach gospodarczych. Szczególnie często mówi się: „kiedy kwitnie bób
(tj. w czerwcu) to największy głód (czyli na przednówku)”. Takie powiedzenia znają w Jaśle, Lublinie i Przecławiu. W ogóle w pieśniach i przysłowiach nieraz mówi się o bobie. Sen o bobie jest zapowiedzią niekorzystną, oznacza przeżycie wielkiej hańby (pow. Tarnobrzeg i Nisko).
Literatura: Szafer i in. 1924: 408 – 409; Łaguna [br. nr. s.]; PF I: 135; PNL 1878 [br. nr. t.]:
506; Wisła IV : 884, V: 639, VI : 773, VII : 372, XII : 293; MAAE III : 85, IV : 131, XIII : 75; Ziemia
Bób
97
XV : 11; Sarna 1908: 39, 59, 101; AEL s.v. bób; Maurizio 1926: 187 – 188; Udziela 1891: 150, 172,
226; ZWAK VI : 306, XI : 30, XVI : 212, 216; Zaranie Śląskie VI : 96; Lud III : 10, 136, IV : 286, VI :
55 – 57, X: 280, 355 – 356, XIII : 90, 151, XIV : 135, XXV : 77, XXIX : 96, XXX : 71.
Brzoza· Brzoza brodawkowata (Betula verrucosa Ehrh.) [Betula pendula Roth.] zwana także ze względu na białą korę brzoza biała (Betula alba
L .) rośnie w Polsce na całym niżu i niższych położeniach karpackich.
W polskich rękopisach średniowiecznych wspomina się o niej bardzo
często, a także mowa tam już jest o różnych wytworach brzozowych jak
oskoła i dziegieć.
Praktyczne zastosowanie. Brzoza ma wielkie znaczenie w kulturze materialnej ludu polskiego. Najpierw w pożywieniu ludowym. Na wiosnę
spuszcza lud z brzozy słodki sok zwany oskołą, który służy jako napój.
Słowianie od tego nacinania brzóz nazwali też pierwszy wiosenny miesiąc (trzeci lub czwarty w roku) berzń15. Jak to zajęcie było ważne dla ludu,
świadczy o tym fakt, że Mazurzy augustowscy wczesną wiosnę, tj. czas,
kiedy oskoła z drzew wychodzi, nazywali wprost oskołami. Dawne polskie
rękopisy wspominają o oskole już w roku 1472, tak też rozumie ją Knapski w XVII wieku, gdy mówi o niej, że jest to betulae incisae succus. Taki
sposób wydobywania soku z brzozy można zauważyć na różnych obszarach Polski płn.-wsch. (Pomorze, Warszawskie, Tykocińskie, Chełmskie),
ale także na Śląsku, gdzie sok ten wydobywano w większych ilościach
i spuszczano nawet do naczyń, w których przemieniał się w napój słabo
alkoholowy. W latach głodowych jadano w Polsce mieloną korę brzóz.
Kory brzozowej używa się w Bocheńskiem do oświetlania izby, a także w Lidzkiem prócz sosny używa się na łuczywa i drzewa brzozowego.
Spróchniałe drzewo brzozowe zwane czyr lub czer służy do chwytania
iskier przy krzesaniu ognia. Na Mazowszu kilkuletnia brzózka ścięta
wraz z gałęziami i liśćmi, nazwana chlust, służyła do wycierania sadzy
w kominach, a w ogóle z prętów brzozowych robi się miotły. Z brzozy
wyrabia się także różne narzędzia gospodarcze, plecie płoty oraz wyplata niektóre narzędzia rybackie. W Tykocińskiem kobiety fabrykują w korze brzozowej przędzę na kolor zielony do wyrobu kolorowych
płócien, zowiąc to farbowaniem w brzezinie. W Borszczowskiem służą
15. Prawdopodobnie chodzi o brzezień, staropolską nazwę marca.
Brzoza
98
bazie brzozowe do barwienia pisanek. Z kory brzozowej wypalano także
w Polsce dziegieć, o którym mamy już wzmianki w polskich rękopisach
średniowiecznych. Kaszubi wyrabiają z kory brzozowej rozmaite przedmioty, zwłaszcza tabakierki.
Wierzenia i obrzędy. Brzoza odgrywa znaczną rolę przy świętach dorocznych. Na niedzielę palmową wije się niekiedy z gałęzi brzozy, którym
przypisuje się moc leczniczą i czarodziejską. W Nowej Wsi koło Czarnkowa zrywa się gałęzie brzozy w Niedzielę Palmową i przetrzymuje je
w naczyniach z wodą. Jeśli do Wielkanocy gałązki rozwiną się, zwiastowało to domowi szczęście. W Międzyrzeckim koło Lublina i w ogóle w całej płn.-wsch. Polsce uważa się brzozę za drzewo przynoszące szczęście.
Takie gałązki brzozowe związane w pęki służą młodzieży do wypędzania
śpiochów z łóżek w Niedzielę Zmartwychwstania. Na Kaszubach wykonuje się bicie rózgami brzozowymi w Poniedziałek Wielkanocny. Zwyczaj ten jest nazywany dingusem. Młodzieńcy otrzymują w zamian za
to różne prezenty, jajka i często trochę drobnych pieniędzy. Podobnie
na polskim Pomorzu chłopcy dyngują, tzn. smagają dziewczęta rózgami z brzozy. Na Zielone Świątki powszechnie zdobi się domy gałązkami
brzozowymi. W Rybarku (pow. Starogard) młodzieńcy stawiają przed
domem swej wybranki brzozę jako symbol ich kwitnącej miłości. W Międzyrzeckim pastuszki w przeddzień Święta Zesłania Ducha Świętego
wyplatają wieńce z brzeziny i zdobią nimi łby i rogi swego bydła. Kiedy
pasterz w okolicach Pińczowa gna po raz pierwszy bydło na pastwisko,
trzykrotnie uderza każdą krowę brzozową rózgą, zaś po powrocie zatyka
rózgę za tragarz w stajni, by chronić się przed czarownicami. Zaś w okolicach Tarnowa pasterz, który po raz pierwszy wyprowadza bydło na pastwisko, miał zawiązane przy brzozowej rózdze dzwonki [czyli dziurawiec] (Hypericum perforatum), poświęcone w dzień M.B. Zielnej. W całej
Polsce z okazji święta Bożego Ciała zdobi się domy i kościoły brzózkami,
które mają potem znaczenie profilaktyczne. W okolicach Brodnic sadzi
się takie brzózki w ogrodach, by chronić się przed kretem. Na zagrodzie
i stajniach chronią one bydło przed zarazą. Natomiast w okolicach Kielc
powszechnie wkłada się je w grządki lnu i konopi, by bronić je przed
kretami. W okolicach Jasła w podobny sposób także ochrania się kapustę. W wigilię św. Jana w całej Polsce zdobi się domy, drzwi i okna brzozą, względnie zatyka się ją w ściany i strzechy. W Krakowskiem (Bochnia,
Brzozów, Chrzanów, Nowy Targ, Wadowice) w noc sobótkową chłopcy
Brzoza
99
biegają między łanami pól z płonącymi miotłami z brzozy. Nieopodal
Lubawy wierzy się, że ten, kto w tym czasie podejdzie do brzozy, stanie
do niej plecami i zerwie gałązkę, otrzyma w ten sposób czarodziejską
różdżkę. W okolicach Krakowa święci się brzózki na M.B. Zielnej wraz
z innym zielem. Brzoza występuje także w obrzędach rodzinnych i domowych. W Lubelskiem po postawieniu krokwi na zrębie domu przytwierdzają wiechę zrobioną z gałązek brzozy. W Jężycach w pow. Lublin,
gdy dziecko przyniosą od chrztu, kładą pod progiem chaty i biją rózgą
brzozową trzykrotnie, aby nie trzeba było go później bić. Przy tym mówią: „będzies dobry?” – „Będę”, i biją rózgą.
O ile w wierzeniach wschodniosłowiańskich brzoza odgrywa znaczną
rolę, w Polsce niewiele tych wierzeń występuje. Tylko w Poznańskiem
zapisano niegdyś wierzenia, że w brzozy przechodzą dusze zmarłych
dziewcząt i że w lutym i marcu tańczą one przy Księżycu, zatańcowując
na śmierć ludzi, którzy się między nie dostaną. Odpowiada to ruskim
opowieściom o rusałkach, które kołyszą się na brzózkach z rozpuszczonemi włosami i śpiewają czarowne pieśni. Również w Poznańskiem brzoza samotnie rosnąca na polu oznacza, że pod nią leży i pokutuje duch
jakiegoś człowieka zabitego, a w drzewie takim zamiast soków krąży
krew nieboszczyka.
Lecznictwo ludowe. Brzozie przypisuje lud polski rozmaite właściwości lecznicze. Przede wszystkim stosuje się ją na różne choroby dróg
oddechowych. Lud w Małopolsce zachodniej (Tarnobrzeg, Nisko, Wieliczka) pije sok brzozowy przeciw suchotom, kaszlowi silnemu i dychawicy. W Bocheńskiem brzozowe listki wiosenne gotuje się i używa do
kąpieli dla chorych na gruźlicę. W Kieleckiem na ból gardła piją odwar
z brzeziny, która zdobiła ołtarze w oktawę Boże Ciała. W Ropczyckiem
służy brzoza do leczenia chorób ocznych. Gdy się komu na oku robi
łuszczka (katarakta), winien nad ogniem z brzozowych prętów potrzymać zimny obuch siekiery, a skoro na nim osiądzie rosa, posmarować
nią oko, a łuszczka ginie. W Kieleckiem wspomina się o brzozie nawet w formułce zażegnującej łuszczkę, że „szedł Pan Jezus z Najświętszą Panną dróżką, spotkał się z rysim pazurem i łuscką. Wezmę sobie
różdżkę brzozową na tego rysiego pazura i łuscki siekanie, rzezanie”.
W Międzyrzeckiem (Lubelskie) patyki z miotły brzozowej spalone na
stali dają olejek, który z białkiem jajka usuwa bielmo i pomaga na ból
zębów. W Czarnkowie (Poznańskie) soku z brzozy używa się ponoć
Brzoza
100
także na porost włosów. W pow. Konin nalewki ze spirytusu na brzozowych listkach używa się przeciw febrze, a w pow. Lipno (woj. warszawskie) leczą febrę korą brzozową ususzoną i utartą na proszek w wódce.
W Olsztynku na Mazowszu idzie się do brzozowego lasku i trzęsie drzewami brzozowymi, mówiąc: „trząś mnie, jak ja ciebie, a potem przestań”.
W Lubelskiem leczy się reumatyzm w ten sposób, że zbiera się w marcu, maju lub listopadzie pączki brzozowe, moczy w spirytusie i smaruje bolące członki, a zarazem pije się ten napój. Pączki przyrządzane
w smalcu służą także przeciw reumatyzmowi. W Przemyskiem gotuje
się pączki wiosenne brzozy przeciw cierpieniom reumatycznym. W Radzyńskiem przykłada się świeże liście brzozowe na reumatyczne członki
i nosi tak dobrze owinięte tydzień lub nawet dłużej. W Lubelskiem napar z majowych listków pomaga na niestrawność. W zaścianku szlacheckim w Oszmiańskiem węgiel brzozowy rozciera się i pije z mlekiem od
kataru kiszek.
Również brzoza jest pomocna na rany. Koło Wieliczki mówią, że młode pączki liści brzozowych należy moczyć w spirytusie, a gdy nastąpi
krwotok z jakiejś rany, przykładają na tę ranę szmatki moczone w owym
spirytusie, na to kładą szmatki suche i obwiązują, a krwotok ustanie.
W Krakowskiem, jeśli mucha usiądzie na ranie i może ją zajątrzyć, wtedy narośl na drzewie brzozowym krajają w cienkie płatki, zalewają wodą
i gotują w garnuszku nakrytym i szczelnie zasklepionym. Płatki te po
mocnym wygotowaniu przykłada się trzy razy dziennie, przemywając
ranę jednocześnie tym wywarem, a zarazem pijąc po dwie łyżeczki naraz od czasu do czasu. W Chełmskiem na zaognione rany lud przykłada
kawałek białej kory brzozowej, cienko odartej. W Oszmiańskiem korę
parzy się w mleku i przykłada „jak narywa”. W Pińczowskiem szuka się
mrowiska pod brzozą, po czym mrówki te moczy w spirytusie i przykłada na zastrzał w nogach. W Międzyrzeckiem (Lubelskie) kąpiel
z mrowiska spod brzozy używana bywa po połogu, przeciw paraliżowi
i suchotom. W Kieleckiem panuje przekonanie, że można komuś złośliwie mocz zatrzymać przy pomocy gałązki brzozowej, na której robi
się karby i wbija się ją na dnie źródła, a wtenczas osoba znienawidzona będzie miała zatrzymany mocz na tyle dni, ile jest karbów na gałązce. O czarach wspomina już Haur (1693), przy czym zaleca, by zaczarowany puszczał mocz na miotłę zrobioną z brzozowego chrustu, genisty
i hebdu wetkniętą w ziemię.
Brzoza
101
Wreszcie znajduje brzoza zastosowanie także w chorobach dziecinnych.
W Dukielskiem wodę po kąpieli noworodka wylewa babka pod brzozę,
jeśli dziecko jest chore, w przeciwnym razie pod słodką gruszkę. Polacy
nadniemeńscy robią z brzozowych liści zmieszanych z mchem śląskim
i wrzosem kąpiel dla chorych dzieci. W Krakowskiem, gdy dziecko dostanie wielkiej choroby, uderzy się je gałązką święconej brzeziny, a choroba je opuści.
Weterynaria. Brzozę stosuje się także przy leczeniu zwierząt. Już Haur
wspomina o tym, że na urok zadany koniowi należy okurzyć go korą brzozową, mirrą, kadzidłem i białym krowieńcem. W Chełmskiem młode
odrośle tego drzewa lub święcone wianeczki zeń wite gotują na odwar
dla bydła w czasie panującej zarazy. W Tarnowskiem nie biją zwierzęcia
brzeziną, bo by uschło. W Bocheńskiem chropowata kora z czarnej brzozy (Betula obscura Kotula) spalona na popiół i zmieszana z wodą służy do
mycia zwierząt celem wygubienia wszy. W Radzyńskiem chore wymiona krowy nacierają gałązkami brzeziny i wrzosu. Natomiast na polskim
Pomorzu sporządzano z brzozy ter, który służy jako lekarstwo dla bydła
na rany albo na zapobieżenie zrzucania płodu.
Twórczość ludowa. Nie brak też różnych opowieści ludowych o brzozie. W Chrzanowskiem w opowieściach o boginkach mamy tego rodzaju
motyw: gdy matka spostrzeże odmianę swego dziecka przez boginkę, powinna wybić to dziecko różgą z brzozy cmentarnej na progu izby, a wtedy boginka, słysząc płacz swego dziecka, przybiega i oddaje skradzione
dziecko. Inna opowieść w Wielkopolsce mówi o brzozie gryżyńskiej. Podanie mówi o krnąbrnym dziecku, które uderzyło matkę i za to po śmierci
póty wystawiało rączkę z mogiły, póki matka rózgą jej nie obiła, a z tej
rózgi zasadzonej na grobie wyróść miała brzoza, która ocieniała kościółek pod Gryżyną, niedaleko Kościana. Motyw ten powtarza się w rozmaitych podaniach i pieśniach polskich. Nie brak także podań na tle Nowego
Testamentu. W Kieleckiem opowiadają, że Pan Jezus spotkał w drodze
brzozę i topolę. Brzoza kłaniała się i dlatego odtąd ma ciągle rozpuszczone w powietrzu gałęzie i wiatr nimi szeleszcze, a topola stoi wyprostowana i wzosi ku obłokom swój wierzchołek. Wedle podania łańcuckiego
wdzięczną postać brzozie nadał Chrystus za to, że ochroniła i otuliła gałęziami przed deszczem Matkę Bożą i Jezusa w czasie ucieczki do Egiptu.
O brzozie i gałązkach brzozowych wspominają też często ludowe pieśni polskie na Mazowszu, w Lubelskiem i w Krakowskiem.
Brzoza
102
Literatura: Szafer i in. 1924: 167; Rostafiński 1900b I: 141; Łaguna [br.nr. s.]; Sarna 1908: 40,
99; Linde SJP I: 184 – 185; ZWAK VI : 233, VII : 117, X: 95, XIV : 198, XVIII : 10; Karłowicz SGP I:
123, 184, 295, III : 81; Orli Lot X: 43, 47, XI : 106; Maurizio 1926: 35, 134; Moszyński KLS I: 13, II ,
cz. 1: 148 – 149; AEL s.v. brzoza; PF IV : 802, 852; LUD IV : 215, 317, VI : 127, VIII : 253, IX : 361, XII :
266 – 267, XV : 233, XVI : 365, XVII : 22, XXX : 44; Wisła II : 432, III : 759, 764 – 765, V: 240, 419, 508,
585, VI : 412, IX : 502, XIII : 436, XV : 357; Gulgowski 1911: 141, 178, 211; Pleszczyński 1892: 60, 90,
100, 111, 163, 200; Biegeleisen 1929b: 493; Stelmachowska 1933: 124, 160, 164, 174; Federowski
[br. nr. t.]: 265, 279; Udziela 1891: 120, 122, 174, 234, 240; Z Bliska i z Daleka III : 86; Kosmos
II : 231; Kolberg Przemyskie 1891: 235; Kolberg Chełmskie II : 185; Kolberg [Lud] XIII : 12, XV :
62,64; MAAE XI : 286; Treichel 1893 [?]: 4; PF II : 567; Tyg. Ilustr. 1864 IX : 47 – 48; Polaczek
1898: 69; Kopernicki 1876: 8; Wiedza o Polsce III : 292; Moszyński i in. 1935: [mapa] nr 9.
Buk zwyczajny· Buk zwyczajny (Fagus sylvatica L .) rośnie po lasach
na dobrej glebie szczególnie w Polsce południowej i zachodniej. Buk jest
drzewem, które wzbudziło wielkie zainteresowanie ze względu na swój
zasiąg. Zwłaszcza w dyskusji nad określeniem praojczyzny Słowian zasiąg ten odgrywa dużą rolę. Z faktu, że nazwa buka jest zapożyczeniem
germańskim, wysnuto wniosek, że go w praojczyźnie Słowian nie było.
A zarazem powstała mapka, na której zasiągi buka (Szafer), cisu (Sokołowski), bluszczu (Koczwara) i grabu (Szafer) wyznaczają na obszarze
Polski zamkniętą wśród tych linij domniemaną praojczyznę Słowian (Czekanowski 1927: 86). Rozmieszczenie nazw miejscowości urobionych od
nazwy buk wskazuje, że linia ta musiała być niegdyś posunięta dalej na
wschód, a przesunęła się w związku ze zmianami klimatycznymi w Europie i w Polsce, gdzie również swego czasu buk tworzył piękne wielkie
lasy, których szczątki ledwie utrzymały się do dni dzisiejszych. Określanie tego zasiągu na podstawie samych nazw napotka pewne trudności,
gdyż wedle Brücknera Słowianie buk nazywali grabem (Brückner 1927:
48), a w związku z tym zasiąg trzeba by określać nie tylko na podstawie
miejscowości od buka, ale i grabu (Kosmos LIII: 44 – 59).
Praktyczne zastosowanie. W polskich glossach średniowiecznych wspomniany jest nieraz buk, jak i jego owoc bukiew. Na ogół wzmianki nie są
zbyt częste, ponieważ nie miał on znaczenia w medycynie średniowiecznej, a tylko w gospodarstwie ówczesnym odgrywał wielką rolę, jako pokarm dla nierogacizny (Rostafiński 1900b I: 138). Ale w Małopolsce lud
spożywa także bukiew, która w kulturze zbierackiej odgrywała dużą rolę,
gdyż wyciskano z niej olej, a po wysuszeniu i wyługowaniu mielono na
mąkę. Ługowanie to jest konieczne ze względu na szkodliwe składniki,
Buk zwyczajny
103
jakie zawiera (Maurizio 1926: 45). Zjedzenie większej ilości bukwi działa
odurzająco, z czego lud sobie zdaje sprawę. W latach głodowych jada lud
liście buku jako [nieczytelne] lub szpinak (Maurizio 1926: 81).
W Małopolsce z buku wyrabia się bardzo chętnie sprzęty domowe (Żywiec) oraz narzędzia gospodarcze, jak grabie, cierlice, sieczkarnie, koła
itd. (Łańcut). W Żywieckiem (Sól, pow. Żywiec) szczapy do oświetlania
izby, tzw. ślajsy, darto dawniej z drzewa bukowego (Orli Lot X: 51). Spróchniałego drzewa bukowego zwanego czyr używano do krzesania ognia.
Wierzenia i obrzędy. Z kwitnięcia buków wróżą o zimie. Gdy buki słabo
kwitną, mrozy będą słabe (pow. Tarnobrzeg, Nisko), a jeśli gęsto, to zima
będzie ciężka (pow. Ropczyce). Jeżeli na św. Filipa i Jakuba (1 maja) rozwijają się buki, to na Jakuba (25 lipca) będzie żniwo i przeciwnie (pow.
Wieliczka). Na polskim Pomorzu podczas Zielonych Świąt przybierają
domy i obejścia bukowymi gałęziami obok innych.
Lecznictwo ludowe. Niekiedy stosuje się także w celach leczniczych.
Syreński (1613) zaleca słać liście bukowe z wieprzyńcem w posłanie dziecinne, aby dzieci były krzepkie (ZWAK XVIII: 74). Biretowski (1769) zaleca
popiół z bukwy ze smalcem przykładać na biodra w celu leczenia puchliny (ZWAK XVIII: 10). Także w pow. Bochnia popiół z bukowego drzewa
rozpuszcza się w wodzie i moczy w niej bolące nogi. Bukwy łuszczy się
i je na apetyt. Na Śląsku Cieszyńskim używają buka także do czarów miłosnych. W tym celu szuka się w lesie buka, który rośnie blisko jodły, tak
że przy powiewie wiatru o nią się ociera. Trzeba z tego miejsca, gdzie się
te drzewa ocierają, uskrobać trochę, spalić i dać wypić ulubionej osobie,
która wkrótce zapłonie wielką miłością (Zaranie Śląskie V: 154).
Twórczość ludowa. Buk należy do drzew szczególnie wspominanych
w pieśni góralskiej, ale także i na innych obszarach Polski, np. na Śląsku, w Krakowskiem.
Literatura: Szafer i in. 1924: 170; Łaguna [br. nr. s.]; AEL [br. nr. s.]; Tyg. Ilustr. IX : 120; Lud
III : 66 – 67, 272, VI : 152, IX : 361, 365 – 367; Karłowicz SGP I: 295; ZWAK VI : 252, X: 105, XIV :
212; Zaranie Śląskie V: 45, 223; MAAE III : 82, 97 – 102, 111, 114, 117, 144; Linde SJP I: 189 – 190,
194; Stelmachowska 1933: 160.
Bukszpan zwyczajny· Bukszpan zwyczajny (Buxus sempervirens
L .) bywa często hodowany w ogrodach i parkach. W dawnych glossach
Bukszpan zwyczajny
104
staropolskich wspominany rzadko i dopiero od XVI wieku nazywany
bukszpan z niem. Buchsbaum (Rostafiński 1900b I: 229). Również rzadko wymieniają go dawne zielniki polskie. U Crescentyna (1549) zalecany jako środek na wypadające włosy. Natomiast wedle Compendium medicum (1719) liście leczą wielką chorobę, tj. epilepsję (ZWAK XVIII: 10).
Lecznictwo ludowe. W dzisiejszych wierzeniach ludowych nie zaznacza się. Mamy tylko przykład z Łowickiego (Łowicz), że pomaga na ból
głowy i na zwinięcie kołtuna. Kiedy ma się zwinąć kołtun, co się poznaje
po silnym bólu głowy, trzeba bukszpan namoczyć w spirytusie i natrzeć
włosy. Kołtun zwinie się i w niego wejdzie ból głowy, i nie zepsuje oczu,
i nie wejdzie do kości (Ziemia 1933 [br. nr. t.]: s. 99).
Obrzędy. W Małopolsce używa się go do robienia bukietów weselnych.
Literatura: Szafer i in. 1924: 203; Linde SJP I: 195; PF I: 135; Sylwan 1912 [br. nr. t.]: 289;
AEL s.v. bukszpan.
Bukwica zwyczajna· Bukwica zwyczajna (Betonica officinalis L .) [Stachys officinalis (L .) Trevis.] rośnie w Polsce pospolicie na całym obszarze,
po łąkach, zaroślach i wzgórzach.
W polskich średniowiecznych spisach roślin wymienia się ją bardzo
często zwykle pod nazwą bukwica, rzadziej bukwa lub bukwica czerwona.
Nazwa bukwica pochodzi stąd, że roślina ma podobnie jak buk liście na
kraju owłosione16. Bukwicą czerwoną zowie się zaś tę roślinę w przeciwieństwie do bukwicy białej, czyli pierwiosnka (Primula veris L .) tak nazywanego, gdyż podobnie działa jak bukwica.
W dawnych zielnikach polskich nieraz bywa wspominana pod nazwą
bukwicy, bukwicy czerwonej lub betoniki. Wedle Marcina z Urzędowa (1595)
i Chmielowskiego (1754) zabezpiecza przeciw czarom. Wedle Syreńskiego
(1613) sadzona przy domu oddala z niego czary, a także jest ludzkich dusz
i ciał stróżem. Haur (1693) powiada, że na czczo użyta chroni od upicia.
Biretowski (1769) podaje, że ziele to płód ożywia i oczerstwia oraz poród
ułatwia, woń zaś posila mózg i głowę, plastrowana kości spaja, a liście
na czoło i skronie przykładane wzrok oczyszczają i posilają oraz głowę
16. Prawdopodobnie nazwa pochodzi jednak stąd, że nasiona bukwicy wyglądają jak
orzeszki bukowe.
Bukwica zwyczajna
105
Bukwica zwyczajna
lekką czynią, a sok pity cudną cerę daje. Wedle Kluka (1778) ziele to jest
antitoxicum, a także słuch przytępiony otwiera.
Lecznictwo ludowe. W Krakowskiem roślina ta bywa święcona wraz
z innym zielem w dni święta M.B. Zielnej. Jak wszystkie zioła poświęcane wtedy posiada liczne właściwości lecznicze. W Polsce północnej odwar jej pije się, a także używa do naparzeń i kąpieli. W Częstochowie (na
Jasnej Górze) baby zielarki sprzedają także to ziele i dają pić słabym na
piersi. W Międzyrzeckiem (Lubelskie) odwaru bukwicy używają przeciw
kolkom w prawym boku, a naparu od strzykania w uszach. W Woli Batorskiej (pow. Bochnia) piją bukwicę flisacy przeciw szkorbutowi. W Polsce
środkowej stosowana na rozmaite choroby. W Krakowskiem zielem tym
okadza się także krowę, jeżeli mleko się psuje.
Literatura: Szafer i in. 1924: 543; Rostafiński 1900b I: 265, 283; Kosmos II : 406; ZWAK VI :
233, XVIII : 10 – 11; Linde SJP I: 195; Łaguna [br. nr. s.]; Wisła II : 605, III : 492; Pleszczyński
1892: 111; Udziela 1891: 144; Lud XXX : 44.
Bylica pospolita· Bylica pospolita (Artemisia vulgaris L .) rośnie pospolicie w całej Polsce w przydrożach, po rowach i nieużytkach.
Bylica pospolita
106
W dawnych rękopisach średniowiecznych roślina bywa wymieniana
bardzo często pod nazwą bylicy, rzadziej czarnobilu lub czernobilu. Bylica pochodzi od słów byl, bylije – roślina, a nazwa bielica powstała raczej z powodu ludowego przekształcenia mniej jasnej bylicy na bardziej
zrozumiałą bielicę od bel. Lud zowie ją belica (Łowicz), bielicą (Podhale),
białuga (Polacy litewscy) itd.
W zabytkach wrocławskich z XV–XVI wieku bylica nazywana jest „matką
roślin”. Artemisia, quae alio nomine dicitur mater herbarum. W dawnych
zielnikach polskich odgrywa bardzo często rolę rośliny apotropeicznej.
Spiczyński (1542) pisze, że dym z bylicy przegania diabła z domostwa.
Również wg Syreńskiego (1613) w wigilię św. Jana w domach wieszana
szataństwo z domu wypędza. Także wg Marcina z Urzędowa (1595) rozwieszona w domu roślina oddala czary. Syreński wspomina, że bylica
stosowana zewnętrznie i wewnętrznie odpędza wszelkie szkody pochodzące z czarów. Temu, na kogo rzucony został czar, można również pomóc, obwiązując bylicę wokół szyi. Synod klechów podgórskich (1607)
wspomina o używaniu bylicy do czarów. Chmielowski (1754) także zalicza bylicę do środków przeciw czarom.
Wierzenia. Zalecenia starych polskich zielników widoczne są również
u ludu. W pow. Brzesko (Krakowskie) uważają bylicę za drogocenne ziele, które nie przy każdym domu rośnie. W Bóbreckiem bylica, podobnie jak wszystkie rośliny o silnym zapachu (jak łopian, dziewanna itp.),
bywa używana przeciw złym duchom i czarom. Podobnie jest w północnej Polsce. W okolicach Nowego Targu stosuje się bylicę, w połączeniu
z innymi ziołami, przeciw czarownicom, dlatego w celu odpędzenia lub
unieszkodliwienia czarownic zalecają się udać przed wschodem słońca na dziewiątą miedzę, zebrać bylicę, tymianek itp., osuszyć i dobrze
okadzić całą oborę. W okolicach Krakowa wierzy się, że gdy pies zje bylicę, może rozpoznać wiedźmę. Bylicę stosuje się również przeciw urokom. Należy okadzić osobę, na którą rzucony został urok. W okolicy Nowego Targu stosuje się w tym celu obok bylicy jeszcze koper i bławatek
(Centaurea cyanus L .) [Cyanus segetum Hill]. Bylicę stosuje się już od zamierzchłych czasów jako środek przeciw piorunom. Wedle Syreńskiego
podczas burzy kadząc święconą bylicą, zabezpiecza się dom od pioruna.
Także w Bóbreckiem, gdy bardzo grzmi i błyska się, kadzą bylicą po domach, bylica bowiem odpędza złe duchy, które wywołują burzę. Wianki
z bylicy, paproci, fiołków i chabra bławatka poświęcone na Boże Ciało na
Bylica pospolita
107
domach chronią od burz i piorunów
(Piotrkowskie).
Bylica szczególnie występowała
w tej roli apotropeicznej w wigilię
św. Jana Chrzciciela. Już Syreński
podkreśla, że w wigilię św. Jana zawieszano w domach nad drzwiami,
wrotami i oknami bylicę, która szataństwo z domu wypędza, a od guseł i czarów chroni. Marcin z Urzędowa podaje, że bylicy używano
przy sobótkach, ofiarując ją diabłu.
O wielkiej roli bylicy przy sobótce
wspominają już Mikołaj Rej i Jan
Kochanowski. Ulryk Werdum w swoim dzienniku z podróży po Polsce
Bylica pospolita
(1670 – 1672) podaje, że na dachach
wiejskich chat w okolicy Łowicza sterczało na około pełno bylicy, którą
w noc św. Jana przeciw czarom zatykają.
Także w wierzeniach ludowych mamy częste przykłada tych zwyczajów. W Kielckiem w wigilię św. Jana Chrzciciela lud zbiera bylicę, którą zatyka na czterech węgłach domu i nad wejściem, aby przez cały rok
choroby nie miały doń przystępu. Albo też zbiera się bylicę z rana przed
wschodem słońca i zatyka w strzechę, aby odjąć czarownicom moc
szkodzenia ludziom i bydłu. W pow. Toruń w wigilię św. Jana zatykano
dawniej wiązankę z motylicy, bylicy i piołunu pod dach obory czy stajni w obawie przed czarownicą. Także w pow. Świeck gospodarz zakłada
bylicę do stajen, obór i chlewów, aby chronić dobytek przed czarownicami w wigilię św. Jana. Dziewczęta natomiast w pow. Sierpc zarzucają bylicę na dach w celu szybkiego zamążpójścia. W Krakowskiem ziele
to służy po wsiach do majenia chałup. Wokół Radomia bylica zatknięta
za strzechą chroni od sił nieczystych, a w pow. Włoszczowa na św. Jana
zatykają bylicę na węgłach domu i na drzwiach, aby uchronić się przez
cały rok przed chorobami. W ogóle zdobienie strzech bylicą w wigilię do św. Jana jest w Polsce powszechne. Lokalnie, jak w Lubelskiem,
podkreśla się, że bylicą przystraja się te chaty, w których jest dorosła
dziewczyna.
Bylica pospolita
108
Starym zwyczajem jest także przepasywanie się wtedy bylicą. W dawnych pieśniach sobótkowych mówi się o bylicy i przepasywaniu się
tym zielem przez dziewczęta. W związku z tym istnieją wierzenia, że
to przepasywanie się chroni dziewczęta od bezpłodności i wszelkiego nieszczęścia. W ogóle lud opasuje się bylicą, co ma chronić od bólu
krzyżów w czasie żniw. W Kieleckiem zaraz rano po wstaniu opasują się
bylicą i tak chodzą do wieczora, aby krzyże nie bolały przy żniwie. Podobne wierzenia w Lubelskiem i zachodniej Małopolsce (Maków, Łańcut, Dukla). W pow. Bóbrka nosi się na głowie wianek z bylicy w dzień
św. Jana Chrzciciela w celu ochronienia się przed bólem głowy przez
cały rok. W Wierzchosławicach w pow. Tarnów noszą bylicę cały rok, od
św. Jana do św. Jana w celu odpędzenia uroków. Ochronne znaczenie
bylicy zaznacza się także w opowieści z Kieleckiego, że dawniej nie zabezpieczano mienia przed złodziejami płotami z chrustu, ale z bylicy na
św. Jana sadzonej. Zarazem łączy się to z inną opowieścią kielecką o tym,
jak dawniej ludzie wiedzieli, kiedy mają umrzeć, a w związku z tym ten,
który wkrótce miał umrzeć, nie grodził płotów z chrustu lub jałowca, ale
z bylicy. Inne podania uzasadniają lecznicze własności bylicy. W Krakowskiem lud opowiada podania, że odcięta głowa św. Jana Chrzciciela
upadła między bylicę i łopian, dlatego rośliny te mają własności lecznicze. Opowieść radomska powiada nadto, że Matka Boska uciekała się
do bylicy i łopianu, chcąc aby głowa tego świętego na nowo do karku
przyrosła.
W Sandomierskiem dawniej rozniecano ognie sobótkowe bylicą. W Łomżyńskiem palono to ziele przy obrzędzie sobótki w celu odpędzenia czarownic i czarów. Koło Wejherowa na Pomorzu wyrywają bylicę o dwunastej w południe, ponieważ w korzeniach tej rośliny są właśnie węgielki
uzdrawiające. Natomiast w Rycerzewie pod Kłodawą w wigilię św. Jana
dziewczyna wyrywa bylicę w samo południe i uważa, co pod nią znajduje, jeśli jest węgielek, wyjdzie zamąż, jeśli zaś robak, straci wianek.
Obrzędy. Bylica szczególnie związana jest z dniem św. Jana, ale ze
względu na swe cudowne własności odgrywa także wielką rolę przy święceniu ziół na M.B. Zielną (Pomorze, Poznańskie, Mazowsze, Małopolska,
Nowotarskie). Zupełnie wyjątkowa jest relacja z Radomskiego, że lud
uważa bylicę za ziele diabelskie i dlatego nigdy jej nie daje do wianków
na Boże Ciało, ani też do święcenia z „Zielną”. Bylica bywa wspominana
często nie tylko w pieśniach sobótkowych, ale także i dożynkowych, jak
Bylica pospolita
109
w pieśni powszechnej na obszarze Polski północnej: „Wyrosła byliczka
od odłogu, Dożęlim pszeniczki chwała Bogu”.
Lecznictwo ludowe. Wielką rolę odgrywa także w lecznictwie ludowym. Lud olkuski powiada, że bylica posiada własności lecznicze, a nawet cudotwórcze. W Międzyrzeckiem (Lubelskie) przeciw opętaniu okadzają bylicą. Powszechnie stosuje się różne kąpiele z wykorzystaniem
bylicy. Już Biretowski (1769) poleca kąpiele w wywarze z bylicy w celu
zmiękczenia kamieni moczowych. Zarówno młodzi, jak i starzy korzystają z kąpieli w bylicy, gdyż wzmacniają one ciało. Szczególnie w okolicach Krakowa stosowane są kąpiele w bylicy, ponieważ pomagają one
na różne dolegliwości – kolkę, wzmacniają dzieci, zwłaszcza takie, które
są słabe, gdy mają dreszcze. W okolicach Radomia w celu wzmocnienia
kąpie się dzieci w wannach z bylicy i macierzanki. Zaś w okolicach Lublina wykąpanie dzieci ma pomagać w przypadku wysypki. W dawnych
źródłach, zwłaszcza u Syreńskiego, spotyka się liczne zalecenia bylicy
w chorobach dziecinnych i stwierdza, że dziatki podkadzane zachowuje
od chorób, a czyni czerstwymi i ochotnymi.
Bylicy używano też od dawna przeciwko bólom głowy. Już w polskich
kazaniach średniowiecznych mamy wzmiankę, że w wigilię św. Jana
Chrzciciela opasywano głowę bylicą, żeby nie bolała. Także Czarownica
powołana (Wisner, Czartoryski 1680) mówi, że w wigilię św. Jana wieniec z bylicy noszono, aby głowa przez rok nie bolała. Także w rękopisie
łowickim z XVIII wieku mamy zalecenie na zawroty głowy – gotować bylicę w occie i myć tym na ciepło głowę. Wedle ludu bobreckiego wianek
z bylicy noszony w dzień św. Jana Chrzciciela na głowie chroni od bólu
głowy przez cały rok. Także przeciw padaczce używa się tej rośliny. Kalendarz uniwersalny jezuicki (1750) zaleca przeciwko wielkiej chorobie piwonię z bylicą, które w ogóle ducha nieczystego z człowieka wyganiają.
W pow. Chrzanów chorym na padaczkę podają odwar z bylicy przeciw napadom epileptycznym, uśmierza chorobę i zapobiega jej powtarzaniu się.
Bylicę stosuje lud polski także przeciw rozmaitym boleściom żołądkowym. W Nowotarskiem na tzw. morzysko (ból żołądka) zażywają
ugotowaną na wodzie bylicę. W Olkuskiem zaparzają bylicę na mleku
i przykładają na boleści. Okłady z bylicy robią w tym przypadku powszechnie w całej Polsce. W związku z tym należy podkreślić, że w Łowickiem zaparza się bylicę, cedzi i pije w celu zdobycia sobie smaku.
W Lubelskiem leczą biegunkę kąpielą z bylicy, a w Nowotarskiem na
Bylica pospolita
110
czerwonkę dają do zjedzenia usmażone na maśle bylicę, babkę, szczaw,
kmin, jaje i bryndzę. Roślinę tę, szczególnie gatunek bylicy rocznej (Artemisia annua L .), w pow. Oszmiana potartą przykładają do ran. W Krakowskiem (pow. Bielsko) bylica zagrzana w kwaśnym mleku, które się
jednak gotować nie powinno, i przyłożona na gruce (tj. nabrzmiałości
i gruczoły zwłaszcza skrofuliczne [gruźlica węzłów chłonnych]) powstające na szyi i pod pachami sprawia, iż te gruczoły się rozchodzą.
W Lubelskiem napar bylicy ogrodowej jest używany jako środek od
bólu w piersiach, a polnej (Artemisia campestris L .) na kąpiel od suchot
i na kadzenie zawiania. W Hecznarowicach (Polska płd.-zach.) na kolki
smażą bylicę w maśle i jedzą albo moczą w wódce, którą następnie piją.
Następnie zgodnie z zaleconym opasywaniem się bylicą na św. Jana,
stosuje się ziele to na krzyże bolące. W ogóle na bóle w plecach robi się
rozparzone okłady z bylicy, która jest pomocna na wszelkie bóle w krzyżach, postrzyknięcia, darcia w członkach (Krakowskie). Również w pow.
Sanok i Cieszanów używa się bylicy przeciw reumatyzmowi, przy czym
bolącą część ciała kąpie się w tym zielu. W Krakowskiem zalecają moczyć bylicę i macierzankę w ciepłej wodzie i przykładać na nogi na zawianie. Również w domowym lecznictwie na Wołyniu używało polskie
ziemiaństwo ok. 1830 roku bylicy, którą gotowano w winie i dawano do
picia ciepłą po kwaterce w celu usunięcia puchliny z ciała. Także w Zawoi w pow. Maków używa się bylicy przeciw puchliźnie.
Bylicę stosuje się także w rozmaitych chorobach kobiecych. W dawnych zielnikach polskich szczególnie wiele było o tym wzmianek. Compendium medicum (1719) powiada, że wierzchołki bylicy roztarte z czosnkiem i przyłożone na pępek sprowadzają miesięczne czyszczenie.
Również w lekach domowych ziemiaństwa na Wołyniu ok. 1830 roku bylica gotowana w winie i pita miesięczną chorobę zatrzymaną wywodzi.
Tenże rękopis zaleca na zaziębienie macicy naparzanie się bylicą w połączeniu z innymi ziołami, jak boże drzewko, szalej, dziewanna itd. Lud
lubelski używa bylicy na choroby macicy.
Bylica należy również do ziół wywołujących płodność. Syreński (1613)
zaznacza, że panie niepłodne czyni bylica płodne, a zarazem że płód czerstwy utrzymuje. Tenże Syreński podaje jednak także wiadomość sprzeczną
z powyższą, a mianowicie że korzeń w ręku trzymany powoduje poronienie. W Krakowskiem kobiety niepłodne piją odwar z bylicy zebranej na
dziewięciu miedzach. Bylica należy także do roślin ułatwiających poród.
Bylica pospolita
111
Mówi już o tym Syreński, że do snadnego i rychłego rodzenia pożyteczne,
a Compendium medicum (1719) mówi, że plastrowana na żywocie [brzuchu] ułatwia poród. Wspomina o tym także rękopis wołyński z 1830 roku.
Bylica była też używana ze względu na swe wyjątkowe właściwości do
specjalnych zabiegów, a więc jako antitoxicum. Syreński mówi, że truciznę zadaną wywodzi z ciała. Rzecz godna uwagi, że Polacy nadniemeńscy,
którzy na określenie bylicy przyjęli nazwę ruską czarnoból, objaśniają
przy pomocy etymologii ludowej, że używana jest do bólów tak wielkich, aż czarno robi się w oczach. Z rośliną tą wiąże się bajka dziecinna
o czarnobolku, który nie chce kołysać wróbelka, więc trzeba sprowadzić
kozę na czarnobolka, wilka na kozę, strzelca na wilka, dalej ogień, wodę,
wołu, kij, robaki, kury.
Również istnieje pewna grupa wierzeń o stosowaniu bylicy przeciw
podróżnemu zmęczeniu. Marcin z Urzędowa (1595) powiada, że zmęczonym drogą przez okładanie im nóg bylicą oddala się zmęczenie. Także
Syreński mówi, że podróżny, nosząc ją na sobie lub trzymając ją w ręku,
nie ustanie w drodze. Wedle Kluka (1778) pod podeszwy włożona, zachowuje podróżnych od spracowania. Również na Mazowszu okładają bylicą nogi, ażeby nie zmęczyć się w podróży. Ten sposób usuwania
zmęczenia przy pomocy bylicy stosuje się także do koni. Syreński mówi,
że korzeń bylicy i biedrzeńca włożony koniowi w gębę zabezpiecza go,
żeby się nie zbieżał. Dzięki bylicy może koń zrobić 12 mil bez pokarmu
i zmęczenia. W ogóle w stosunku do zwierząt istnieją różne zabiegi podobne do tych, jakie stosuje się do ludzi. W Nowotarskiem przy ocieleniu się krowy lub owcy dają jej pić bylicę gotowaną na kwaśnicy, aby
łatwiej „mieśce uodesło”. W Krakowskiem używa się powszechnie tego
ziela dla krów ocielonek. Dają krowie odwar z bylicy przez trzy dni, aby
przepłukać wnętrzności. W Lubelskiem panuje przekonanie, że od takiej krowy po wycieleniu napojonej bylicą czarownica mleka odebrać
nie może. W Częstochowie bylicę sprzedają baby zielarki jako środek
okadzania krów. Bylica bywa też używana jako środek profilaktyczny
w Dobrzyńskiem, gdzie podczas pomoru bydła rozpalają ogień z jałowca, bylicy, dziewanny i macierzanki, po czym przepędzają przezeń stado.
Z tych powodów także w pow. Sierpc obwiązują krowom rogi. Również
w związku z hodowlą pszczół istnieje zwyczaj, że lud pociera ręce bylicą, aby pszczoły nie kąsały. W Kieleckiem wsadza się bylicę w kapustę,
aby gęsi lub kruki jej nie psuły.
Bylica pospolita
112
Literatura: Szafer i in. 1924: 629; Rostafiński 1900b: 330 – 331; Berneker 1924: 112 – 113; ZWAK
VI : 226 – 227, VII : 119, IX : 26, 32, XI : 51, XVIII : 11 – 12; Łaguna: 138 – 391; PF IV : 763, V: 33; SKJ
V: 342; Karłowicz SGP I: 74, IV : 289, V: 435; Lud II : 88, III : 20, IV : 315, VI : 62, 78, IX : 380,
VIII : 90, XV : 339, XIX : 115, XX : 192, XXIV : 72, XXVIII : 99; Kopernicki 1876: 2, 4, 8; Kolberg
Lud VII : 128, IX : 145, XV : 68, XVII : 155, XVIII : 51, XIX : 190 – 191; Ziemia XV : 219, XVIII : 99;
Wisła II : 8, 607, III : 591, IV : 881, V: 646, VI : 231, VII : 391, 600, VIII : 274, XI : 535, XII : 293 – 296,
XIV : 333, XVII : 607, XIX : 458, XX : 85; Brückner 1927: 54; Udziela 1891: 55, 72, 78, 80, 105, 112,
134, 155 – 156, 159, 220, 241; Kolberg Mazowsze IV : 135; Gazeta Polska 1874, t. CXL [br.nr. s.];
Biegeleisen 1929b: 465 – 466, 475; Pleszczyński 1892: 91, 111 – 112, 117, 122, 125; Wójcicki ZD
II : 320; Stelmachowska 1933: 168, 175 – 176; AEL s.v. bylica; Bibl. Warsz. III : 440 – 443; Gulgowski 1911: 176; MAAE VII : 41, IX : 115, 144, 145, 147; Orli Lot XI : 170; Biegeleisen 1929a: 30,
205, 302; Treichel 1893 [?]: 3; Kosmos II : 459; Lud XXX : 42 – 24.
Chaber bławatek· Chaber bławatek (Centaurea cyanus L .) [Cyanus
segetum Hill] bywa nieraz wymieniany w staropolskich glossach, najczęściej pod nazwą bławat, ale także chaber, głowacz, modrak. Wszystkie
te nazwy, które do dziś występują na całym obszarze Polski, znane więc
już były średniowiecznym polskim zapiskom (Rostafiński 1900b I: 337).
Lud nazywa Centaurea cyanus L . w Małopolsce płd. i wsch. oraz w Lubelskiem bławat, w Polsce płn., na Śląsku i w Małopolsce zach. chaber.
W Polsce płn.-zach. modrak, w Polsce płn. i czasem na Podhalu głowacz,
głowatnik.
Praktyczne zastosowanie. Do barwienia pisanek na błękitną barwę
używano odwaru kwiatów bławatków. W tym celu zbierano płatki kwiatu i suszono (pow. Lida).
Wierzenia i obrzędy. W dzień przed Bożym Ciałem dziewczęta wiją
wianki z bławatków, które mają po poświęceniu szczególne własności,
gdyż zawieszone na zewnętrznej ścianie domu chronią go przed burzami i piorunami, gradobiciem; bydło zaś okadzane nimi w dniu, kiedy
wygania się po raz pierwszy na paszę, dobrze się chowa (pow. Bochnia).
Ołtarze na Boże Ciało ubiera się tatarakiem, bławatkami i piwonią (okolice Płocka). W wigilię św. Jana pasterze stroją rogi krów w wianki z modraków i innych ziół, a tak przystrojone prowadzą z pastwiska do wsi,
aby uchronić je przed czarownicami (Kaszuby). Bławatek należy także
do ziół zatykanych na św. Jana w strzechy i ściany domu, a niegdyś pąki
bławatów i kąkolu suszono cały rok, a potem palono w wigilię św. Jana
(pow. Sanok i Brzozów). Bławatki dodaje się do upiększania bukietu ziół
na M.B. Zielnej (Małopolska).
Chaber bławatek
113
Bławatki służą także do wróżby, w tym celu wrzuca się bławat do rozkopanego mrowiska, a jeżeli ten zczerwienieje, ma to oznaczać, że dziewczyna wyjdzie za mąż (pow. Wieliczka). W związku z tym wymienia się
bławatki czasem także w pieśniach (Wielkopolska).
Lecznictwo ludowe. Bławatek stosuje się szczególnie w chorobach oczu.
Wzrok osłabiony leczą w ten sposób, że biorą kwiat z bławatu, tyleż róży,
nieco kminku w gałązkach albo rozmarynu, rojnika, wszystko to razem
pokrajawszy drobno, należy wsypać do butelki, zalać dobrą wódką żytnią
i zakorkowawszy należycie, wystawić przez dni
osiem na działanie słoneczne. Tak sporządzony
lek używa się rano i wieczór w ten sposób, że po
zmrużeniu oczu naciera się powieki, zwłaszcza
dołki wokoło oczu, uważając troskliwie, aby się
do środka nic nie dostało (pow. Rzeszów). Albo
sam bławatek zalewa się okowitą, jak naciągnie,
nalewa się dwa razy tyle wody, po czym zapuszcza w oko, kiedy boli lub piecze (Kujawy). Odwar
kwiatów bławatka służy do przemywania oczu,
gdy się zalepią (pow. Żywiec, Łowicz, Bochnia).
Prócz tego bywa stosowany na kaszel i choroby
piersiowe (Łowicz, Oszmiana). Suszone kwiaty
i odgrzane nosi się przeciw bólom na piersiach
(Lubelskie). Kwiat bławatka używa się jako domieszka do tytoniu dla zmniejszenia jego złych
następstw (okolice Międzyrzeca). Bławat bywa
też stosowany na rany między palcami u nóg
(pow. Nowy Targ). Czasem zwraca się uwagę na
to, żeby był to bławatek niepoświęcony (MałoChaber bławatek
polska). Kwiaty bywają stosowane także przeciw
wrzodziankom (pow. Oszmiana). Kiedy bławatek puszcza, należy zbierać
i zieleninkę, ugotować i pić na zdrowie (okolice Lublina). Służy do oczyszczania krwi (pow. Bochnia). Ale leczy się bławatkiem także tak ciężką
chorobę, jak zimnicę (febra) (pow. Wadowice). Pije się w tym celu odwar
z liści bławatka, także urzeczonego okadza się bylicą, do której dodają
bławatka i nieco kopru (Małopolska). Okadza się także urzeczone zwierzęta (okolice Krakowa). Konwulsje leczy się przez picie odwaru z kwiatów bławatka (pow. Janów Lubelski). Daje się także przeciw słabościom
Chaber bławatek
114
pochodzącym z przestrachu (Polacy nad Niemnem). Herbatę z bławatka
stosuje się w chorobach kobiecych (Wielkopolska). Wywar służy także
jako lek przeciw zatrzymaniu moczu (pow. Oszmiana).
Bławatek stosuje się także dla bydła. Bławatkiem, mirrą i jałowcem
kadzi się krowy w każdy pierwszy piątek po nowiu, aby dawały więcej
mleka (pow. Podhajce). Aby krowy dawały więcej mleka i aby odpędzić
uroki od nich, okadza się je bławatkiem (Kujawy, Małopolska). Także aby
krowa nieczęsto goniła za buhajem i połączenie było skuteczne, trzeba,
przyprowadziwszy od byka, dać jej z chlebem do zjedzenia świeże lub
zeschłe bławatki (pow. Pińczów).
Literatura: Szafer i in. 1924: 655; Karłowicz SGP I: 169, II : 88; SKJ IV : 22, 304, 336; Łaguna
[br. nr. s.]; Brückner 1927: 30, 175; Linde SJP I: 232, III : 149; Maurizio 1926: 96; Pam. Fiz. V:
13; Lud III : 139, VIII : 424, XXX : 46, XXXI : 97; Ziemia IV : 314, XVIII : 99; Orli Lot XI : 171, XVI :
154 – 155; Moszyński i in. 1935: mapa 9; Stelmachowska 1933: 168, 171; AEL s.v. bławatek;
Kolberg Lud XIII : 19, XVII : 161; Treichel 1893 [?]: 6; MAAE IV : 129, IX : 115; Wisła V: 240, 638,
XIV : 332, XV : 357; Pleszczyński 1892: 110; Talko-Hryncewicz 1893: 205, 279; Udziela 1891:
80; ZWAK VI : 241, IX : 39; Biegeleisen 1929a: 30; Lud Słow. II : A92–A114.
Chaber przestrzelon [Chaber łąkowy]· Chaber przestrzelon (Centaurea jacea L .) bywa nieraz mieszany z innymi gatunkami Centaurea,
zwłaszcza C. austriaca [Centaurea phrygia L.] i C. pseudophrygia [Centaurea
phrygia subsp. pseudophrygia (C. A. Mey.) Gugler]. W dawnych źródłach
nie ma o nim wyraźnych wzmianek, ale jest bardzo prawdopodobne, że
to, co Rostafiński określił jako Knautia arvensis (L .) Coult, a co w dawnych glossach polskich określa się jako Iacea nigra [Centaurea nigra L.],
a po polsku przestrzelon, jest właśnie Centaurea jacea (Rostafiński 1900b
I: 315). Lud nazywa roślinę tę głewaczyna (Cieszyńskie), głewacznik lub
głewatnik (Podhale); zwany tak, ponieważ kwiat podobny jest do główki17,
północnik (Polacy nadniemeńscy), ale także chaber przestrzelon (Łowicz).
Wierzenia i obrzędy. Roślinę tę na całym obszarze karpackim święci się
w wiązankach na M.B. Zielną. W jednym z rękopisów z pocz. XIX wieku
podkreślano, że zielem tym w pow. Nowy Targ okadzano krowy, aby je
ochronić przed zamawianiami czarownic (Łaguna: 14).
17. Może to być jednak oznaczenie błędne, chodzić może o chaber driakiewnik C. scabiosa o jeszcze większej „główce”.
Chaber przestrzelon [Chaber łąkowy]
115
Lecznictwo ludowe. Ziela tego używa się w pow.
Nowy Targ na mocny ból głowy, zwłaszcza gdy się
w głowie mąci. Wtedy moczą go w wodzie, dodawszy do niej nieco święconej, i okładają głowę.
Listeczków kwiatu używają na rany niechcące
się goić. Polacy nadniemeńscy dają go do picia
dzieciom dla uspokojenia ich płaczu. W związku
z tym lud wyjaśnia też nazwę tamtejszą północnik tym, że dzieci około północy najczęściej się
budzą i krzyczą, więc tym zielem bywają pojone.
Chabry zwane wawry suszą, a potem odgrzewają i kropią kwasem, po czym noszą na piersiach
przeciw bólom (Lubelskie).
Chaber przestrzelon
Literatura: Szafer i in. 1924: 656 – 657; Lud II : 137, XXV : 94;
AEL s.v. chaber przestrzelon; ZWAK VI : 242; Wisła II : 8; Kolberg Lud XVII : 161.
Chmiel· Chmiel (Humulus lupulus L .) pod tą nazwą wymieniany bywa
już nieraz w średniowiecznych glossach polskich. Nazwa, której Słowianie udzielili całemu zachodowi (Rostafiński 1900b I: 146 – 147).
Praktyczne zastosowanie. Słowianie nauczyli się od swych wschodnich
sąsiadów Finów i Tatarów chmielenia piwa i miodu, co za słowiańskim
pośrednictwem rozszerzyło się po całej Europie (Brückner 1927: 180). To
chmielenie piwa było także znane i w Polsce, jak poświadcza to Syreński, który zaznacza, że „piwa bez chmielu ani dobroci, ani przyjemności
mieć nie mogą, nawet i smaku. Przeto chmiel u nas w wielkiej zacności
i do lekarstw użyteczny” (Majewski 1893: 6). Zgodnie z tym znaczeniem
chmielu w Polsce w pierwszej połowie XV wieku, własnowolne wydzieranie chmielu w cudzym lesie18 było przedmiotem rozpraw sądowych.
Chmiel służy też ludowi polskiemu jako przyprawa do miodu, piwa lub
nawet do ciasta chlebowego.
Wierzenia i obrzędy. Do palmy wielkanocnej dodają także prócz baziek
wierzby również chmiel czworograniasty (pow. Bielsko). Czasem także
18. Chmiel w Polsce jest rośliną dziko rosnącą.
Chmiel
116
chmiel święcą na M.B. Zielną (Bielsko). Szczególnie wielką rolę odgrywa
chmiel w obrzędach weselnych. Gdy młodzi i cała drużyna weselna siedzą
już na furach przed wyjazdem do ślubu, matka bierze w fartuch chmielu
i zacząwszy od młodej, obsypuje nim wszystkie fury. Podczas tego śpiewa się pieśń o chmielu (Międzyrzec). W Przemyskiem, gdy młodzi mają
iść do ślubu, starsi goście rzucają wtedy chmielem i owsem, przy czym
chmiel rozrzuca się też po izbie. Mamy tu więc wyraźne nawiązanie do
dawnych zwyczajów, o których wspominają kroniki ruskie, np. że gdy Helena, córka Iwana III Wasiliewicza, wydana została za W. Ks. Aleksandra
w Wilnie, wtedy towarzyszki rozplotły jej warkocze w cerkwi przed ołtarzem M. Boskiej, a założywszy na głowę ozdobę, poprószyły jej włosy
chmielem. Starodawną pieśń o chmielu śpiewa się w całej Polsce przy
oczepinach. Zwykle zaczyna się ona tak:
„Oj chmielu, chmielu! Ty bujne ziele
Bez cię nie będzie żadne wesele.
O chmielu! O nieboże! To na dół, to po górze,
Chmielu nieboże!
Żebyś ty chmielu na tyczki nie lazł,
Nie robiłbyś ty z panienek niewiast:
Ale ty chmielu na tyczki włazisz,
Nie jedną pannę wianeczka zbawisz”.
Pieśń tę śpiewają po oczepinach niekiedy żonaci (Mazowsze) albo też
śpiewa ją drużba po pokładzinach (okolice Dukli), albo starościny przy
czepieniu. Po oczepinach też tańczy się taniec zwany chmielem, który
panna młoda musi przetańczyć z każdym z obecnych, a obecni chórem
śpiewają pieśń o chmielu i rzucają pieniądze na czepek (Międzyrzec).
Lecznictwo ludowe. Odwar z chmielu bywa stosowany jako lek przeciw
febrze (pow. Rzeszów). Już dawne podręczniki lekarskie zalecają chmiel
do leczenia gorączki. Napar z całych roślin pije się także przy kłuciach
w boku i bólu głowy (pow. Oszmiana). Odwar główek chmielu lub szyszek bywa używany przeciw potom suchotniczym, a odwar z serwatką
stosuje się do przemywania ran opuchłych (Międzyrzec). Odgotowanym
chmielem okłada się bolące części ciała u ludzi i u bydła (okolice Chełma). Z kwiatów chmielu sporządza się napój przeciw bezsenności (pow.
Tarnobrzeg). W ogóle zaś niegdyś osobom strudzonym lub cierpiącym
Chmiel
117
na bezsenność dawano poduszki wypchane chmielem, co sprawiało ulgę
i sen, nawet wtedy, gdy żaden inny środek nie pomagał. Herbata z chmielu dodaje sił (pow. Bochnia). Kąpiel przyrządzona w słodzie z chmielem
pomaga na wycieńczenie i anemię (Międzyrzec). Odwar z główek chmielu służy jako środek na porost włosów (pow. Brzesko, Jasło, Dukla).
Literatura: Szafer i in. 1924: 184; Maurizio 1926: 93, 145; Majewski 1893 [br. nr. s.]; Lud III :
361 – 362, IV : 116, VI : 60, 136, XIII : 256, XIV : 261, XXIX : 91; Moszyński KLS I: 16; Orli Lot X:
157, XVI : 155; Łaguna: 138; AEL s.v. chmiel; ZWAK VI : 261 – 262, XVII : 208, XVIII : 13; MAAE
IV : 132, XI : 83; Gloger 1901: 74, 91, 122; Ziemia XIV : 7; Pleszczyński 1892: 65, 69, 75 – 76, 112,
118; Wójcicki ZD II : 337 – 339; Wisła V: 639, X: 498, 505; Kopernicki 1876: 8; Kolberg Mazowsze III : 135; Kolberg Chełmskie II : 185; Kolberg Przemyskie: 69; Sarna 1908: 71, 151;
Z Bliska i z Daleka III : 86; GKK 1935: 9.
Ciemięrzyca biała· Ciemierzyca [Ciemięrzyca] biała (Veratrum album
L.) zwana bywa w staropolskich glossach Helleborus albus19 (L.) Gueldenst.
(ciemierzyca biała lub czemierzyca biała), czasem także podano nazwę
proszku z niej wyrabianego: kichaczka, kichanka, kichawka. Nazwa od
starosłow. ČemerƄ – trucizna, a więc roślina trująca, a gdy poczucie tego
znaczenia zanikało, powstała może polska nazwa pod wpływem tematu ciemię (Rostafiński 1900b I: 120; Berneker 1924: 142). Nazwa proszku
pochodzi oczywiście stąd, że roślina służyła do wywoływania kichania.
W zielnikach dawnych polskich wymienia się nie tylko białą ciemierzycę (Veratrum album L .), ale także ciemierzycę czarną (Veratrum nigrum
L .). Lud ziela te także nazywa ciemierzyca.
Wierzenia i obrzędy. W dawnych zielnikach nie brak wzmianek o charakterze przesądnym, opartym oczywiście na źródłach starożytnych.
Wedle Syreńskiego (1613) biała ciemierzyca gotowana z mięsem trawi je
i wniwecz obraca. Natomiast czarna ciemierzyca myśl wesołą czyni (Syreński) albo, jak się Kluk wyraża, kwiat leczy melancholię (ZWAK XVIII:
14). Marcin z Urzędowa zaś zwraca uwagę na to, że Veratrum nigrum radzi Pliniusz rwać z gusłami.
Lecznictwo ludowe. Lud jest dobrze pouczony o własnościach trujących tej rośliny, dlatego w pow. Sambor Polacy przeklinają nawet „czymyrzycy byś się najadł”. Mimo to stosuje się także w celach leczniczych.
19. Nazwa ta nie ma związku ze współczesnymi gatunkami z rodzaju ciemiernik (Helleborus).
Ciemięrzyca biała
118
Już Syreński powiada, że kora tego
korzenia wywołuje womity, które
rdzeń tego korzenia zastanawia. Stosuje się więc wtedy, gdy idzie właśnie
o wywołanie tych womitów, np. przeciw wściekliźnie (Wołyń). Zaleca się
też jako środek na chorą śledzionę,
szaleństwo (kwiat Veratrum album).
Lud leczy także ból głowy lub katar
przez wąchanie proszku ciemierzycy
i wywoływanie tym gwałtownego kichania aż do puszczenia krwi z nosa
(Podhale). Dawniej w tym celu dawano ciemierzycę wraz z kwiatem
żyta do tabaki (Lubelskie). Huculi
na połoninach do dziś leczą się w ten
sposób. W Cieszyńskiem ciemierzycę
czarną zwaną też świńskim zielem
Ciemięrzyca biała
warzą z czosnkiem jako lek na krzypotę (kaszel) i krosty. W dawnych zielnikach i kompendiach medycznych
zalecano obie ciemierzyce na zęby, gdyż proch z korzenia ciemierzycy
białej nasypany w zęby spróchniałe wysadza je, a liście ciemierzycy czarnej roztarte w palcach i przyłożone na ząb działały tak silnie, że ząb palcami można było wyjąć, a sąsiednie w celu uchronienia od wypadnięcia
trzeba było oblepiać woskiem (ZWAK XVIII: 14).
Weterynaria. Bardzo częste zastosowanie tej rośliny dla bydła. Sproszkowanym korzeniem tej rośliny zasypuje się rany, w których zamnożyły
się liszki20 much (Chełmskie). Odwarem tej rośliny zabija się robactwo
i parchy u zwierząt domowych (pow. Sambor, Stanisławów). W Cieszyńskiem gdy bydlę chore, wbijają mu kawałek korzenia w ciało, a korzeń
ciemierzycy czarnej całą niemoc wyciągnie. W Męczeninie pod Płockiem chora trzoda chlewna dostaje między innymi środkami leczniczymi także ciemierzycę.
Ciemierzyca biała służy także dla trucia much i myszy. Źli sąsiedzi
zaś gotują ziarno zbożowe z korzeniem ciemierzycy na truciznę dla kur
20. Mowa o larwach.
Ciemięrzyca biała
119
cudzych, gdy te zanęciwszy się do ogrodu, niszczą grzebaniem zasiewy
na grzędach (Chełm).
Literatura: Szafer i in. 1924: 45; Motyka, Panycz 1935: 76 – 78; Linde SJP I: 298; Karłowicz
SGP I: 277; AEL s.v. ciemierzyca; Łaguna [br. nr. s.]; MAAE XIII : 77; Stęczyński 1860: 51; Kolberg Chełmskie II : 185; Wisła III : 762, X: 128; Kolberg Lud XVII : 159; Kosmos II : 461; Lud
II : 136; Moszyński KLS II , cz. 1: 215, 226; Talko-Hryncewicz 1893: 235.
Cis· Cis (Taxus baccata L .) bywa wspominany czasem już w dawnych
glossach polskich (Rostafiński 1900b I: 103), a w Polsce istnieje bardzo
wiele nazw miejscowości pochodzących od cisa, świadczących, że niegdyś był on powszechny w całej Polsce zachodniej i środkowej (Kosmos
LIII: 60 – 61).
Praktyczne zastosowanie. Cis już w czasach piastowskich ma wielką wartość, ponieważ z powodu twardości drzewa służy do wyrabiania
łuku, strzał i dzid. Niegdyś w średniowieczu budowano nawet [z cisowego drewna] domy w Nowosądeckiem. W ludowych pieśniach weselnych
do dziś wspomina się o cisowych domach, wrotach, skrzyniach, a szczególnie o cisowym stole,
około którego panna młoda chodzi, bije czołem
przed nim, a rozsypuje na nim rutę w dziewiczy
wieczór, z której potem wyplata się wianki (Gloger 1901: 17, 22, 33, 47, 63 – 68). Dawniej w braku
łuczywa sosnowego oświetlano izby także łuczywem cisowym (Moszyński, KLS I: 589).
Wierzenia i obrzędy. Dawne zielniki polskie
z XVI i XVII wieku podają, że cierń cisu jest szkodliwy, może nabawić choroby, a nawet zabić. Powiadają tak zgodnie Crescentyn, Marcin z Urzędowa, Syreński i Haur (ZWAK XVIII: 14). Również
wedle wierzeń ludowych cisu liście mają własność
Cis
odurzającą i przy użyciu odwaru z nich można
dostać „omany” – szału, nieprzytomności. Gałązki cisa używała młodzież do zdobienia kapeluszy, która to ozdoba odznaczała odważnych
(Podhale). W dzień Trzech Króli święcą kawałki cisa i okadzają nimi
bydło (pow. Myślenice i Nowy Targ). Cisina wchodzi w skład palmy na
Cis
120
Niedzielę Palmową (pow. Sanok, Dukla, Żywiec). W pow. Sanok lud okadza gałązkami cisiny chore bydło i odpędza nimi czarownice (Lud XII,
s. 310). Koło Dukli palmy z cisa stosuje się tylko do okadzania koni, a na
ogół służą do odpędzania wszystkich nieszczęść. Cis czasem, jak w pow.
Żywiec, święci się także na M.B. Zielną. W Zakopanem (pow. Nowy Targ)
w wigilię św. Jana Chrzciciela nakruszy się ziół z wianków w celu uchronienia go przed czarownicami, wścieklizną i wszystkim złem (ZWAK VI:
298). W Borach Tucholskich wtykają kobiety gałązki cisowe do placków
świątecznych (Ziemia X: 91).
Lecznictwo ludowe. Cis, a zwłaszcza kora cisowa, bywa używany jako
środek przeciw wściekliźnie. W Zakopanem (pow. Nowy Targ) w razie
ukąszenia przez wściekłego psa zalecają szybkie wypłukanie rany zimną wodą, aby się jad nie rozszedł, po czym skrobie się cis i przykłada na
to miejsce, napluwszy albo dawszy trochę wody. Odmienia się do dziewięciu razy, trzy razy na dzień. Z Polski mamy nadto wiele innych przykładów, że stosuje się cis przeciw wściekliźnie (Częstochowa, Kielce,
Wieluń, Łowicz, Warszawa, Międzyrzec, Polacy nad Niemnem, Wołyń).
Szczególnie bywa cenione to drzewo, które zostało przywiezione z Częstochowy, gdzie na Jasnej Górze sprzedają je baby zielarki. Drzewem tym
radzą kadzić albo naskrobać i z chlebem pić. Czasem trociny cisowe daje
się z mlekiem jako lek przeciw wściekliźnie (pow. Rawa). W Kieleckiem
mówi się o ułamaniu gałązki cisowej nawet przy zażegnywaniach wścieklizny. Lud czasem uważa cis za uniwersalne lekarstwo, a odwarem leczy
kołtun, zapuszczony w celu wyleczenia gośćca (Biecz).
Nadto cis służy często do okadzania krów po ocieleniu oraz po wypędzeniu na pierwszą paszę, cel: ochronienie bydła przed chorobami. Cis
wchodzący do palmy służy później do okadzania chorych koni i krów
oraz do odpędzania czarownic (pow. Sanok). W Małopolsce zach. wprawia się kawałki cisa do stempli od maślniczek. W pow. Nowy Targ określa lud okadzanie jako będące w tym celu, by ochronić się od zejścia
z wściekłym psem. W pow. Żywiec uważano, że pyłek kwiatowy cisa jest
szkodliwy dla owiec, gdyby go razem z powietrzem wdychały, i rzekomo
dlatego też niszczono to drzewo.
Literatura: Szafer i in. 1924: 18; ZWAK VI : 298, XVIII : 14; Linde SJP I: 313; Hryniewiecki
1931: 3; Spausta 1893 [br. nr. s.]; Tyg. Ilustr. I: 11, IX : 48 – 49; Pleszczyński 1892: 59; Łaguna [br. nr. s.]; MAAE III : 115; Kosmos XXV : 519; AEL s.v. cis; Lud III : 239, 267, VI : 58, 76 – 77,
304, XII : 310; Sylwan 1830 VII : 259; Sylwan 1912 [br. nr. t.]: 289; Zdrowie 1898 XIV :. 221;
Cis
121
Wisła II : 275, 606, XII : 296; Biegeleisen 1929a: 30, 116; Ziemia I: 165, IV : 266; Udziela 1891:
224 – 225; Orli Lot VI : 126; Spr. Kom. Fizj. I: 272 – 273.
Czereśnia· Czereśnia (Prunus avium L .) bywa niekiedy wymieniana
w dawnych glossach polskich pod nazwą trześnia, przy czym w dzikim
stanie owoc ciemny, jeżeli mowa więc o trześni białej, to odnosi się to do
odmian hodowanych (Rostafiński 1900b I: 203). Lud nazywa ją trześnia,
czereśnia lub czerecha, a od wiśni zupełnie dokładnie wyróżnia. W Małopolsce zach. przeważa trześnia, a czereśnia bywa nazywana raczej wtedy, gdy jest szczepiona.
Praktyczne zastosowanie. Ludność w Polsce płd.-wsch. pije sok dzikiej czereśni. Drzewo daje się doskonale polerować, dlatego od dawna
bywa używane na sprzęty domowe.
Wierzenia i obrzędy. Jeśli czereśnia zakwitnie w jesieni, to wróży wojnę (pow. Łańcut). O ile by zaś kto wyszedł na czereśnię i z żartów na dół
mocz puszczał, to jagody [owoce] na tym drzewie nigdy nie będą mieć
dobrego smaku (pow. Żywiec). O ile ktoś na miesiąc przed Bożym Narodzeniem włoży do flaszki z wodą gałązkę czereśni, a ona mu zakwitnie na samo Boże Narodzenie, będzie bardzo szczęśliwy (pow. Tarnobrzeg i Nisko). W dniu św. Andrzeja biegną dziewczęta wczas rano nago
do ogrodu i zrywają gałązkę z czereśni, którą potem zasadzają w domu,
jeśli ta gałązka się przyjmie, jest to znak, że dziewczyna, która ją sobie
przyniosła, wyda się i będzie szczęśliwa (pow. Żywiec).
Twórczość ludowa. Czereśnia bywa bardzo często wymieniana także w pieśniach weselnych (Lubelskie), tak w tych śpiewanych w drodze
do kościoła, jak w tych, jakie śpiewają w domu pana młodego. Niekiedy
układa się zagadki o czereśni. Wedle opowieści ludowych na M.B. Jagodną (2 lipca) Maria dzieciom w raju rozdaje słodkie jagody, ale tylko
tym, których matki do tego dnia nie jadły jagód.
Lecznictwo ludowe. Na wzdęcie z powodu jedzenia owoców zalecają
zjedzenie ziarna z pestki czereśni, podobnie jak wiśni (Podole).
Literatura: Szafer i in. 1924: 381 – 382; Brückner 1927: 581; ZWAK XIV : 215; MAAE VII : 47, 71,
XIII : 146; Łaguna [br. nr. s.]; Lud IV : 89, VIII : 359; Gloger 1901: 60, 122; Linde SJP V: 727;
Karłowicz SGP I: 279; PF I: 146; AEL s.v. czereśnia; Maurizio 1926: 37; Talko-Hryncewicz
1893: 172; Sylwan 1912 [br. nr. t.]: 290; Małecki, Nitsch 1934: mapa nr 306.
Czereśnia
122
Czerniec gronkowy· Czerniec
gronkowy (Actaea spicata L .) rośnie
w całej Polsce po wilgotnych cienistych lasach liściastych. W polskich
glossach średniowiecznych występuje rzadko pod nazwą wilczy mord (Rostafiński 1900b I: 163). Możliwe, że
roślinę tę miał na myśli Kluk pod nazwą czarnego korzenia. Roślina była
mieszana z Aconitum racemosum21
oraz z omięgiem (Aconitum lycoctonum L .). W Polsce płd.-wsch. używa się jej w chorobach żołądkowych.
Literatura: Szafer i in. 1924: 244; Rostafiński
1900b I: 346, 359; Majewski SN II : 15.
Czerniec gronkowy
Czosnek· Czosnek (Allium sativum L .) bywa wymieniany w dawnych
glossach rękopiśmiennych bardzo często pod nazwą czosnek, rzadziej
czosnek domowy (Rostafiński 1900b I: 121). Nazwa ta jest też ogólną polską ludową, odmiany gwarowe: czostek, czasem też występuje nazwa łuk,
łuczek (Kaszuby). W pow. Limanowa i Maków, także w okolicach Zawoi
zwie lud też czosnek białe ziele. Wedle ludu krakowskiego tylko czarownica tak czosnek nazywa.
Praktyczne zastosowanie. Czosnek dodaje się jako przyprawę do jadła,
a zwłaszcza do wszelkich polewek głodowych. Także placki wypiekane
zamiast chleba naciera się czosnkiem.
Wierzenia i obrzędy. Czosnek bywa uważany przez lud za bardzo skuteczną roślinę apotropeiczną przed czarownicami, zmorami i wszelką złą
siłą. Dlatego zaleca się noszenie czosnku przy sobie, jako zabezpieczenie
przed czarami (Mazowsze) lub urokami (Wielkopolska) i zbłądzeniem
z właściwej drogi (okolice Hrubieszowa). Czosnek z wianka święconego na M.B. Zielną smaruje się od uroków na krzyż drzwi (pow. Sambor).
21. Nazwa czerńca w dziele Caspara Bauhina (1620) Prodromus theatri botanici.
Czosnek
123
Bardzo pomaga też w różnych trudnościach gospodarczych. Więc aby
krowy dobrego mleka dawały, podkurza się je między innymi także święconym czosnkiem. W ten sposób chroni się krowy przed czarownicami,
które czosnku bardzo nie lubią i nazywają go białe ziele (okolice Krakowa). Czasem takiej zaczarowanej krowie trzeba rogi natrzeć czosnkiem
(Mazowsze). Wedle Syreńskiego (1613) zjedzenie czosnku zabezpiecza od
ukąszeń jadowitych bestii. Także Górale twierdzą, że czosnek zjedzony
z łupiną odpędza psa wściekłego od człowieka (pow. Nowy Targ). Wedle
Syreńskiego, czosnek zawieszony na drzewie zabezpiecza owoce od ptactwa. W wierzeniach ludu kieleckiego istnieje przekonanie, że przeciw
ptactwu, aby nie robiło szkody, należy zawiesić na gałęziach drzew owocowych po kilka główek czosnku. Noszenie czosnku przy sobie zabezpiecza
przed kradzieżą, ale musi to być czosnek, który wyrósł zasadzony w głowie zabitego węża na wiosnę (Krościenko). Mimo tych dodatnich własności nie brak wierzeń, wedle których czosnek działa szkodliwie i trzymany
w domu sprowadza niepowodzenie (okolice Międzyrzeca) albo źle działa na chów koni (pow. Radzyń). Gdyby zaś ktoś, sadząc czosnek każdego roku, zaniechał go posadzić któregoś [roku], umrze (pow. Przemyśl).
Czosnek stosuje się przy obrzędach rodzinnych. Gdy kuma idzie do
chrztu z dzieckiem, ma przy sobie także czosnek jako środek przeciw
urokom (pow. Stryj). Także panna młoda idąca za mąż do innej wsi
ma we włosach czosnek w celu odpędzenia złego. Dziecku nowonarodzonemu dla obrony przed złymi duchami zawiązuje się do pieluszek
czosnek, a przeciw urokom zawieszają nad kołyską kawałek czosnku
(Polska płd.-wsch.), podobnie jak i czyniono niegdyś w starożytności.
Jeżeli zaś wobec małych dzieci mówi się o żabach, to się im na podniebieniu wysypują pryszcze. Dlatego matki mają się na baczności i jeżeli kto wymówi słowo „żaba”, zaraz mu odpowiadają: „czosnek pod
językiem”. Ma to zapobiegać nie tylko opryszczeniu ust, ale i przyrośnięciu języka w kształcie żaby oraz seplenieniu (Polska płd.-wsch.).
Podobne jest zakazywanie mówienia przy dzieciach małych o wężach,
a w razie wspomnienia o wężu kładzie się dziecku czosnek pod język.
Gdyby ktoś zabił żabę, to mu ona odrośnie na języku. Zapobiega temu
włożenie czosnku pod język (pow. Tarnów).
Czosnek odgrywa też dużą rolę przy obrzędach dorocznych. W dzień
św. Łucji daje lud święcić czosnek, którym smarują drzwi od szopy, aby
czarownica nie dostała się do krów (pow. Nowy Targ). W Wigilię Bożego
Czosnek
124
Narodzenia po rannej modlitwie pocierają sobie czosnkiem zęby, aby ich
nie bolały. To samo czynią niektórzy w dzień św. Tomasza (pow. Myślenice). Na stole wigilijnym musi się znajdować także czosnek. Niekiedy dwanaście ząbków czosnku, tyle ile dań, kładzie lud na rogach i krawędziach
stołu przed Wigilią albo razem na stole, a na to dopiero kładzie się miskę
z jedzeniem. Ten czosnek ze stołu wigilijnego ma moc leczenia przez cały
rok na wszelkie choroby tak u ludzi, jak u bydła (pow. Bóbrka). Nieraz
ucztę wigilijną zaczyna się od zakąski z cebuli i czosnku. Starzy chłopi
jedzą w Boże Narodzenie czosnek, żeby ich złe duchy nie napastowały
(pow. Myślenice) albo jako środek profilaktyczny przeciw bólowi gardła.
W dniu Wigilii Bożego Narodzenia dawano psu, kogutowi, gąsiorowi i kaczorowi chleba z czosnkiem, aby każdy z nich był zły i dobrze pilnował
gospodarstwa (Śląsk). Kurom wtedy daje się czosnek ze słoniną, aby je
uchronić od pypcia (pow. Biała). Podobnie dają kogutowi czosnek, a mający pszczoły smarują czosnkiem oczko w ulu, mniemając, że tak koguty,
jak pszczoły stają się przez to złymi. Także krowom, gdy pierwszy raz wyruszają w pole, daje się czosnek, aby mleko się nie psuło, podobnie zaraz
po ocieleniu dają krowom kocie łapki poświęcone w oktawę Bożego Ciała
z czosnkiem w cieście (pow. Nowy Targ). W wigilię św. Jana związuje się
łodygi, by roślina nie uciekła pod ziemię (Wielkopolska). Czosnek wchodzi także do wianków święconych na Boże Ciało oraz święci się czosnek
w oktawę Bożego Ciała, gdyż tylko taki czosnek ma możność korzystnego
oddziaływania na mleczność krów. Na M.B. Zielną święcą czosnek (Małopolska), który potem ma własność odpędzania uroków (pow. Nowy Targ).
Twórczość ludowa. Wspomina się o czosnku w niektórych pieśniach
weselnych (woj. lubelskie). Nadto w piosence humorystycznej zaczynającej się od słów: „Tańcowała ryba z rakiem” śpiewa się także o czosnku,
który się „upił i cebulę obłapił” (Małopolska).
Lecznictwo ludowe. W dawnych zielnikach i kompendiach lekarskich
mamy bardzo wiele wiadomości dotyczących właściwości czosnku. Syreński pisze, że czosnek ma nieprzyjaźń z magnesem i pozbawia go przez
potarcie władzy przyciągania. Poza tym ma nie tylko właściwości lecznicze, ale także szkodzi, gdyż sprowadza apopleksję, zapalenie mózgu
i szaleństwo. Natomiast Compendium medicum (Wieczorkiewicz 1719) oraz
Wiadomośc ciekawa (Biretowski 1769) zalecają go jako środek leczniczy.
Ugnieciony i przykładany na piersi usuwa ich ciężkość, warzony we dwu
lub trzech wodach traci ostrość, ale nabywa szczególnej żywotności dla
Czosnek
125
ciała. Warzony głos krzykliwy i gładki czyni. Przez nacieranie trzema
główkami grzbietu i pulsów oddala się febrę (ZWAK XVIII: 16). Niektóre z tych przekonań znajdują swój oddźwięk także w lecznictwie ludowym. Przeciw bólowi piersi pije się mleko czasem z masłem z ugotowanym czosnkiem (pow. Bochnia). Czosnek pieczony jada się jako środek
ochronny przeciw kaszlowi – krzypocie (Małopolska). Albo starą słoninę
lub smalec rozcierają z kilkunastoma ząbkami czosnku i nasmarowawszy na płatek płócienny, przykładają na gardło i piersi, owinąwszy ciepłą
chustką, a ma to pomagać nawet w zastarzałej chrypce (pow. Tarnopol).
Na zaziębienie pomaga nacieranie ramion i piersi czosnkiem (pow. Bochnia) albo też pije się gotowany podobnie jak na kaszel i koklusz. Czasem
zaś leczy się kaszel przez nacieranie główką czosnku gardła, skroni, podeszwy i piersi (okolice Międzyrzeca, pow. Stanisławów). Takie nacierania stosuje się nawet w wypadku suchot (okolice Płocka). Natarcie stóp
i dłoni czosnkiem uwalnia także od kataru (okolice Radomia, Bochnia,
Lublin) albo też nos naciera się czosnkiem (pow. Brzesko), daje się czosnek wąchać, względnie gotowany ze smalcem pije się (pow. Bochnia).
Czosnek noszony przy sobie pozwala nie czuć zaduchy nawet w bardzo
wypełnionym kościele (pow. Nowy Targ).
Zęby wzmacnia się przez pocieranie ich czosnkiem w dniu Wigilii
Bożego Narodzenia. Na bolący ząb przykłada się czosnek posiekany, zamieszany z prochem strzelniczym lub saletrą, z siarką i potłuczonym
pieprzem. Albo też smaruje się za uchem i koło ucha czosnkiem (Polska
płd.-wsch.). Albo też tarty przykłada się na zęby lub naciera się czosnkiem dziąsła (pow. Zamość, Bochnia). Czasem potłuczony z octem leczy
ból zębów oraz je wzmacnia. Czosnkiem naciera się zęby chwiejące się
i słabe (pow. Bochnia). Ten sposób stosuje się także do zwierząt. Leczenie zębów czosnkiem spotyka się już w przepisach leczniczych polskich
z wieku XVIII. Ale szczególnie powszechnym lekarstwem jest czosnek
przeciw glistom. Gdy dziecko ma robaki, wieszają mu na nitce na szyi
ząbki czosnku, niekiedy w liczbie dziewięć (Podole). Albo też czosnek
ugotowany z ćwikłą pije się w tym celu, a gdy glisty usiłują wydostać się
gardłem, wtedy naciera się czosnkiem pod nosem (okolice Krakowa).
Przeciw glistom jada się także czosnek na czczo (pow. Brzesko).
Nawet cholerę leczono czosnkiem. Górale zalecali jedzenie czosnku
w czasie cholery, która wtedy nie ma przystępu do człowieka. Spożywa
się go i nosi w woreczkach na plecach jako lekarstwo ochronne w czasie
Czosnek
126
grasowania cholery, a także naciera nim wtedy ręce i nogi (pow. Nowy
Sącz). Kiedy w 1874 roku grasowała na Podhalu cholera, oprócz biedrzeńca stosowano także jedzenie czosnku. Czosnek lokalnie bywa stosowany
także przeciw wielu innym chorobom, jak tyfus, czerwonka (pow. Sambor), żółtaczka (okolice Krakowa), wścieklizna (Polska płd.-wsch.). Także gdy się kto zgrzeje, tak że krew w nim się „zetnie”, nacierają go po
żyłach czosnkiem święconym (pow. Nowy Targ). Nadto gubi się nagniotki przy pomocy czosnku. Ząbek czosnku upieczony w popiele gorącym
nakłada się na noc na nagniotek i przywiązuje szmatką. Po tym zabiegu
przez dwie – trzy noce można nagniotek zmiękczyć do tego stopnia, że
się z łatwością da usunąć (pow. Rzeszów).
Także bydło leczy się czosnkiem. Gdy na nogi bydło szwankowało, leczono je około 1830 roku na Wołyniu w ten sposób, że czosnek ucierano
z psim łajnem i tym okładano przez chusty bydłu nogi (szlachta polska).
Krowom po ocieleniu trze się w makutrze siemię, czosnek i wianuszki
przechowywane od Bożego Narodzenia, zalewa się wodą i daje krowie
pić, aby była zdrowa. Także konie chore na zołzy lub kurdziel (wrzód na
języku) leczy się czosnkiem (Małopolska zach.).
Literatura: Szafer i in. 1924: 47; Linde SJP I: 382; Brückner 1927: 80; Karłowicz SGP I:
286, III : 82; Małecki, Nitsch 1934: mapa nr 289; Kolberg Chełmskie II : 186; Maurizio
1926: 80, 139, 304; PF V: 757; Moszyński KLS II , cz. 1: 331; Sylwan 1912 [br. nr. t.]: 249 – 250,
285 – 286, 288; Wisła IV : 865, 881, V: 508, 639, VI : 342, 400, 663 – 664, 668, X: 122, 126,
137, 343, XI : 536, XII : 48, 297 – 298, XIX : 459; Biegeleisen 1929b: 466, 468; Biegeleisen
1929a: 20, 30, 116, 326; Kolberg Lud VII : 129, XVI : 262; Kopernicki 1876: 2, 10; Federowski Lud II : 279; Pleszczyński 1892: 72, 99, 113; Zdrowie 1898 XIV : 223; ZWAK VI : 220 – 221,
XI : 53, XIII : 75, XVIII : 15 – 16; Talko-Hryncewicz 1893: 72, 82, 88, 94, 106 – 107, 118, 140,
151, 155, 167, 242, 255, 279, 334, 351 – 152, 356; Łaguna [br. nr. s.]; Udziela 1891: 93, 133, 142,
146; MAAE I: 2, VI : 258, VII : 42, IX : 115, 144, 148, XIII : 72 – 73, 77, 146; Ziemia XV : 11; AEL
s.v. czosnek; Orli Lot IX : 196, XVI : 155; Kosmos II : 459; Z Bliska i z Daleka III : 86; Sarna
1908: 69 – 70.
Czosnek siatkowaty· Czosnek siatkowaty (Allium victorialis L.) występuje w Polsce szczególnie na łąkach i polach wyższej części gór i w strefie kosodrzewu [piętrze kosodrzewiny] w całych Karpatach.
Średniowieczne pojęcie dotyczące czarodziejskich właściwości tej rośliny znajduje swój wyraz w nazewnictwie, jakie występuje w staropolskich glossach, mianowicie: iszczyca. Rostafiński (1900b: 124) podaje,
Czosnek siatkowaty
127
Czosnek siatkowaty
że zgodnie z ludowymi wierzeniami, temu, kto nosi przy sobie bulwę
tej rośliny, wszystko się uda – ziści
(iścić). Dziś nie można już spotkać
się u Polaków z wierzeniami dotyczącymi tej rośliny. Stało się tak
najprawdopodobniej z tego powodu, że lud przestał odróżniać czosnek siatkowaty od innych czosnków.
Huculi stosowali czosnek siatkowaty jako środek na węże i nazywali
go nawet wężym czosnkiem, która
to nazwa występuje w niektórych
staropolskich rękopisach (gadownik). Poza tym polski lud przypisuje takie samo działanie czosnkowi
pospolitemu (Allium sativum L .).
Literatura: Szafer i in. 1924: 48; Metryk [Melnyk 1922?]: 24; Majewski SN II : 37; Pam. Tow.
Tatrz. I: 80 – 81.
Czworolist pospolity· Czworolist pospolity (Paris quadrifolia L .) wymieniany bywa w dawnych glossach staropolskich zwykle pod nazwą
wronie oko, z łac. oculus corvi (Rostafiński 1900b I: 128). Od dawna także
istnieje nazwa jedna jagoda, podobnie jak niem. Einbeere.
W zielnikach Kluka bywa używany czworolist za antitoxicum leczący
szaleństwo i zachowujący bydło od zarazy (ZWAK XVIII: 26). W pow. Limanowa powiada lud, że jeśli pioruny biją, trzeba czworolist zetlić, to
piorun nie uderzy. Dlatego też lud nazywa tam tę roślinę pieronnik. Roślina posiada pewne własności trujące, a działa to szczególnie na bydło.
W pow. Bóbrka wierzą, że jeśli krowa zje tę roślinę, ginie. W lecznictwie
ludowym stosuje się głównie na rany i wrzody.
Literatura: Szafer i in. 1924: 55; Majewski SN II : 563; AEL s.v. czworolist; Linde SJP II : 253;
ZWAK VI : 277; Wisła VIII : 140.
Czworolist pospolity
128
Dąb szypułkowy· Dąb szypułkowy (Quercus robur L .) nie bywa przez
lud wyróżniany od dębu bezszypułkowego (Quercus sessilis Ehre.) [Quercus petraea (Matt.) Liebl.]. W dawnych źródłach staropolskich drzewo to
bywa często wymieniane jako jego owoce i narośle zwane galasówkami
(Rostafiński 1900b I: 139).
Praktyczne zastosowanie. Żołędzie służą do karmienia nierogacizny,
ale w latach głodu służą także na pożywienie dla ludzi (Maurizio 1926:
42). Na dębowych dużych liściach piecze lud chleb i wierzy, że kto je taki
chleb, dostaje siłę dębu (Maurizio 1926: 319). Dąb od dawna jest materiałem budowlanym, a także służy do wyrobu sprzętów domowych i gospodarczych. W Małopolsce zach. szczególnie podwaliny są zawsze dębowe. W Górach Świętokrzyskich sporządzano z młodego dąbka nawet
sworznie u wozów (Moszyński KLS I: 279). Na Pomorzu (pow. Kartuzy)
z młodych dębczaków rozszczepionych na dziewięć części, a potem splecionych i związanych szpagatem woskowanym u cienkiego końca, sporządza się biczyska (Ziemia IV : 377). Kora dębowa była używana dawniej w Polsce (ok. 1830 roku) do wyrabiania barwnika czarnego. Stolarze
żywieccy używają jako farby odwaru z galasówek na liściach dębowych.
Lud w Polsce płd.-wsch. używa kory dębowej do barwienia na kolor brunatny pisanek albo też używa się jej także jako składnika wraz z innymi
środkami barwiarskiemi do uzyskiwania czarnego barwnika na pisanki
(Ziemia IV: 186; Lud [br. nr. t.]: 215, XVII: 33).
Wierzenia i obrzędy. Dąb uchodzi, podobnie jak u innych Słowian, za
drzewo budzące cześć. Dotyczy to szczególnie drzew starych, bardzo rozrośniętych, jak w Kazimierzu nad Wisłą, gdzie wielkiemu dębowi podanie
przypisuje tysiąc lat. Badania nad kopcem Krakusa dowiodły, że także
na kopcu Krakusa w Krakowie rósł niegdyś kilkusetletni dąb olbrzym,
który był zapewne drzewem świętym, ale już w roku 1603 znajduje się
tu Boża Męka może w celu zatarcia odprawianego dawnej kultu pogańskiego. Podobnie do dzisiaj w całej Małopolsce zachodniej zawiesza się
na dębach kapliczki, krzyżyki, obrazki święte. Takich starych dębów nie
ścinano, czasem, np. w Kaliskiem, powstałe zarazy przypisywano ścięciu takiego jakby świętego drzewa (Biegeleisen 1929b: 454). Podobnie
do starego dębu na zamku w Niedzicy (pow. Nowy Targ) jest przywiązana legenda, że obłamanie się jego konarów wróży śmierć (Orli Lot II: 9).
W ogóle już w dawnych źródłach, jak u Crescentyna, dym z liści dębowych bywa uważany za skuteczny przeciw mocy diabelskiej oraz
Dąb szypułkowy
129
oczyszczający zarażone powietrze. A także wedle Haura liście i drewno
dębowe było uważane za środek przeciw czarom (ZWAK XVIII: 16 – 17).
Dlatego także groby wisielców i topielców zabijają kołkiem dębowym aż
do trumny, a to w tym celu, aby nie wstawali w nocy i nie szkodzili ludziom (Hrubieszów). Rózgę weselną wije się nieraz z witek dębowych,
a także w pieśniach weselnych nieraz o dębie się wspomina. Dąb należy do roślin zatykanych na św. Jana w strzechy, ściany, zwłaszcza w Krakowskiem, rzadziej w Łódzkiem, Wileńskiem i Stanisławowskiem. Koło
Żywca przystraja się kapliczki i obrazy święte w maju w gałązki dębowe,
podobnie w oktawę Bożego Ciała, a w wigilię św. Jana rano o świcie wieśniaczki wtykają w pola gałązki dębu.
W Międzyrzeckiem lękają się tego drzewa i mówią, że dąb jest „niełapsy”, tzn. nieszczęśliwy, dlatego też nie sadzą go obok domów (Pleszczyński 1892: 100). Jeśli dąb samotnie rośnie na polu lub przy drodze,
oznacza to, że pod nim leży i pokutuje duch jakiegoś zabitego człowieka,
a w drzewie takim zamiast soków krąży krew nieboszczyka (Kolberg Lud
XV: 62). Czarownice w Kaliskiem szkodziły niegdyś na zdrowiu w ten sposób, że suszone liście dębowe wtykały w ściany domu, mówiąc zaklęcie:
„Jako te liście uschły, tak z całym domem niech schnie gospodarz i dzieci”. Czarownice jeździły też nie tylko na „łyse góry”, ale także na dębiny
(Lud XXVII: 60). Natomiast w ludowych opowieściach kieleckich liście
dębowe przykładane na czoło i piersiach mają moc wskrzeszania człowieka (Kolberg XIX: 229 – 231). Nie brak wreszcie opowieści o sierotkach
-kopciuszkach, które znajdują końską czaszkę, a w niej żołądź, z której
wyrasta potem dąb ze złotymi liśćmi i żołędziami. Szczególnie liczne są
opowieści o charakterze półhistorycznym, jakie nawiązują się do starych
dębów. Około dębu we wsi Bartków w pow. Kielce krążą opowieści, że
pod tym dębem spoczywał Jagiełło i Sobieski, przy czym Sobieski, wracając z wyprawy wiedeńskiej, rozkazał włożyć do wnętrza rusznicę, szablę turecką, tudzież butelkę wina, co ponoć z czasem zarosło korą i po
dziś dzień tam się znajduje (Ziemia III: 30).
Żołędzie służą do rozmaitych wróżb o przyszłym urodzaju. W Poznańskiem, jeśli we wrześniu jest pajęczyna na żołędzi, będzie zły rok. Jeśli
koło niej wiele much, będzie urodzaj średni. Jeśli robaki ją poczynają
toczyć, będzie rok obfity i do ożenku dobry. Pusta żołądź oznacza śmiertelność i pożary. Zbyteczny żołędzi zbiór czy też ilość oznacza mroźną
zimę z mnóstwem śniegu i obfitym rybołówstwem. Jeśli jądro żołędzi
Dąb szypułkowy
130
twarde, będzie dużo zboża, ale zarazem morderstw i wilkołaków. Jeśli chuda żołądź, trzeba się przygotować na wielkie upały i brak wody.
Wilgotne jądro zapowiada mokry rok i powodzie. Zupełnie podobne są
przekonania w Glińsku (woj. lwowskie), które mówią, że jeśli na św. Michała rozkroi się żołądź, a znajdzie ją wewnątrz piękną i białą, będzie
lato piękne i urodzaje obfite. Jeżeli zaś dębianka jest wewnątrz mokra, lato będzie mokre, a wreszcie jeśli jest suchą, takież będzie lato. Robak znajdujący się wewnątrz zwiastuje rok dobry. Próżna żołądź oznacza pomór. Jeśli wczas i obficie pojawia się żołądź, będzie zima wczesna
i ostra. W innych okolicach (Tarnów, Rzeszów) obfita żołądź zapowiada
urodzaj na bób albo jak w pow. Wieliczka zapowiada to urodzaj na żyto,
a jeśli zaś na dębach jest mało żołędzi, oznacza to, że dziki będą ryły
ziemniaki (Tarnobrzeg, Nisko). W Sandomierskiem wczesne opadanie
liści wróży wczesną zimę i ostrą, późne lekką.
Twórczość ludowa. Dąb jest także bardzo częstym motywem w pieśniach, przysłowiach i zagadkach ludowych. Zwłaszcza w rozmaitych
porównaniach poetyckich pojawia się bardzo często, w pieśniach erotycznych, np. z motywem gołębi gruchających na dębie albo też w pieśni komicznej o „komarze, co z dęba spadł i złamał sobie w boku gnat”.
W przysłowiach polskich jest zawsze symbolem siły.
Lecznictwo ludowe. Już Crescentyn (1549) wymienia żołądź jako antitoxicum. Poza tym dąb stosuje lud w różnych chorobach. Więc gdy dziecko jest „klinowate”, czyli niewydarzone, trzeba je przez dąbek trzy razy
przesadzić, mówiąc Anioł Pański, a potem należy wbić klin w środek dąbka, a jeśli dziecko uśnie, będzie żyło, jeśli nie – umrze (pow. Bochnia)
(ZWAK XVI: 259). Następnie powszechnie leczy się liszaje albo sokiem
z galasówki, albo sokiem z młodej gałązki dębowej warzonej na ogniu,
albo wywarem z kory dębowej (pow. Płock). W razie krosty pod językiem
przenosi się tę chorobę pod dąb przez zrobienie dołka pod dębem, naplucie doń trzy razy, tyleż razy obejście go dookoła, a wreszcie odejście
w inną stronę (Krościenko). Również stosuje się przeciw bólowi zębów,
przy czym wywarem z kory dębowej płucze się jamę ustną. Także przy
zamawianiu bólu zębów wspomina się o dębie, obok kamienia i zająca.
Na Podolu stosuje się szczególnie trzaski dębowe naszczypane przez
piorun. W Międzyrzecu używa lud także odwar z kory dębowej do płukania gardła. Odwar z żywej kory dębowej pomaga też na boleści przy
wydzielaniu moczu (Międzyrzec). W Poznańskiem chłopca chorego na
Dąb szypułkowy
131
kiłę przeciągają trzykrotnie przez rozłupany pień dębu, który na powrót
zbijają, a gdy drzewo się zrośnie, znika choroba. Wreszcie bywa stosowany w rozmaitych chorobach żołądkowych. W pow. Bochnia z żołędzi
gotują kawę przeciw czerwonce. W Wileńskiem przeciw cholerze stosuje
się następujący środek zapobiegawczy. Trzy dziewczyny pod przewodnictwem chłopca idą do lasu, tam wyrębują dębczak, do którego chłopiec
je zaprzęga i popędza napowrót do wsi. W taki sam sposób obchodzą
wioskę dokoła i w miejscu, skąd zaczął się pochód, wyciosują z przyciągniętego dębczaka krzyż i wkopują go w ziemię (Wisła XVII: 443). W pow.
Konin leczy się także odmrożenia przez moczenie w odwarze kory dębowej. Również krzywiznę (rachitis) u dzieci leczy się wygotowaną korą
dębową oraz zapalanie kiszek, a kąpiele w tym wywarze leczą także
świerzb (okolice Bochni). Czasem (woj. warszawskie) stosuje się korę
dębową w spirytusie jako środek przeciw wypadaniu włosów. W Małopolsce wsch. przeciw krwotokom używa się proszków młodych latorośli,
które dąb wkoło swego korzenia co wiosnę puszcza, suszonych i utartych. Także przeciw reumatyzmowi przyrządza się kąpiel, do której sypie
się korę dębową i sól (Krakowskie). Także przy zażegnywaniu postrzału
(reumatyzmu) mówi się: „idzże postrzale na lasy, na bory, suchy dąb łupać...” (Kieleckie). Koło Brzeska robią na gościec kąpiele z wywaru liści
dębowych. W pow. Wieliczka zaparza się dębową korę z siedmiu – dziewięciu dębów, ale „tylko samców”, i robi się z niej kąpiel w celu leczenia suchot. Przeciw febrze pije się odwar z dębowych gałek i kory (pow.
Stanisławów). Także w chirurgii ludowej dąb odgrywa pewną rolę, gdyż
łubki do składania złamanych kości są przeważnie robione z dębowej
kory (pow. Żywiec). W pow. Łańcut bydło chore od leśnej paszy leczy się
przy pomocy odwaru z kory dębowej z niesolonym masłem.
Literatura: Szafer i in. 1924: 170; Linde SJP I: 401; Brückner 1927: 85; AEL s.v. dąb; Lud I: 19,
II : 73, 274, III : 23, IV : 215, 365, V: 166, VI : 153, VIII : 156 – 157, 368, IX : 269, 276, 360, 363, XI : 400,
XIV : 215, 377, XV : 234, 240, 244, XVI : 38 – 39, XVII : 11, 14, 20, 33, XVIII : 6, 11, XXVII : 60, XXX : 61;
Wisła III : 764, V: 422 – 423, VI : 423, X: 128, 521, XII : 293, XIII : 437, XIV : 652, XVII : 443; Sylwan
1830 VII : 258; Talko-Hryncewicz 1893: 131, 160, 267, 351, 354, 368; Ziemia III : 30, 552, 571, IV :
186, X: 74; Treichel 1893 [?]: 17 – 18; Gloger 1901: 14, 74; Moszyński i in. 1935: tabl. 2 – 3; Sarna
1908: 64; Zdrowie 1898 XIV : 223; Pleszczyński 1892: 67, 113, 171, 209; Biegeleisen 1929b: 454,
464, 469, 478; Biegeleisen 1929a: 11, 191; Wójcicki ZD II: 239, 242, 243; Tyg. Ilustr. [br. nr. t.]: 11,
1864 IX : 12 – 13; Gulgowski 1911: 131; Oświata 1880 [br. nr. t.]: 2021; Łaguna [br. nr. s.]; Udziela 1891: 99, 143, 148, 152, 162, 172, 197, 235, 240, 242; Kopernicki 1876: 8; Z Bliska i z Daleka
III : 86; Orli Lot VII : 110, IX : 188, 197, XVI : 155; ZWAK VI : 194, 285, IX : 174, X: 95, XIV : 212, 216,
XVI : 259, 265; MAAE III : 89, IV : 132, XI : 287, XIII : 72; Kolberg Lud VII : 137, XV : 63, XIII : 140.
Dąb szypułkowy
132
Dąbrówka rozłogowa· Dąbrówka rozłogowa (Ajuga reptans L.) w staropolskich źródłach bywa nazywana
głowienki, mała głowienka, gromowe
ziele. Marcin z Urzędowa radzi je nazywać głowienki modre dla odróżnienia od Prunella vulgaris L . A. reptans
od Ajuga genevensis L . w tych dawnych źródłach nie jest wyróżniana
(Rostafiński 1900b I: 278). Syreński
(1613) nazywa A. genevensis ptasze
oczka lub ożanką mniejszą, jakkolwiek ta nazwa bywa stosowana raczej
do gatunku Ajuga chia [Ajuga chamaepitys subsp. chia (Schreb.) Arcang.]
lub Ajuga iva (L .) Schreb. (ZWAK
XVIII: 48). Polska nazwa gądziel powstała z niem. Günsel, a ukształtowała się pod wpływem wyrażenia
rodzimego kądziel.
Dąbrówka rozłogowa
Ajuga genevensis uważa Syreński za
antitoxicum. Rozmaite gatunki Ajuga stosują w lecznictwie Polacy nadniemeńscy. Przy gorączce tyfusowej okłada się głowę liśćmi gotowanymi. A. genevensis służy także do leczenia kołtuna i tzw. słodkiego wrzodu.
Literatura: Szafer i in. 1924: 530; PF I: 137; Linde SJP II : 14; Wisła V: 236, 238; Motyka-Panycz 1935: 233.
Dereń· Dereń (Cornus spp.) bywa w dawnych źródłach polskich wyodrębniany w dwu gatunkach. Cornus sanguinea L . [dereń świdwa] dawne źródła polskie nazywają świdwa lub świdba, wedle Rostafińskiego
od czeskiego svida, svideti – palić – z powodu kory jaskrawoczerwonej,
zwłaszcza zimą. Natomiast Cornus mas L . [dereń jadalny] nazywany
w dawnych źródłach dracz, drzon bywa nazywany dereń już w roku 1472,
ale też bardzo mieszany z Berberis vulgaris L . (Rostafiński 1900b I: 170,
263; Brückner 1927: 87; Berneker 1924: 184). Także lud odróżnia świdwę
Dereń
133
nazywaną też sibą (C. sanguinea) od derenia (C. mas). Na Podolu zwie
lud C. sanguinea świdwina lub szwedyna.
Praktyczne zastosowanie. Na Mazowszu używano tego drzewa dawniej
na bijaki przy cepach22. Jagody są jadalne23.
Wierzenia i obrzędy. Gałązki świdwy wchodzą między innymi, jak
jałowiec, kalina, tarnina, leszczyna, także do różdżek wielkanocnych
(Małopolska zach.) (ZWAK VI : 204). Lud opowiada, że z C. sanguinea
był zrobiony krzyż Chrystusa, gdyż
drzewo to nie pływa po wodzie, ale
idzie na spód (Międzyrzec) (Pleszczyński 1892: 132).
Żydzi w Polsce płd.-wsch. przyrządzają z C. mas konfitury z jagód jako
środek skuteczny do gaszenia pragnienia we wszystkich gorączkach.
W ludowym lecznictwie dereń nie
odgrywa prawie żadnej roli.
Dereń świdwa
Literatura: Szafer i in. 1924: 423 – 424; Pam. Fiz.
V (1885): 24, 58; Łaguna [br. nr. s.]; Karłowicz
V: 120; Linde SJP I: 426, V: 518; Talko-Hryncewicz 1893: 242.
Dymnica pospolita· Dymnica pospolita (Fumaria officinalis L .) występuje bardzo często w dawnych glossach staropolskich zwykle pod nazwą ruta polna, a rzadziej także jako kotcza, psia, ptasza lub zajęcza ruta
(Rostafiński 1900b I: 174).
W dawnych zielnikach i kompendiach bywa nazywana także rutą polną.
Wedle Chmielowskiego (1754) jest skuteczna przeciw czarom, a wedle
Haura wchodzi do lekarstwa przeciw bielmu (ZWAK XVIII: 63). W ludowych wierzeniach mamy tylko luźne i ogólne wzmianki, że była stosowana jako lekarstwo, np. na Podolu odwar dymnicy stosowało się przeciw
22. Dotyczy świdwy. Dereń jadalny nie występuje na stanowiskach naturalnych w powojennych granicach Polski, u nas jedynie sadzony w parkach i ogrodach. Jego naturalne stanowiska występują na obszarach obecnej Ukrainy pd.-zach., np. na Podolu.
23. Owoce derenia jadalnego są smaczne; owoce świdwy – bardzo niesmaczne.
Dymnica pospolita
134
zimnicy (febrze). Nie ulega wątpliwości, że lud
musi ją nieraz stosować w lecznictwie, ale brak
wiadomości pochodzi stąd, że miesza się ją z rutą
właściwą (Ruta graveolens L .).
Literatura: Szafer i in. 1924: 266; PF V: 34; Łaguna [br. nr. s.];
Talko-Hryncewicz 1893: 225.
Dynia· Dynia (Cucurbita pepo L .) bywa nieraz
wymieniana w dawnych glossach średniowiecznych pod nazwą dynia, ale także nazywa się ją
malon, melon, czyli mamy tu pomieszanie z Cucumis melo L. Lud te nazwy do dziś miesza i dynię
nazywa melonem. Natomiast Cucurbita lagenaria
Dymnica pospolita
L . [Lagenaria siceraria (Molina) Standl.] – tykwa
zowie się w dawnych glossach bania, wyjątkowo długa tykwa, korbas (Rostafiński 1900b: 318). Obecnie Cucurbita pepo zwie się dynia, Cucurbita
maxima Duchesne – harbuz lub arbuz, Cucurbita lagenaria – tykwa, Citrullus – kawon, Cucumis melo – melon. Lud wszystkie te gatunki zupełnie miesza. Szczególnie miesza dynię z harbuzem. Dynia na obszarze
Małopolski zach. zwie się bania. Dynia w Wielkopolsce bywa nazywana
także korbal, tykwy na Podolu zwą się kabakami. W Łomżyńskiem lud
dynię nazywa melonami.
Praktyczne zastosowanie. Pędy Cucurbitaceae [roślin dyniowatych]
były dawniej zapewne jadane. Poza tym używa się dyni jako zaprawy do
zupy (Wielkopolska). Albo z ziaren sporządza się olej, albo gotuje się na
mleku, służy także jako pokarm dla bydła (pow. Sambor). Syreński (1613)
zalecał włożyć do garnka kęs owocu, aby mięso rychło wrzało. Na Litwie
małymi, pięknymi tykwami (Lagenaria) zdobiono gzymsy pieców i szaf.
W średnich wiekach tykwy zastępowały flaszki, a wedle Syreńskiego używano ich do tego jeszcze w XVII wieku.
Wierzenia i obrzędy. W dawnych źródłach istnieją przeróżne przepisy związane z uprawą dyni i tykwy. Aby Cucurbita była słodka, należy moczyć nasienie w ocukrzonej wodzie (Syreński 1613). Zalecenie to
dotyczy także Lagenaria, a nadto wiele innych przepisów, jak np. żeby
Dynia
135
dawały długie owoce, brać do siania nasiona z górnej części bań i sadzić je wierzchami w górę; żeby owoce były brzuchate, brać do siewu
nasiona ze środka, a sadzić jej wierzchami na dół; żeby były szerokie,
brać je z dolnej części i sadzić je wierzchami na dół (Syreński 1613). Tykwy należy sadzić w dzień lub pięć dni po nowym miesiącu (Zawacki 1616). Niektóre z tych przepisów, tj. aby moczyć nasiona w wodzie
z cukrem w celu uzyskania słodkich harbuzów, przetrwały w praktykach gospodarczych na wschodnich kresach. Albo też odwarem pierwszych kwiatów oblewa się C. pepo, a wtedy dużo owoców się zawiąże
(Wielkopolska).
Gdy zalotnikowi starającemu się niegdyś o rękę panny chciano dać
do zrozumienia odmowę – zaloty odbywały się zwykle pod jesień – podawano mu harbuza (perskie cherbuze, tureckie harpuz). Stąd powstało
wyrażenie „dostać arbuza”, czyli odprawę (Polska płd.-wsch.). Zwyczaj
ten pochodzi z Rusi, gdzie u ludu młodzianowi przybywającemu ze swatem niechętna dziewczyna na zakąskę podawała przy wódce nie bochen
chleba, ale niby przez pomyłkę harbuz. Na Podolu kładziono go do bryczki niechętnie widzianego kawalera, stąd „dać harbuza” znaczy tyle, co
odmówić ręki (Gloger ES I: 60). Złowróżebny jest także sen o arbuzie,
gdyż oznacza, że żona się sprzeniewierzy (pow. Tarnobrzeg). Do zabawek
gospodarskich do dziś uprawianych chętnie przez dzieci należą napisy
na dyniach. Na skórze rosnącej dyni wydrapuje się szpilką lub drutem
jakieś litery lub rysunki, a nawet wypisuje całe zabawne napisy, jak np.
„Kto skosztuje tej tu bani, pamiętaj o starej pani”. Czasem sadzono obok
krzak rabarbarowy i wyrzynano na sąsiedniej dyni napis: „Gdy ci bania
zrobi larum, masz tu obok rambarbarum” (Tarnów, Rzeszów).
Lecznictwo ludowe. W dawnych zielnikach i podręcznikach lekarskich
bywa zalecana Lagenaria na różne przypadłości. Liście przykładane na
pierś mleko przysuszają (Syreński 1613). Plastry miąższu przykładane
na czoło leczą zalenie oczu (Biretowski 1769). Zarazem istnieje zastrzeżenie, że niewiasty w okresie periodu nie powinny się ich dotykać ani
między nimi chodzić, bo by się tykwy w niwecz obróciły (Syreński 1613).
Cucurbita maxima jest środkiem kosmetycznym, nasienie ususzyć, potłuc
i w wodzie rozpuścić, a tą wodą, gdy się kobieta umyje, usunie wszelkie
nieczystości na twarzy, a nabędzie piękną płeć (Spiczyński 1542). Okład
z wydrążonej surowej dyni leczy szaleństwo (Compendium medicum
1719). Niektóre z tych zabiegów leczniczych trwają w medycynie ludowej.
Dynia
136
Świeże dyńki (nasiona) służą do okładów na oczy (okolice Międzyrzeca).
Suszone dyńki służą do zażywania przeciw katarowi (okolice Międzyrzeca). Odwar liści dyni używany jest do kąpieli dla suchotników (okolice
Wielunia). Przeciw glistom u dzieci podają wewnętrznie ziarnka C. maxima zwyczajnie obrane z łuski i utłuczone z cukrem po łyżeczce z rana
i na noc (Polska poł.-wsch.). Ziarnka z dyni roztarte z wodą lub piwem
wypędzają solitera [tasiemca] (okolice Międzyrzeca, pow. Bochnia).
Literatura: Szafer i in. 1924: 588; Karłowicz SGP I: 45, 416, II : 327, 431; PF I: 462; Linde SJP
I: 25; Łaguna: 124; Brückner 1927: 106, 588; AEL s.v. dynia; Maurizio 1926: 57; Kolberg Lud
XI : 127; Lud III : 10; XXXI : 93; Wisła V: 508; ZWAK XIV : 215, XVIII : 6 – 7, 18; Ziemia XII : 406;
MAAE XI : 130, XIII : 147; Kosmos II : 460 – 461; Pleszczyński 1892: 114, 134; Udziela 1891: 139;
Talko-Hryncewicz 1893: 117; Orli Lot XVI : 155.
Dyptam jesionolistny· Dyptam jesionolistny (Dictamnus albus L .)
występuje w Polsce po zaroślach, wzgórzach i suchych lasach, głównie
na Podolu, zresztą bardzo rzadko. Zgodnie z tym zasiągiem botanicznym
lud polski nie ma związanych z zielem tym wierzeń, takich jak Południowi Słowianie. Na Podolu lud nazywa go jasieńcem.
W polskich glossach średniowiecznych istnieją liczne wzmianki o dyptamie, zwanym tu także jelenim korzeniem, ale wedle Rostafińskiego tego
dyptama nie można właściwie utożsamiać z Dictamnus albus, a raczej
z jakimś gatunkiem Polygonatum, prawdopodobnie Polygonatum multiflorum All. (Rostafiński 1900b I: 127), a może i Origanum creticum L .
[Origanum vulgare L . s.l.] czyli kreteńskim dyptamem. Bardziej bliskim
właściwemu dyptamowi jest zapewne Dictamnus fraxinella Pers. [Dictamnus albus L .] wymieniany w dawnych polskich zielnikach i zbiorach
wiadomości pożytecznych.
Chmielowski (1754: 259) uważa go za środek skuteczny przeciwko czarom. Kluk (1778) mówi, że korzeń wzmacnia serce i głowę. Wedle Wiadomości ciekawej (Biretowski 1769) sok w nos wciągany leczy padaczkę.
Nadto wchodzi także ten dyptam do różnych leków wspólnie z innymi
ziołami, jak Lilium martagon L . lub Hieracium pilosella L . [Pilosella officinarum Vaill.].
Literatura: Szafer i in. 1924: 323 – 324; ZWAK XVIII : 18, 37; Kosmos II : 461.
Dyptam jesionolistny
137
Dziewanna· Dziewanna (Verbascum spp.) w rozmaitych swych gatunkach bywa wymieniana w polskich glossach średniowiecznych. Verbascum
lychnitis et sp. aff. [i gatunki pokrewne] zowie się zwykle dziewanna albo
dziewanna samiec, natomiast V. phoeniceum L. zwie się dziewanna samica.
Rostafiński objaśnia tę nazwę od dziwy, dziki, a więc roślina rosnąca na
dzikich, nieurodzajnych polach (Rostafiński 1900b I: 298 – 299). Już w tych
dawnych źródłach zaznacza się przekonanie, które dwa gatunki dziewanny uważa za dwie płci tej rośliny. Jest to niewątpliwie echo dawnych starożytnych i średniowiecznych pisarzy, którzy rozdzielali dziewannę na
dwa typy, samce z żółtymi kwiatami i samicę z ciemnymi, fioletowymi
kwiatami (Rostafiński 1900b I: 364). Przekonania te spotykało się później
także u ludu. Marcin z Urzędowa (1595) wyprowadzał nazwę dziewanny
od bogini słowiańskiej Dziewanny, wymienianej u Długosza (Kronika).
Zależność jest jednak raczej odwrotna. Lud nazywa dziewannę także dziwoszka (Podhale), dziewanda (Śląsk, także Bochnia), warkocze Matki Boskiej, warkoczyki (woj. krakowskie), jabłuszka Najświętszej P. (pow. Olkusz).
Praktyczne zastosowanie. Z płatków korony robi się barwnik służący
do barwienia win (okolice Bydgoszczy).
Wierzenia i obrzędy. Spiczyński (1542) wskazuje już na czarodziejskie
własności dziewanny. Daje ona „pomoc wewnętrzną człowiekowi” i dla
tej dziwnej mocy nazywa się dziwana. „Gdyby się ktoś bał czarów, niech
pije wódkę z dziewany, a będzie bezpieczny”, a zarazem należy to miejsce,
na którym się zwykle siada, pokropić wódką z dziewany, a „będą przy tobie dobrzy duchowie” (ZWAK XVIII: 19). Także Chmielowski (1754) zaznacza, że dziewanna służy przeciw czarom. Zgodnie z dawnymi źródłami
lud również uważa dziewannę za ziele czarodziejskie (pow. Czarnków).
W jednej opowieści baba-czarownica kurzy tym zielem, rzuca dziewannę
do kotła i równocześnie prosi swego chowańca o sprowadzenie jej sąsiada, którego dawno nie było w domu. Istotnie nim dziewanna trzykrotnie
zakipiała, już chowaniec sprowadził żądanego człowieka (Małopolska).
Jeśli zaś chce się dowiedzieć, czy spełnią się jego życzenia, wtedy łodyżkę dziewanny przychyla do ziemi, lekko kamyczkiem przyciska do ziemi
tak, ażeby się nie złamała, a jeśli roślina o własnych siłach powstanie,
można się pomyślnych wyników spodziewać (okolice Płocka). Jako ziele
czarodziejskie należy także do ziół świętojańskich. Dziewanna zebrana
w noc św. Jana ma moc odpędzania złych mocy. Ziele to palą przy obrzędzie sobótki na odpędzenie czarownic i czarów (pow. Łomża). Dziewanna
Dziewanna
138
znajduje się wśród ziół święconych
na M.B. Zielną (Małopolska). Ziele
poświęcone chowają za strzechą, po
czym okadzają nim izby, aby uchronić się od złego, a zarazem okurzają
bydło w celu uwolnienia go od chorób, wpłynięcia na dojność krów, wydajność masła itd. (okolice Przeworska). Ilość i rozmieszczenie kwiatów
dziewanny wskazuje, czy zima będzie
ostra, czy zmienna, czy słaba (pow.
Rawa). Wreszcie bywa używana do
zwalczania szczurów i myszy. Szczury
wypłasza się przez wrzucanie dziewanny do ich legowisk (okolice Pińczowa), daje się też dziewannę wśród
zboża jako ochronę przed myszami.
Dziewanna drobnokwiatowa
Twórczość ludowa. Ponieważ dziewanna rośnie zwykle na lichej glebie, na piachach, stąd powstało powszechne przysłowie „Tam gdzie dziewanna, niebogata (bez posagu)
panna” (Mazowsze, Kujawy).
Lecznictwo ludowe. Dziewanna, zwłaszcza kwiat dziewanny (Verbasci
flores), należy do dawnych środków leczniczych używanych w wiekach
średnich. Miała działać odmładzająco, jak to wynika z dawnych zielników i przewodników leczniczych. Wymowność daje, a wedle Syreńskiego
zmarszczki wyciera i wyrównywa oraz oddala zmęczenie, jeżeli myć nogi
odwarem z dziewanny i babki. Nadto zalecano kwiat do barwienia włosów. Pewnym echem jest zwyczaj ludowy, który zaleca myć się codziennie odwarem suszonego kwiatu dziewanny w celu uzyskania piękności
(pow. Bóbrka). Lud stosuje jednak dziewannę przede wszystkim w chorobach dróg oddechowych. W tym celu zbiera się kwiaty dziewanny, suszy
i pije odwar we wszelkich rodzajach kaszlu, tak u starszych, jak u dzieci
(Małopolska, Lubelskie, Mazowsze, Kujawy). Odwar ma leczyć zarówno
bóle gardła, jak suchoty. Noworodki oraz dzieci chorowite i suchotnicze
kąpie się w dziewannie, która ma dodać zdrowia i sił dzieciom (pow. Zamość, Olkusz, Kraków, Tykocin). Taką kąpiel zagotowuje się w ten sposób,
że korzeń dziewanny musi być do góry. Niekiedy do kąpieli ucina sobie
Dziewanna
139
chory sam trzy krzaki dziewanny, ale tak, żeby ostrze noża szło zawsze
do góry, a nigdy na dół (Dobrzyń). Albo też stosuje się inhalację z dziewanny trzykrotną (pow. Radom). Czasem wydobywa się olejek z łodygi,
który jest dobry na kaszel (okolice Bydgoszczy). Lud łowicki zbiera kwiaty dziewanny w lipcu, mocno suszy, zachowuje w miejscu przewiewnym,
a zaparza jako herbatkę w celu łagodzenia duszności (ciężkiego oddychania). W innych okolicach stosuje się sok z kwiatów dziewanny zapieczony w butelce w chlebie razowym (pow. Lublin). Czasem jest to odwar
mieszany z dziewanny i podbiału (pow. Augustów). Bywa stosowana także
przeciw puchliznie. Dziewanna smażona w tłuszczu razem z żywokostem
służy do smarowania puchliny (pow. Olkusz). Albo też sokiem dziewanny
i liśćmi puchliznę się okłada (Kujawy). Albo na puchliznę przykładają liście dziewanny i odwar z lipowego łyka na pół z mlekiem zmieszany (woj.
Kielce). Także na różne skaleczenia i rany natryskuje się sok wyciśnięty
z dziewanny (Małopolska). Albo przykłada na ranę maść z utartych liści
dziewanny i sadła (pow. Tarnobrzeg i Nisko). Odwar Verbascum thapsus L.
służy do zmywania liszaja (pow. Łowicz). Jest to środek, który leczy także
przeziębienia, jako środek wywołujący poty, a jest skuteczny także na krzywicę (rachitis). Bywa używany też odwar kwiatu dziewanny na kąpiele od
bólu w krzyżach (okolice Międzyrzeca). Środki lecznicze stosowane przez
szlachtę polską na Wołyniu około 1830 roku zalecały na łamanie kości polewanie rozpalonego kamienia odwarem dziewanny, bylicy i melisy oraz
naparzanie tym bolących miejsc. Nadto stosuje się kąpiele z dziewanną
na reumatyzm (pow. Końskie). Verbascum phlomoides L . bywa używana
na reumatyzm w tej formie, że chorą rękę lub nogę moczy się pół godziny
dziennie przez cały miesiąc w odwarze korzenia tej dziewanny, do którego dodano trochę soli (pow. Stryj). Okadzanie liśćmi lub korzeniami
V. thapsus zbolałych oczu przynosi ulgę w tym cierpieniu (pow. Jędrzejów).
Na ból żołądka połączony z kurczami piją odwar dziewanny (woj. Kielce,
także pow. Oszmiana). Niegdyś dziewanną okadzano położnice (okolice
Krakowa), a do leku używanego na zaziębienie macicy oprócz wielu innych
ziół stosowano także dziewannę (szlachta polska na Wołyniu, ok. 1830 roku).
Weterynaria. Dziewanna odgrywa wielką rolę przy zamawianiu24 robaków w ranach u bydła. W tym celu idzie się po zachodzie słońca (czasem
24. Zamawianie chorób polega na włączeniu w proces leczenia zamów, formuł magicznych
oraz modlitw.
Dziewanna
140
przed wschodem) na pole, gdzie rośnie dziewanna, zgina się ją i przykłada kamieniem, mówiąc: „Dopóty cię nie odchylę, aż robaki nie wypadną
z bydlęcia” (okolice Płocka). Polacy na Litwie używają trzykrotnie następującej formułki: „Prześliczna panno, piękna dziewanno, dotąd cię nie
puszczę, aż chorobę zniszczę”. Forma ta znana w Polsce płn.-wsch., w Lubelskiem oraz w pow. Sieradz, gdzie się mnie w ręku dziewannę i mówi
trzykrotnie: „Jak tego (srokatego, białego, czarnego itd.) bydlaka robak
męczy, tak ja ciebie męczę”. Tak samo robi lud radomski, który zaleca:
„Pójdziesz przed wschodem słońca tam, gdzie rośnie dziewanna, wybierzesz jeden krzew i nie łamiąc czubka, pochylasz go ku ziemi i przyciskasz kamieniem, mówiąc »męcy cię męcy, jak robak bydlaka dręcy«”.
Powtarza się to przez trzy dni. Po trzech dniach choroba ustaje, a wówczas wracasz do dziewanny i kamień odejmujesz, a ta uwolniona znów
wesoło się do góry podnosi (okolice Radomia). Podczas pomoru bydła
rozpalają ogień z dziewanny, bylicy, jałowca i macierzanki, po czym przepędzają przezeń stado (okolice Dobrzynia). Dziewannę wraz z innymi
ziołami daje się krowom po ocieleniu (okolice Krakowa).
Literatura: Szafer i in. 1924: 492 – 495; Brückner 1927: 11; PF I: 137, IV : 815; SKJ III : 364;
Łaguna: 133; Kolberg Lud III : 97, VII : 128, XV : 69. XXI : 171; ZWAK VI : 305, IX : 45, XI : 53,
XIV : 198, 200, XVIII : 19; Kolberg Mazowsze IV : 135; Bibl. Warsz. 1877 III : 441; Sylwan 1912:
249 – 250, 288; Wisła III : 763, IV : 879, 881, V: 644, 903, 905, VII : 168: 373, IX : 91, X: 122, 124,
126, 129, XI : 536, 774, XII : 58, 293, 295, XIV : 333, XVII : 440; Lud II : 38, 253 – 254, XXX : 70;
AEL s.v. dziewanna; Orli Lot VII : 110, XI : 170; Talko-Hryncewicz 1893: 110, 154, 284; GKK :
7; MAAE VI : 259; Udziela 1891: 70, 132, 139; Ziemia 1935 XX : 99; Federowski Lud II : 266;
Pleszczyński 1892: 114, 118; Biegeleisen 1929b: 468, 480; Biegeleisen 1929a: 51, 302; Kopernicki 1876: 2; Koskowski 1935: 161.
Dziewięćsił· Dziewięćsił bezłodygowy (Carlina acaulis L .) nazywa się
w średniowiecznych glossach staropolskich zajęcza rzepka, a dziewięsiłem
natomiast zowie się Carlina vulgaris L ., zwana już także czasem Matki Bożej osetek (Rostafiński 1900b I: 333 – 334). Zielarki częstochowskie nazywają Carlina acaulis zielem kołtunowym, a Carlina vulgaris zielem kolkowym
(Wisła II: 605 – 606). Carlina acaulis zwie się we Florze pruskiej Gottscheda (1703) osetek, podobnie u ludu krakowskiego Carlina vulgaris zwie się
osetek lub też osetek Najświętszej Panny. Ale też gatunek nazywa się (okolice Krakowa) strzyżne lub strzygoniowe ziele od strzyga, strzygoń – wampir
Dziewięćsił
141
(Lud XXX : 46). W pow.
Wadowice pasterze zowią tę roślinę kwak góralski lub karpiel. W pow.
Bochnia zwie się czartoproch z rusk. czartopołoch (ZWAK VI: 240).
Praktyczne zastosowanie. W różnych okolicach
Polski jadają dzieci dno
kwiatowe dziewięćsiłu,
a może czynią to i dorośli (Maurizio 1926: 71). Ze
względu na to, że soczysta łodyga25 tej rośliny
ma przyjemny smak podobny do rzepy i uważana bywa za specjał przez
Dziewięćsił bezłodygowy
pasterzy (Lud II : 138).
Wierzenia i obrzędy. Spiczyński (1542) zaleca dziewięćsił słać dzieciom
do kolebki z urocznikiem (Bupleurum longifolium L .) [przewiercień] albo
okładać dzieci tymi ziołami, co je zachowuje od złego urzeczenia bab i od
innych strachów, a w ogóle sprawia, że dzieci spokojnie usypiają (ZWAK
XVIII: 19). Także Polacy nadniemeńscy używają do uspokajania dzieci
w nocy płaczących (Wisła II : 699). W Krakowskiem święcą wraz z innym zielem w dniu M.B. Zielnej. W Zakopanem, pow. Nowy Targ, ziele
to święcą do dziewięciu razy. Spiczyński zaznacza też, że niektórzy przyprawiają to ziele wraz z korzeniem strzałkowym (Gratiola officinalis L .),
a noszą przy sobie, aby się żadnej strzelby nie bali (ZWAK XVIII: 19 – 20).
Twórczość ludowa. Legenda z [miejscowości] Gaj (okolice Krakowa)
wyjaśnia nazwę osetek Najświętszej Panny następującą opowieścią: „Raz
szła Najświętsza Panna i wbiła sobie kolec do nogi. Dziwno jej było, że
jest kolec, a ostu nie ma nigdzie. Szuka i wreszcie znalazła małą roślinkę pokrytą kolcami i rzekła do św. Józefa: »E, to także mały osetek»”. Od
tego czasu nazywa się to ziółko osetkiem Najświętszej Panny (Lud XXX: 46).
25. Chodzi tu chyba bardziej o mięsiste dno kwiatostanów.
Dziewięćsił
142
Lecznictwo ludowe. W różnych zielnikach polskich z początków XVIII
wieku uchodzi za sławną roślinę lekarską, a Kluk zaleca go przeciwko
jadowitym i zaraźliwym chorobom (ZWAK XVIII : 20). Carlina acaulis
zalecają baby zielarki w Częstochowie przeciw kołtunowi, który należy zdjąć i głowę odwarem z tej rośliny skropić, a nigdy go mieć nie będzie. Natomiast Carlina vulgaris radzą zielarki częstochowskie gotować
i pić przeciw kolkom. Także w pow. Bochnia odwar piją przeciw kolkom.
W woj. lwowskim służy do podkurzania przeciw bólowi głowy, a na Podolu przeciw przelęknieniu.
Weterynaria. Szczególnie używa się dziewięćsiłu do leczenia bydła.
W Krakowskiem zażegnują tym osetkiem kurdziela, ale żeby zażegnywanie
było skuteczne, musi mieć osetek do tego użyty dziewięć wierzchołków,
pałek. Jeżeli bydlę dostało na języku szczot (krosta na spodniej stronie
języka), wyszukuje się osetek o trzech lub pięciu wierzchołkach, pałkach
i nasiekuje nim język bydlęciu choremu. W Zakopanem (pow. Nowy Targ)
korzeniem ziela dziewięciokrotnie poświęconego okadzają bydło, a okadzanie tym jednym zielem tyle pomoże, co dziewięć innych ziół. Ziele to
dają do soli krowom i owcom po ocieleniu, aby mleko było żółte i dobre
(w pow. Stopnica krowy okadzają ostem dziewięćsiłem).
Literatura: Szafer i in. 1924: 641 – 642; Karłowicz SGP I: 274, 429, 437, II : 402; Rostafiński
1904: 229; Linde SJP I: 613, V: 195; Wisła II : 605 – 606, 699; Sylwan 1912 [br.nr. t.]: 288;
Lud XXX : 46; ZWAK VI : 240 – 241; AEL s.v. dziewięćsił; Biegeleisen 1929b: 473 – 474; Udziela 1891: 134, 244; Łaguna [br. nr. s.]; Talko-Hryncewicz 1893: 191.
Dzięgiel leśny· Dzięgiel leśny (Angelica sylvestris L .) – roślina pod tą
nazwą w dawnych glossach polskich wymieniana bardzo często, gdyż od
dawna uprawiano ją po klasztorach i domach (Rostafiński 1900b I: 253;
Rostafiński 1885: 12).
Wierzenia i obrzędy. W dawnych zielnikach dzięgiel bywa bardzo
często wymieniany i szczególnie zalecony przeciw czarom. Noszony zabezpiecza od zaczarowania tak osobę, jak dom. Nadto pomaga szczególnie na czary, z powodu których człowiek wymiotuje takie rzeczy jak
myszy, jaszczurki, nietoperze, węże, żaby, igły, noże, gwoździe i brzytwy.
W ogóle wyprowadza żaby, węże, salamandry lub inne zwierzęta, gdyby
się w kim zalęgły same z wód lub z zadania złego człowieka. Również
Dzięgiel leśny
143
strachy i cienie oraz sny straszliwe odpędza. Szczególnie wiele takich
wiadomości podaje Syreński (ZWAK XVIII: 20 – 21). W okolicach Płocka
lud doradza noszenie dzięgla, aby unieszkodliwić czary. Także w pow.
Bóbrka noszą korzeń dzięgla przy sobie, aby czarownice nie szkodziły.
Dzięgiel znajduje się czasem, jak w pow. Bochnia, wśród ziół święconych na M.B. Zielną.
Lecznictwo ludowe. Dzięgiel wedle Kluka zażywany w tabace chroni od zaraźliwych chorób. Należy on także w ludowych wierzeniach do
tych ziół, które zalecała śpiewająca w czasie moru śmierć następująco:
„Bedo ludzie pili dziegno i biedrzyniec, nie będzie im nic” (Lud XII: 76).
W Wileńskiem korzenie dzięgla wieszają w oknach jako zabezpieczenie
przed zarazą. Może też w związku z tymi przekonaniami lud w okolicy
Żarek w tzw. zgniłej gorączce dawał chorym na czczo pić wódkę zaprawioną na pół biedrzeńcem i dzięglem.
Wedle dawnych zielników polskich stosowano dzięgiel w rozmaitych
przedziwnych przypadłościach: pamięć utraconą przywraca i naprawia,
używany w potrawach goi wewnętrzne rany od broni siecznej lub postrzału, podróżnym ludziom
pomaga znosić zmęczenie, a nawet robactwo
w mózgu zaległe zapachem swym wywodzi.
Żuty serce smętne rozwesela, a pity w winie
cały rok chroni od trucizn. Na czczo używany
jest antiaphrodisiacum.
Różne jego zastosowania zależnie od aspektów podaje Syreński
w następującej formie:
„Kopany pod Rakiem,
noszony i przemywany
co dzień moczem chorego leczy raka, kopany
pod Saturnem i noszoDzięgiel leśny
ny chroni od morowego
Dzięgiel leśny
144
powietrza, kopany pod Marsem i noszony leczy od francy (syfilis), kopany pod Lwem i noszony frasunek odpędza, kopany pod Bykiem i noszony
jest potężnem aphrodisiacum, kopany pod Skopem26 i noszony wywodzi
flegmę z płuc” (ZWAK XVIII: 20 – 21).
Także we współczesnej medycynie ludowej dzięgiel odgrywa znaczną
rolę. W Międzyrzeckiem korzeń dzięgla pomaga na ból zębów. W pow.
Bóbrka korzeń dzięgla moczą w wódce, którą piją na puchlinę, jak też
wieśniaczki w czasie połogu. Wreszcie zgodnie z ogólnym zastosowaniem
przeciw wszelkim zarazom stosuje się także przeciw cholerze. Odwary,
względnie nastoje z tej rośliny były używane w czasie cholery w roku 1873
w Małopolsce wsch., także używa ich lud w Ziemi Sądeckiej, gdzie nie
tylko pije się odwar, ale także robi gorące okłady z tej rośliny na brzuch,
a gorącym tym zielem naciera ręce i nogi. Podobne zastosowanie w pow.
Będzin i w Wileńskiem. W pow. Bochnia dzięgiel moczony w wódce jest
środkiem przeciw czerwonce. Koło Łowicza używa się go na wzmocnienie żołądka, a w pow. Konin nalewkę dzięglową stosuje się przeciw boleściom żołądkowym. Także kobietom ciężarnym daje się odwar dzięgla lasowego lub moczony w wódce (pow. Bóbrka i Krasnystaw). Także
przeciw zimnicy daje się pić napar z dzięgla (pow. Janów, woj. lubelskie).
Literatura: Szafer i in. 1924: 450; Brückner 1927: 112; Linde SJP I: 600; AEL s.v. dzięgiel; Karłowicz SGP I: 429; Łaguna [br. nr. s.]; ZWAK VI : 224; MAAE I: 2 – 3; Federowski Lud II : 268;
Lud XII : 76; Orli Lot XI : 170; Wisła V: 421, 644, X: 124, XI : 535, XV : 357; Pleszczyński 1892:
114; Talko-Hryncewicz 1893: 74, 154, 186, 246, 282; Kolberg Lud XVII : 159; Udziela 1891: 58.
Dziurawiec· Dziurawiec (Hypericum perforatum L .) wymieniany bywa
bardzo często w źródłach staropolskich, najczęściej jako zwoniec, zwonki,
dzwonki, także jako ziele św. Jana, rzadziej jako korzenie św. Jana, zajęcza krewka. Nazwa dzwonek pochodzi od kształtu kwiatów; ziele świętojańskie, gdyż kwitnie na św. Jana, a że liście za naciśnięciem puszczają
sok czerwonawy, dlatego nazywa się dziurawiec zajęcza krewka (Rostafiński 1900b I: 235 – 237). Pod tymi nazwami, także jako dzwonki Panny
Marii, występuje to ziele także w dawnych polskich zielnikach. Lud nazywa dziurawca dzwonkami lub zielem świętojańskim.
26. Pod Skopem – pod znakiem Koziorożca (22 grudnia – 19 stycznia).
Dziurawiec
145
Wierzenia i obrzędy. Już wedle Syreńskiego i innych zielników zaleca
się dziurawiec jako środek przeciw czarom i gusłom oraz przeciw naigrawaniom się szatańskim, które można odganiać przez stałe noszenie
tego ziela przy sobie, a które bywa nazywane wówczas fuga daemonum
(ZWAK XVIII: 21). Obecnie lud używa dziurawca szczególnie przeciw napaści boginek (zwanych też dziwożonami lub mamunami) na położnice
i nowonarodzone dzieci. W tym celu ochronnym kładzie się to ziele na
oknach i progach, aby boginki nie miały przystępu do domu i nie odmieniły dziecka (Małopolska). Boginka napada położnicę we śnie i dusi ją,
dlatego zielem tym święconym zatyka się także dziurkę od klucza, a nawet
kładzie się chorej pod głowę kilka łodyżek (pow. Gorlice). Ziele to wkłada
się także dziecku za pieluchy, aby boginki nie porwały dziecka (Kraków).
Nadto krąży w Małopolsce wiele opowiadań o boginkach, które porwały
położnicę, wlekły ją przez pola. Jedna z tych boginek była kulawa, nie
mogła za innymi nadążyć, które nie chciały na nią czekać, więc ta kulawa z zemsty poradziła tej kobiecie: „Położnionka, trzymaj się dzwonka”.
Istotnie gdy się tak uchwyciła dzwonka po pewnych próbach, bo była to
noc, więc nie zaraz trafiła na właściwą trawę, wtedy boginki ją zaraz puściły (ZWAK VI: 263 – 265). W związku z tymi wierzeniami pozostaje też
pewnie zalecenie Syreńskiego (1613), że podkurzanie dziurawcem ułatwia poród. Goszczyński opowiada podanie w swym Dzienniku podróży
do Tatrów (1853), że góral porwaną przez boginki dziewczynę wyratował
w ten sposób, że uwożąc ją, kierował konia między dziurawiec, do którego
boginki nie mają przystępu. W ogóle dziurawiec jest środkiem przeciw
czarownicom, aby bydłu nie szkodziły (powszechne). W tym celu święci
się to ziele dla bydła i daje mu wraz z pokarmem (Zakopane). Dawniej
noszono to ziele także jako środek przeciw czartom. Dlatego nawet wybierając się w drogę, brano ze sobą to ziele, aby przy jego pomocy uchronić
się od strachów w nocy (pow. Nowy Targ). Jako ziele pomocne przeciw
czarownicom odgrywa ono od dawna znaczną rolę także w okresie św.
Jana. Wskazuje na to nazwa dawna: ziele świętojańskie oraz uwaga Kluka,
że „pospólstwo ma koło tego ziela wiele zabobonów, osobliwie ażeby go
zbierać w południe na św. Jana”. Dziurawiec należy też do ziół wtykanych
wówczas w strzechy (Małopolska zach., Lubelskie) w celach ochronnych.
Wedle Kolberga w Górach Świętokrzyskich rośnie ziele św. Jana, po które
czarownice odbywają podróż na Łysą Górę w wigilię św. Jana, ponieważ
wierzchołek tego ziela w dzień ten ma mieć moc czarodziejską. Dlatego
Dziurawiec
146
lud stara się zerwać to ziele, skuteczne do czarów. Możliwe, że także zioła wymieniane w procesach o czary (XVII wiek), a przysparzające krowom mleka były czasem Hypericum. Dziurawiec,
aby był skuteczny, musi być poświęcony wraz
z innymi ziołami na M.B. Zielną. Na Kujawach
wkłada się dziurawiec także do wianków na Boże
Ciało. Wreszcie wkłada się dziurawiec także do
rózg brzozowych, których używają pasterze przy
pierwszem wypędzeniu bydła w pole (Tarnów).
Lecznictwo ludowe. Ziele to służy jako lekarstwo w różnych chorobach. Zwykle moczy się je
w wódce i następnie stosuje. Mazurzy okadzają
tym zielem przeciw opętaniu. W pow. Będzin dają
cierpiącym na wielką chorobę (padaczka) odwar
z dziurawca. Podobne zastosowanie tego ziela na
Żmudzi. Dziurawiec stosuje się także przeciw boDziurawiec zwyczajny
leściom lub cholerze (okolice Kielc). W tym celu
liście świeżo zerwane wkłada się do flaszki, nalewa doń okowity i nalewkę
tę zostawi się w spokoju przez 24 godziny, a gdy chory dostaje kurczów
z powodu cholery, wtedy daje mu się tę wódkę pić albo też naciera się
nią (pow. Bóbrka). Taką nalewkę na ból żołądka pije się na czczo także na
Kujawach, w formie wywaru pije się dziurawiec przeciw bólom brzucha
w pow. Oszmiana. Stąd powstało nawet polskie przysłowie: „Od brzucha
bolenia użyj świętojańskiego korzenia”. Odwar dziurawca pije się także na nieżyt żołądka (Polska płd.-wsch.). Dziurawiec zwany także przez
lud mylnie krwawnikiem (Achillea millefolium L .) wykrusza się z wianka
święconego na M.B. Zielną, po czym wywar daje ludziom przeciw czerwonce (pow. Sambor). Lud łowicki zowie dziurawiec tysiącznik, a stosuje
przeciw kolkom wewnętrznym i chorobom, a także przeciw dreszczom.
Herbata sporządzona z dziurawca służy przeciw wątrobie i na oczyszczenie krwi (okolice Lwowa). W ogóle przeciw bólom wewnętrznym,
które lud nazywa bólami macicy, tak u mężczyzn27, jak kobiet stosuje
się herbatę z dziurawca (Kaszuby). Korzeń wymoczony w wódce służy także przeciw chorobom kobiecym (okolice Lublina). Także przeciw
27. Uważano, że macicę posiadają również mężczyźni.
Dziurawiec
147
bólowi głowy dziurawiec na św. Jana zerwany moczą w wodzie i przykładają (Podole). Odwar ze święconych wianków tej rośliny piją także
przeciw chrypce (Chełm), podobnie służy też do leczenia innych płucnych dolegliwości, jak np. ból w piersiach (pow. Lublin). Wreszcie daje
się dziurawiec do kąpieli dzieciom słabym, ale i dorosłym, szczególnie
przeciw dreszczom, albo też okłada się je zielem gorącym (okolice Krakowa). W odwarze dziurawca świeżo zebranego do gotowania kąpie się
małe dzieci, aby zdrowe były (Chełm). Odwar ziela bywa używany na
rany i poparzenia (Cieszyn). Dziurawiec zwany na Kaszubach krzyżowe ziele, a nawet arnika, bywa namoczony w spirytusie przykładany na
rany. Także w lekach używanych na Litwie ma zastosowanie lecznicze,
oczyszczające, gojące. Odwar dziurawca ma znaczenie lecznicze nawet
przeciw wściekliźnie (Podole).
Weterynaria. Dziurawiec ochrania bydło przed czarownicą, ale także stosuje się jako środek leczniczy. Bywa stosowany przeciw krwawieniu u bydła oraz jako odwar dla krów po ocieleniu (okolice Krakowa).
Literatura: Szafer i in. 1924: 308 – 310; Linde SJP I: 617 – 618, V: 526; Rostafiński 1922: 31;
AEL s.v. dziurawiec; ZWAK VI : 263 – 265; MAAE VII : 43; Pleszczyński 1892: 114; Kopernicki 1876: 2; Kolberg Lud VII : 128, XV : 69, XVII : 161, XVIII : 50 – 51; Udziela 1891: 59; Polaczek
1898: 70; Talko-Hryncewicz 1893: 71, 171, 190, 246, 253; Moszyński i in. 1935: 9 – 10; Lud II :
137, IV : 81, VII : 313, IX : 376, XXX : 52; Bibl. Warsz. 1877 III : 443; Łaguna: 134; Wisła II : 9, IV :
883, V: 643, 927, XIV : 334; SKJ V: 147; Biegeleisen 1929a: 30; Kolberg Chełmskie II : 186;
Moszyński KLS II , cz. 1: 212; Gulgowski 1911: 205; Sylwan 1912: 249; Hryniewiecki 1933: 31;
Pam. Fiz. V: 13; Treichel 1893 [?]: 8; Motyka-Panycz 1935: 141 – 142.
Dzwonek rozpierzchły· Dzwonek rozpierzchły (Campanula patula L.)
oraz różne inne gatunki dzwonków rzadko bywają wspominane w dawnych glossach polskich, a nawet w tych nielicznych wypadkach nie można
mieć pewności, o którym z gatunków te źródła mówią. Już w tych glossach
staropolskich pojawia się nazwa kłobuczki, którą Rostafiński odnosi do
C. trachelium [dzwonek pokrzywolistny], ale którą lud cieszyński odnosi
raczej do C. rapunculoides [dzwonek jednostronny]. W dawnych zielnikach
C. trachelium bywa nazywana też szyjne ziele ze względu na stosowanie przy
bólu gardła (łac. cervicaria). Ten gatunek dzwonka nazywa lud krakowski
włodziarka. Zwykle lud nazywa wszystkie gatunki Campanula dzwonkami, a stąd miesza je z inną rośliną także przez lud nazywaną dzwonkami,
Dzwonek rozpierzchły
148
mianowicie Hypericum
perforatum [dziurawiec
zwyczajny]. Wiele też
wierzeń związanych z H.
perforatum przechodzi
także na różne gatunki
Campanula. W stosunku do dzwonków Campanula objaśnia Syreński nazwę dzwonki
tym, że nasienie, gdy
dojrzeje w główkach,
a bylina porusza się na
wietrze, wtedy dzwoni (Rostafiński 1900b
Dzwonek rozpierzchły
I: 318 – 319; Lud II: 137).
Praktyczne zastosowanie. C. trachelium i C. rapunculus [dzwonek rapunkuł] były do końca
XVIII wieku używane jako warzywa ze względu na jadalne kłącze28, a dopiero ziemniak je wyparł (Maurizio 1926: 49).
Wierzenia i obrzędy. Już wedle Syreńskiego C. persicifolia [dzwonek
brzoskwiniolistny] bywa używana do czarów miłosnych (ZWAK XVIII:
78). Dzwonki święci się wraz z innym zielem na M.B. Zielną zwłaszcza
na obszarze woj. krakowskiego.
Lecznictwo ludowe. Dzieci chore na suchoty kąpie się w C. trachelium,
a gdy dziecko wyjęte z takiej kąpieli zczerwienieje, to znak, że będzie
zdrowe, gdy nie zczerwienieje, to umrze (okolice Krakowa). Dzwonki
moczone w wódce pije się przeciw zaziębieniu (pow. Bochnia). Campanula glomerata L . [dzwonek skupiony] bywa używana przez Polaków
nad Niemnem do leczenia chorób kobiecych, a mężczyznom tego ziela
dawać nie wolno. Rzecz godna uwagi, że Huculi na połoninach tego właśnie gatunku dzwonka używają na ból żołądka i nudności.
Literatura: Szafer i in. 1924: 594; Linde SJP I: 624; Łaguna [br. nr. s.]; Lud XXX : 45; AEL s.v.
dzwonki; Wisła II : 698.
28. Niektóre dzwonki wytwarzają na jesień zgrubiałe jadalne korzenie, nie zaś kłącza.
Dzwonek rozpierzchły
149
Fasola· Fasola (Phaseolus vulgaris L .) przyszła później z Ameryki Południowej, dziś powszechnie uprawiana, ale w Polsce nieraz nazywana
grochem. Przy czym można zauważyć, że w Polsce płn. (Wielkopolska,
Pomorze, Kujawy, Mazowsze) fasolę nazywa się grochem szablastym, szablak, szabelbon, siablak, sabelok (Karłowicz SGP V: 278; Ziemia V: 219),
natomiast w Polsce południowej fasolę nazywa się grochem piechotnym,
piechociarze, ale prócz tego gatunku jest znana także fasola tyczna (Karłowicz SGP IV: 85). Tylko w Międzyrzeckiem (Pleszczyński 1892: 46) fasolę nazywają wołosakiem.
Wierzenia i obrzędy. W związku z sianiem fasoli istnieje przepis, że
fasolę trzeba siać na św. Wojciecha, to obrodzi (Pomorze, pow. Świecie).
W Białobrzegach (pow. Łańcut) nie pożycza się fasoli na sianie, bo by siła
urodzaju przeszła na pożyczającego. Na obszarze Polski istnieją jakby słabe echa wróżenia z fasoli w okolicach Częstochowy i Sieradza. Koło Sieradza rzekomo w tym celu podrzucano ziarna do góry i wróżono z tego, ile
złapano (Moszyński KLS II, cz. 1: 382). W Międzyrzeckiem istnieje zakaz
sadzenia jej koło domu, ponieważ to ma sprowadzać różne nieszczęścia.
W pow. Bochnia daje się fasolę do ziela mającego być święconym. Jest
także jedną z potraw wieczerzy wigilijnej (pow. Kielce, Chrzanów, Bóbrka).
Lecznictwo ludowe. W Żywcu przykłada się zmieloną fasolę na wypryski skórne nóg. W Międzyrzeckiem (Lubelskie) popiół ze strączków
fasoli dodają do tabaki.
Literatura: Szafer i in. 1924: 412; Maurizio 1926: 188; AEL s.v. fasola; Linde SJP I: 646; Lud
VIII : 363, 370, XI : 399; Wisła II : 325; Polaczek 1898: 50; Pleszczyński 1892: 114; Zdrowie
1898 XIV : 223.
Figa· Figa (Ficus carica L .) wymieniana bywa w staropolskich glossach,
ale nie była w Polsce hodowana, jak świadczy o tym uwaga Marcina
z Urzędowa, że „u nas mogło być to drzewo, gdyż w Padwi, gdzie są takie zimna, mało niejako u nas, trwają i rodzą” (Rostafiński 1900b I: 144).
Wierzenia i obrzędy. W Rukomyszu w pow. Buczacz w związku ze skałą
wznoszącą się nad cerkwią św. Onufrego istnieje przekonanie, że św. Onufry żył niegdyś w tych skałach, a nawet posadził drzewo figowe w miejscu, gdzie dziś rośnie rozłożysty jawor, i owocami tego drzewa figowego
żywił się aż do śmierci (Lud II: 54). W związku z tym warto zauważyć, że
Figa
150
wedle Crescentyna figi można szczepić na jaworze. W dawnych glossach
szczególnie stosuje się figi w różnych przepisach kulinarnych. Mięso gotowane z gałązkami figowymi rozpływa się, a wedle Haura gdy kucharz
miesza potrawy warzechą z figowego drzewa, rychło i smacznie zgotuje
potrawy (ZWAK XVIII: 21 – 22).
Lecznictwo ludowe. Czasem stosuje się także w lecznictwie, jakkolwiek
rzadko, gdyż nie jest to roślina w Polsce rodzima. Na ból brzucha radzą
gotować jęczmień z figami i pić. Również zołzy połączone z nabrzmieniem gruczołów leczą w ten sposób, że miejsca te okładają zmiażdżonymi
figami. Czasem gotują także na zaziębienie (pow. Bochnia). W Polsce płn.-wsch. na ból zębów płucze się zęby mlekiem, w którym wygotowano figi.
Literatura: Brückner 1927: 121; Udziela 1891: 97, 161; AEL s.v. figa; Talko-Hryncewicz 1893:
311, 354.
Goryczka· Goryczka (Gentiana spp.) zwana tak ogólnie, ale nazwa ta
obejmuje rozmaite gatunki, jak goryczka żółta (Gentiana lutea L .), goryczka krzyżowa (Gentiana cruciata L .), goryczka wąskolistna (Gentiana
pneumonanthe L.), goryczka wiosenna (Gentiana verna L.), goryczka kropkowana (Gentiana punctata L .), goryczka trójeściowa (Gentiana asclepiadea L .) itd. W dawnych źródłach średniowiecznych szczególnie często
wymieniana jest G. punctata zwana goryczka, czasem gorczyczka, w związku z gorzkim smakiem korzenia, rzadziej wymieniana G. cruciata zwana
krzyżyk (Rostafiński 1900b I: 269). Lud natomiast posiada bardzo różne
nazwy na określenie poszczególnych gatunków goryczki. G. asclepiadea
zwie się w Krakowskiem świeczki, a na Podhalu świecnik, G. pneumonanthe zwie się w Krakowskiem rękawki, sukienki lub paluszki Matki Boskiej.
Na pograniczu wschodnim G. amarella [Gentianella amarella (L .) Harry Sm.] zwie się terłycz lub terlicz, nazwa, którą nam podaje już Antibolomenon Kapituły Krakowskiej29 z 1472 roku (Rostafiński 1900b II: 29).
Wierzenia i obrzędy. W dawnych źródłach polskich szczególnie dziwne są relacje Albertusa30, który opowiada, że przy świetle kagańca, do
29. Dzieło Antibolomenon (Antidotarium, Antibolarium) Benedicti Parthi autorstwa Jana Stanki
(1430 – 1493), przechowywane w Archiwum Krakowskiej Kapituły Katedralnej na Wawelu.
Zawiera bogatą terminologię botaniczną, również w języku polskim.
30. Albert Wielki (1193 – 1280).
Goryczka
151
którego dołożono obok goryczki krew
samca dudka, widzi się ludzi do góry
nogami, a także przy świetle ognia,
do którego włożyło się te składniki,
zdaje się, że gwiazdy biegają i z sobą
wojują, a człowiek, któremu pomazano tym pod nosem, ucieka przejęty strachem (ZWAK XVIII: 23). Goryczce szczególnie na kresach Polski
przypisuje się cudowne własności.
W Hrubieszowskiem lud przypisuje
temu zielu moc odstraszania diabłów
(Kolberg Chełmskie II: 260), podobnie na Ukrainie, gdzie lud używa tego
ziela przeciw różnym duchom i demonom, jak np. przeciw perelistnykowi nagabującemi młode kobiety.
Goryczka trojeściowa
Goryczkę święci się wraz z innym
zielem na M.B. Zielną powszechnie
w ziemi krakowskiej. W okolicy Przeworska ziele to poświęcone chowa
się za strzechę i okadza nim izby, aby się uchronić od złego.
Lecznictwo ludowe. W dawnych zielnikach polskich bywa goryczka
bardzo często zalecana. Wedle Syreńskiego zachowuje przez długi wiek
w czerstwym zdrowiu, wedle Kluka jest antitoxicum. Spiczyński zaś powiada, że goryczka ma tak silną moc spajania ran, iż gdyby korzenie były
włożone w garniec, w którym mięso wre, tedy sztuki onego mięsa zrosną się. Dlatego też zapewne sok pity leczy potłuczonych i tych, którym
się coś przerwało (ZWAK XVIII: 23). Także w dzisiejszych praktykach ludowych goryczka znajduje częste zastosowanie. Ogólnie pije się odwar
goryczki na wzmożenie apetytu. Herbatę z goryczki piją w pow. Bochnia, gdy coś ciąży na żołądku. W pow. Rzeszów pije się goryczkę gotowaną w winie z rutą przeciw wodnej puchlinie. W pow. Sambor rośliną tą
z innymi licznymi dodatkami podkurza się chorego (oczywiście wedle
orzeczenia znachora) na podwianie wiatrem. W pow. Łowicz leczą katar
w ten sposób, że G. pneumonanthe [goryczka wąskolistna] wsadzają głęboko w nos, tak aby krew poszła i ulżyło w przewodzie nosowym. Stąd
też goryczka ta zwie się nazdrzyk.
Goryczka
152
Święconą goryczką podkurzają bydło w celu uwolnienia go od chorób,
wpłynięcia na dojność krów, wydajność masła itd. (Przeworsk). Podobnie także w Krakowskiem gotują gospodynie korzeń G. asclepiadea [goryczka trojeściowa] i dają pić odwar krowom, by masło było żółte. Natomiast G. pneumonanthe, którą się także daje bydłu razem z pszeniczką M.B.
(Gnaphalium uliginosum L .) [szarota błotna] oraz włoskami M.B. (Arabis
arenosa (L .) Scop.) [Arabidopsis arenosa (L .) Lawalrée – rzeżusznik piaskowy] pokrajane, sparzone wrzącą wodą i wlane do napoju koniom chronią od wielu chorób. Wreszcie w Dzianiszu, w pow. Nowy Targ, używają
jej przeciw molom, aby bielizny nie gryzły. W tym celu kładą korzenie
lub nawet całą roślinę suszoną między bieliznę.
Literatura: Szafer i in. 1924: 559; Linde SJP II : 100; Pam. Tow. Tatrz. X: 8; SKJ V: 423; Karłowicz V: 441; Kopernicki 1876: 10; ZWAK VI : 258; Dobra Gospodyni 1901: 366; Wisła V: 641,
XII : 58; Orli Lot XVI : 155; Lud XXX : 50.
Groch· Groch występuje w Polsce w dwojakiej odmianie. Przeważa
groch siewny (Pisum sativum L .) rzadszy groch polny (Pisum arvense)
[Pisum sativum L . subsp. arvense (L .) Asch.]. Oczywiście należy przypomnieć, że w Polsce także fasola (Phaseolus vulgaris L .) bywa nazywana
grochem. Przy czym w Polsce północnej zwie się ona grochem szablastym,
a w Polsce południowej grochem piechotnym, czasem także grochem tycznym. W dawnych glossach polskich istnieje wyróżnianie grochu siewnego
zwanego zwykle wielogrochem od grochu polnego zwanego zwyczajnie
grochem (Rostafiński 1900b: 216). Ten polny groch uprawiany na krańcach płn.-wsch. Polski, także na Kujawach, nazywany bywa też czarnym
grochem lub peluszką. Peluszka to jednak jest właściwie odmiana grochu polnego z Pomorza zwana przez Kaszubów pieluszką. Groch polny
w okolicach Pińczowa zowią perczakami. Groch posiada jeszcze wiele
innych nazw jak siarcok, tycny, cupak, włóczęga itd.
Praktyczne zastosowanie. Groch jest jedną z głównych potraw ludowych w Polsce, czy to w postaci rozmaitego rodzaju zup, czy też jadany
razem z kapustą, ziemniakami lub też marchwią, niekiedy nawet mąki
grochowej używa się do wypieku kołaczy.
Wierzenia i obrzędy. W związku z wielkim znaczeniem, jakie ma groch
w pożywieniu ludowym, istnieją rozmaite przepisy, których musi się
Groch
153
przestrzegać przy sianiu grochu. Przede wszystkiem wielkie znaczenie ma czas, w którym się go sieje. Groch należy siać w marcu, bo wtedy „zbiera się go w garncu, kto zaś sieje go w maju, będzie go zbierał
w jaju” (pow. Jasło, Starogard, Kartuzy). Inne przysłowie mówi, aby „do
św. Marka wysiać groch do ziarnka”. Następnie istnieje przestroga, aby
nie siać grochu na nowiu, bo by ciągle kwitł (pow. Wieliczka, woj. krakowskie, kieleckie). W Poznańskiem wierzą, że groch siany na nowiu
będzie się odmładzał za każdym nowiem i nie dojrzeje. Sieje się go też
w Wielki Piątek, aby go nie toczyły robaki. W tymże celu unika się siania
grochu w dni, w których nazwę wchodzi spółgłoska „r” (wtorek, środa,
czwartek), gdyż groch zrobaczywiałby, jako że robak jest na „r” (Kielce, Kujawy). Nadto należy siać groch wtedy, gdy wiatr wieje od zachodu i południa, tj. od miękkiej strony, aby był łatwy do ugotowania, tzn.
w jednej, a nie w trzech wodach. Na Mazowszu sieją go pod znakiem
Lwa. Przy sianiu trzeba się specjalnie zachowywać, nie wolno więc jeść
grochu w dniu sadzenia, aby nie był robaczywy (woj. krakowskie). Dlatego też nie gotuje się go w dniu siania. W okolicy Pińczowa przy sianiu grochu należy wystrzegać się puszczania wiatrów, gdyż groch byłby robaczywy. Istnieje także szereg zjawisk, które zapowiadają urodzaj
grochu. Tak gdy akacje31 silnie kwitną, będą grochy, także wtedy gdy na
drzewach jest wielka okiść, tj. gdy drzewa bardzo omarzną, albo gdy
olsza ma dużo rząsy, tj. ogonków. Wreszcie istnieje zakaz pożyczania
grochu na sianie, gdyż siła urodzaju przeszłaby do pożyczającego (pow.
Łańcut).
Lud powiada, że grochu nie należy sypać, ani rzucać na ziemię, a zobaczywszy ziarnko grochu na ziemi, należy je podjąć, ucałować i zabrać
ze sobą, bo mają to być łzy Matki Boskiej, które chronią człowieka od
wszelkiej przygody (woj. krakowskie i lwowskie). Dlaczego lud nazywa
groch łzami Matki Boskiej, objaśnia następująca legenda krakowska: „Gdy
niegdyś na ziemi panował okropny głód, który był karą za grzechy, a Bóg
nie dał się żadną miarą przebłagać, wtedy Matka Boska poczęła płakać
i błagać, a łzy jej spadały na ziemię i przemieniały się w groch, który ludzie zbierali i spożywali. Wreszcie Bóg dał się przebłagać za wstawieniem Matki Boskiej, a odtąd ludzie poczęli siać groch i nazwali go łzami
Matki Boskiej” (ZWAK VI: 279, XII: 74, XIV: 131).
31. Akacje – robinie akacjowe (Robinia pseudoacacia).
Groch
154
Groch odgrywa także pewną rolę przy obrzędach rodzinnych. Zupa
grochowa jest stała potrawą weselną, a przy jej wniesieniu na Mazowszu
śpiewa się pieśń przedstawiającą historię grochu od chwili zasiania aż
do chwili podania potrawy na stół (Gloger 1901: 74). Również w pieśniach
śpiewanych przez druhny wspominają w różnych porównaniach także
o groszku. Na Pałukach w Poznańskiem podczas wesela ojciec obrzuca
pannę młodą grochem, aby znosiła cierpliwie trudy nowego stanu. Niegdyś w Polsce dawano zalotnikowi na znak odmowy wieniec z suchego
grochu. W pow. Nowy Targ kładzie się pod głowę grochowinkę lub sam
groch ciężko konającemu, a wtedy go „popuści” (umrze).
Także przy obrzędach dorocznych groch występuje. Przy końcu okresu zapustnego chłopcy robią z grochowin bałwana, ubierają go i wożą
po wsi albo topią i palą. Taki bałwan z grochowin nazywa się niedźwiedziem, jak np. na Pomorzu. W związku z tym pozostaje opowiadanie ludowe z pow. Sztum o tym, jak pęk grochowiny puka do okna, jakby jakiś
duch wegetacyjny (Łęga 1933: 119). O grochu wspomina się w pieśniach
śpiewanych przy chodzeniu z kobyłką albo przy żakowskich życzeniach
wielkanocnych. W pow. Kozienice w poniedziałek oblewany chłopcy oblewają dziewczęta, aby im się bujny groch urodził. Poza tym starano się
w pow. Grudziądz nie mieć już na św. Jana grochowin w stodole, bo nimi
owijały się „cioty” [czarownice] i przewracały po słomie, wydając przeraźliwe jęki, a jeden starzec widział nawet takie toczące się grochowiny
po stodole (Stelmachowska 1933: 241). Wianki sobótkowe, poświęcone
w Boże Ciało, kładzie się na pola zasiane grochem, aby groch rosnący
ochronić od piorunów. Groch dodaje się też do wiązanek święconych na
M.B. Zielną. Po poświęceniu nieraz dzieci zjadają ten groch (pow. Bochnia). W Ropczycach groch zebrany z trzech pól na M.B. Zielną święci się
jako środek skuteczny przeciw czarom. Wreszcie jest groch jedną z potraw wigilijnych znaną w całej Polsce. Na Podhalu jest to pierwsza potrawa, a nawet gdy się zaczyna Wigilię od łamania opłatkiem, to macza się
ten opłatek w grochu. Harklowa (pow. Jasło) posiada ciekawy zwyczaj,
mianowicie przy tej potrawie pukają w okno, mówiąc: „Wilku, chodź
do grochu, jak nie przyjdziesz do grochu, to nie chodź co roku” (Sarna
1908: 86). To jedzenie grochu uzasadnia lud tym, żeby w roku następnym groch się dobrze urodził. Ale zarazem istnieją także zakazy jedzenia grochu. W pow. Ropczyce nie wolno jeść grochu przed pośnikiem
(wieczerzą wigilijną), bo by zęby próchniały. W Ratułowie dotyczy zakaz
Groch
155
surowego bobu lub grochu, a to aby się nie nabawić pryszczów, a w pow.
Maków zakazują wtedy jeść groch pasterzowi, aby mu potem przez cały
rok krowy się nie gziły. Także na Mazowszu odradzają czeladzi jedzenia grochu między Bożym Narodzeniem i Nowym Rokiem, gdyż jedzący
będą w przyszłym roku obici przez swych panów. W Międzyrzecu przy
jedzeniu grochu w czasie Wigilii ciskano nim do ściany. W okolicy Łomży około 1800 roku na jutrzni w noc Bożego Narodzenia obsypywano się
grochem (Lud XI: 64). Gdy po uczcie wigilijnej daje się bydłu resztki tej
wieczerzy, wtedy także i groch dostaje bydło. W Wigilię Bożego Narodzenia daje się kurom groch, aby dobrze jaja niosły przez cały rok (Pińczów,
Śląsk). Czasem na Nowy Rok gotują groch, aby udał się w roku przyszłym.
Troska o urodzaj grochu wyraża się także w śpiewanych wtedy przez
chłopców „szczedrówkach”, w których życzą szczególnie urodzaju w grochu. A czasem czarownice znów przy pomocy swych praktyk szkodziły
urodzajowi grochu, jak to wynika z procesu o czary w Wiśniczu Nowym
w 1688 roku. Inne zaś, jak znana czarownica z drugiej połowy XVI wieku, Orłowska, „każdy czwartek zaprosiwszy czartów na wieczerzę, rzuca
groch na palące węgle, by ten, kto ją opuścił, jak groch ten skwarzył się
i niszczał” (Lud XXVII: 105). Groch także w związku z urokami posiada
duże znaczenie. W pow. Nowy Targ kto je groch surowy na czczo, prędko
drugiego urzecze, a wedle ludu poznańskiego właśnie przeciw urokowi
służy suszony groch. Dlatego panna młoda jedzie do kościoła na wozie
na poduszce wypchanej grochowinami, aby rzucony na nią w czasie jazdy urok nie był jej szkodliwy (Kolberg Lud XV: 116).
Twórczość ludowa. Groch wspomina często pieśń ludowa, tak obrzędowa, jak i powszechna, zwłaszcza miłosna. Bardzo często też występuje
groch w przysłowiach, zagadkach i powiedzeniach rymowanych gospodarczych. Nie brak też opowieści, które jednak przede wszystkim dotyczą sposobów na urodzaj grochu. Poznańska opowieść mówi o zakonniku, który przyszedł do gospodarza na nocleg, a w nocy wstał i mówił, że
gdyby ktoś w taką mroźną noc zasiał groch, miałby niezwykły urodzaj.
Podsłuchał to parobek, zrobił tak i istotnie uzyskał niezwykły urodzaj, że ledwie groch potem zmieszczono w stodole (Kolberg Lud XIV:
161 – 162).
Lecznictwo ludowe. Własności lecznice grochu bywają wymienione
niekiedy już w dawnych zielnikach. Wedle Syreńskiego woda, w której
wrzał, jest lekarstwem przeciw zakłuciu nożem, igłą lub czym innym,
Groch
156
a wedle Compendium medicum (1719) grochowa polewka pita na czczo
leczy zaparcie (ZWAK XVIII: 24). W wierzeniach ludowych leczniczych
groch odgrywa bardzo wielką rolę przy różnych chorobach. W okolicy
Gniezna matka chorego na febrę dziecka rzuca przez trzy dni do studni po
trzy ziarnka napęczniałego grochu, rano, w południe i wieczór. W studni
jest duża czarna żaba, jeśli ona zje te ziarnka ze smakiem, dziecko wyzdrowieje, w przeciwnym razie choroba nie ustąpi, a nawet może dziecko
umrzeć. Podobny przepis znany jest z pow. świeckiego (Pomorze), który
zaleca przeciw febrze rzucanie poza siebie grochu do studni. W podobny
sposób leczy się w okolicy Gniezna brodawki z tym dodatkiem, że trzeba przy tym od studni szybko odskoczyć, nim ziarnko do wody wpadnie.
Albo też dotyka się ziarnkami grochu brodawek, a potem ziarnka rzuca
się do pieca, ale trzeba przy tym szybko uciec, aby nie słyszeć trzasków
tej choroby w piecu (Lubelskie, Mazowsze). Celem pozbycia się wrzodów
na ciele, należy w Wigilię Bożego Narodzenia potrzeć grochem, a potem
te ziarnka rozrzucić po drodze i kto groch ten pozbiera, weźmie na siebie
chorobę (pow. Kielce i Brzesko). W Krakowskiem gotują w grochu skórki
słoniny, a potem tą słoniną smarują bolaki. W podobny sposób leczy się
słodki strup i liszaje. Na odmrożenie przykłada się w szmatce groch pożuty w ustach, nogi odmrożone moczą zaś w naparze z grochowin (pow.
Łańcut i Tarnopol). Miejsce dotknięte różą okłada się papierem od cukru
posypywanym mąką grochową (Krakowskie), a w Międzyrzecu smaruje
się skórę po róży wodą z wygotowanego grochu rozmieszaną z białkiem
z kurzego jaja. Na hemoroidy robią okłady z mąki grochowej. Towarzyszącą nieżytom żołądka zgagę, czyli pieczenie w gardle, leczą gryzieniem
grochu. Jedzenie grochu uwarzonego zaleca się na biegunkę (Krakowskie). Dzieci chore na robaki kąpie się w wodzie, w której moczyła się
grochówka, tj. łodygi grochu (pow. Brzesko). Albo też dają w tym celu
groch pieczony (Krakowskie). Grochowiny wchodzą także obok gałązek
dębowych i ogórkowych do kąpieli przygotowanej dla dzieci chorych na
suchoty. W pow. Bochnia w wywarzonej grochowiance myją dziewczęta
włosy, aby miały długie i kręcone jak pędy grochu. Groch święcony wraz
z innymi ziołami służy dla bydła. Odwar daje się pić krowom przeciw
urokom. Gotuje się łodygi i strączki i odwarem tym obmywa dójki krowom, gdy na nich pokażą się owrzodzenia podobne do groszka, a zginą.
Niekiedy grochem poświęconym na Boże Ciało parzą maślniczkę, aby
się masło szybko robiło.
Groch
157
Literatura: Szafer i in. 1924: 412; Linde SJP II : 123; Brückner 1927: 157; Maurizio 1926: 94;
Moszyński KLS I: 209; MAAE III : 170, IV : 108, 111, VI : 258, 260, XI : 83, X: 327, XIII : 75; SKJ IV :
338 – 339, V: 118; Karłowicz SGP I: 261, II : 75, 410, IV : 6, 89, VI : 113; Sarna 1908: 37, 86, 136;
Wisła II : 101, 325, IV : 865, V: 639, VI : 414, 643, 648, 773, VII : 141, XII : 48, XIV : 192, XVII : 436;
Orli Lot IX : 155, 192, XI : 170, XVI : 154 – 155; Ziemia IC : 358, III : 572, VIII : 164, XIV : 7 – 8, XV :
11; Wójcicki ZD II : 314 – 315; Łaguna [br. nr. s.]; ZWAK VI : 279, IX : 4, 25, 35, X: 87, 105, XI : 127,
XIII : 74, XIV : 131, 212, XV : 46, XVII : 214; Kolberg Lud III : 94, VII : 138, VIII : 246, 363, XI :93,
126, XV : 116, 129, 160, XVI : 44, XVII : 173; Federowski Lud II : 279; Udziela 1891: 93, 95, 99,
147, 155, 162, 172, 191, 194, 226, 235, 255; AEL s.v. groch; Biegeleisen 1929b: 495; Gulgowski
1911: 66 – 67, 131; Łęga 1933: 119; Gluziński 1856: 441, 569; Pleszczyński 1892: 25, 82, 89, 115,
163, 219; Biegeleisen 1929a: 29, 101, 311; Polaczek 1898: 47, 50; Talko-Hryncewicz 1893: 275,
292, 420; Kolberg Mazowsze III : 36, 37; PF IV : 829; Stelmachowska 1933: 104, 214; Lud I:
51, II : 229, 251, III : 23, 161, IV : 22, 252, 286, V: 263, VI : 55, 57, 64, 144, VII : 306, VIII : 61, 370,
IX : 53, X: 155, XI : 64, 396, XII : 61, XIII : 90, 132, 256, XIV : 132, XV : 99, 232, XVIII : 71, XXIII :
136, XXIX 92, 96, 98, XXX : 58 – 59, XXXI : 98.
Grusza pospolita· Grusza pospolita (Pyrus communis L .) rośnie dziko
w lasach liściastych na niżu, zwłaszcza często na miedzach i przy drogach.
W polskich średniowiecznych zapiskach mamy o gruszce częste wzmianki. O ile jest mowa o gruszach leśnych, nazywa się ją płonkami, ale istnieją już także wzmianki o pewnych odmianach hodowanych, jak np. baby
i gdule. Babami zwano zapewne duże jesienne gruszki, znane i dzisiaj,
dlatego że owoce mają nierówną powierzchnię z dołkami i czarnymi plamami, w ogóle mają brzydki wygląd. Wielka jest dziś liczba ludowych
nazw różnych odmian gruszy.
W dawnych zielnikach można spotkać o gruszy niewiele wzmianek.
Tylko Spiczyński (1542) w O ziołach tutecznych zaznacza, że „jemioła wielką chwałę ma, a zwłaszcza gruszkowa ku łacnemu porodzeniu”. Rzecz
godna uwagi, że w okolicy Andrychowa pieśń weselna mówi także o jemiole na gruszce („Stoi grusecka śród pola, Na tej gruszecce imioła”).
Grusza odgrywa znaczną rolę w pożywieniu ludowym. Owoce dzikiej
gruszy spożywa lud zwykle wyleżałe w stogach między sianem. W czasach głodu dodaje lud do chleba między różnymi owocami także i gruszki.
W Cieszyńskiem przyrządza lud z gruszek polewki zwane bryje, zaprawiane nabiałem lub słoniną. W Nadrabskiem służy prócz innych owoców
do wyrabiania potrawy zwanej galasem. Podobna polewka w Kieleckiem
i Krakowskiem nazywa się garusem.
Niegdyś w Polsce wyrabiano z gruszy nasieki, czyli kije posiadające
karby i guzy. Sporządzano je w ten sposób, że upatrywano nadające się
Grusza pospolita
158
drzewko, np. dziką gruszę, nasiekiwano je w odpowiedni sposób i pozostawiano na pniu, czekając, aż blizny zostaną zalane przez soki i zarosną
wytwarzając karby i zgrubienia.
W Międzyrzeckiem (Lubelskie) grusza jest bardzo szanowana, a pień
jej boją się wykopywać. W Bocheńskiem istnieje przesąd, że podczas
zrywania gruszek trzeba jedną zostawić na drzewie by na drugi rok był
dobry urodzaj.
Gruszka należy również do potraw obrzędowych spożywanych w czasie wieczerzy wigilijnej (Wadowice, Kraków, Chrzanów, Śląsk, Podhale,
Kieleckie, Lubartów, Radzymin). Zwykle są to suszone gruszki, zwane na
Śląsku i w Krakowskiem pieczkami. Na Orawie (Podwilk) istnieje zakaz
jadania gruszek suszonych w Wigilię Bożego Narodzenia, ponieważ z tego
dostaje się bolaków na twarzy. W Lubelskiem w Wigilię Bożego Narodzenia po uczcie zbiera gospodarz resztki gruszek gotowanych, podobnie
jak i innych potraw wigilijnych, niesie do obory i daje bydłu. W Międzyrzeckiem (Lubelskie) po Wigilii dziewczęta wybiegają do ogrodu i „powrósłami” opasują grusze. W Dukielskiem w dzień św. Błażeja święci
lud w kościele prócz jabłek także gruszki, które chronią od bólu gardła.
Na Śląsku (Bielsko) i w Krakowskiem (Skawina) święci się gruszki wraz
z zielem na M.B. Zielną.
Lecznictwo ludowe. Gruszę stosuje lud polski także w rozmaitych zabiegach leczniczych. Przy febrze zwanej na Kujawach „ograszką” chory na febrę wierci dziurę w jabłoni lub gruszy, chucha w nią trzykrotnie
i szybko zabija kołkiem, wtedy febra zostaje w drzewie, a chory wraca
zdrowy do domu. Albo też kładzie się piętnaście jabłek lub gruszek na
rozstajnej drodze przy Bożej męce w trzy kupki, a na jedzącego z tych kupek przechodzi febra z chorego (Dobrzyńskie). Gruszek używa się także
w chorobach żołądkowych. Suszone gruszki stosuje się przeciw rozwolnieniu (Wieliczka, Radzyń). W Krzeszowicach (pow. Chrzanów) używa
się tartej gruszki na przeczyszczenie. W Tarnobrzeskiem i Niskiem przykłada się na kolki ugotowane suszone gruszki. W Ropczyckiem przykłada
się przeciwko kolkom do piersi talerz zrobiony z drzewa gruszkowego.
W Krakowskiem słodki strup leczą w ten sposób, że strupek z dziewczyny zaszczepiają pod korę gruszy, podobnie jak strupek chłopca zaszczepia się pod korą jabłoni, a niezawodnie strup się wykruszy i zginie. W Lubelskiem zaleca się następujące leczenie brodawek: stojąc
pod otwartym niebem i patrząc w Księżyc na nowiu, należy trzymać
Grusza pospolita
159
gruszkę w ręku, nakłuć ją trzykrotnie szpilką i za każdym razem szpilką
tą dotykać brodawki, po czym zakopuje się gruszkę w ziemi, aby zgniła.
W Sieradzkiem wchodzi grusza do następującego leku przeciw puchlinie. Trzeba ugotować razem dziewięć czubków z choiny, dziewięć gałązek z gruszek, dziewięć gałązek z wiśni i dziewięć z jabłoni, trzy kamienie rozpalić i wlać na nie ten odwar oraz tym się naparzać, a puchlina
ustąpi. W Międzyrzeckiem (Lubelskie) martwa kora gruszy w odwarze
bywa stosowana w chorobach kobiecych. W Dukielskiem wodę z kąpieli
noworodka wylewa babka pod słodką gruszkę, jeśli dziecko jest zdrowe.
Twórczość ludowa. W związku z gruszką istnieją także rozmaite opowieści ludowe. Kaszubi opowiadają, że raz zmora pojawiła się w postaci pięknej gruszki, którą chłopak zjadł i wypluł tylko pestki na podłogę,
a na drugi dzień rano zauważył obok swego łóżka poogryzane kobiece
kości. W innej opowieści o dobrej pasierbicy wygnanej przez złą macochę grusza omszała prosi pasierbicę o oczyszczenie jej z mchu, a potem
w nagrodę za to otrząsa jej grusza odświeżona wiele prześlicznych gruszek. W Krzeszowicach opowiada lud o zaczarowanym sadzie, w którym
rosną złote gruszki, jabłka i śliwki. W jednej opowieści myślenickiej znajduje się motyw przemiany w złotą gruszę, która wybija oko królowej, niewiernej żonie. W ogóle w baśniach polskich mowa nieraz o cudownych
gruszach. W podaniach o Madeju spotyka się czasem motyw wyrastania
gruszy z suchej pałki zbója.
Gruszka bywa nieraz też wspominana także w pieśniach ludowych,
zwłaszcza weselnych (Mazowsze, Lubelskie, Myślenickie) i miłosnych.
Pieśni typu hagadowego zwykle zaczynają się od zwrotki, że „Pan Bóg
stworzył gruszkę, aby rosła, ale gruszki nie chcą lecieć” itd. Lud polski
też ma wiele zagadek i przysłów o gruszce.
Literatura: Szafer i in. 1924: 378; Rostafiński 1900b I: 192; Lud II : 128, 248, IV : 291, 438 – 439,
V: 262, VI : 74, 127, VII : 42, VIII : 136, 193, 203, 311, IX : 74, 378, 398, XII : 244, 264, XIV : 385,
XV : 99, 202, 244, 343, XVII : 91, XXV : 68, 70, XXIX : 92, XXX : 60; MAAE IV : 111, 212, III : 170;
Karłowicz SGP I: 36, 161, 280, 426, II : 48, 58, 135, 395, III : 166, IV : 115, 246, V: 448, VI : 111,
348; SKJ : IV : 32; Ziemia V: 220, XV : 10; PF I: 137, III : 359; AEL s.v. grusza; Łaguna [br. nr.
s.]; Moszyński KLS I: 20, 381; Maurizio 1926: 145, 319; Polaczek 1898: 49, 50; Wisła II : 325;
Kolberg Lud III : 96, XIII : 127, XVIII : 159; Kolberg Mazowsze III : 37; Gluziński 1856: 441;
Pleszczyński 1892: 56, 82, 115, 215, 222; Biegeleisen 1929a: 160, 313; Tyg. Ilustr. 1864 IX :
164; Gulgowski 1911: 189; Udziela 1891: 95, 135, 156, 187, 192, 199; ZWAK VI : 284, IX : 177, X:
96, XIV : 212, XVIII : 26, 28.
Grusza pospolita
160
Gryka· W Polsce uprawia się dwa gatunki gryki, a mianowicie grykę zwyczajną (Fagopyrum esculentum v. sagittatum Gilib.) [Fagopyrum esculentum Moench] oraz tatarkę (Fagopyrum tataricum (L .) Gaertn.). Lud nie
odróżnia obu gatunków, a nazywa grykę rozmaicie: taterka, tatarka, gryka, grecka, hreczka, reczka, poganka, bukwita i litewka. Nazwy te dzielą
wyraźnie Polskę na obszar Mazowsza (gryka) i na Małopolskę (tatarka)
z Wielkopolską (taterka). Dla obszaru kaszubskiego jest właściwa bukwita
z niem. w jego dolnoniemieckiej postaci Bôkwêten. Na Śląsku jest poganka pod wpływem czeskiej pohanki. Wschodnia Małopolska ma hreczkę
i reczkę pod wpływem małoruskim. Etymologia gryki z grþka, tj. greckie
zboże. Ojczyzną gryki jest Azja Środkowa, skąd ludy mongolskie przeniosły ją nad Morze Czarne, Grecy zaś rozpowszechnili ją w kierunku płn.
-zach. Przed końcem pierwszego tysiąclecia po Chrystusie typowa dla
Polski tatarka zdaje się wskazywać na Tatarów jako pośredników w rozpowszechnianiu gryki. Najstarsza polska wiadomość, z 1398 roku, podaje
nazwę tatarka. Natomiast Mazowsze otrzymało to zboże [pseudozboże]
z Rusi przez Litwę między XII i XIII wiekiem (Lud Słow. I: A 245–A 256).
W polskich glossach średniowiecznych nie ma o gryce wzmianki, natomiast wspominana jest w polskich zielnikach jako tatarka (ZWAK XVIII: 73).
Gryka w pożywieniu ludowym odgrywa wielką rolę. Przede wszystkim
przyrządza się rozmaite rodzaje kaszy (Maurizio 1926: 163), z mąki gryczanej przyrządza się rodzaj prażuchy, robi się także pierogi oraz wypieka rozmaite pieczywka, które na pewnych terenach, jak np. na Kurpiach,
posiadają specjalną formę. Nazwa karpackich podpłomyków określanych jako reczuchy świadczy, że musiały one być niegdyś także robione
z hreczki (Maurizio 1926: 224). Kasza hreczana z olejem a grzybami lub
ze śliwkami jest jedną z potraw jadanych na Wigilię Bożego Narodzenia
(pow. Lubartów, Zawiercie, Dukla, Bóbrka). Wówczas jada się też hrecuszki, tj. pączki z mąki hreczanej, smażone na oleju (Bóbrka). W Kieleckiem pieką na Dzień Zaduszny tatarczuchy, które rozdaje się potem
na cmentarzu kościelnym żebrakom. W Małopolsce wsch. szczególnie
Rusini używają plew z hreczki do barwienia pisanek.
Wierzenia i obrzędy. Rozmaite przepisy obowiązują przy sianiu tatarki.
Już w przewodnikach gospodarczych z XVII wieku (Zawacki 1616; Haur
1693) znajdujemy zalecenia, że najbujniejsza gryka rodzi się z podlejszego i mniejszego ziarna oraz że tatarkę trzeba siać w ostatniej kwadrze
(Zawacki 1616; ZWAK XVIII: 72). Ciepły i pogodny ostatni poniedziałek
Gryka
161
zapustny wróży o dobrym urodzaju tatarki (pow. Tarnobrzeg). Gdy jest
dużo kowali (małych żuczków przebywających najczęściej na malinach)32,
wtedy tatarka urodzi (pow. Olkusz). Tatarkę święci się w dzień M.B. Zielnej, po czym poświęconą wykrusza się i służy ona wtedy do zasiewu z inną
nieświęconą, aby się rodziła i aby robactwo jej nie niszczyło.
Lecznictwo ludowe. Hreczka odgrywa także rolę w lecznictwie ludowym.
W celu powstrzymania biegunki należy wziąć gryki polnej czerwonej, ziarna jej ususzyć, utrzeć z jajkiem, usmażyć i zjeść lub napar z niej pić jak
herbatę (pow. Pińczów). Hreczka wchodzi też jako składnik do leków przeciwko chorobom dziecinnym (pow. Lublin). Łuszczkę (kataraktę) na oku
gubi się okadzaniem kaszą tatarczaną (pow. Ropczyce). Chorego na ospę
smaruje się maścią z mąki gryczanej (Łowickie). Mąka hreczana pomaga
na „dzikie mięso”33 (pow. Radom). Wrzody obsypuje się kaszą gryczaną,
a potem się ją wynosi za trzy płoty i wraca się bez oglądania (pow. Radzyń).
W ogóle mąka z gryki suszy rany (Międzyrzec). Na podźwiganie się robią okłady także z kaszy gryczanej wymieszanej z tłuszczem (Zakopane).
Twórczość ludowa. Gryka jest częstym motywem w różnych pieśniach
ludowych polskich, jak np. w znanej pieśni: „Szedł pies bez owies, suka
bez tatarkę, dał pies na piwo, suka na gorzałkę” (Wielkopolska, Pomorze,
Krakowskie). Bardzo często też mowa o gryce w różnych powiedzeniach
rymowanych gospodarczych, jak np. w kalendarzu staropolskim z roku
1779, że „Benedykt w pole z grochem, Wojciech z owsem jedzie, Marek
ze lnem, a Filip tatarkę wywiedzie” (Lud XIII: 256). Inne zalecenia rymowane każą siać grykę na Boże Ciało, na św. Antoniego, na św. Marka
itd. Nie brak też rozmaitych zagadek o hreczce i kaszy hreczanej. Lud
na Kaszubach i w Międzyrzeckiem opowiada podanie, z którego wynika, że diabeł dostał niegdyś od Pana Boga hreczkę, a dopiero św. Piotr
(Kaszuby), względnie św. Michał (Międzyrzec, Lubelskie) odebrał mu to
dla ludzi, a w to miejsce dał mu pokrzywę (Gulgowski 1911: 178; Pleszczyński 1892: 154).
Literatura: Szafer i in. 1924: 196 – 197; Pam. Fiz. V: 4, 13; Linde SJP II : 138, V: 657; Łaguna [br.
nr. s.]; PF IV : 213, 820; Gulgowski 1911: 66, 178; Lud I: 80, II : 72, 274, III : 12, IV : 216, VIII : 370,
32. Kowal bezskrzydły – pluskwiak (Pyrrhocoris apterus) pospolicie występujący w Polsce,
łatwo go spotkać na nasłonecznionych pniach drzew, murach itp., gdzie występuje w dużych grupach.
33. „Dzikie mięso” – nowotwór.
Gryka
162
VI : 68, XII : 61, 267, XIII : 132, XV : 351 – 352, XXIX : 92; Wisła II : 325, IV : 881, XIV : 770; Kolberg
Lud XVI : 45, XVII : 170; ZWAK XI : 30, XIV : 196; Pleszczyński 1892: 73, 115, 154; MAAE X: 318.
Hortensja· Hortensji (Hydrangea hortensia Siebold) [Hydrangea macrophylla (Thunb.) Ser.] nie spotyka się zupełnie w dawnych glossach polskich ani zielnikach, ponieważ dopiero na przełomie XVIII i XIX wieku
przyszła ona do Polski.
Na obszarze dawnego Królestwa Polskiego było przekonanie, że nie
jest dobrze trzymać ją w domu, ponieważ sprowadza kłótnie. Albo też
przestrzega się przed trzymaniem hortensji w domu, gdyż sprowadza
nieszczęście albo kłótnie w małżeństwie (okolice Lwowa i Krakowa). Na
Ukrainie taką roślinę wywołującą kłótnie jest Lycopodium clavatum L .
[widłak goździsty].
Literatura: Majewski SN II : 396; ZWAK VI : 262; Łaguna: 34, 133; Wisła III : 492.
Imbir· Imbir (Zingiber officinale Rosc.) bywa wymieniony w staropolskich glossach pod nazwą imbier lub ingbier, a nazwy te zostały urobione z łaciny i niemieckiego (Rostafiński 1900b I: 131). Pod tą nazwą wymienia go też literatura XVI–XVIII wieku. Lud natomiast nazywa korzeń
gałganowy (Radix galangae) także imbierem czerwonym (pow. Myślenice).
Praktyczne zastosowanie. Wedle zielników polskich XVIII wieku był
imbier używany do przyprawy potraw w kuchni staropolskiej. W jednym
z rękopisów XVII wieku zaleca się karpie przy wpuszczaniu do sadzawki
nacierać koło żołądka chlebem z solą oraz trochą imbieru.
Lecznictwo ludowe. Imbir bywa stosowany przede wszystkim w chorobach żołądkowych. Przeciw biegunce lud używa tłuczonego imbiru
z cukrem albo też z winem lub wódką (pow. Rzeszów, Bochnia). Szlachta polska na Wołyniu (około 1830 roku) zalecała przeciwko czkawce zjedzenie grzanki posypanej imbirem. I wschodzi też do środka uniwersalnego, jakim w polskiej farmakopei z 1817 roku była dryjakiew (Theriaca).
Literatura: Koskowski 1935: 32, 75 – 76; Linde SJP II : 202; Brückner 1927: 190; PF IV : 823;
Lud V: 80; AEL s.v. imbier; Wisła VII : 167, XI : 529.
Imbir
163
Jabłko· Jabłko znane w Polsce od dawna, zanim jeszcze przyszły tutaj
rozmaite uszlachetnione gatunki owoców, szczególnie za pośrednictwem
zakonników zachodnioeuropejskich; było to oczywiście jabłko zbliżone
do jabłonki płonki (Malus sylvestris [L .] Mill.), która rośnie jeszcze, choć
dość rzadko, w polskich lasach liściastych na niżu34. Takie leśne jabłka
mają rozmaite nazwy, jak liśnica, dzikula, heltka, a prócz tego istnieją
w Polsce liczne odmiany już uszlachetnione, jak malinówki, małgorzatki, morążki, murzyny, muszkatki, cytrynówki, rzepki, bezpęcki, biołki,
kalwinki, ludwinki, banatki, bursztynówki (z niem. Borsdorffer Apfel) itd.
W dawnych źródłach mamy już liczne wzmianki o jabłkach tak leśnych,
jak szlachetnych. Kromer opowiada, jak Bolesław książę wrocławski sprowadził do klasztoru lubuskiego cystersów z klasztoru porteńskiego. „Ciż
rozkosznego drzewa jabłka, które i teraz deportami zowiemy w Polsce
rozkrzewili” (Rostafiński 1900b I: 191 – 192). W zielnikach zaś i podręcznikach leczniczych zaleca się jabłko na różne choroby. Wedle Compendium medicum (1719) brodawki nacierane jabłkiem rozkrojonym giną, sok
leśnych jabłek zmieszany z oliwą smarowany usuwa kurcz, jabłko pieczone z kadzidłem leczy pleurę [zapalenie płuc]; wedle Spiczyńskiego
(1542) jemioła jabłoniowa leczy wariatów (ZWAK XVIII: 26, 28).
Wierzenia i obrzędy. Jabłko występuje często w obrzędach ludowych
przede wszystkim w obrzędach weselnych, w których jabłko odgrywa
symboliczną rolę. Różdżkę weselną w Polsce zdobi się jabłkami, dlatego
nazywa się ona na Kujawach nawet jabłonką. Do tej rózgi nawiązuje też
stara, powszechnie na ziemiach polskich znana, pieśń weselna opisująca wzrost tej jabłoneczki (Bystroń 1921: 47 – 48). Także weselne pieczywo
obrzędowe zdobi gałązka z jabłkami. W ogóle zaś jabłka są ważną potrawą weselną, a w rozmaitych pieśniach weselnych wspomina się bardzo
często jabłko. Jabłoń uważa lud jakby za drzewo życia, dlatego też może
owoc jego służy do rozmaitych wróżb w dzień Bożego Narodzenia. W Lanckoronie (pow. Wadowice) i w Wilamowicach (okolice Bielska-Białej) po
wieczerzy wigilijnej gospodarz kroi jabłko na tyle części, ile było osób
przy stole. Rozkrojenie ziarnka zapowiada, że ktoś z nich nie doczeka
najbliższej Wigilii, względnie umrzeć ma w ciągu roku ten, komu by się
34. Także w niższych położeniach górskich. Jak pokazują współczesne badania genetyczne
uprawiana u nas jabłoń domowa (Malus domestica Borkh.) wywodzi się od środkowoazjatyckiej jabłoni Sieversa (Malus sieversii), a nie od europejskiej jabłoni dzikiej.
Jabłko
164
dostało ziarnko rozkrojone. W Osieczanach (pow. Myślenice) gospodarz
daje każdemu domownikowi po jabłku, które każdy sam sobie rozkrawa,
a ktoby przy tym rozkroił ziarnko, będzie w ciągu roku chorował, a jeśli
aż dwa, to umrze. W okresie tym jabłko występuje także we wróżbach
miłosnych. Chłopcy i dziewczęta obdarzają się wtedy nawzajem jabłkami, co ma znaczenie symboliczne. W związku z tym powstają także wierzenia, że gdy dziewczyna przejdzie koło parobka jedzącego ostatni kęs
jabłka na pasterce, to z pewnością będzie jego żoną. Także gdy w dzień
Wigilii dziewczyna, jedząc jabłko, przejdzie koło chłopca, zapowiada to
ich małżeństwo (Fischer 1931 [br. nr. s.]). W okresie Bożego Narodzenia
odprawia lud ciekawy zabieg mający na celu wywołanie urodzaju. Szczególnie częsty jest zwyczaj obwiązywania drzew powrósłem słomianym
w pewne określone dni świąteczne, zwłaszcza w Wigilię. Idzie w tym
wypadku o przeniesienie urodzaju ze zboża także na drzewa owocowe.
Innym sposobem wywoływania urodzaju jest trzęsienie, bicie, a zwłaszcza groźba bicia lub ścięcia. Możemy to np. zauważyć w Rabce w zwyczajach górali zagórzańskich. W Wigilię Bożego Narodzenia gazda udaje się
z siekierą do sadu, a tam przyłożywszy siekierę do drzewa, wykrzykuje
gniewnie: „a zetnę cię!”. Żona zaś podczas tych pogróżek woła do męża:
„nie ścinaj, bo będzie rodziła!”. Wtedy gospodarz opuszcza siekierkę, zostawiając drzewu rok do poprawy. Wiele jeszcze innych zwyczajów zna
lud polski celem wzmożenia urodzaju. Palmę z niedzieli kwietnej kładą
na jabłoń, aby uschła, a dopiero potem zakładają ją za krokiew. Jabłka
nadziane na patyki daje się do wiązanki ziół święconych na M.B. Zielną.
Z jabłoni, która pierwszy raz ma owoce, nie można zrywać jabłek, bo by
już nigdy nie rodziła (pow. Biała Podlaska). Kaszubi mówią, że w ogóle należy na jabłoni zostawić kilka jabłek, by wywołać urodzaj na drugi
rok. Ale jeśli jabłoń zakwitnie w niewłaściwym czasie, wróży to wojnę
(Łańcut). Jabłka należą czasem do wieńca dożynkowego (Krakowskie).
Twórczość ludowa. Jabłko odgrywa wielką rolę także w polskiej pieśni miłosnej oraz w ludowych powiedzeniach, przysłowiach i zagadkach.
Także i podania polskie wspominają często o jabłkach. Z krwi zabitego
kochanka królewny wyrasta jabłoń, a także dusze niewinnie zabitych
występują w postaci cudownych jabłek, jak to zaznacza się w podaniach
o zbóju Madeju (Łaguna: 39; Lud VII: 140, XV: 202; Gryf 1911 III: 68, Andrejew 1927 [br. nr. s.]). Kaszubi opowiadają, że zmora może się pojawić
także w postaci jabłka, które nawet raz jeden parobek ugryzł, a wtedy
Jabłko
165
córka sąsiada miała ukąszoną wargę i chodziła z obandażowaną twarzą.
W Zdziechowej pod Gnieznem jeden człowiek schwycił zmorę w postaci
jabłka, zjadła to jabłko, odrzucając tylko ogryzek z pestkami, a nazajutrz
zobaczył przy łóżku ludzki szkielet. W Krakowskiem natomiast kładą
dziecku gałązkę jabłonną, by go strachy i marzenia nie dręczyły (Udziela 1891: 75). Także legenda polska nieraz zawiera motyw jabłka. Matka
Boska obdarowuje sierotę jabłkami, a lud trembowelski wierzy, że nad
grobem Pana Jezusa stoi suchy dąb, który przy końcu świata zazieleni
się i wyda pachnące na cały świat jabłka.
Lecznictwo ludowe. Niektóre wierzenia związane ze świętami należą
do działu lecznictwa ludowego. W Czchowie, pow. Brzesko, w Wigilię Bożego Narodzenia gospodyni rozdziela z rana każdemu domownikowi po
jabłku w celu uwolnienia się od bólu zębów w przyszłym roku. W Zbyszowie jedzą podczas wieczerzy wigilijnej jabłka w celu zabezpieczenia
się przed bólem gardła. Taką leczniczą moc mają także jabłka święcone
w dniu św. Błażeja lub na M.B. Zielną. Szczególnie lecznicze znaczenie
mają jabłka z podłaźniczki, tj. choinki, zawieszonej u powały na Boże Narodzenie. W Choczni, pow. Wadowice, jabłka pozostałe na podłaźniczce święci się w dniu św. Błażeja i zjada przeciwko bólowi ust. Wedle Kaszubów jabłko spożyte w pierwsze święto Wielkiejnocy chroni od febry.
W Krakowskiem smażą łyko słodkiej jabłoni w maśle niesolonym, a otrzymaną maścią smarują miejsca dotknięte u dzieci słodkim strupem. Albo
też zaszczepiają taki strupek pod korę słodkiej jabłoni (Udziela 1891: 192,
194). W Radzyńskiem dla pozbycia się wrzodu przenoszą trochę materii
z wrzodu na jabłko, które rzucają potem w miejscu zetknięcia się trzech
płotów, a wracają potem do domu, nie oglądając się. Także chory na febrę
zwaną ograszka wierci dziurę w jabłoni, chucha w ten otwór trzykrotnie
i szybko zabija go kołkiem, wtedy febra zostaje w drzewie, a chory wraca
zdrów do domu (Kujawy). Albo też kładzie się piętnaście jabłek na rozstajnej drodze przy Bożej męce w trzy kupki. Na jedzącego z tych kupek
przechodzi febra z chorego (Udziela 1891: 187). Owoc jabłoni ma zabezpieczać także od tyfusu (Lubelskie). Koło Sieradza stosują przeciw puchlinie naparzanie się odwarem z dziewięciu gałązek choiny, dziewięciu
gałązek wiśni, dziewięciu gałązek jabłoni i dziewięciu z gruszek, wlanym
na rozpalone trzy kamienie. Brodawki zaś leczy się w ten sposób, że jabłko dzieli się na cztery części, a potem każdą częścią dotyka brodawki,
następnie wszystkie części jabłka związuje się nitką i zakopuje w ziemi
Jabłko
166
tak, aby ich nikt nie widział. Zabieg ten odbywa się podczas ostatniej
kwadry, by wraz z ubytkiem Księżyca zniknęły i brodawki.
Praktyczne zastosowanie. Jabłko znajduje wreszcie różne zastosowania w dziedzinie kultury materialnej. Jabłka nie tylko szlachetne są powszechnym pożywieniem, ale także owoce dzikich jabłoni spożywa lud
zwykle uleżałe w stogach między sianem. Z gotowanych i roztartych jabłek przyrządza się potrawę zwaną galas. W czasach głodu dodawał lud
polski do chleba wśród różnych owoców, także i jabłka. Z gałęzi jabłoni
sporządzano tzw. nasieki, silne laski posiadające karby i guzy. Sporządza
się je w ten sposób, że upatrzywszy odpowiednią jabłoń, nasiekuje się je
odpowiednio i pozostawia, aż blizny zostaną zalane przez soki i zarosną,
wytwarzając karby i nabrzmienia. Taki kij dobrze wysuszony wielce jest
ceniony dla swej mocy. Dlatego zbój Madej ma pałkę z jabłonki. Z drzewa jabłoni wyrabiano niegdyś bardziej zbytkowne sprzęty. Wreszcie
odwar z kory dzikiej jabłoni służy do barwienia pisanek na kolor żółty.
Terytorialne różnice polegają na przepisie, czy kora ma być ze słodkiej
czy kwaśnej jabłoni, dzikiej, dojrzałej czy ostatecznie z liści wraz z innymi domieszanemi ziołami. Zależnie od tego zmienia się natężenie tego
żółtego koloru. Motyw zdobniczy na pisankach powstały z rozkrojonego
jabłka zwie się jabłuszka.
Literatura: Szafer i in. 1924: 378 – 379; Karłowicz SGP I: 43, 128, 267, 281, 440, II : 107, 178,
295, III : 103, IV : 2, V: 88, 444, VI : 283; PF I: 134 – 136; MAAE III : 115, IV : 110, 159, VI : 258, 262,
VII : 44, 79, X: 315, 327, XIII : 147; Wójcicki ZD II : 270; Lud IV : 207, 214, VI : 68, 74, 133, 154, VIII :
193, 196, 278, 359, 365, IX : 74, X: 156, 286, XI : 189, 396, XII : 267, XIII : 319, XIV : 133, XV : 95,
98, 106, 232, 244, XVI : 39, XVII : 22, 33, 34, XXX : 60 – 61; Wisła II : 100, VI : 300, VIII : 353, X:
515, 519, IX : 16; ZWAK VI : 284, IX : 178, XIII : 74, XVI : 259; Gloger 1901: 20, 39, 76; Pleszczyński 1892: 56, 70, 116, 172, 206, 214, 222; Tyg. Ilustr. IX : 13 – 14; PF XIV : 113; Kolberg Lud III :
96, XI : 141, XVIII : 91, XIII : 169; Ziemia IV : 186, XV : 10; Gulgowski 1911: 188 – 189; Udziela
1891: 75, 128, 129, 146 – 147; Zaranie Śląskie V: 233; Orli Lot XI : 170; AEL s.v. jabłko; Treichel
1893 [?]: 16; Biegeleisen 1929a: 101, 313; Moszyński KLS I: 20, 381; SKJ IV : 321, 328; Maurizio
1926: 319.
Jarzębina / Jarząb pospolity · Jarzębina albo jarząb pospolity (Sorbus aucuparia L.) w dawnych glossach polskich nie bywa stosunkowo często wymieniana (Rostafiński 1900b I: 192). Nazwa stąd, że jagodami tego
drzewa żywi się jarząbek. Lud cieszyński zowie ją skoruśniek, a w pow.
Nowy Targ skorusa, skorucha, na Pomorzu zwie się kwiczół. W dawnych
Jarzębina / Jarząb pospolity
167
podręcznikach przyrodniczych bywa nazywana judaszowe drzewo, co
pozostaje niewątpliwie w związku z poniżej zaznaczonemi opowieściami ludowymi. Dlatego i lud (pow. Stara Lubownia na Spiszu) zwie jarzębinę judas.
Praktyczne zastosowanie. Już Kluk wspomina, że jarzębina ze względu na swą twardość nadaje się do wyrobu różnych przedmiotów gospodarczych. Jagody jarzębiny zbiera się w niektórych okolicach, po czym
spożywa przemarznięte lub sparzone wrzącą wodą albo pieczone (Moszyński KLS I: 20). Chłopi wileńscy orzeźwiają się jagodami jarzębiny
przeciwko senności przy wieczornej pracy. Nadto dziewczęta robią korale na szyję z jagód jarzębiny (powszechne).
Wierzenia i obrzędy. Lud uważa jarzębinę za grzeszne drzewo (pow.
Garwolin), a koło Kielc gałązek tego drzewa nie można było zatykać za
obrazy w domach, ani też w kościołach i kaplicach za feretrony, bo złe by
tam przesiadywało, a dawniej lud jarzębiny nie chciał używać nawet na
opał (Lud VII: 118). Szczególnie na wschodnich polskich pograniczach istnieje wiele przesądów związanych z jarzębiną. W woj. lwowskim używają
dziewczęta korzenia jarzębiny do czarów miłosnych w celu wywołania
wzajemności. W pow. Hrubieszów w dzień Wniebowstąpienia czarownice przed wschodem słońca biegną nago do lasu i obrywają z jarzębiny
wszystkie młode pędy, obiegają drzewo trzykrotnie i wracają do siebie,
a gałązki chowają pod strzechą. Gałązki te zadawane po trochę krowom
sprowadzają niezwykłą ich mleczność (Wisła IX : 123). W pow. Chełm
przed drzewem jarzębiny czarownica odmawia swe zamawiania przeciw bólowi zębów (Kolberg Chełmskie II: 187). W Wileńskiem, podobnie
jak na Litwie, jarzębina uchodzi za czarodziejskie drzewo, które posiada moc zgubną dla szatana (Rostafiński 1922: 34). Na Polesiu uważają
za grzech rąbać jarzębinę, gdyż jest to kobieta zaklęta w drzewo (Wiedza o Polsce III: 292). W okolicach podtatrzańskich dawniej sadzono na
mogiłach szczególnie jarzębinę.
Jarzębinę święci się wraz z innym zielem na M.B. Zielną (woj. warszawskie, krakowskie, lubelskie). W pow. Żywiec uzasadnia się to tym, żeby
rodziła się pszenica. W pow. Garwolin jarzębiny nie bierze się do święcenia na M.B. Zielną, ponieważ jest to drzewo grzeszne, które pozwoliło
się na sobie powiesić pierwszemu wisielcowi (ZWAK VIII: 292). Jarzębiną przystraja się także wieńce dożynkowe (Mazowsze, Podlasie, woj. krakowskie, lubelskie, Śląsk) (Bystroń 1916: 113 – 114). Wedle Bystronia daje
Jarzębina / Jarząb pospolity
168
się jarzębinę do wianka, aby przez magię analogiczną wywołać piękne
ziarna danego zboża. Na Mazowszu daje się jarzębinę także do korowaja
weselnego35. Stąd pochodzi kaliska wróżba, że kiedy jarzębina ma obfity
owoc, należy się spodziewać urodzaju pszenicy.
Twórczość ludowa. W pow. Myślenice lud opowiada, że Judasz powiesił się na jarzębinie, bo go osika przyjąć nie chciała i dlatego ludzie
nie jedzą teraz jarzębiny (MAAE VII: 44). W kaszubskiej baśni o pastuszku i królewnie pastuszek leży pod drzewem jarzębinowym, a zamierza
królewnie uwić koronę z jarzębinowych korali (Ziemia IX: 222). Źródła
polskie opowiadają o budowie kościoła w Pożajściu (koło Kowna), że
gdy fundator tej świątyni Pac zobaczył diabłów wiecujących w piaście
koła, kazał zrobić klin z jarzębiny, a zabiwszy nim piastę, całe koło rzucił w ogień (Tyg. Ilustr. IX: 108).
Jarzębinę wspomina także piosenka ludowa. Tak np. piosenka zwykle
o formie: „Z tamtej strony młyna kwitnie jarzębina. Jakoż cię nie kochać,
kiedyś ładna dziewczyna” (warianty znane z Lubelskiego, Krakowskiego i Orawy; Tyg. Ilustr. IX: 108; Pleszczyński 1892: 207; Ziemia IV: 431).
Lecznictwo ludowe. Lud używa powszechnie jagód jarzębiny na rozmaite choroby. W pow. Ropczyce jagody jarzębiny kładą na bolesny ząb.
W pow. Zamość jagody jarzębiny moczone w spirytusie używają przeciw
bólowi zębów. Szlachta polska koło Łucka zażegnuje ból zębów przy pomocy jarzębiny zapewne w formie podobnej do zaklinań ludu ukraińskiego. „Jarzębina, jarzębina, jagód twoich nigdy jeść nie będę, tylko niech
mnie zęby boleć przestaną” (Udziela 1891: 151). W pow. Bochnia gotowaną
jarzębinę piją na czerwonkę. W pow. Biała Podlaska owoce i liście jarzębiny gotują w wodzie i piją na powstrzymania przeczyszczenia. Wywar
parzy się i pije przeciw hemoroidom (pow. Oszmiana), albo też używa
się w tym samym celu jako nalewka jagód w wódce (pow. Międzyrzec).
W pow. Wadowice pije się odwar jarzębiny przeciw zimnicy (febrze). Podobnie na Górnym Śląsku pod Bytomiem. Powszechnie także w Polsce
płd.-wsch. Jako lekarstwo na kaszel używa się odwaru kwiatu jarzębiny w mleku (Międzyrzec) albo odwaru jagód (Kaszuby). Napar z jagód
bywa stosowany także w cierpieniach pęcherzowych. W pow. Tarnopol
przeciw wodnej puchlinie nacierają ciało spirytusem nalanym na jagody
jarzębiny.
35. Korowaj weselny – okrągły chleb lub ciasto weselne.
Jarzębina / Jarząb pospolity
169
Literatura: Szafer i in. 1924: 379; Brückner 1927: 200; Linde SJP II : 238 – 239; SKJ III : 372,
V: 415; Wisła III : 758, 765, IX : 123, XV : 617; ZWAK VI : 295; AEL s.v. jarzębina; Sylwan 1912:
250; Pleszczyński 1892: 116; Karłowicz SGP II : 235; Lud II : 138, XII : 61; Pam. Fiz. V: 14; Łaguna: 40, 134; Talko-Hryncewicz 1893: 52, 188, 226; Tyg. Ilustr. 1864 IX : 108; Orli lot X: 21;
Dobra Gospodyni 1901: 366; Udziela 1891: 161, 180; Gulgowski 1911: 204; Małecki, Nitsch
1934: mapa nr 304.
Jaskier· Jaskier (Ranunculus spp.) w rozmaitych gatunkach bywa wymieniany już w staropolskich glossach, przy czym Ranunculus flammula L . z różnymi gatunkami bywa nazywany zwykle jaskier. Zarazem już
Syreński (1613) wyjaśnia, że nazwa jaskier nie pochodzi od jaskrawości
kwiatów, ale stąd, że liście jaskrów przyłożone na ciało wywołują zapalenie, czerwienienie ciała, czyli iskrzenie lub jaskrzenie (Brückner 1927:
200). Ranunculus acris L . [jaskier ostry] w staropolskich glossach zowie
się nieraz opich polny (zmieszanie z Apium rusticum) lub kurza głowa
z łac. caput galli. Natomiast Ranunculus repens L . [jaskier rozłogowy]
zwie się żorąsz w związku z czeskiem žarauš, łużyckiem žoruš (Rostafiński 1900b I: 168 – 169). Lud nazywa go zwykle jaskier, czasem tylko ze
względu na barwę żółcień.
Praktyczne zastosowanie. Niektóre jaskrowate, jak np. R. repens, były
spożywane przez ludność w XVI wieku jako warzywo. Lud w Małopolsce
wch. stosuje jaskier do barwienia pisanek na kolor jasnozielony, wpadający w złoto (Lud IV: 214).
Wierzenia i obrzędy. Jaskier był używany przez czarownice do wykonywania czarów (okolice Lublina). Jaskier należał do ziół święconych
na M.B. Zielną (Mazowsze). W czasie procesji na Boże Ciało dziewczęta
niosące obrazy mają na głowie wianki z jaskru (pow. Żywiec). Wreszcie
istnieje wróżba gospodarcza, że silne kwitnienie jaskra zapowiada obfitość miodu (pow. Tarnobrzeg i Nisko).
Lecznictwo ludowe. R. acris zbiera lud w wigilię św. Jana do leków. Jaskier dość powszechnie służy do wywoływania ran. Pociera się jaskrem
różne części ciała, które dostaje pryszczów i pęcherzów ropiących. Tego
sposobu używali żebracy w celu wywołania litości (Poznańskie). Podobnie parobczaki góralscy z Zakopanego przy pomocy jaskra wytwarzali
sobie rany trudne do gojenia, aby uwolnić się od wojska austriackiego.
W tym drażniącym celu używano jaskier koło Międzyrzeca. Ziela tego
Jaskier
170
używali też niegdyś więźniowie na
Syberii w celu wywabienia znaków
piętnowania.
Syreński zalecał przywiązanie
czerwoną nicią przy wschodzącym
Księżycu na znaku Byka na ogolonym
tyle głowy w celu leczenia lunatyków
(ZWAK XVIII: 27). R. repens bywa używany jako środek przeciw epilepsji
(Międzyrzec). Żółte kwiatki jaskra
parzy się i pije w celu leczenia skrofułów (skrypuły) (Łowicz). Zwykle uważa się jednak sok z kwiatów jaskru
za truciznę (pow. Bochnia). Wedle
ludu kieleckiego jaskier należy do
ziół jadowitych, które ludziom zadawane w proszku, a owcom w karmie,
sprawiają wzdęcie i mdłości. Także
w Zakopanem istnieje przekonanie,
że owce giną od tego ziela. W pow.
Brzesko uważa się pyłek kwiatu za
szkodliwy dla oka.
Jaskier ostry
Literatura: Szafer i in. 1924: 250 – 257; Linde SJP II : 240; PF XIII : 28; Maurizio 1926: 55 – 56;
Gluziński 1856: 494; Łaguna: 40, 134, 138; AEL s.v. jaskier; ZWAK VI : 285, XIV : 212; Wisła IV :
865, XIV : 81; Pleszczyński 1892: 116; Ziemia 1933: 99; Orli Lot XVI : 155; Federowski Lud II : 274.
Jaśmin· Jaśmin (Jasminum officinale L .) roślina, jak i nazwa wschodnia z arabskiego i perskiego jāsmeīn (Brückner 1927: 201). Zwykle jednak
w Polsce zwie się jaśminem Philadelphus coronarius L. [czyli jaśminowiec].
Na pisankach lubelskich bywa czasem jaśmin stosowany jako motyw
zdobniczy.
W pow. Bochnia jaśmin gotowany bywa używany jako środek na
przeczyszczenie.
Literatura: Szafer i in. 1924: 344; AEL s.v. jaśmin.
Jaśmin
171
Jesion wyniosły· Jesion wyniosły (Fraxinus excelsior L .) wymieniany
bywa już w dawnych glossach staropolskich tak jako jasień, jesień, jak jesion (Rostafiński 1900b I: 267). Więc wówczas już wyróżnia się właściwość dialektyczna Małopolski, która w przeciwieństwie do reszty Polski
mówi jasion, a nie jesion (Taszycki 1934 II: 46 – 51).
Praktyczne zastosowanie. Drzewo było powszechnie używane do wyrobu sprzętów oraz przyrządów, gdzie była potrzebna sprężystość drzewa;
dlatego sprężyna do paści36 góralskiej robiona była z pręta jasionowego, a wedle Kluka także drągi pod kariolki37 robiono niegdyś z jesieniny.
Z kory wydobywano barwnik żółty, a do pisanek barwienia dobywano
barwnik zielony. Dawni zbójnicy tatrzańscy byli uzbrojeni też w bunkosz,
z węg. bunko – maczuga, czyli maczugę jasionową, którą wedle powiedzenia góralskiego tak robiono: „jasień sieka się na wiosnę, to siekane
bule po nim rosną” (Lud III: 271 – 272).
Wierzenia i obrzędy. Drzewo otaczano dawniej znacznym kultem,
a może śladem tego jest ludowy zwyczaj umieszczania także na tym
drzewie kapliczek i obrazów świętych oraz fakt, że najstarsze kościółki wiejskie otaczają zwykle stare jesiony. Od dawna uchodzi jesion za
środek odstraszający węże. Już w dawnych zielnikach (Crescentyn 1549;
Marcin z Urzędowa 1595) zaznaczano, że węże wolą iść w ogień niż między jego liście (ZWAK XVIII : 28). Dlatego też w Zakopanem odkurzają jasionem bydło przy pierwszem wypędzaniu na paszę, aby wąż go
się nie trzymał. W pow. Maków dla oddalenia wężów z domu w wigilię
św. Jana Chrzciciela zatyka się wszystkie szpary liśćmi jesionowymi.
W pow. Limanowa robi się to w tymże celu w wigilię Zielonych Świątek,
a w Zakopanem zatyka się gałązki jesiona pod żłob i pod dyle w stajni. Jesion należy do roślin zatykanych na św. Jana w strzechy i ściany
w płd.-zach. części Krakowskiego, czasem w woj. stanisławowskim
oraz na Mazowszu pruskim. Może to mieć pewną łączność z południowosłowiańskim stosowaniem jesionu przeciw demonom (Moszyński
i in. 1935: tabl. 9 – 10). Liście jesionowe były używane zapewne także do czarów, jak to wynika z sielanki Szymona Szymonowicza (1614),
który Teokrytowe palenie liści wawrzynowych zastąpił jesionowymi
(Lud XIX : 128).
36. Paść – pułapka na zwierzęta.
37. Kariolka – rodzaj powozu.
Jesion wyniosły
172
Lecznictwo ludowe. W dawnych zielnikach polskich jesion bywa nieraz wspominany jako środek leczniczy. Owoc i nasienie zwane w dawnych glossach polskich ptaszy język (z łac. lingua avis) uważa się jako
aphrodisiacum, a liście i sok jako antitoxicum. Wedle Kluka drewno
z jesionu ściętego między 12 sierpnia a 16 września samem dotykaniem leczy rany. Kora zaś włożona w wypróchniały ząb wybawia z niego robaka, który powoduje ból zębów (ZWAK XVIII : 28). Wedle popularnej książeczki pt. Wiadomość wielce użyteczna, w Polsce bardzo
swego czasu rozpowszechnionej, palenie ogni z drzewa jesionowego
i jałowcowego chroniło przed zarazą (Wisła VII : 168). Korze jesionowej
przypisywano własności lecznicze chininy. Lud dawniej leczył rany liśćmi jesionowymi. W Międzyrzecu odwar kory służy przeciw reumatyzmowi w mięśniach. Polacy w pow. Stanisławów przeciw wściekliźnie radzą zbierać majki (Meloe proscarabeus) z jesionu, gotować na
gęsto i pić.
Literatura: Szafer i in. 1924: 567; Linde SJP II : 268; Brückner 1927:200; SKJ III : 365; Małecki, Nitsch 1934: mapa nr 301; Moszyński KLS I: 57; Sylwan VII 1830: 258; Pam. Tow. Tatrz.
I: 45; Tyg. Ilustr. 1863 VIII : 501; Kopernicki 1876: 8; ZWAK VI : 256; AEL s.v. jasion; Udziela
1891: 218; Pleszczyński 1892: 116; Talko-Hryncewicz 1893: 313; MAAE XIII : 77; Lud IV : 214.
Jeżyna· Jeżyna (Rubus fruticosus L .)38 nie bywa przez lud zbyt wyróżniana od popielicy (Rubus caesius L .). Jeżyna, zwana też ostrężyną, występuje w Polsce w bardzo rozmaitych gatunkach.
W dawnych glossach polskich Rubus fruticosus wymieniana bywa bardzo często pod róźnymi nazwami, najczęściej jako jeżyna, rzadziej jako
ostrożyna, czasem jako głogobicz lub wielki głóg czy krzewnik. Rubus
caesius nazywa się niedźwiedzinami. Zasadniczo lud obu tych gatunków nie odróżnia, nazywa oba gatunki jeżynami i ostrężynami z powodu
kolczastości krzewu, a nie zwraca uwagi na owoce czarne, błyszczące
w R. fruticosus, a bardziej niebieskawe w R. caesius. R. fruticosus wymieniają także dawne zielniki polskie, jak Spiczyński i Syreński (ZWAK XVIII:
28 – 29).
38. Obecnie gatunek ten rozbija się na wiele odrębnych gatunków z podrodzaju jeżyna
Rubus subgen. Rubus.
Jeżyna
173
Jagody te nazywa lud także orzynami, a w puszczy sandomierskiej
również dziadami, w Cieszyńskiem ostrzeżnicami. Jagody powszechnie
są zbierane w celach spożywczych.
W Brennej (pow. Cieszyn), jeśli mleko jest „zaczarowane”, przecedza się je przez nowe płótno, które potem kładzie się na biało kwitnący
krzew, np. ostrężyny, ale niekoniecznie podczas kwitnienia. Na tym płótnie ukażą się robaczki, którym łamie się nóżki lub zabija je, a wtenczas
ten, który zaczarował mleko, łamie nogę lub umiera. Robiono to na nowiu przed wschodem słońca (Zaranie Śląskie V: 98).
Obrodzenie ostrężyn oznacza rozmaite zapowiedzi gospodarcze. Obfite
kwitnięcie ostrężyn wróży bogaty urodzaj prosa (Białobrzegi, pow. Łańcut). Gdy ostrężyny obficie obrodzą po lasach, będzie zima ostra (pow.
Gorlice) albo też rzeki w lecie wyleją (pow. Nisko i Tarnobrzeg). Ostrężynę w polu gubi się w ten sposób, że urwie się parę gałązek i wkłada pod
głowę zmarłemu (pow. Bochnia).
Lecznictwo ludowe. Rozmaite są zastosowania lecznicze ostrężyny
(R. caesius). Jeśli ktoś nie może spać, pociera sobie powieki robaczkami,
tzw. śpiącymi, które żyją w naroślach rosnących na ostrężynie, a sen się
poprawi (Sułów, pow. Wieliczka) (ZWAK VI: 287). Posiada lecznicze zastosowanie także w chorobach zębów. Już Biretowski (1769) podaje, że jeżyna
zęby osłabłe i chwiejące się utwierdza (ZWAK XVIII: 29). W Kieleckiem
przygotowują lekarstwo do leczenia chorych dziąseł na szkorbut z jeżynowych liści i płynem tym smarują dwa razy na dzień dziąsła. W Krakowskiem
wyrywają z korzeniem dziewięć sztuk popieluch (R. caesius), wkładają do
ciepłej wody i w niej kąpią chorego na suchoty. W Lubelskiem (Międzyrzec)
jagodami jeżyny (Rubus nemorosus Hayne&Willd.) leczą kaszel. W Łowickiem moczy się kwiaty jeżynowe w wodzie, miesza z jagodami i pije jako
lekarstwo na ból żołądka. Poza tym soku z jeżyn używa się jako lekarstwa
przeciwgorączkowego, a napar z korzenia stosuje się w chorobach pęcherza.
Literatura: Szafer i in. 1924: 367; Rostafiński 1900b I: 195 – 196; Linde SJP II : 275, III : 608;
PF V: 34; Federowski Lud II : 267; Lud II : 135, VIII : 359, XIII : 329, XXX : 61; ZWAK VI : 287,
XIV : 212, XVIII : 29; Pleszczyński 1892: 116; Ziemia 1933: 99; Dobra Gospodyni 1901: 366.
Jęczmień· Jęczmień (Hordeum) [Hordeum vulgare L .] w staropolskich
glossach bywa nieraz wymieniany pod nazwą jęczmień, przy czym
wymienia się także mąkę jęczmienną i słód (Rostafiński 1900b I: 114).
Jęczmień
174
Z gatunków jęczmienia najczęściej spotyka się jęczmień dwurzędowy
(Hordeum distichum L .), czterorzędowy (Hordeum tetrastichum L .) i wielorzędowy (Hordeum polystichum L .). Jęczmienie te lud nazywa na Podhalu
jarzec. Natomiast jęczmień ozimy należy do formy jęczmienia sześciorzędowego (Hordeum hexastichum L .)39 (Karłowicz SGP II: 236; Małecki,
Nitsch 1934: mapa 270). Jedynie gdy jęczmień z owsem wspólnie rosną
na zagonie, zwie się to wtedy połowniak. Natomiast ziarno jęczmienne
otłuczone w stępie na krupy zwie się w Polsce powszechnie pęcak, na
płd.-wsch. też łohaza.
Praktyczne zastosowanie. Jęczmień służy za pożywienie przede wszystkim w postaci kasz i krupników rozmaicie przyrządzanych albo dodawanych do różnych zup. Także mąka jęczmienna służy jako domieszka
do mąki żytniej przy pieczeniu chleba lub jako domieszka przy wypieku
placków na Podhalu do żyta i owsa. Placki te sporządzane w Karpatach
też z jęczmienia grubo mielonego są bardzo prymitywne. Na śniadanie
jada się nieraz kluski z mąki jęczmiennej, a na obiad pęcak z grochem
(Lubelskie, Kaszuby). Na Mazowszu jadano kaszę jęczmienną z zupą roślinną zwaną zieleniną przyrządzaną z komosy (Chenopodium).
Bardzo wiele praktycznych rad gospodarczych podają dawne zielniki, zwłaszcza Syreński. Więc należy jęczmiennym chlebem kozła paść,
a mięso jego nie będzie cuchnąć. Młode byczki pasione jęczmieniem
dwa miesiące stają się wołami. Do gałek z jęczmiennej mąki wrzuconych
do wody ryby gromadzą się obficie. Chleb świeży jęczmienny położony
na beczce wyciąga z niej całe zepsucie znajdującego się wewnątrz złego wina, a tak samo naprawia się piwo. W słomie jęczmiennej, ale także
i w zielonym jęczmieniu przechowują się pączki róż (ZWAK XVIII: 29).
Wierzenia i obrzędy. Szczególnie wiele przepisów dotyczy siania jęczmienia. Już Zawacki (1616) powiada, że jęczmień należy siać na nowiu
albo w ostatniej kwadrze. Podobnie koło Andrychowa zalecają sianie
po pełni, bo wtedy ziarno będzie mączyste. Poza tym terminy siania są
rozmaite. W pow. Jasło sieją jęczmień w Wielki Tydzień, a w pow. Lipno na św. Walentego. Określenia te są dość rozmaite. W woj. kieleckim
sieją jęczmień wtedy, gdy ziemia jest już ogrzana słońcem wiosennym,
a sprawdzają to przez siadanie bez parciaków na roli. Albo też mówią: „jak
39. Obecnie często te gatunki traktuje się jako podgatunki jednego gatunku, jęczmienia
zwyczajnego Hordeum vulgare L .
Jęczmień
175
brzoza pęka, słońce grzeje, to się najlepiej jęczmień sieje” (pow. Radzyń).
Albo też inne już przepisy, które zalecają przed sianiem posmarowanie
rąk tłuszczem ze święconej szynki (Andrychów). Rękopis z XVII wieku
nie zaleca siania jęczmienia po zachodzie słońca, gdy ptaki są w gniazdach, dlatego aby wróble potem jęczmienia nie jadły (Lud V: 80). Albo
też w tym celu, aby wróble jęczmienia nie jadły, sieją ręką posmarowaną
tłuszczem zajęczym (pow. Tarnobrzeg i Nisko). Albo wreszcie należy przy
sianiu trzymać trzy ziarna pod językiem i nie odzywać się do nikogo albo
zmierzyć na żerdce długość umarłego i wbić ją w zagon, a umrzyk będzie
bronił (Lud XIII: 329). Do nasienia przygotowanego na zasiew musi się
dodać ziarna z kłosów poświęconych na M.B. Zielną, nie tylko dlatego,
aby dobrze zarodził, ale też aby go robactwo nie chwytało. W ogóle bowiem w Polsce jęczmień święci się na M.B. Zielną wraz z innym zielem.
W Wigilię Bożego Narodzenia kasza jęczmienna należy do potraw obrzędowych w Polsce płn.-wsch., ale także i w Krakowskiem, gdzie te krupy starają się zjeść bardzo dokładnie, aby się w przyszłym roku jęczmień
urodził, bo jeśliby cokolwiek zostało, miałby gospodarz mało jęczmienia.
Albo też przyrządza się kluski jęczmienne na polewce (pow. Maków) lub
placki jęczmienne z cebulą i olejem po wierzchu maszczone. Kawałki
tych placków daje się bydłu. Niekiedy po chatach ustawia się w wigilię
w każdym kącie chaty po snopku pszenicy, żyta, jęczmienia i owsa, które po świętach rozdziela się bydłu w oborze (Lubelskie). Powszechna
jest wróżba z ziaren jęczmienia znalezionych w słomie, którą się zaściela stół wigilijny, znalezienie pewnego ziarna oznacza urodzaj na to zboże w roku przyszłym. Podczas wieczerzy wigilijnej rzuca się pęcak do
pułapu, aby tak jęczmień wysoko wyrastał. W dzień św. Szczepana rano
zdejmują z cebrzyka obręcz, kładą na ziemi, nasypują w nią jęczmienia
i wpędzają w nią wszystkie kury w przekonaniu, że przez wprowadzenie
ich do tego izolacyjnego koła magicznego zabezpiecza się je przed porwaniem przez jastrzębia lub krogulca (pow. Nowy Targ). W Kieleckiem
daje się kurom jęczmień w Wigilię, aby przez cały rok dobrze się niosły.
W drodze powrotnej z kościoła na św. Szczepana obsypują się jęczmieniem. Do wieńca dożynkowego należą oczywiście także kłosy jęczmienia.
W Polsce płd.-zach. istnieje przekonanie, że spalając dziewięć ziaren jęczmienia z rana koszonego, obwiniętych w szmacie, którą się zabrało czarownicy, unicestwia się jej moc szatańską na dziewięć lat. Poza tym zagon jęczmienia zabezpiecza się od szkód wetknięciem gałęzi olszyny (pow. Łańcut).
Jęczmień
176
Twórczość ludowa. Jęczmień wspomina się nieraz w rozmaitych pieśniach tak weselnych, jak dorocznych, jak i w pieśniach miłosnych.
W Krakowskiem opowiada lud legendy, że z jęczmienia wyplutego przez
św. Piotra stworzył Pan Jezus grzyby (Lud V: 168, XX: 247 – 248).
Lecznictwo ludowe. Jęczmień jest szczególnie częstym środkiem
leczniczym na hordeolum, czyli tzw. jęczmień na oku. W tym celu leczniczym bierze się albo dziewięć ziaren jęczmienia i rzuca poza siebie
pojedynczo w ogień tak szybko, aby się nie słyszało trzasku palącego
się ziarna, a jeśli to się uda przez dziewięć razy, jęczmień niezawodnie
z oka zginie, albo też bierze się dziewięć ziarn jęczmienia i rachuje: nie
jeden, nie dwa, nie trzy... nie dziewięć, a potem wstecz: nie dziewięć,
nie ośm, ..., nie jeden i znów tak od jeden do dziewięć, po czym rzuca
się je w ogień na kominie rozpalony. Albo też trzeba wziąć trzy razy po
dziewięć ziaren jęczmienia, wsypać na żarzący ogień i uciekać od trzaskającego ognia, bo im prędzej się ucieka, tym prędzej jęczmień ginie
na oku (Małopolska). Na Kujawach rzucają ziarnko jęczmienia za siebie
do studni. Albo też jak w pow. Olkusz przed rzuceniem ziarna do ognia
przytykają jęczmień do oka i mówią po trzykroć: „zjedz jęczmień jęczmień”. Albo przepalonym ziarnkiem jęczmienia wycierają jęczmień na
oku trzykrotnie, a potem to ziarnko wrzucają w ogień, mówiąc: „Nicem
ci nie zrobił złego, złaź z oka mojego” (pow. Bochnia). Albo trzeba przed
zachodem słońca i tak, by nikt tego nie zauważył, wrzucić do dziewięciu
studni dziewięć ziarnek (Kieleckie). Czasem pomaga też zażegnywanie
ziarnkiem jęczmienia w ten sposób, że chory kreśli na oku krzyż dziewięć razy (pow. Rzeszów). Liczba ziarnek zwykle dziewięć lub trzy razy
dziewięć (dwadzieścia siedem), a wyjątkowo tylko czasem jest siedem
(Nowy Sącz) albo dziesięć (Ropczyce). Także inne choroby oczu leczy
się jęczmieniem, tak np. na kurzą ślepotę przeciera się na wiosnę oczy
rosą z jęczmienia (pow. Tarnów i Rzeszów). Także przy katarze nosa lub
gardła okłada się dymem z jęczmienia. W Łowickiem zalecają go wygotować i pić przeciw kaszlowi. Czasem stosuje się jęczmień gotowany
z kawą i figami na koklusz (pow. Bochnia). Przeciw kłuciu w piersiach
robi się okłady z gorącej kaszy jęczmiennej (koło Krakowa), a w ogóle bywa stosowany w chorobach płucnych. Również jest lekiem skutecznym przeciw gorączce i w tym celu w Wieliczce piją zimny odwar
z jęczmienia z cytryną. W Lubelskiem gorączkę leczą właśnie okładami
z kaszy jęczmiennej z sadłem. Chorym zaś na tzw. zgniłą gorączkę dają
Jęczmień
177
pić odwar z jęczmienia i jałowca (Kielce). Ten sposób leczenia zaleca już Konrad z Megenberga (Historia naturalna [Buch der Natur 1475]).
W Lubelskiem chore dzieci kąpią w odwarze słomy jęczmiennej. Może
to pozostaje w związku z zaleceniem Wiadomości ciekawej (Biretowski
1769), że kąpiel w kaszy jęczmiennej przyspiesza wzrost. Różę upartą
leczą obfitym jedzeniem kaszy jęczmiennej ze szwedami (szkwarkami).
Jęczmień stosuje się także w chorobach żołądkowych. Gotuje się jęczmień z figami i pije na ból brzucha. Albo też krupami jęczmiennemi okłada się w czasie bólu żołądka (Bochnia, Mińsk Mazowiecki, Międzyrzec).
Wprawdzie osypka jęczmienna, rozpuszczona wodą lub piwem, bywa używana do tuczenia kapłonów, ale gdy się kurę ciągle jęczmieniem karmi,
dostanie pypcia. Na zołzy pomaga koniowi oddychanie parą rozparzonego jęczmienia. Także suszony jęczmień daje się koniom jeść na ząbrze
(choroba zębów koni), aby sobie nie poprzebijały dziąsła.
Literatura: Szafer i in. 1924: 132; Linde SJP II : 250; Karłowicz SGP III : 74, IV : 242; Brückner
1927: 208; Pam. Tow. Tatrz. I: 45; AEL s.v. jęczmień; Lud I: 240, 249, III : 4 – 5, 12, 141, 161, IV :
244, V: 80, 353, VI : 46, 55, VIII : 359, IX : 364, X: 358, XI : 194, 397, XII : 15, XIII : 131, 329, XIV :
183, 198, 251, XVIII : 71, XXX : 51 – 52, XXXI : 95; Wisła II : 101, III : 492, 724, IV : 881, V: 423, 641,
VII : 75, X: 122, 343, 347, XII : 300, XIII : 475, XIV : 193, XV : 358; Maurizio 1926: 162 – 163, 194,
215 – 216, 264, 295, 304; Ziemia III : 572, 1933, 99; Kolberg Lud XV : 116, XVI : 44 – 45, XVII :
163; Pleszczyński 1892: 25, 82, 116; Gluziński 1856: 399 – 400, 442 – 443; Gulgowski 1911: 72;
Polaczek 1898: 47; PF IV : 306, 830, 835, V: 732; SKJ IV : 28, 345; Sarna 1908: 37; Federowski
Lud II : 268, 279 – 80; Łaguna: 138; ZWAK VI : 260 – 261, IX : 4, 46, 257, X: 95 – 96, XI : 55, XIV :
212, XV : 48, XVI : 259; Kolberg Mazowsze III : 37, IV : 137; MAAE VII : 44, 81, IX : 145, X: 141, XI :
296, XIII : 73; Talko-Hryncewicz 1893: 46, 158, 243, 324, 343; Stelmachowska 1933: 63; Zaranie Śląskie VI : 96; Biegeleisen 1929a: 22, 173; Orli Lot VI : 156, IX : 193, XVI : 155; Udziela
1891: 118, 119, 161, 220, 227; Kosmos II : 463; Gloger 1901: 72, 74.
Kamfora· Pod nazwą kamfora wymienia się w średniowiecznych glossach polskich owoc rośliny, którą wedle Rostafińskiego była Dryobalanops aromatica Gaertn. [Dryobalanops sumatrensis (J.F. Gmel.) Kosterm]
(Rostafiński 1900b I: 237). W dawnych zielnikach polskich wymienia się
kamforowe ziele (Camphorosma monspeliaca L .), w ogóle zaś w dawnej
farmakologii kamfora była dobrze znana. Lud ją zwykle nazywa kafora.
Lud na Podolu zowie Camphorosma annuum Pall. także kamforowe ziele.
Wierzenia i obrzędy. Wedle Syreńskiego (1613) ziele kamforowe (Camphorosma monspeliaca) bywa używane do rozmaitych czarów przeciw
Kamfora
178
zwadom, szkodom i zarazom. Niegdyś także we Lwowie (początek XVII
wieku) w czasie zarazy przeczyszczano powietrze paleniem kadzideł,
kamfory i różnych ziół (Charewiczowa 1930: 58). Zabieg godny uwagi,
gdyż także w Azji południowej w celach leczniczych okadza się dymem
z kamfory.
Powiedzenie, że „ktoś lub coś zniknęło jak kamfora”, przeszło także
do przysłowi ludowych.
Lecznictwo ludowe. Kamfora bywa stosowana przy różnych dolegliwościach bólu zębów. Tak przy próchnięciu zęba zaleca się różne środki
ostre, palące, jak wódka z kamforą (Krakowskie). Zaleca się także spirytus kamforowy do maści, którą się potem smaruje dziąsła. Albo też do
uszu daje się bawełnę zwilżoną w oliwie z kamforą (okolice Krakowa).
Literatura: Majewski SN I: 210; Linde SJP II : 297; Karłowicz SGP II : 298; Koskowski 1935:
151 – 152; ZWAK XVIII : 79; Wisła VIII : 354; Udziela 1891: 149 – 150; Biegeleisen 1929a: 160,
252; Melnyk 1922: 61.
Kaparki [Kapary]· Kaparki (Capparis spinosa L .) bywają wymieniane w dawnych glossach staropolskich oraz w zielnikach zwykle pod nazwą kapary.
W Małopolsce posypują chleb kaparkami, tj. pączkami kwiatów tej rośliny. Istnieje możliwość, że może to być czasem jakiś surogat rzeczywistych kaparków40. Poza tym w polskiej kulturze ludowej nie odgrywają
prawie żadnej roli.
Literatura: Rostafiński 1900b I: 183; Linde SJP II: 307; Majewski SN II: 164; Maurizio 1926: 319.
Kapusta ogrodowa· Kapusta ogrodowa (Brassica oleracea L .) bywa
nieraz wspominana w glossach staropolskich pod nazwą kapusta, rzadziej biała kapusta, a także jej odrośle oraz jej przetwory jak kapusta
40. Kluk poleca jako zastępnik kaparów marynowane pąki nasturcji (Tropaeolum majus),
żarnowca miotlastego (Cytisus scoparius), (Kluk 1788 III : 94, 134), a nawet kaczeńców (Caltha palustris) (Kluk 1786 I: 94).
Kapusta ogrodowa
179
kwaśna, czy podczos (Rostafiński 1900b I: 177). Dawniej kapusta oznaczała nie tylko główkę kapusty, ale także potrawę z kiszonej zieleniny,
a nawet mleko kwaśne.
Praktyczne zastosowanie. Kapusta jest jedną z głównych potraw polskiego ludu, jedzona sama lub z ziemniakami albo też z krupami, grochem, a nawet z mięsem. Z kapusty przyrządza się kwaśną polewkę,
zwaną rozmaicie, kwaśnica, kwasoka itd. Chłopi kwaszą kapustę czasem
w wykopanych w ziemi dołach i każdą warstwę przegradzają nieszatkowanymi całymi głowami kapusty. W ogóle zakwasza się także kapustę
w głowach całych, nieszatkowaną (Małopolska i Wielkopolska). W głodowych czasach wypieka lud chleb wraz z kwaśną kapustą. Chleb wypieka się w piecach na podłożonych liściach kapuścianych. Albo też kaszę
zawija się w liście kapusty i gotuje tzw. gołąbki, w liście kapuściane zawija się też różne pierogi i wtedy te potrawy nazywają się bałabuchami,
poleśnikami itd. Aby zaś rano ugotowana kapusta była cały dzień ciepła,
trzymają ją w misce w łóżku pod pierzyną (Śląsk).
Wierzenia i obrzędy. Szczególnie wiele obrzędów wiąże się z uprawą kapusty, która w pożywieniu ludowym odgrywa wielką rolę. Od Wigilii Bożego
Narodzenia aż po Nowy Rok nie przychodzą z grzebieniem do stołu, aby
gąsienice kapusty nie jadły (pow. Myślenice). Nasienie kapusty najlepiej
posiać w wilię lub w sam dzień św. Macieja (25 lutego) („św. Maciej, dużo
kapusty nasiej”), albo św. Józefa (19 marca), w związku z tym taka kapusta zwie się maciejówka lub józefówka (Małopolska). Jeżeli na św. Józefa
pochmurno, to będzie uroda na gąsienice, a kapusty będzie mało, bo ją
gąsienice zjedzą, gdy w ten dzień jest wielka mgła, będzie nieurodzaj na
kapustę, a jak jasno to urodzaj (pow. Gorlice). Na św. Grzegorza znajduje
się pod liśćmi głów kapusty nasienie, które się dobrze nadaje do zasiewu (Mazowsze). W dzień św. Grzegorza sieją rozsadę kapusty w garnku
do popiołu, którą później wraz z popiołem w ogródku na grządki rozsiewają (pow. Gorlice i Myślenice). Pomyje zlane do flaszek po Wigilii przechowuje gospodyni do wiosny. Skrapia nimi rozsadę, aby ją uchronić od
gąsienic, albo aby rosła podlewa się wodą zebraną w marcu i przechowaną do lata. Lecz gdy we wstępną środę deszcz pada, to rój gąsienic kapustę zjada (pow. Nowy Targ). Jeżeli w ostatki pada śnieg, to gąsienice
będą niszczyły kapustę (pow. Myślenice). Skorupy z jaj wielkanocnych
święconych wynoszą na grządki, na których zasiana rozsada kapusty, aby
krety nie ryły lub żeby się gąsienice nie wiązały w niej (woj. Kraków), albo
Kapusta ogrodowa
180
aby nie powstawały mszyce. Czasem te skorupki z jaj wtyka się na patyki
w kapustę w celach ochronnych przed robakami i gąsienicami. Łupiny
ze święconego jajka kładą do kapusty, aby krety między kapustą nie ryły
(pow. Maków). Gdy w Wielką Sobotę dzwonią na gloria, wtedy ogrodnicy przesadzają kapustę nasienną, aby zarodziła się obficie (pow. Brzesko). Kapustę najlepiej siać pod pełnię maja (okolice Krakowa). „Przed
św. Wicie główki w kapuście nie ujrzycie” (Śląsk). Albo „nie sadź kapusty
na św. Zofię (15 maja), bo ci kapusta zgnije” (pow. Tarnów). W wigilię św.
Piotra i Pawła nie należy okopywać kapusty, bo pousychałaby (pow. Gorlice i Jasło). W oktawę Bożego Ciała, wyszedłszy z kościoła, łamią brzezinę,
ażeby jej gałązki zatknąć między kapustę, żeby jej gąsienice nie jadły (pow.
Wieliczka). Albo też właśnie w ten dzień sadzą kapustę, aby była ładna
(pow. Tarnobrzeg i Nisko). Zupełnie przeciwnie powiada się też, że kto by
w oktawę Bożego Ciała okopywał kapustę, temu liście z niej opadać będą
(pow. Chrzanów). Podobnie przed nieszporami Bożego Ciała nie można
sadzić kapusty (pow. Lipno). Czasem właśnie w procesję Bożego Ciała lud
obłamuje gałęzie, którymi ołtarze majono i zatyka je do kapusty, aby ich
mszyce i gąsienice nie psuły (pow. Gorlice, Krosno, Przeworsk, Pińczów,
Olkusz). Także zioła święcone w oktawę Bożego Ciała chronią grzędy kapusty od wszelkich szkód (okolice Dukli). Podobną funkcję spełnia także
palma święcona oraz ziele święcone na dzień Matki Boskiej Zielnej (woj.
Kraków). Natomiast zaleca się skopanie kapusty w wigilię św. Jana Chrzciciela, aby się duże głowy wiązały (pow. Brzesko, Mazowsze). Albo też oczyszcza się ją wtedy z zielska, aby kapusta wyrosła (pow. Świecie). Jeżeli zaś
w dzień św. Małgorzaty okopuje się kapustę, wszystko się zepsuje (pow.
Myślenice). W dzień św. Bartłomieja lub w wigilię tego dnia nie trzeba
zbierać w kapuście liści zgniłych, bo się w ten sposób wypędza z kapusty
św. Bartłomieja, który główki robi, a nawet nie powinno się w ten dzień
wcale wchodzić do kapusty, bo będzie wiele gąsienic (pow. Żywiec). Kapustę należy zbierać z pola około św. Michała, gdyż „św. Michał do kapusty
nakichał” (pow. Brzesko). Kapusty nie należy ciąć ani krajać, ani kłaść do
beczki na św. Jadwigę, św. Teresę ani na św. Łukasza (18 października), bo
byłaby gorzka. Czasem określa się zakaz kiszenia kapusty na św. Jadwigę
tym, aby ona do niej nie nasmrodziła (pow. Wadowice). Istnieje też zakaz
kiszenia w tydzień zaduszny, aby nie uległa zepsuciu (pow. Wadowice).
Nadto wiele specjalnych przepisów obowiązuje przy sianiu kapusty.
Biorą pokrzywę piekącą (Urtica urens L .) i jakikolwiek kamień do ręki,
Kapusta ogrodowa
181
po czym zatykają pokrzywę w ziemię na początku zagonu i przykładają ją
kamieniem, przy czym mówią: „Jak ta pokrzywa wszędzie się przyjmuje,
niechże także kapusta tak się przyjmie, jak ten kamień jest twardy, niech
główki kapusty będą takiemi” (pow. Bóbrka i Maków). Albo gdy się zasadzi kapustę, należy w końcu zatknąć wiechę z ostu lub pokrzywy, aby
przechodzący tamtędy człowiek obcy skierował wpierw swój wzrok na
chwast i ten zaślepił (urzekł) zamiast kapusty (pow. Brzesko). Albo nim
do zagonów wsadzi się pierwszą rozsadę, wtyka się do pierwszego zagonu krzaczek pokrzywy (pow. Wieliczka, pow. Tarnobrzeg). Przy tym zasadzaniu pokrzywy czasem przysiadają trzykrotnie, powtarzając: „niech
będą takie łupy, jak moje dupy” (okolice Pińczowa). Albo też gdy się sadzi,
wtedy przechodzący życzy urodzaju, po czym rzuca następnie piasek na
grzędy, aby gąsienice nie jadły kapusty (okolice Pińczowa). Pewien szczególnie charakterystyczny przesąd spotykamy już u Syreńskiego (1613), że
w celu ochronienia kapusty przed robactwem zawieszano na płocie kobyli łeb. Podobnie u ludu zatyka się na zagonie z kapustą czaszkę końską,
aby kapusta była wielka, biała i twarda (Wielkopolska, także pow. Olkusz,
Krosno oraz Dukla). Albo też przy sianiu kapusty trzyma się jajo w ręce,
aby piękne i wielkie głowy wyrosły (pow. Nowy Sącz). W miejscu, gdzie
mają sadzić kapustę, zagrzebują jajo, aby główki kapusty były okrągłe
(pow. Myślenice). Wreszcie przed sadzeniem kapusty dotykają się palcami słoniny ostatkowej, aby kret nie podgryzał kapusty (pow. Maków).
Podczas sadzenia kapusty nie powinno się jeść, bo potem myszy zjedzą
kapustę (pow. Bochnia). Należy sadzić na czczo, aby potem gąsienice
nie jadły kapusty (Maków). Jeżeli dwie osoby sadzą kapustę, to wśród
roboty jedna drugą znienacka przewraca do bruzdy, aby kapusta urosła
tak wielka jak ich głowy (pow. Tarnów i Kielce). Podczas sadzenia kapusty trzeba się chwytać za głowę i krzyczeć na całe gardło, aby się wielka
kapusta zrodziła (pow. Maków). Albo przed posadzeniem rozsady zatykają na początku zagona dwie lub trzy gałązki olszyny, trochę święconego ziela i wronie sadło41, a następnie kropią rozsadę święconą wodą
i kwasem z kapusty (pow. Łańcut). Przed wschodem słońca dotykają się
miotłą kapusty, aby jej żadne robactwo nie tykało (pow. Maków). Albo
wtyka się miotłę w kapustę w obawie przed urokiem. Nadto starają się
41. Przypuszczalnie chodzi tu o rozchodnik karpacki lub rozchodnik wielki, zob. hasło
Rozchodnik płaskolistny.
Kapusta ogrodowa
182
zabezpieczyć kapustę od gąsienic w ten sposób, że przez otwór zrobiony umyślnie na to w głowie śledzia święconego w Wielką Sobotę, przesypują przed sianiem nasienie kapusty (pow. Myślenice). Rozsada kapusty najlepiej udaje się na „depcyskach”, tj. przy drogach i miejscach
udeptanych. Aby zaś gąsienice nie jadły kapusty, trzeba nasienie rozsady
wypłukać w płynie buraka ćwikłowego albo posypać popiołem, wapnem
lub plewami konopnymi (pow. Tarnobrzeg i Nisko). W celu odstraszenia
gąsienic od kapusty należy zakopać w polu w czasie ubywającego księżyca kość z nogi zająca (pow. Cieszyn). Aby zabezpieczyć kapustę od gąsienic, trzeba sadzonkę posypać piaskiem z grobu nieboszczyka (Mazowsze). Albo też dawniej nawet kobiety zamawiały gąsienice przy pomocy
ziół spalanych na patelni z rozżarzonymi węglami, a po tym zamawianiu
na drugi dzień wszystkie gąsienice znikały z pola (Mazowsze). Kapusty
nie należy sadzić pod znakiem Strzelca, ale pod znakiem Panny i Wagi,
ażeby się nie rozstrzeliwała, ale żeby była czysta i miała wagę (Mazowsze). Kto pragnie, aby mu się kapusta dobrze przechowała, zawsze powinien ją sprzątać na nowiu (woj. kieleckie). Następujące oznaki wróżą
o urodzaju kapusty. Jeżeli na świecie nie jest wiele motyli i chrabąszczy
a wiele pędraków w roli, to kapusta powinna obrodzić (woj. kieleckie).
Gdy na kołkach u płotu jest obfity śnieg, będzie urodzaj na kapustę (pow.
Myślenice). Jeżeli w ostatki pada śnieg, to gąsienice będą niszczyły kapustę (pow. Myślenice). Jeśli chomiki biegają po polu, na którym ma
być kapusta, będzie wiele gąsienic. Łyżki nie należy otrzepywać, gdy się
je po raz pierwszy młodą kapustę, bo oblatywałaby (woj. krakowskie).
Dlatego przy pierwszym jedzeniu kapusty nowej, zgarniają starannie na
dno miski resztki pozostałe, aby się liście kapusty zwijały w głowy (pow.
Myślenice). Jeżeli którejś zimy kapusta w beczkach bardzo skiśnie, to
na drugi rok w polu kapusta się nie uda (pow. Ropczyce). Nie pożyczają
kapusty kiszonej, bo by się kwas w reszcie zepsuł (pow. Nowy Sącz). Gdy
w garnku, w którym gotuje się kapustę, piszczy para, mówią, że dusza
pokutująca się odzywa (pow. Brzesko).
Kapusta jest jedną z potraw obrzędowych na Wigilię Bożego Narodzenia, jadaną z ziemniakami, śledziem, a nadto w postaci gołąbków i pierogów z kapustą (Małopolska, Lubelskie, Mazowsze). Kapustę jada się także
na obiad w dniu Bożego Narodzenia (Radłów). Resztki jedzenia z Wigilii,
oczywiście wraz z kapustą, dostaje do jedzenia bydło rogate (okolice Lublina). W starym rękopisie Biblioteki Ossolińskich z XVII wieku znajduje
Kapusta ogrodowa
183
się zalecenie, że resztki z wigilii, kuci, pszenicy, grochu należy wylać na
rozsadę kapustną, a wtedy powstanie dobre nasienie w głowach kapustnych. Na św. Szczepana i Nowy Rok podłaźnicy życzą urodzaju w kapuście
(Podhale). Kapusta należy też do potraw zapustnych i jadanych w poście.
Czasem w zapusty spożywa lud kapustę z olejem za spokój zmarłych dusz
(okolice Hrubieszowa). W pierwszy dzień Wielkiej Nocy na obiad jedzą
także dobrze maszczoną kapustę z ziemniakami (pow. Brzesko). W środek ziela przeznaczonego do święcenia na M.B. Zielną wkładają małą
główkę kapusty albo także zasuszone głąbie nasienne (okolice Krakowa).
Potem poświęcone bywa używane jako lekarstwo dla koni. Albo do tego
ziela dodaje się czasem parę listków kapusty, po czym przechowuje się
te zioła cały rok i stosuje dla bydła (pow. Bochnia).
Kapusta z grochem jest także jedną z potraw weselnych, co zaznacza
się szczególnie w pieśniach weselnych.
Twórczość ludowa. O kapuście wspomina się bardzo często w pieśniach
weselnych. Albo w formie poważnej, jak śpiewają druhny na Kurpiach
„podawali nam dość kapusty, a to wszystko krajana, do obiadu zrządzona.
Dziękujemy Panu Bogu” (Lud III: 66). A gdy się na weselu mazurskim
poda kapustę, wtedy śpiewają: „Kapusteczka dobre ziele, toć to pasuje
na wesele”. Albo też śpiewa się pieśni żartobliwe: „kapusta kwaśna, ale
nie kraśna, trzeba do niej świniego sadła, toby się zjadła” (Mazowsze)
albo podobnie „Postawili kapuściny, co nam kaci po niej, chodzą świnie po buczynie, nie ma szpyrek do niej. Trzeba było, trzeba było tego
wieprza zabić, to by było, to by było kapustę omaścić” (pow. Jasło). Albo
też wspomina się o kapuście w pieśniach powszechnych, niezwiązanych
z weselem, a więc „Kapusteczka w ogródku, na niej liść zielony, jedzie,
jedzie Jasieńko, pod nim koń, wrony” (Międzyrzec). Albo: „Po ogrodzie
chodziła, kapustę sadziła, dajże ci Boże męża, żebym go lubiła” (okolice Międzyrzeca). Albo: „Za wodą, za wodą kapusteczkę sadzą, jeszcze
nie urosła, już się o nią wadzą” (Podhale oraz okolice Andrychowa). Przy
weselnej kolacji, gdy jedzą kapustę, śpiewają także taką pieśń: „Kozioł
w ogrodzie, matusiu, kozioł w ogrodzie. Nie pójdę ja po kapustę, bo mnie
pobodzie” (Kielce, Krościenko). Na temat kapusty jest wiele ludowych
zagadek, np. „komu głowę zetną, a krew mu nie ciecze?” (pow. Żywiec,
ale też w ogóle Małopolska). Albo „łata na łacie, a w łacie dziura” (pow.
Wieliczka). Albo: „stoi w ogrodzie na jednej nodze, dużo koszul ma i tak
mu zimno” (pow. Tarnobrzeg i Nisko). Nieraz też bywa użyta kapusta
Kapusta ogrodowa
184
w przysłowiach, jak np. w powstałym przysłowiu z pieśni ludowej: „lepsza
w domu groch, kapusta, niż na wojnie kura tłusta” albo „wstydzi się jak
zając w kapuście” (pow. Radzyń), albo „honorem kapusty nie omaścisz”.
Natomiast sen o kapuście oznacza zgryzotę (pow. Tarnobrzeg i Nisko).
Kapusta występuje też czasem w opowieściach ludowych: chłop dostał
się nocą do ogrodu sąsiada po kapustę. Kiedy jednak pierwszą główkę
ułamał, Księżyc wciągnął go do siebie wraz z tą główką kapusty. Stąd pochodzą znaki widoczne na Księżycu (Pomorze). Polski apokryf Postępek
prawa czartowskiego (1570) powiada, że krzyż święty, na którym ukrzyżowano Chrystusa, był to głąb kapustny, a nie drzewo, bo „tam kapusta
jako drzewo wysoka” (Lud XV: 336).
Lecznictwo ludowe. W dawnych zielnikach polskich bywa kapusta zalecana jako środek chroniący przed pijaństwem i jego skutkami. Syreński
(1613) powiada, że przed innymi potrawami użyta chroni od pijaństwa,
a po nich użyta rozpędza pijaństwo, toż czynią liście w ukropie maczane,
głowę nimi okładając. Podobnie zalecają to różne podręczniki lecznicze
XVIII wieku. Zbliżone jest do tego zastosowanie ludowe świeżych liści
kapuścianych, które przykłada się w razie bólu głowy (Małopolska, Mazowsze). Czasem stosuje się także kiszoną kapustę, którą przykłada się
w formie okładów na bolącą głowę (Małopolska zach.). O dziwnych właściwościach kapusty mówią bardzo wiele dawne źródła. Syreński twierdzi,
że wzrok mdły i ciemny czyni, przeto uczeni mają się strzec jej używania.
Natomiast sok z surowych liści nie tylko głos tępy naprawia, ale nawet
utraconą mowę przywraca. Głąb surowo jedzony płód martwy wywodzi.
Dzieci często jej używające prędko rosną. Okłady z rutą i koriandrem
[kolendrą] leczą podagrę. Współcześnie u ludu kapusta bywa stosowana
jako środek leczniczy przeciw ranom, wrzodom i oparzeniom, na które
przykłada się świeże liście kapusty, które wyciągają zaognienie, łagodzą
świerzbienie skóry, ranę czyszczą, bielą i leczą (powszechne). Czasem
stosuje się na wrzody skrycie gotowaną rozsadę z kapusty (pow. Radzyń).
Także miejsca opuchnięte okłada się kiszoną kapustą, aby puchlizna zeszła
(okolice Krakowa). Także robaki u dzieci leczy się kwasem kapuścianym
(Małopolska). Czasem kiszoną kapustą leczy się także solitera [tasiemca]
(Polacy w pow. Stanisławów). Syreński powiada, że woda, w której była
kapusta przeparzana, przeczyszcza. Robi się też kąpiel z głąbi kapuścianych i do niej wsadza chorego, a gdy się twarz jego pokryje rumieńcem,
niezwłocznie umrze, a jeżeli bardziej zblednie, to wyzdrowieje (okolice
Kapusta ogrodowa
185
Kielc). Kapustę przykłada się także na martwą kość (okolice Lwowa), a liście młode zielone kładzie się na łysinę na porost włosów (pow. Bochnia).
Także dla bydła bywa używana kapusta szczególnie ta poświęcona na
M.B. Zielną. Do parzonki dla krów po ocieleniu wchodzą także prócz
siana, sieczki, ziemniaków również odpadki kapusty (Podhale). W celu
przeciwdziałania cuchnieniu mleka służy obmywanie wymion wodą kapuścianą w pierwszy piątek po nowiu (okolice Krakowa). Przepisy gospodarcze Polaków na Wołyniu (ok. 1830 roku) zalecają dawać kapustę
kurom, gdy nudnieją i słabną.
Literatura: Szafer i in. 1924: 284 – 285; Linde SJP II : 313; Brückner 1927: 218; SKJ IV : 336;
Karłowicz SGP I: 197, II : 145, 187, 271, IV : 44, V: 255; Pleszczyński 1892: 25, 117, 137, 159, 206,
218; Polaczek 1898: 47, 50; ZWAK VI : 234 – 235, IX : 25, 36 – 37, X: 87, 99, XI : 29 – 30, 56, XIII :
75, XIV : 131, 213, 217, 247, XV : 48, XVIII : 30 – 31; AEL s.v. kapusta; Wisła II : 101, 325, III : 501,
IV : 865, VI : 231, 649, 655, 774, 916, VII : 72, 93 – 94, X: 343, 347, 498, 520, XII : 48, 57, 300 XIII :
475, XIV : 195; Ziemia IV : 574, VIII : 164, XIII : 246 – 247, 253; Sarna 1908: 37, 71, 99, 100 – 101,
136; Gulgowski 1911: 67; Maurizio 1926: 132, 139, 143 – 144, 319; Lud I: 51, 251, II : 63, 128, 251,
III : 10, 24, 66, IV : 281, V: 80, 353, VI 55, 57, 61, 64, 68, 78, VII : 179, 206, VIII : 38, 57, 123, 155,
364, 370, IX : 75, X: 37, 280, XII : 14, 266, XIII : 90, 143, XIV : 132, 134, 374, XV : 99, 104, 230,
336, XVI : 301, XVIII : 71 – 2, XXIII : 72, 140, XXIX : 92, 96, 98, XXX : 44; PF IV : 181; Kolberg
Mazowsze III : 36 – 37, 147; Kolberg Lud VII : 119, 138, VIII : 246, XI : 126 – 128, XV : 130, XVI :
44, XVIII : 91; Gryf IV : 244; MAAE III : 40, 94, 119, 150, 174, IV : 108, 196, 212, VI : 253, 258, VII :
44 – 45, 69 – 70, X: 318, XI : 84, XIII : 64, 72, 75; Stelmachowska 1933: 97; Zaranie Śląskie V:
98; Biegeleisen 1929a: 332; Federowski Lud II : 281, 284, 377; Gluziński 1856: 403, 441; Orli
Lot XVI : 154 – 155; Gloger 1901: 73, 76; Treichel 1893 [?]: 4; Udziela 1891: 139, 218, 232, 234;
Talko-Hryncewicz 1893: 277; GKK : 8; Z Bliska i z Daleka III : 87.
Kawa· Kawa (Coffea arabica L .) rozszerzyła się jako napój w Środkowej Europie dzięki Polakowi Kulczyckiemu, który po zwycięstwie
wiedeńskim otrzymał zapasy kawy z obozu tureckiego i pierwszą kawiarnię w Wiedniu otworzył. Już w wieku XVIII kawa od ludzi zamożnych przeszła także do całego pospólstwa, jak pisze polski pamiętnikarz Kitowicz. A że prawdziwa kawa była kosztowna, więc ubożsi
zaczęli ją fałszować, używać palonej pszenicy czy grochu. Przyrządzaniu kawy poświęcano dużo starań i rozmaitych używano zabiegów do
jej przygotowania, np. używano jeleniego rogu do klarowania kawy,
a do śmietanki dodawano trochę migdałów dla zapachu i pozłoty kożuszka. W XIX wieku pije ją już lud na śniadanie, czasem z arakiem,
a także przy różnych ucztach obrzędowych (Małopolska zach.). Na
Kawa
186
polskim Pomorzu zaś określa się bogactwo jakiejś miejscowości powiedzeniem: „tam gdzie się kawę jada łyżkami, a pieniądze mierzy
garncami”.
Lecznictwo ludowe. Przeciw bólowi głowy naciętą rzepę i posypaną
proszkiem przepalonej kawy przykłada się na skronie i tętna na rękach
(Małopolska wsch.). W innych okolicach przykłada się taką kawę mieloną na plastrach cytryny (okolice Międzyrzeca). Także przeciw zimnicy
radzą wypić w czasie napadu gorącej kawy bez cukru. Albo też jak w pow.
Zbaraż zalecają przeciw zimnicy pić mocz z czarną kawą.
Literatura: Linde SJP II : 338; Gloger ES 1902 III : 26 – 27; Bystroń 1933: 498 – 500; Lud VIII :
116, 122, 123; Treichel 1893 [?]: 6; Pleszczyński 1892: 120; Talko-Hryncewicz 1893: 190, 228.
Kąkol· Kąkolnica polna (Agrostemma githago L .) [kąkol polny] bywa nazywana w dawnych glossach średniowiecznych kąkolica, rzadziej czarny kąkol ze względu na barwę nasion. W dawnych glossach wyróżnia się
A. githago zupełnie wyraźnie od Lolium temulentum L . [życica roczna]
zwanego zwykle kąkol (Rostafiński 1900b I: 160, 112). Lud miesza kąkolnicę z kąkolem i zwykle A. githago nazywa także kąkolem.
Praktyczne zastosowanie. Nasiona kąkolu były używane jako potrawa głodowa42.
Wierzenia i obrzędy. Kąkol bywa uważany za roślinę diabelską, która
przyciąga pioruny. Dlatego na Kujawach nie święci się go w wiankach
w oktawę Bożego Ciała wraz z innym zielem. Na Pomorzu zaś mówią,
że właścicieli pól, na których jest dużo kąkolu, szatan często nawiedza
i stara się nakłonić ich do grzechu. Nie brak też rozmaitych obrzędów,
które mają na celu wytępienie kąkolu. Na św. Grzegorza obchodzi się
tzw. święto kąkola. Dzieci idą wtedy wczas rano w pole, wyrywają z zagonów kąkol i rzucają go na wszystkie strony, śpiewają. Ten zabieg ma
na celu pozbyć się kąkolu (pow. Mościska). Szczególnie wiele obrzędów
wiąże się z dniem sobótkowym. Cały rok suszą kąkol i bławaty, a potem
w wigilię św. Jana zatykają na kij i z zapalonymi kijami biegają po polach
(pow. Sanok i Brzozów). Przy tym obieganiu pól z zapalonymi żerdziami
42. Informacja niepewna – kąkol to roślina silnie trująca.
Kąkol
187
śpiewają: „Uciekaj śnieciu, bo cię będę świecił, uciekaj kąkolu, bo cię
będę poliu (palił)” (pow. Krosno i Jasło). Kąkol należy też do ziół zatykanych w strzechy i ściany domów na
św. Jana w celach ochronnych. Nadto na św. Jana pasterze plotą wianki z bławatków, kąkoli, stokrotek
lub dzwonków i przystrajają w nie
krowy, aby uchronić je od czarownic (pow. Kartuzy). Z Wielkim Tygodniem są związane pewne wróżby. Jeżeli w Wielki Piątek jest mróz,
albo w ogóle w Wielkim Tygodniu,
Kąkol polny
kąkol wyginie w polu (pow. Ropczyce, Tarnobrzeg oraz Nisko). Zarazem
w Wielki Poniedziałek każdy chłop w polu rzuca skorupy z jaj święconych, by nie miał kąkolu w zbożu (pow. Tarnobrzeg). Kąkol należy do ziół
święconych na M.B. Zielną, ale w tym celu, aby się nie rodził w owsie
(pow. Nowy Targ i Spisz).
Twórczość ludowa. W pieśniach miłosnych nieraz wspomina się o kąkolu, czasem dla rymu, ale czasem może z głębszych powodów, jak np.
w piosence: „Kąkolu, kąkolu, nie siej się po polu; Bo cię panny lubią, na
wianki cię skubią” (pow. Tarnobrzeg i Nisko). Możliwe, że mowa tu o Lolium temulentum [życica roczna], która jest uważana za aphrodisiacum.
Lecznictwo ludowe. Wedle Haura (1693) Agrostemma githago jest środkiem przeciw katarowi, należy go utłuc, namoczyć w occie, wysuszyć
i dać wąchać dzieciom. Lek ten był używany także przez szlachtę polską
na Wołyniu około 1830 roku w formie zupełnie identycznej. W dawnych
zielnikach polskich nie brak też ciekawych zaleceń gospodarczych. Syreński (1613) pisze, że Lolium temulentum należy wyrwać między pszenicą, a obwiązać nim takie drzewo, które nigdy owocu donosić nie może,
a przyniesie mu to ratunek. Wodę z wygotowanych ziarnek daje się pić
na koklusz i pękanie skóry (pow. Bochnia). Nadto przeciw niepłodności
podkurzają się też liśćmi kociej mięty razem z nasieniem kąkolu (Polska
płd.-wsch.). Poświęconym kwiatem kąkolu okadzają wieśniaczki oczarowane krowy (Tarnobrzeg i Nisko).
Kąkol
188
Literatura: Szafer i in. 1924: 226; Brückner 1927: 225; Linde SPJ II : 291 – 292; Maurizio
1926: 65, 68, 89, 96, 148; Ziemia XV : 217; Stelmachowska 1933: 171, 234; Lud I: 87, IV : 320,
VIII : 424, XXXI : 95; Moszyński i in. 1935: mapa nr 9; Orli Lot XI : 17; Sarna 1908: 100; ZWAK
VI : 218, X: 89, XIV : 213, XVIII : 31 – 32; MAAE III : 75, 120, IX : 115; AEL s.v. kąkol; Wisła X: 122;
Talko-Hryncewicz 1893: 64; Kosmos II : 463.
Klon· W Polsce występują cztery gatunki klonu: jawor Acer pseudoplatanus L ., klon zwyczajny Acer platanoides L ., klon polny Acer campestre L .,
klon tatarski Acer tataricum L .43 Klon zwyczajny i klon polny występują
na terenie całej Polski. Jawor występuje na dwóch obszarach: Karpatach
i Pojezierzu, oddzielonych od siebie przez Księstwo Poznańskie. Toponomastyka jawora w Polsce nie pokrywa się z jego obszarem występowania.
Tylko w Karpatach zgadza się duże zagęszczenie miejscowości, których
nazwy powiązane są z jaworem, z rzeczywistością geobotaniczną. Klon
tatarski, nazywany przez lud czarnoklon, występuje jedynie w płd.-wsch.
Polsce. Lud dokładnie rozróżnia jawor od klonu, ale nie do końca rozróżnia pozostałe gatunki klonu. Klon i jawor często występowały w średniowiecznych polskich dziełach botanicznych, a później i w zielnikach.
Crescentyn (1549) zaleca np. szczepienie fig na jaworze i przepisuje wywar z liści klonu na bóle zębów i innych kości.
Wierzenia i obrzędy. Zgodnie ze starosłowiańskimi wierzeniami ludowymi uważa się klon za święty. Widać to wyraźnie w przesądach i pieśniach. W litewskich pieśniach opowiada się, że pod klonem wytryska
źródło, gdzie synowie boga przy świetle księżyca tańczą z córkami. W polskich piosenkach mówi się o lodowatej wodzie, która wypływa spod jawora. Także przy zamawianiu bólów głowy wysyła się tę chorobę „pod
korzenie, gdzie śpiewają ptaki, gdzie dobrzy ludzie nie plotkują i dokąd nie dolatuje promień słońca”. W jednej piosence „bieda” wychodzi
spod klonu. Klonu używają również dziewczęta do wróżenia. Stara polska piosenka brzmi:
„Pod jaworowym cieniem
Wróży panna pierścieniem,
43. Dotyczy to granic przedwojennych, obecnie stanowiska klonu tatarskiego znajdują się
w granicach Ukrainy.
Klon
189
Rychłoli mój drogi
Przyjdzie z tej drogi”.
Klon ogólnie odgrywa często w polskich pieśniach miłosnych rolę drzew,
pod którymi odbywają się schadzki zakochanych. Dlatego klon pojawia
się także często w pieśniach ślubnych. Bardzo często na oczepinach śpiewa się następującą pieśń:
„Okrył się jawor zielonym listeńkiem,
Młoda Marysia bielonym czepeńkiem” (okolice Lublina).
Z pieśniami i zwyczajami ślubnymi wiąże się zabawa wieśniaczek nazwana „jawor”. Ta zabawa nazywa się w Polsce również „most”. Podobna do
niej jest zabawa serbska „Oj javore”. W Polsce bawią się w ten sposób
obecnie dzieci, ale dawniej śpiewano tę pieśń prawdopodobnie, gdy zatrzymywano korowód weselników. Zabawa ta jest pozostałością po dawnych zwyczajach wiosennych, kiedy to młodzieńcy i dziewczęta przybrani w zielone liście byli nazywani „jaworowi ludzie” (Lud XXXIII: 1 – 18).
Szczególnie często występuje jawor w piosenkach Górali, co pokrywa się z jego geograficznym występowaniem. Pod jaworem rozbójnicy
chowają swój łup, jednostką miary rozbójników była odległość między
bukiem a jaworem, zaś słynny Janosik odwiesił swoją szablę na jawor
zanim został pojmany. W niektórych piosenkach, szczególnie śląskich,
występuje motyw dziewczynki zaklętej w klon, która przemawia do każdego, kto przyszedł po drewna na skrzypce (Bystroń 1921: 87 – 90). Niekiedy opowiada lud (Łopuszna, Nowy Targ), że diabeł w dzień św. Piotra
i Pawła oznacza niektóre klony, kto by chciał taki klon ściąć, z pewnością
się przy tym zrani (Goszczyński 1853: 94).
Liście klonu posiadają właściwości ochronne. Dlatego w okolicach
Żywca, w maju, ozdabia się gałązkami jawora kapliczki i obrazy świętych. Także w przeddzień św. Jana mieszkanki wsi wtykają przy wschodzie słońca gałązki w każde pole, następnie ozdabiają dom, okna, drzwi,
ściany i dach. W dzień św. Jana wtyka się gałązki jawora w dachy, ściany itp. (woj. śląskie, płd.-zach. część woj. krakowskiego, przykład z płd.
części woj. poznańskiego, por. Moszyński i in. 1935: [mapa] nr 10). Natomiast gałązki klonu zwyczajnego wtyka się w ściany, dachy itp. w dzień
św. Jana w woj. pomorskim, jednostkowe przykłady z woj. tarnopolskiego,
Klon
190
Polesia i wschodnich Prus (Moszyński i in. 1935: [mapy] nr 9 – 10). W podobny sposób wtykają Kaszubi w wigilię św. Jana gałązki klonu w drzwi
stajni, żeby do środka nie weszła wiedźma. Podobnie czynią Kaszubi,
żeby chronić się przed wszelkiego rodzaju nieszczęściem i chorobami.
Także rybacy z Gdyni układają gałązki klonu na dnie swoich kutrów i łodzi, żeby wiedźmy nie miały tam wstępu. W okolicach Wejherowa klon
zebrany w noc św. Jana miał mieć specjalne właściwości lecznicze (Stelmachowska 1933: 168). Wieniec, który w okolicach Krakowa wiesza się na
dachu przy budowie domu, składa się również z listowia klonowego. We
wschodniej Polsce robi się trumny z desek klonowych, ponieważ takie deski odpędzają złe duchy. Klon należy również do drzew, które odgrywają
rolę przy przewidywaniu pogody. W okolicach Radomia szybki opad liści
klonu wróży ostrą zimę. Powiedzenie rolników: „Kiedy klon wcześnie opada, srogą zimę zapowiada” (pow. Grudziądz; Stelmachowska 1933: 190).
Lecznictwo ludowe. Gotowane liście klonu kładzie lud na członki zajęte przez różę lub na zapalenie żył (Lublin). Także na zastrzał pomagają
okłady z liści klonu. Kaszubi dają takie okłady na poparzenia. Wreszcie
przy zamawianiu wysyła się choroby pod korzenie klonu.
Inne zastosowania. Także w kulturze materialnej ludu polskiego odgrywa klon ważną rolę. Na niektórych obszarach produkuje się napój
z soku klonowego, który litewscy Polacy nazywają klonowik. Dawniej wytwarzano z tego soku napój alkoholowy. Od dawna z drzewa klonowego wyrabia się różne przedmioty, o czym często usłyszeć można także
w pieśniach ludowych. Także wrzeciona, łyżki i inne przedmioty gospodarcze wytwarza lud z drewna jawora. Górale wytwarzają ze specjalnie
przygotowanego kawałka drzewa klonowego elementy potrzasków na
zwierzęta (Dąbrowa nad Dunajcem). Liście czarnoklonu (Acer tataricum)
używa się jako barwnik do pisanek.
Literatura: Szafer i in. 1924: 327 – 328; Kosmos 1929 A [br. nr. s.]: 63; Gloger 1909: 71;
Lud III : 267; Bibl. Warsz. 1877 III : 440; Tyg. Ilustr. 1863 VIII : 490; Wójcicki ZD II : 234,
237, IV : 183; Wójcicki 1836: 44; Udziela 1891: 108; Łaguna: 43; Lud VI : 132; Gloger 1901:
50, 94, 111; Gloger 1892: 89, 185; Pleszczyński 1892: 66; Kopernicki 1876: 12; ZWAK
IX : 176; Lud VIII : 230, IX : 331, 395, XV : 243; Polaczek 1898: 117; ZWAK XIV : 135; Gulgowski 1911: 128; Orlov 1928: 171 – 173; Kolberg Lud III : 220 – 221, XI : 208; MAAE III :
86, 97, 98, 99, 100, 195; Wisła II : 412 – 413; Roger [?]: 126; AEL s.v. jawor, klon; Gulgowski 1911: 211; Treichel 1893 [?]: 519; Orli Lot IX : 197, XI : 107; Pleszczyński 1892: 118, 137;
Gulgowski 1911: 204; Tyg. Ilustr. 1864 IX : 72; Moszyński KLS I: 13, 57; Maurizio 1926:
134; Karłowicz SGP II : 369; Lud IX : 362, 365; Ziemia III : 572, IV : 186, XIII : 90 – 92; Lud
III : 220 – 221, 267, VI : 132, VIII : 230, IX : 171 – 173, 331, 362, 365, 395, XI : 208, XVII : 33;
Klon
191
ZWAK IX : 176, XIV : 135, XVIII : 21, 32, XV : 243; Gulgowski 1911: 128, 204, 211; Tyg. Ilustr.
1863 VIII : 490, 1864 [br. nr. t.]: 72; Spr. Kom. Fizj. XI : 191; Pam Fiz. V: 23; Sylwan 1913
[br. nr. t.]: 298; Linde SPJ II : 380; Brückner 1927: 202, 235; Małecki, Nitsch, 1934:
mapa nr 302.
Kminek zwyczajny· Kminek zwyczajny (Carum carvi L .) w dawnych
glossach średniowiecznych bywa nieraz wymieniany pod nazwą kmin
polny (Rostafiński 1900b I: 247). Prócz tego był znany Cuminum cyminum L . pod nazwą kmin, a przez Stankę nazwany kmin kramny, z czego
wynika, że jeszcze w roku 1472 sprzedawano tylko jego nasiona sprowadzane w kramach. Natomiast Marcin z Urzędowa (1595) zapewnia, że
Cuminum rośnie już także w Polsce.
Zastosowanie praktyczne. Od dawna służy jako przyprawa do chleba, także do mięsa (Małopolska) oraz do przyrządzania polewki. Nadto
z kminu posiekanego z innymi ziołami i pomieszanego z owsianą mąką
lub ziemniakami robią górale potrawę zwaną warmuz (Podhale).
Obrzędy. Kminek święci się wraz z innym zielem na M.B. Zielną
(Małopolska).
Lecznictwo ludowe. Carum carvi bywa wymieniany w dawnych zielnikach. Wedle Syreńskiego (1613) piersi obkładane nim z obwisłych stają
się mocne i krzepkie. Do tego samego celu stosowano Cuminum cyminum, które ma nadto zastosowanie dla kobiet niepłodnych oraz służy do
leczenia piegów i żółtaczki. We współczesnej medycynie ludowej Carum
carvi stosuje się zwłaszcza przy chorobach żołądkowych. Trzy albo cztery
krople prawdziwego eterowego oleju z kminu daje się do łyżki araku albo
mocnej wódki i wypija od razu w czasie trwającego kurczu (pow. Rzeszów).
Środek bardzo dawny, bo zalecany już przez Konrada z Megenberga (Historia Naturalna [Buch der natur 1475]). Odwar kminu lub kminek z wódką
pije się na parcie i wewnętrzne bóle żołądkowe (Małopolska, Mazowsze,
Lubelskie). Kminek z bryndzą uskwarzoną na panewce do czerwoności,
tj. dobrze przyrumienioną, służy za lekarstwo przeciw czerwonce (pow.
Nowy Targ). Albo też chory na czerwonkę je usmażone razem na maśle:
kmin, bylicę babkę, szczaw, jaje i bryndzę, pije zaś wino czerwone z jajem lub borówczany sok (pow. Nowy Targ). Nadto C. carvi wchodzi do
leku na ból głowy, w tym celu robi się plaster z żytniego chleba, tłuczonego kminku i octu i przykłada się na ból głowy ciasto rozczynione z solą
Kminek zwyczajny
192
i z kminem (Polska płd.-wsch.). Czasem zaś
sam kmin naparzony
przykłada się od bólu
głowy (pow. Oszmiana). Na ból zęba pali
lud fajkę z kminkiem
(pow. Jasło). Kminek
należy także obok rozmarynu, róży, bławatu,
rojnika do składników,
które zalewa się wódką żytnią i w ten sposób sporządza się lek
do przemywania oczu
(pow. Rzeszów). Odwar
nasienia kminku leczy
Kminek zwyczajny
kolki u dzieci (okolice
Międzyrzeca). Okłady ciepłe z kminku są używane na ból pod piersiami (pow. Bochnia). Dla dzieci na kaszel brało się soku pietruszczanego,
kminu tartego, mleka kobiecego, wszystko to razem zmieszane i ocukrzone w odpowiedniej proporcji dawano ciepłe pić dzieciom (szlachta
polska na Wołyniu ok. 1830 roku). Także do lekarstwa przeciw zbytnim
upławom wchodziła pewna ilość kminu oraz stosowano kminek na chorą
macicę (pow. Płock). Paraliż powstały z wiatru leczy się porcją kminku
i gorczycy, które się gryzie i połyka lub też pije odwar (pow. Rzeszów).
Także dla zwierząt domowych stosuje się kminek. Picie odwaru kminku
jest skuteczne na podźwignięcie się lub potłuczenie kobyły źrebnej (pow.
Zamość). Syreński zaleca karmienie gołębi Cuminum cyminum, aby nie
opuszczały gołębnika. Pypeć u kur leczy się przez nazbieranie kminku
podczas żniw i wkładanie go kurom do napoju (szlachta polska na Wołyniu ok. 1830 roku). Haur (1693) zalecał jako obronę przeciw komarom
zgryzienie w ustach Carum carvi i nasmarowanie tą śliną rąk i twarzy albo
też warzenie w wodzie kminku i kropienie tym izby, aby komary uciekły.
Literatura: Szafer i in. 1924: 439; Linde SPJ II : 387; PF V: 34; Brückner [1927, br. nr. s.]; Maurizio 1926: 317 – 318; AEL s.v. kmin; Lud III : 153, VI : 60, XXX : 46; SKJ IV : 315; Treichel 1893 [?]:
6; Sylwan 1912 [br. nr. t.]: 249, 251, 288; Wisła V: 638, 640, X: 121, 346, XII : 293, 300, XIV : 334;
Kminek zwyczajny
193
Talko-Hryncewicz 1893: 172, 190; Kosmos II : 461; Udziela 1891: 83, 161; ZWAK VI : 241, XI : 56,
XVIII : 26, 32; MAAE IX : 144, X: 142; Sarna 1908: 69; Pleszczyński 1892: 118; Orli Lot XVI : 155.
Knieć błotna· Knieć błotna (Caltha palustris L .). W polskich glossach średniowiecznych zwie się kaczyniec, kniat, kniet, maślesz, wołowiec (Rostafiński 1900b I: 163). Kniat, kniet ma pochodzić od niet, niecić
ze względu na błyszczące, pałające kwiaty, por. pruskie knajstis – pożar
(Brückner 1927: 239). Maślerz dlatego, że masło wiosenne barwi na żółto,
wołowiec zaś dlatego, że ma kwiaty
duże jak wole oczy. Lud na Kujawach
zowie knieć też wole oczy. W Poznańskiem i Łowickiem zwany kaczyniec,
a czasem zwie go lud tylko żółtym
kwiatem.
Zastosowanie praktyczne. Z wywaru knieci błotnej otrzymuje się
żółtą barwę do barwienia pisanek.
Barwnik ten otrzymuje się czasem
w połączeniu z korą jabłoni.
Lecznictwo ludowe. W Zakopanem
(pow. Nowy Targ) przykładają knieć
na rany obierające, gdy się nie chcą
goić. W pow. Łowicz, gdy nie odejdą
„poślednie rzeczy” (placenta) [łożysko], robią okłady z kaczeńca i tataraku (Acorus calamus L .).
Knieć błotna
W pow. Chrzanów bydłu wypędzonemu pierwszy raz na paszę dają do zjedzenia kaczyniec, aby mu żadna
trawa nie szkodziła. W pow. Kraków, jeżeli krowa je tę roślinę, daje mleko pożywniejsze, a następnie masło żółciejsze. Przekonanie to zapisane
u Kluka utrzymuje się dotąd u ludu.
Literatura: Szafer i in. 1924: 242; Linde SPJ II : 286; Pam. Fiz. XI : 66; SKJ V: 145; Lud IV :
214, XXXI : 96; AEL s.v. knieć; Udziela 1891: 219 – 220; Gloger [br. roku]: 185; Ziemia IV : 186;
ZWAK VI : 238; Polaczek 1898: 54.
Knieć błotna
194
Kocimiętka· Kocimiętka (Nepeta
cataria L .) bywa wymieniana w glossach staropolskich pod nazwą kotcza miętka, rzadziej głucha lebiodka.
Nazwa kotcza miętka z niem. wzięta
(Syreński objaśniał ją tym, że koty
z chęcią jedzą), a lebiodka z powodu
pomieszania z Origanum. Pod nazwą
tą znana jest także w dawnych polskich zielnikach (Rostafiński 1900b
I: 280). Lud nazywa ją często mięta,
gdyż właściwie nie odróżnia jej od
Mentha. Również z powodu nieodróżniania kocimiętki od Marrubium
nazywa kocimiętkę szantą (szańta – Podhale, szajnta – Cieszyńskie).
Lecznictwo ludowe. Szczególnie
wiele właściwości niezwykłych przyKocimiętka
pisuje jej Syreński (1613). Wedle niego kocia miętka jest antitoxicum, wzrok zaostrza, a jest także lekiem przeciw niepłodności. Także Compendium medicum (1719) zaleca podkurzanie
kocimiętką jako środek pomocny na poczęcie. Także w Polsce płd.-wsch.
przeciw niepłodności podkurzają liśćmi kociej mięty wraz z nasieniem
kąkolu. Odwarem tej rośliny obmywają rany u ludzi oraz wymiona u krów
(okolice Tykocina). Także w razie przypadłości żołądkowych daje się odwar na wewnętrzne rozgrzanie (pow. Łowicz).
Literatura: Szafer i in. 1924: 535; Linde SPJ III : 109; AEL s.v. kocimiętka; SKJ V: 412; Talko
-Hryncewicz 1893: 64; Lud II : 136; ZWAK XVIII : 45; Majewski SN I: 146.
Kolendra· Kolendra (Coriandrum sativum L .) w dawnych glossach średniowiecznych bywa bardzo często wymieniana, ale w rodzaju męskim,
kolandr, korandr, koriander, natomiast u Stanka i innych bywa też zwana pieprzyk, polski pieprz (Rostafiński 1900b I: 258 – 259). Lud kaszubski
nazywa ją kolander, a lud krakowski przekręcił na holender.
Kolendra
195
Praktyczne zastosowanie. Kolendra bywa dodawana do pieczywa,
zwłaszcza słodkiego. W dawnych zielnikach kolendra była bardzo zalecana w różnych wypadkach. Wedle Syreńskiego (1613) mięso przyprawione nasieniem kolendry nie psuje się w lecie, a także przyprawiona
kolendra w occie i dodana do piwa zachowuje go od zepsucia. Natomiast
kładziona pod pościel wytraca pchły i pluskwy.
Wierzenia i obrzędy. Kolendra ma szczególne znaczenie na polskim Pomorzu. Aby kobieta przestała być czarownicą, należy jej dać zjeść ziarnka
kolendry z chlebem. Przed złem chronią ziarnka kolendry zakopane pod
progiem (pow. Sztum). Na Kaszubach przynosi się do święcenia między
innymi ziołami także kolendrę. Roślina ta chroni od nieszczęść i w celach
ochronnych daje się ją do wianka weselnego. Kolendrę daje się pannom
młodym na drogę ślubną w zanadrze sukni celem zapewnienia dobrego małżeństwa. Także gdy ktoś wyrusza końmi w daleką podróż, kładą
kolander do zrobionego na końcu dyszla otworu lub podkładają koniom
na uprząż, gdyż tak można się ustrzec od nieszczęścia (pow. Kartuzy).
Lecznictwo ludowe. W dawnych zielnikach kolendra odgrywa bardzo
wielką rolę leczniczą w rozmaitych przypadłościach. Odwar kolendry
pije się jako antiaphrodisiacum, podobnie u Syreńskiego, gdzie zalecone
jako lekarstwo na priapismus [bolesny wzwód prącia]. Ale w przekładzie
Crescentyna (1549) istnieje wspomniana kolendra jako aphrodisiacum.
Może też w związku z tym pozostaje ludowa piosenka (okolice Kielc):
„Moje dziewczę, co to masz, co mi się tak podobasz, Koszulinę z kolendrą, co się chłopcy do niej drą”. Wedle Syreńskiego jedno ziarno kolendry zjedzone zatrzymuje niewiastom czyszczenie o jeden dzień, dwa
ziarnka o dwa dni itd. Kolendra używana często sprowadza szaleństwo.
Pamięć posila, sen wdzięczny czyni, a trzy ziarnka połknięte przed napadem trzeciączki zatrzymuje febrę. Taki skutek ma także nać ziela rwana
przed wschodem słońca i położona pod główną poduszkę choremu tak,
aby o tym nie wiedział. Bez cukru używana sprowadza niepłodności, na
cukrze zachowuje od pijaństwa. Natomiast jedenaście lub trzynaście
ziarn zawiązane w płatku i zawieszone u łona na lewej nodze ułatwia
rozwiązanie, jeżeli przywiązująca nie popełniła nigdy nieczystości. O ile
w dawnych zielnikach, zwłaszcza Syreńskiego ma tak częste zastosowania, o tyle w dzisiejszej medycynie ludowej nie ma zbyt wielu wzmianek.
Parę przykładów można podać tylko z Polski południowowschodniej i to
raczej u ludności ruskiej. Owoce Coriandrum sativum prócz innych ziół
Kolendra
196
i środków leczniczych wchodzą do mieszanki, którą się podkurza chorego
na tzw. podwianie wiatrem (pow. Sambor). Huculi uprawiają ją w ogrodach i używają przeciw bólowi głowy w ten sposób, że gotują w wodzie
i zmywają odwarem głowę (pow. Kosów).
Literatura: Szafer i in. 1924: 454; Karłowicz SGP II : 401; Majewski SN II : 237; Brückner
1927: 246; AEL s.v. kolendra; PF I: 139; Kolberg Lud XIX : 51; Maurizio 1926: 317; Łęga 1933:
133; Stelmachowska 1933: 184.
Komosa strzałkowa· Komosa
strzałkowata (Chenopodium bonus
-henricus L .) nie została specjalnie
wyróżniona w dawnych źródłach staropolskich. Ziele zwane także mączyniec stąd, że ziele jest jakby obsypane mąką. Gdzie się rozwinęło
jako chwast zowie się łapucha (Kujawy i Kaszuby) (Majewski SN I: 203,
II: 197).
Roślina była dawniej uprawiana
w ogrodach i spożywana jako szpinak.
O ile dawniej rzekomo była używana
także w celach leczniczych, obecnie
nie ma do tego danych z terenu.
Komosa strzałkowata
Literatura: Szafer i in. 1924: 208; Linde SPJ III : 19; Maurizio 1926: 59; Karłowicz SGP III : 66.
Koniczyna· Koniczyna (Trifolium spp.) w rozmaitych swych gatunkach bywa nieraz wspominana w dawnych glossach średniowiecznych.
Trifolium pratense L . zowie się konik, rzadziej domowy konik, konikowie;
Trifolium alpestre L . zwie się konik ostry; Trifolium arvense L . zaś zwie się
zajęcza stopa; Trifolium agrarium L . [Trifolium aureum Pollich] zwie się
chmielik, komonica żółta, konik żółty itd. (Rostafiński 1900b I: 208 – 209).
Bardzo wiele jest także nazw ludowych związanych nie tylko z wyglądem
Koniczyna
197
różnych odmian Trifolium, ale także z wierzeniami z nimi związanymi.
T. arvense zowie lud krakowski kotki, kądzioła Matki Boskiej, łzy Matki
Boskiej. T. arvense zowie się w Polsce koteczka, kotki powszechnie. T. montanum zowie się w Polsce powszechnie targownikami ze względu na ogólne przekonanie, że ziele to wpływa korzystnie na dobry targ. T. album
[nazwa trudna do zweryfikowania, chodzi raczej o T. repens L .] zowią na
Śląsku Cieszyńskim krasikoń.
Praktyczne zastosowanie. W latach nieurodzaju na Śląsku (1847) i w Małopolsce w drugiej połowie XIX wieku jadano koniczynę jako kapustę lub
szpinak. Niekiedy i obecnie jadana jest koniczyna polna (T. arvense) ze
względu na swój kwaśny smak (pow. Żywiec).
Wierzenia i obrzędy. Powszechne jest wierzenie, że czterolistna koniczyna przynosi szczęście (Małopolska, Pomorze). Rzadziej trafiają się
przykłady, że także dwulistna, pięciolistna lub sześciolistna koniczyna
przynosi szczęście (pow. Ropczyce, Tarnobrzeg, Nisko oraz Wieliczka).
Nie wystarczy jednak tę koniczynę znaleźć, ale trzeba ją także nosić przy
sobie, a wtedy będzie się szczęśliwym i znajdzie się pieniądze (Małopolska zach.). Ale jeśli bydle zje koniczynę czworolistną, zdechnie (pow.
Rzeszów). Nadto pewien specjalny gatunek koniczyny, a mianowicie Trifolium montanum, przynosi korzyści przy targu, dlatego też nazywa się
u ludu powszechnie targownik. Jeżeli sprzedający zboże, nabiał lub jakikolwiek z produktów ma przy sobie targownika, wszystko doskonale
na targu sprzeda. Dlatego kobiety zbierają targownika i święcą w wiankach na Boże Ciało i M.B. Zielną (woj. krakowskie). Targownik zerwany przed wschodem słońca w wigilię św. Jana ma mieć tę własność, że
noszony potem przez cały rok przyczynia się do powodzenia w kupnie
i sprzedaży (woj. kieleckie). Gdy bydło prowadzą na sprzedaż, to do postronka, na którym zwierze prowadzą, wkręcają targownik (pow. Olkusz,
Jasło i w ogóle Małopolska zach.) albo też liść targownika wplatają krowie
w ogon (Kujawy). Niekiedy służy koniczyna (T. pratense) do celów oszukańczych, daje się bydłu najeść świeżej koniczyny przed sprzedaniem,
aby miało wielki brzuch (pow. Tarnów). Zarazem istnieje świadomość,
że zbytnie objedzenie się koniczyną szkodzi bydłu, które wtedy dostaje
„nokcia” na oczach i zdycha (pow. Tarnobrzeg).
Już przekład Albertusa (1698) rozpowszechniał przekonanie, że koniczyna jest środkiem skutecznym przeciw czarom. Dlatego przy różnych
obrzędach dorocznych bywa koniczyna stosowana w celach obronnych.
Koniczyna
198
W pow. Limanowa począwszy od św. Łucji (13 XII), zostawiają codziennie
po trzy powrósła słomy, po trzy drewienka smolne, po trzy ziarna żyta lub
owsa i po trzy główeczki koniczyny, co wszystko przechowują aż do Wigilii Bożego Narodzenia w piekarni czyli kuchni za stragarzem, zawinięte w kołtun, aby czarownica nie przyszła i nie ukradła tego. Po powrocie
ze mszy pasterskiej palą owe powrósła i drewienka. A wtedy czarownica
pieczona tym ogniem musi przyjść i tak się zdradzić. Główki koniczyny
zaś kładą do koniczyny, aby się udała następnego roku. W Wigilię przed
pasterką i po pasterce dają krowom i koniom sieczki i koniczyny, aby
i zwierzęta cieszyły się wraz z ludźmi (pow. Brzesko). W dzień św. Wojciecha (23 czerwca) przed wschodem słońca okadzają bydło, dając mu
placek z koniczyny uzbieranej przed św. Wojciechem i z mąki, aby krów
pasących się na koniczynie nie odęło (pow. Biała). Dla uchronienia od
czarów podkadza się krowę wiankiem z ziół, wśród których jest także
targownik (T. montanum). Podkadza się zwłaszcza w oktawę przed Zielonymi Świątkami, bo wtedy czarownice szkodzą. Zioła te czasem owija się
w lipowe łyko i tym łykiem obwiązuje krowie rogi lub przytwierdza je do
ogona (Kujawy). Koniczynę, zwłaszcza T. montanum, święcą w wiankach
na Boże Ciało (Małopolska zach., Wielkopolska). W dzień przed Bożym
Ciałem dziewczęta wiją wianki z kwiatów koniczyny, a wianki te mają
po poświęceniu szczególne własności, gdyż zawieszone na zewnętrznej
ścianie domu chronią go przed burzami, piorunami i gradobiciem, bydło zaś okadzone nimi w dniu, kiedy wygania się go po raz pierwszy na
paszę, dobrze się chowa (pow. Bochnia). W okolicy Wejherowa w wigilię
św. Jana zbiera się także białą koniczynę, ponieważ zioła wtedy zbierane
mają moc leczniczą. W wiązankach na M.B. Zielną święci się różne gatunki Trifolium, jak T. repens, T. arvense, T. montanum, a w woj. stanisławowskim także Trifolium pannonicum Jacq. Odwarem ze święconych wianeczków z tej rośliny polewa się młode krzaczki ogórków, gdy te zakwitną
samczym kwiatem, aby rychlej wydały kwiat żeński i wiązały się w owoc
(pow. Chełm).
Wianek na krokwiach budującego się domu robi się także z koniczyny (pow. Lublin).
Twórczość ludowa. W okolicy Krakowa opowiada lud: „W czasie męki
Pana Jezusa szła Matka Boska i płakała, a gdzie łzy jej padły na ziemię,
tam wyrosło ziółko, które się też nazywa łzy Matki Boskiej” (nazwa ludowa na określenie T. arvense) (Lud XXX: 68).
Koniczyna
199
Lecznictwo ludowe.
Według mniemania ludowego koniczyna posiada cudowne własności lecznicze. Syreński
(1613) twierdził, że garb
na plecach i na pier siach spędza koniczyna gotowana w winie
z białą bukwicą [pierwiosnkiem lekarskim]
(Primula veris L .) i przykładana na schodzie
Księżyca (ZWAK XVIII:
34). T. fibrinum44 stosuje się na ból głowy (pow.
Żywiec), a na Kaszubach na ból głowy roBobrek trójlistkowy
bią okłady z gorącej koniczyny. Wywar kwiatu T. montanum stosuje się przeciw kaszlowi (okolice
Oszmiany). Przeciw kaszlowi i duszności stosuje się T. arvense (pow. Łowicz). Na duszność moczy się liście T. fibrinum [czyli bobrka trójlistkowego Menyanthes trifoliata L .] w wódce i pije z rana i wieczór po kieliszku
(woj. lubelskie). Polacy nadniemeńscy gotują kwiat Trifolium fragiferum L.
i używają do płukania przeciw wrzodowi w gardle.
Odwar koniczyny polnej (T. arvense) używany jest jako lekarstwo przeciw
bólom żołądka i biegunce (Krakowskie, Lubelskie, Wileńskie). W T. pratense kąpią się na oberwanie (okolice Krakowa). Z liści zroszonej koniczyny robi się okłady na serce (pow. Lwów). T. fibrinum, Menyanthes trifoliata
L .45 i T. montanum służy także do leczenia febry (Polacy nad Niemnem
i Małopolska). T. aureum jest lekiem przeciw żółtaczce (pow. Oszmiana).
Odwarem T. repens myją się przeciw liszajom (pow. Oszmiana). Odwar
T. repens zaleca się kobietom pić na upławy (pow. Łowicz i Radom).
44. Obecnie ta roślina należy do innego rodzaju, jest to bobrek trójlistkowy Menyanthes
trifoliata L .
45. Obydwa wcześniej wymienione taksony to synonimiczne nazwy tego samego gatunku.
Koniczyna
200
Trifolium campestre Schreb. stosuje się w kobiecych przypadłościach (pow.
Lesko). T. arvense, zwane też śpiuch, kładzie się pod poduszki dzieciom,
aby dobrze spały (pow. Bóbrka). Również używa się do kąpieli dzieci słabych i niedorosłych (okolice Krakowa). Wywarem ziela T. arvense leczy się
przestrach. Kwiat skubany tej koniczyny polnej przykłada się na oparzenia (okolice Wieliczki). Koniczynę tę daje się także krowom po ocieleniu.
W tym celu daje się bydłu także T. fibrinum (pow. Żywiec).
Literatura: Szafer i in. 1924: 393 – 397; Karłowicz SGP I: 294, 439; PF I: 138 – 139; SKJ V: 144;
AEL s.v. koniczyna; Linde SPJ II : 428, 467; Wisła II : 5, 9, 969, V: 238, 904, XIV : 81; Lud IV :
281, X: 156, XI : 398, XIV : 133, XVIII : 71, XXIII : 82 – 83, XXX : 68, XXXI : 96, 99; Kolberg Chełmskie II : 188; Maurizio 1926: 81; MAAE IV : 130, VII : 45, X: 136, XI : 84; ZWAK VI : 300 – 301,
XI : 30, 52, 54, XIV : 132, 213, XVI : 261, XVIII : 34; Federowski Lud II : 273 – 274; Kopernicki
1876: 11; Sarna 1908: 62; Biegeleisen 1929b: 480; Kolberg Lud III : 99, VII : 127, XVII : 164;
Treichel 1893 [?]: 23; Orli Lot XI : 106, XVI : 154; Stelmachowska 1933: 168; Gulgowski 1911:
204; Pleszczyński 1892: 118; Dobra Gospodyni 1901: 367; Udziela 1891: 161; Moszyński KLS
II , cz. 1: 214; Hryniewiecki 1933: 42.
Konopie· Konopie (Cannabis sativa L .) bywają w dawnych źródłach wymieniane nieraz nie tylko pod nazwą dzisiejszą konopie, ale także były
w użyciu w liczbie pojedynczej nazwy konop (XV wiek, dotąd w gwarach
ludowych) i konopia (XVI wiek). Już w tych dawnych glossach istnieje
wyróżnienie rośliny męskiej (płoskunki) od żeńskiej (głowatka). Określenie to istnieje też do dziś u ludu. Głowacz to konopie nasienne żeńskie,
a płasconka lub płoskwianka to konopie męskie. Wedle Rostafińskiego
nazwa płoskunki pochodzi od starosłowiańskiego ploskƄ znaczącego szeroki, z tego powodu, że kwiaty ich nie są skupione jak w głowatkach, stąd
też tak nazwanych, ale są szeroko rozrzucone (Rostafiński 1900b I: 145).
Praktyczne zastosowanie. Użytkowanie gospodarcze konopi idzie w dwu
kierunkach, włókno służy do wyrobu tkanin i sznurów, a nasienie do wytłaczania oleju. Lud dotąd używa konopi do wyrobu grubszego płótna
oraz do wyrobu grubszej bielizny i odzieży wierzchniej letniej, zwanej na
Mazowszu konopaść. Dawniej były w Polsce liczne olejarnie, w których
wytłaczano olej z siemienia konopnego. Oleju tego używano na okrasę
potraw w postne dni (Olkusz, Puławy, Zamość, Hrubieszów). Nadto lud
sporządza polewki z nasion konopnych, zwane siemieniec, które mają
charakter obrzędowy i bywają spożywane w Wigilię Bożego Narodzenia.
Konopie
201
Polewka ta należała do potraw staropolskich, o której wspomina Syreński (1613), a także współczesny druk Postny obiad powiada: „Siemieniec
nie chcę cię, boś kita konopi i wiejską cię oliwą nazywają chłopi”. Makuchy konopne podobne jak lniane były pożywieniem ludu małopolskiego
w czasie głodu roku 1847 (Maurizio 1926: 44 – 45, 81). Konopie są też jednym z dawnych prymitywnych narkotyków stosowanych przez wąchanie.
Wspomina o tym Herodot i opisuje, jak Scytowie wewnątrz swych namiotów rzucają nasienie konopne na rozpalone kamienie i w ten sposób się
odurzają. Możliwe, że coś podobnego znali Słowianie, którzy w podobny
sposób leczą się dymem konopnym na ból zębów.
Wierzenia i obrzędy. Wiele przesądów łączy się z sianiem konopi. Na
Mazowszu sieje się konopie w dzień św. Marka, a w pow. Oszmiana aż
na Filipa, przy czym uważa się, że wcześniej siać nie można, bo roślina obawia się zimna. W celu zapewnienia roślinie pomyślnego rozwoju
w pow. Wysokie Mazowieckie gospodyni gotowane jajka wkłada po kryjomu do worka z nasionami. Istnieją też obawy przed ptactwem. Dlatego w Polsce półn.-wsch. sieje się konopie, póki wróble śpią, aby nie
wyjadały potem ziarna. W pow. Oszmiana sieją konopie albo wcześnie
rano, nim kury wstaną, albo wieczorem, gdy kury już spać poszły. Ponieważ w związku z użytkowaniem włókna duże znaczenie ma długość
konopii, przeto szczególnie wiele obrzędów dotyczy wywołania ich bujnego wzrostu. W Polsce ogólną formą magiczną służącą do wywołania
rośnięcia konopi jest „tańczenie na urodzaj”. Tak w pow. Wieliczka gospodynie tańczą na konopie, przy czym muszą choć parę razy podskoczyć. W Tarnobrzegu w czasie widowisk środopostnych gospodyni tańczy z „niedźwiedziem” przybranym w słomę na śmieciach, „na konopie,
na konopie, żeby się rodziły, żeby nasze dzieci i my nago nie chodziły”.
W Pińczowskiem w Popielec tańczono na konopie, śpiewając przy tym:
„Hola, hola do góry, aby konopie tyle były”, a także w oracji popielcowej
mówiono: nasi przodkowie zawsze we wstępną środę hulali, pili, to też
im się co rok rodziły konopie. W Kieleckiem żony prowadzą mężów do
karczmy i tam skaczą na urodzaj konopii, ale zwyczaj ten pod Kielcami
był już około 1868 roku wytępiony. Podobnie w Stradomiu pod Częstochową mężatki poprzebierane w męskie ubranie tańczą w popielec, żeby
konopie obrodziły (także Siedlce, Międzyrzec, Lublin). Koło Pilicy mężatki tańczą taniec zwany konopny, tworzą koło, biorą się za ręce, obracają się kilkakrotnie wśród śpiewu i skaczą przez ławy, ażeby „konopie
Konopie
202
w tym roku na wysokość podskoku urosły”. U Kurpiów gospodynie przeważnie w starszym wieku tańczą, trzymając się za ręce i śpiewają: „Dalej
w kółko kobiety, nie przeszkadzać nam chłopcy, oj do góry, do góry, będą
rosnąć konopie”. W okolicach Nidy dwaj starsi mężczyźni przebierają
się za dziada i babę, po czym udają się do karczmy, gdzie przygrywają na
konewce, mającej struny z konopi. Smyczek tego instrumentu również
jest sporządzony z konopii. Lud utrzymuje, że po takiej muzyce konopie
ładnie rosną (Bystroń 1916: 238 – 239; Benetowa 1936: 34 – 35). Taniec konopny bywa stosowany także przy innych okazjach, jak np. przy obrzędzie weselnym (polonez tańczony na konopie na Mazowszu). Rzecz godna uwagi, że także wkupywanie się młodych mężatek do grona starszych
kobiet w okresie Zapustów odprawiane także nazywa się wkupnem do
bab albo wkupnem na konopie (Benetowa 1936: 35). Prócz tego zwyczaju polegającego na przypuszczeniu, że roślina będzie róść tak wysoko,
jak wysoko skacze się w tańcu, istnieją także inne oparte na innych podstawach. Niekiedy chłopi przy sianiu konopi patrzą na las, aby wyrosły
takie wysokie jak las. Zbliżony charakter mają też rozmaite wierzenia.
W Ropczyckiem zwraca się uwagę na sople lodu u dachu i przepowiada, że im są większe, tym większy będzie urodzaj na len i konopie. Poza
tym stosuje się konopie także przy różnych praktykach mających na celu
wzmożenie urodzaju innych roślin. Zalecenia te podaje już Haur (1693).
Konopie sadzone między kapustą czynią ją urodliwą, a ule posmarowane olejkiem z konopi dobrze się roją (ZWAK XVIII: 34). Natomiast wedle
Kluka konopie są antiaphrodisiacum. W pow. Brzesko istnieje przekonanie,
że gdy konopie dobrze obrodzą, nie będzie w tym roku zboże wydatne.
Konopie odgrywają też pewną rolę przy obrzędach dorocznych. W czasie Wigilii Bożego Narodzenia szczególną rolę odgrywa potrawa zwana
siemianka (pow. Biała), siemieniatka (Śląsk), siemieniec (Kraków), wurda (Bóbrka). Potrawę tę wytwarza się z siemienia konopnego, a w tym
celu warzy się siemię, aż skorupa na nim popęka, po czym wsypuje się
je do cebrzyka i mnie tłuczkiem, aż wygniecie się ciecz mleczną, którą
się gotuje. Siemiankę tę je się w Wigilię, aby się uchronić od bólu gardła
przez cały rok. W dzień ten daje się też kurom siemię konopiane, aby
przez cały rok dobrze niosły jaja (Marcina z Urzędowa 1595). Po Bożym
Narodzeniu (podobnie jak w dwa dni po Wstępnej Środzie) nie przędzie
się kądzieli, aby konopie dobrze obrodziły (Kieleckie). W tych okolicach
przesąd zabrania od początku adwentu aż do Wigilii Bożego Narodzenia
Konopie
203
ruszać nasiona konopne, złożone w komorze, aby ich w ciągu roku nie
zabrakło. Kiedy zaś na Nowy Rok chodzą chłopcy i śpiewają szczedrówki,
wtedy także życzą: „żeby się urodziło sto kóp konopi w polu” itd. (pow.
Lwów). Powszechnie też święci się konopie wraz z innymi ziołami na
M.B. Zielną (Mazowsze, Lubelskie, Małopolska). Poświęcone wykrusza
się i używa do zasiewu wraz z innymi nieświęconymi nasionami, a to
w tym celu, aby się dobrze rodziły i aby robactwo go nie ruszyło (pow.
Ostrołęka). Gdy w wigilię Andrzeja udają się dziewczęta nad rzekę i wyławiają w celach wróżbiarskich różne przedmioty z rzeki, wtedy wyłowienie konopi oznacza przejście w stan zamożnej gospodyni. Natomiast
sen o konopiach oznacza zwadę małżeńską (pow. Tarnobrzeg i Nisko).
Twórczość ludowa. Konopie wspomina się bardzo często w rozmaitych
pieśniach ludowych tak miłosnych, jak weselnych i kołysankach. Na temat konopi istnieją także rozmaite przysłowia i zagadki, a także znana
jest specjalna zabawa dziecinna, zwana konopki (Wieliczka, Siercza).
Lecznictwo ludowe. Czarownik z pow. Brzesko stwierdzał śmiertelność
suchot w ten sposób, że zalecał wyrywać zielony badyl konopii, uprząść
z łyka nić i zmierzyć nią chorego. Jeśli nić jest tak długa, iż starczy od
głowy do stóp, będzie chory żył, jeśli zaś krótsza – umrze. Przy bólu gardła obok wielu innych praktyk magicznych obowiązuje się gardło nitką z konopi święconych razem z gromnicą (Łowicz). Także w związku
z bólem żołądka stosuje się olej konopny (Polska płd.). Albo też stosuje
się okłady z siemienia na boleści (okolice Tarnowa). W celu ochronienia
się przed cholerą pijano dawniej na Podhalu wódkę, w której moczono
biedrzeniec z siemieniem konopnym. Także na tak zwane oberwanie lub
przełamanie wywołane zwykle przeziębieniem lub przepracowaniem
się owijają całe ciało w konopie, przygotowane do przędzenia i skropione octem lub spirytusem (pow. Konin). Także nad człowiekiem chorym na padaczkę palą len i konopie oraz leją wodę. Jeżeli chory zlęknie
się wody, to wielka choroba [epilepsja] wraz z tym przestrachem zniknie
(pow. Bochnia). Także febrę leczy się konopiami. Na Śląsku w ten sposób, że nitką konopną mierzy się psa od głowy do ogona, zawiązuje następnie tę nitkę choremu na szyi, po siedmiu dniach zdejmuje i owiązuje
nią drzewo, wówczas choroba znika. Także róży pozbywa się lud przez
spalanie konopii, a w tym celu kładzie się na miejscu bolącym kawałek
wstążki czerwonej, na niej lnianą szmatkę, a na wierzchu rozpłaszczony
pęczek konopii, po czym zapala się konopie, gdy pójdą w górę, trzeba
Konopie
204
ranę zdmuchnąć i przeżegnać (powszechnie). Gdy róża jest w nodze lub
ręce, wtedy owija się je konopiami i okadza nasieniem konopnym. Dlatego też także w zażegnywaniu róży przy końcu całej formułki powiada
się: „Idzże ty kobieto z tym bólem i z tą różą na paździerze, na konopie
simię, niech się ta róża na lasach, na borach rozpłynie” (Kielce). Na rany
używa się także maści zrobionej z kwiatu konopi męskich zmieszanych
z oliwą i świeżym woskiem pszczelim. Także liszaje smaruje się olejem
z siemienia konopnego (pow. Sambor). Wedle przepisu z XVII wieku także na nogi spuchnięte przykłada się na lnianej szmatce konopne siemię
ugotowane w mocnym occie. Wedle Syreńskiego korzenie konopne gotowane w wodzie leczą reumatyzm. W związku z odurzającym działaniem konopi bywają one stosowane przy bólu zębów. Już Szymon z Łowicza (1535) podaje przepis: „Kiedy komu robacy w zębach, tedy weźmi
siemienia konopnego, warz je w nowym garnku i kamienie w nie włóż
rozpalone, tedy się na parą ową nachylisz, tedy robacy wypadną”. Także
wedle rękopisu z XVII wieku dym z siemienia palonego na fajerce lub
gorącej cegle, polewanego piwem ma mieć moc zmorzenia robaka powodującego ból zęba. W związku z odurzającym działaniem konopi Syreński ostrzega kobiety karmiące niemowlęta przed zapachem świeżych
konopi, który działa odurzająco. Konopie stosuje się także w chorobach
dróg moczowych. Siemię konopne lub lniane pije się na rzeżączkę (pow.
Olkusz), a odwar konopi pomaga na boleści przy wydzielaniu moczu
(Międzyrzec). Wreszcie bliżej nieokreśloną chorobę zwaną morowiec (rodzaj duszności) leczą w ten sposób, że choremu dają pić mleko zrobione
z konopi i nacierają mu puls czosnkiem (pow. Jasło). Konopie wplecione
we włosy w Popielec zwiększają porost włosów (pow. Mińsk Mazowiecki). Natomiast od złego wiatru leczą w ten sposób, że rozcierają siemię
konopne, hreczkę, trochę gorczycy, rozrabiają to wodą, przecedzają i takim mlekiem okładają chore dzieci (Lubelskie). Przelęknionemu dziecku spalają zaś nad głową konopie lub len (pow. Bochnia).
Weterynaria. Konopie służą także jako lek dla zwierząt domowych. Liście konopne razem z liśćmi tatarakowymi dają krowom, gdy źle trawią
(Krakowskie). Gotowane daje się pić krowom na przeziębienie (Bochnia). Przepis wołyński z roku 1830 zaleca na końskie puchliny paździerzy
i siemienia konopnego zmieszać i w piwo wsypać, a gotować tak długo,
aż zgęstnieje jak kasza i tym tę puchlinę okładać. Plewy z konopi daje
się koniom na zołzy (obrzmienie gruczołów).
Konopie
205
Literatura: Szafer i in. 1924: 184; PF I: 460, IV : 247; AEL s.v. konopie; Karłowicz SGP II : 88,
418 – 419, IV : 141; SKJ IV : 309; Brückner 1927: 253; Linde SPJ II : 431; Benetowa 1936 [br. nr.
s.]; Wisła IV : 441, 881, V: 421, VII : 76, XII : 297, XIV : 770, XIX : 466; Gluziński 1856: 402; Orli
Lot VIII : 192, X: 213, XI : 167, XVI : 155; Sarna 1908: 18, 70, 123; Łaguna: 49, 139; Lud I: 83, 164,
254 – 255, III : 161, IV : 285, V: 80 – 81, VI : 127, 152, VIII : 30, 370 – 371, IX : 206, XIII : 257, XXX :
45; ZWAK VI : 238, IX : 4, 35, XIV : 217, XVIII : 34 – 35; Kolberg Lud XV : 130; Kolberg Mazowsze IV : 137; Bibl. Warsz. 1877 III : 443, 449; MAAE III : 88, XI : 85, XIII : 75; Zaranie Śląskie V:
240, 242; Ziemia IV : 265, XV : 8, 10; Pleszczyński 1892: 91, 118, 171, 224; Biegeleisen 1929a:
158, 130, 191, 199; Moszyński KLS II cz. 1: 266; Talko-Hryncewicz 1893: 79, 164, 300; Udziela 1891: 82, 165, 197, 219, 228; Bystroń 1916: 238 – 244.
Koper ogrodowy· Koper ogrodowy (Anethum graveolens L .) bywa
w Polsce hodowany po ogrodach i niekiedy zdziczały. Lud bardzo często
miesza koper ogrodowy (Anethum graveolens) z koprem włoskim (Foeniculum vulgare Mill.).
W dawnych źródłach staropolskich koper bywa bardzo często wspominany pod różnymi nazwami jako koper, koper ogrodowy, polski lub
swojski. Rostafiński przypuszcza, że pozostaje to w związku z wyrazem
kropić, bo baldach kwiatów kopru da się porównać z kropidłem (Rostafiński 1900b I: 256 – 257). Wedle Bernekera (1924: 564 – 565) nazwa
ta pozostaje raczej w związku z koprem na określenie pokrzywy, potem
przeniesiona na koper.
W dawnych zielnikach polskich (Marcin z Urzędowa, Syreński) występuje jako środek uspokajający. Szczególnie wiele tego rodzaju zastosowań
podaje Syreński (1613), który uważa koper ogrodny za antiaphrodisiacum
oraz za środek przeciw snom niespokojnym i rzucaniu się w czasie snu.
W ogóle wieniec na głowie noszony sen sprowadza, a pod głowę położony oddala chrapanie. Albo też stosuje się w tej formie, że sok zażyty i natarty na skroniach i nozdrzach sen wdzięczny czyni. Szczególnie ciekawą
formę ma w stosunku do dzieci śpiących niespokojnie, albowiem wedle
Syreńskiego z sokiem sałaty na skronie położony nocnice dzieciom odgania (ZWAK XVIII: 35).
W kuchni ludowej koper służy stale do przesmażki. Należy zaś do ziół
święconych na M.B. Zielną (Bochnia, Kolbuszowa, Lwów, Izdebnik).
Lecznictwo ludowe. Posiada także rozmaite zastosowanie w lecznictwie ludowym. Rzecz ciekawa, że o ile wedle Syreńskiego często używany
wzrok mdli, wedle ludu łowickiego leczy bóle w oczach. W Łowickiem
Koper ogrodowy
206
w tym celu nasienie kopru moczy się w wodzie i przemywa oczy lub też
daje okłady. Napar kopru dają dzieciom na ból żołądka (Kujawy, Lubelskie i Bochnia). Kobietom zaś dają odwar nasienia kopru ogrodowego na
wzmożenie pokarmu (pow. Płock, także Ruś płd.). Wiadomośc ciekawa
(Biretowski 1769) zalecała okładanie głowy świeżym koprem przeciwko
bólowi głowy. We Freifeldzie, dawnej koloni niemieckiej koło Cieszanowa (Małopolska), używa się przeciw kłuciu, przy czym nasienie kopru
należy gotować, maczać ręcznik w odwarze i przykładać. Również gdy
urzeczonego okadza się bylicą, dodaje się do tego nieco kopru. Nie tylko
ludzi, ale także i zwierzęta, jak np. bydło oraz gęsi okadza się jałowcem,
bożym drzewkiem, ale także i koprem.
O koprze wspominają także czasem pieśni ludowe, jak np. myślenicka
pieśń weselna: „Nasiałam owieska, zrodził mi się koper”.
Literatura: Szafer i in. 1924: 449; AEL s.v. koper ogrodowy; Rostafiński 1922: 35; Ziemia
1933: 100; Orli Lot XI : 170 – 171; Pleszczyński 1892: 118; Wisła XIV : 334; Kolberg Lud XV : 71;
Talko-Hryncewicz 1893: 84, 205; Kosmos II : 459; Sylwan 1912 [br. nr. t.]: 249; Biegeleisen
1929a: 30; Lud XIV : 383.
Koper włoski· Koper włoski (Foeniculum vulgare Mill.) już w dawnych glossach polskich bywa często wymieniony, a nazywany stale włoskim koprem. Jakkolwiek była to roślina uprawiana, to jednak już Marcin
z Urzędowa (1595) pisze, „Kopr włoski znają ludzie wszyscy” (Rostafiński 1900b I: 251).
Wierzenia i obrzędy. Koperek służył dawniej jako przyprawa do pieczywa, a i obecnie używa się go do rozmaitych potraw. Lud przypisuje
mu moc cudowną i stosuje go przeciw urokom. W pow. Wieliczka starzy
ludzie w tym celu okadzają się tym zielem. Koper święci się razem z innym zielem nie tylko w dniu M.B. Zielnej, ale także w oktawę Bożego
Ciała oraz w dzień św. Wawrzyńca (10 sierpnia). Takim święconym koprem popędza się bydło, gdy się je wypędza pierwszy raz na paszę. Taki
święcony koper z wianków w oktawę Bożego Ciała kładą w cztery rogi
stodoły, aby myszy nie gryzły zboża. Takim święconym koprem okadza
się także gęsi, aby je ustrzec od uroku.
W dawnych zielnikach powszechnie zaleca się stosować go w bartnictwie, gdyż ul nim potarty zatrzymuje pszczoły. Wedle Kluka gołębie
Koper włoski
207
namazane pod skrzydłami olejkiem koprowym przywabiają do gołębników inne gołębie.
Lecznictwo ludowe. Koper stosowany był od dawna często w lecznictwie, stąd też także nazwa włoskiego kopru Foeniculum officinale [łac.
leczniczy]. W dawnych zielnikach polskich stosuje się go w rozmaitych
przypadkach. Nie zawsze zgodnie. Gdy Crescentyn (1549) uważa koper
włoski za antiaphrodisiacum, Syreński (1613) przeciwnie za aphrodisiacum, a nawet za środek odmładzający starych ludzi. Wedle Syreńskiego
działa korzystnie na głos, który piękny, gładki i krzykliwy czyni. Tenże
Syreński uważa, że koper włoski leczy nawet rany pochodzące od ukąszenia białych głów. Trudno orzec, czy Syreński zastosował tu zapatrywanie Konrada z Megenberga, który orzeka w swej Historii naturalnej [Buch
der natur 1475], że ziele to jest dobre na ukąszenie zwierząt jadowitych.
Koper włoski stosuje się także przy rozmaitych wewnętrznych dolegliwościach, a więc przeciw rozwolnieniu, na wszelkie boleści wewnętrzne,
przy czym w pow. Nowy Targ okadza się koprem włoskim. Wedle Wiadomości ciekawej (1769) koper używany w potrawach chroni od bólu głowy.
W pow. Wieliczka okadza się głowę w razie bólu, także i zęby, a w ogóle
istnieje przekonanie, że okadzanie koprem jest skuteczne na wszystkie
choroby (Krakowskie). Syreński zalecał koper włoski na utrzymanie dobrego wzroku aż do śmierci, a wedle Kluka, jeśli używa go kobieta ciężarna, to płód będzie miał piękne oczy. Koper włoski wchodzi wreszcie
także jako składnik do tych mieszanek, jakie się daje dziecku po odłączeniu od piersi.
Literatura: Szafer i in. 1924: 446; ZWAK XVIII : 36; Maurizio 1926: 317; Brückner 1927: 256;
Linde SPJ II : 441; Lud XXX : 49 – 50; ZWAK VI : 255; Kosmos II 1877: 462; Udziela 1891: 80,
84, 154.
Kopytnik· Kopytnik (Asarum europaeum L .) bywa pod tą nazwą bardzo
często wspominany już w polskich glossach średniowiecznych, a wedle
Rostafińskiego nazwa ta pochodzi od liści podobnych do śladów kopyt
(Rostafiński 1900b I: 150). Nazwę tę przekręca lud czasem na kopernik.
Wierzenia i obrzędy. Kopytnik od dawna uważany był za ziele czarodziejskie i już w procesie o czary w Małopolsce z roku 1688 oskarżano
jedną z kobiet, że z kopytnika robiła placki, które mogły odbierać krowom
Kopytnik
208
mleko. Także we współczesnych wierzeniach ludowych ziele to używa
się do wianków poświęcanych w oktawę Bożego Ciała, którymi potem
okadza się krowy w wigilię św. Jana
przed czarownicami i domy dla zabezpieczenia od pioruna (Tykocin).
Tym zielem podkadza się krowę dla
uchronienia od czarów; szczególnie
należy podkadzać w nieszpory lub
oktawę przed Zielonemi Świętami,
bo wtenczas czarownice najwięcej
szkodzą. Nadto bierze się świeże ziele i obwija w lipowe łyko, po czym
Kopytnik
tym łykiem obwiązują krowie rogi,
a nawet przytwierdzają do ogona
(Kujawy). Albo też podkadza się krowy tym zielem wraz z innymi ziołami,
aby wzmóc mleczność krów oraz poprawić jakość tego mleka. Kadzenie
to musi się odbywać w każdy pierwszy piątek po nowiu (pow. Bochnia).
Kopytnik należy do tych ziół, które święci się na Boże Ciało oraz na M.B.
Zielną wraz z innymi ziołami.
Polacy nad Niemnem stosują to ziele także w wypadku urzeczenia, ale
tylko wtedy, gdy urok rzucony był na człowieka z tyłu. Inaczej skuteczny
jest tylko urocznik (Gladiolus communis L .). Na Śląsku stosuje się kopytnik także do czarów erotycznych. Dziewczęta zbierają kopytnik w czasie
przybywającego Księżyca i gotują go w nowym garnku glinianym, szczelnie zamkniętym, żeby para nie uchodziła. Podczas zbierania kopytnika
mówią następującą formułkę: „Nawarzym se kopytnika, abym miała zalotnika”. Gdy szły na jakąś zabawę wtedy skrapiały się odwarem kopytnika, by się komuś spodobać (Zaranie Śląskie V: 100).
Lecznictwo ludowe. Według mniemania ludowego kopytnik posiada
własności lecznicze. Jagody kopytnika są trucizną46, ale zarazem odwar z tej rośliny bywa używany jako środek przeciwdziałający truciźnie
(pow. Złoczów). Albo też zbiera się to ziele z korzeniami, moczy w okowicie i w razie zatrucia pije codziennie po pół kwaterki przez miesiąc
46. Zastanawiające jest jednak to, że kopytnik nie wytwarza jagód.
Kopytnik
209
(Nadrybie, pow. Chełm). Niegdyś używano szczególnie jako środka leczniczego przeciw febrze, a w tym celu całą roślinę suszono, potem gotowano we wrzącej wodzie i odwar ten dawano choremu do picia (pow. Bóbrka i Międzyrzec). Na ból głowy zażywa się tę roślinę utartą na proch, jak
tabakę (pow. Jędrzejów). Już szesnastowieczne Ogrody zdrowia zalecają
kopytnik jako dobry na oczy, który czyści wzrok (ZWAK XVIII: 36). Przekonanie to przetrwało u ludu, który zaleca kopytnikiem smarować oczy,
gdy bolą (okolice Krakowa, Mazowsze). Także na reumatyzmy, różne bóle
w kościach, fluksje w twarzy okadza się miejsca cierpiące kopytnikiem
święconym na Boże Ciało. Takie okadzanie wywołuje spotnienie miejsc
bolących, bo odbywa się pod przykryciem i przynosi zazwyczaj chwilową
ulgę (pow. Konin). Zielem tym okadza się chorych na gruczoły (Kujawy).
Ziele to przykłada się także na wywichniętą nogę (pow. Wieliczka), na
rany (Łowicz), wreszcie nogi spuchnięte moczy się w odwarze kopytnika (szlachta polska na Wołyniu około 1830 roku). Kopytnika używa się
przeciw epilepsji oraz jako leku przeciw chorobom płuc (Częstochowa,
Brzesko). Korzenie kopytnika [chodzi zapewne o kłącza], gotowane pod
przykryciem bywają używane na przeczyszczenie (pow. Olkusz). Kopytnika daje się w tym celu także dzieciom albo też na poprawienie smaku
(pow. Bochnia). Kopytnik bywa też znany powszechnie jako środek spędzający płód i ułatwiający period (pow. Miechów). Wreszcie bywa używany kopytnik także jako środek kosmetyczny. Na Podolu na rośnięcie
włosów smarują włosy pomadami z liści kopytnika smażonych w tłuszczu.
Poświęconym kopytnikiem okadza się krowy, aby ją ochronić przed czarownicami (woj. Kraków). Kopytnik zebrany w wigilię św. Jana i ususzony daje się z solą koniom lizać, jako środek przeciw robakom (Podhale).
Literatura: Szafer i in. 1924: 238; Linde SPJ II : 442; PF IV : 831, V: 33; Lud VII : 312 – 313, XXX :
43; Biegeleisen 1929a:30; Pleszczyński 1892: 90, 118, 138; Talko-Hryncewicz 1893: 260, 369;
Wisła II : 606, 702, IV : 439, 865, 879, V: 421, X: 124, 347, XI : 533, XIV : 334, CVII : 607, XX : 20,
85; AEL s.v. kopytnik; Łaguna: 53; Moszyński KLS II , cz. 1: 211, 219; ZWAK VI : 204, 228, XI :
52, XVIII : 36; Kolberg Lud III : 99; SKF : 36; Karłowicz SGP II : 426; SKJ V: 369.
Korona cesarska [Szachownica cesarska]· Korona cesarska (Fritillaria imperialis L .) bywa w Polsce płd.-wsch. hodowana tylko w ogrodach
jako roślina ozdobna. Natomiast dziko spotyka się Fritillaria meleagris L .
Korona cesarska [Szachownica cesarska]
210
korona kostkowata [szachownica kostkowata] – na wilgotnych łąkach
w kotlinie naddniestrzańskiej, rzadko w kotlinie górnego Sanu oraz na
Wołyniu. W ludowych wierzeniach roślina ta nie znajduje żadnego zastosowania. Jedynie w dawnych zielnikach polskich Marcina z Urzędowa
(1595) i Syreńskiego (1613) wymieniana jest Fritillaria pyrenaica L . zwana trzylistnik, koślaski lub storczyk żółty, a uważana za aphrodisiacum.
Literatura: Szafer i in. 1924: 51; Majewski SN II : 342; ZWAK XVIII : 73.
Kozibród łąkowy· Kozibród łąkowy (Tragopogon pratensis L .) częsty
po łąkach, rowach, przydrożach na całym niżu i w niższych położeniach
górskich. Roślinę tę wymienia już Syreński, nazywa ją kozia bródka, a zarazem objaśnia powstanie tej nazwy (Linde SPJ II: 473).
Praktyczne zastosowanie. W Polsce wschodniej z korzeni i z młodych
pędów Tragopogon pratensis lud przyrządza jarzynę. Bardzo możliwe, że
roślina ta była dawniej uprawiana ze względu na słodkie i delikatne kłącze
tej rośliny [kozibród nie wytwarza kłącza ale spichrzowy korzeń palowy].
Literatura: Szafer i in. 1924: 659; Maurizio 1926: 53 – 53.
Kozłek lekarski· Kozłek lekarski (Valeriana officinalis L .) rośnie pospolicie w całej Polsce po wilgotnych zaroślach, łąkach i skałach.
Roślina ta często bywa wymieniana w różnych źródłach średniowiecznych pod nazwami kozieł, kozłek, raz nawet waldrian. Nazwa kozłek powstała z powodu woni korzenia, który czuć kozłem. Także w późniejszych
rozmaitych zielnikach polskich nie brak wzmianek o różnym zastosowaniu
kozłka. Wedle Syreńskiego (1613) pomaga niepłodnym paniom, a Compendium medicum (1719) zaleca kozłek przeciw wielkiej chorobie (epilepsji),
przy czym dziecko chore na wielką chorobę leczy pokarm mamki, która
piła kozłek. Albertus Magnus (1698) zaleca go przeciw czarom oraz na
uspokojenie chęci do walki.
Kozłek nazywali dawniej Słowianie odolon, nazwa ta przeszła także od
języka rumuńskiego. Nazwa urobiona od cerkiewnego odoleti – zwyciężyć,
Kozłek lekarski
211
zachowała się dotąd u Czechów, Serbów, na Rusi zwykle oznaczenie kozłka, ale czasem także i innych roślin. W Polsce przechowała się ta nazwa
tylko w nazwie osobowej od XI wieku (osoby nieraz nazywano od roślin)
oraz w nazwach miejscowych Odolany, Odolanów.
Wierzenia. Ziele to stosuje się przeciw czarom. Już Haur (1693) powiada, że ziele to zebrane przed wschodem słońca lub jedzone na surowo
służy przeciw czarom. Także na Śląsku (Brenna, pow. Cieszyn) obecnie
narzeczeni mają nosić zawsze przy sobie to ziele, aby złe czarownice nie
mogły rozbić narzeczonych. Wedle podania w pow. Brzeżany kozłek rośnie tylko w sąsiedztwie toji [tojadu] (Aconitum sp.), gdyż jest to zaczarowana para kochanków przeklęta przez rodziców, którzy nie chcieli im
pozwolić na małżeństwo.
Lecznictwo ludowe. Roślinę tę z początkiem XIX wieku zbierali korzeniarze na Podhalu i sprzedawali babom na targach. Zastosowanie jej jest
dość różnorodne. Ma ona chronić przed zarazami. Wpływa skutecznie na
choroby nerwowe (Oszmiana, woj. nowogrodzkie). Polacy nadniemeńscy używają tego lekarstwa w połączeniu z piołunem i marchwią (Daucus
carota L .) na bóle pod piersiami. W Bolechowie, pow. Dolina, bywa używany kozłek jako środek na kurcze żołądka i pobudzający apetyt. W Lubelskiem odwar korzenia bywa używany jako lekarstwo na macicę. Polacy nadniemeńscy ziele kozłka zmieszane z nagietkami (Calendula L .)
i wasilkami (Amaranthus retroflexus L .) dają położnicom, jak również
krowom dla ułatwienia porodu. W Chełmku koło Chrzanowa również
na febrę dają odwar kozłka lekarskiego. W Polsce używa się też czasem
odwaru tego ziela przeciw wściekliźnie u ludzi.
Literatura: Szafer i in. 1924: 581; Rostafiński 1900b I: 313; ZWAK XVIII: 38, 61; Rostafiński [1922]
LXI : 33; Schrader [?], Real ex. [?] I: 78; Brückner 1927: 375; AEL s.v. kozłek, odolan; Biegeleisen
1929a: 26; Zaranie Śląskie V: 242; Lud III : 240, 268, X: 335; Wisła II : 702, V: 237, 240; XIV : 334;
Pleszczyński 1892: 119; Udziela 1891: 181, 224; Kod. w Pol. M [?]: 11,12, 597; Taszycki 1924: 46, 86.
Kruszyna· Kruszyna (Rhamnus frangula, Frangula alnus Mill. [obecnie
obowiązuje ta druga nazwa]) bywa wymieniana już w dawnych źródłach
staropolskich jako kruszyna, kruchkie drzewo (Rostafiński 1900b I: 231).
Obrzędy. Z kory kruszyny wytwarzano różne barwniki, brunatny lub
czerwony zależnie od zmieszania z innymi składnikami. Na Mazowszu
Kruszyna
212
należała do roślin święconych na
M.B. Zielną.
Lecznictwo ludowe. Ponieważ jagody kruszyny zjedzone w większej
ilości powodują silne przeczyszczenie lub wymioty, przeto od dawna
mają zastosowanie w leczeniu. Już
Compendium medicum (1719) objaśnia,
że kora skrobana ku górze sprawia
womity, a na dół stolce (ZWAK XVIII:
38). Przekonanie to istnieje u ludu
w Radomskiem do dziś. W ogóle
zaś używa się tej rośliny zarówno
na przeczyszczenie, jak na wymioty
(Międzyrzec, Krakowskie, pow. Nowy
Targ i Oszmiana). Wedle ludu w pow.
Zamość i Żywiec bywa uważana za
Kruszyna pospolita
trującą dla ludzi, ale zarazem uważa
się ją za antitoxicum (Międzyrzec). W Kieleckiem wchodzi do leku przeciw krwotokom obok masła, miodu i mleka. Odwar w mleku służy także
jako lekarstwo przeciw kaszlowi. W odwarze z kory kąpie się nogi lub
naciera nim ciało, by zapobiec łamaniu kości. W pow. Oszmiana piją także w chorobach pęcherza moczowego. W pow. Czersk używają na ból zębów soku wywarzonego z pączków kruszyny w nadziei, że wskutek tego
ząb się prędko wykruszy. Z tej samej racji nie radzą jeść jej owoców, aby
się zęby nie kruszyły (Łuck).
Weterynaria. Skrobaną korę parzy się dla bydła na przeczyszczenie,
zwłaszcza gdy bydło choruje na rozdęcie (Kraków, Żywiec, Oszmiana).
Literatura: Szafer i in. 1924: 330; Motyka, Panycz 1935: 158; Sylwan VII 1830: 258; Łaguna:
61; Orli Lot IX : 196, X: 213; AEL s.v. kruszyna; Udziela 1891: 149, 155, 214; Pleszczyński 1892:
119; ZWAK VI : 286; Kolberg Lud VII : 131; Z Bliska i z Daleka III : 87.
Kurzyślad polny· Kurzyślad polny (Anagallis arvensis L .) spotyka
się często w staropolskich glossach, ale pod rozmaitymi nazwami, jak:
kuroślep, kurzaślep, kurzymór, kuraślep, kurze trzewce itd. (Rostafiński
Kurzyślad polny
213
1900b I: 266), zaś w dawnych zielnikach zwana
muszetrze, kurzyślep, kurzymor. U ludu polskiego prócz nazwy kurzyślad, bywa nazywany także
ochwatnik (pow. Nowy Targ, od ochwacenia), ślazik polny (pow. Jędrzejów), kurzy ślep (Kujawy),
wreszcie przeróżne nazwy ma u Polaków nadniemeńskich, jak makryca czerwona, gwiazdecznica
właściwa, muszec.
Lecznictwo ludowe. Wedle Syreńskiego używa się na ślepą kiszkę A. phoenicea [Anagallis
arvensis L .] o czerwonym kwiecie albo A. caerulea [Anagallis arvensis var. caerulea (L .) Gouan]
o niebieskim kwiecie (ZWAK XVIII: 47). W pow.
Nowy Targ przykłada się z solą na ochwacenie, tj.
Kurzyślad polny
ubezwładnienie rąk i nóg. W pow. Jędrzejów odwar z korzonków tej rośliny pomaga na duszność. Polacy nadniemeńscy leczą tym zielem diarię [biegunkę], dysynterję [dezynterię], choroby kobiece, szczególnie tzw. poruszenia. Bardzo możliwe, że ziele, które
w Polsce wsch. nazywa się kurza ślepota, dlatego że kto tym zielem potrze oczy przypadkiem, nie będzie widział wieczorem. Na Podolu zaś
mówią, że kto się tym zielem obmyje, będzie biały jak śnieg, lecz przez
siedem lat nie będzie miał szczęścia. Nie można jednak być pewnym, czy
mamy tu do czynienia z Anagallis arvensis, ponieważ w Małopolsce wsch.
lud nazywa kurzą ślepotą także rozmaite gatunki Ranunculus [jaskier].
Literatura: Szafer i in. 1924: 469; Linde SPJ II : 568; ZWAK VI : 223, 309; Udziela 1891: 244;
Wisła II : 696, IV : 1, 880, V: 237; Łaguna: 61; Lud XXXI : 96.
Lak pospolity· Lak pospolity (Cheiranthus cheiri L .) [Erysimum x cheiri (L .) Crantz] jest rośliną uprawianą lub czasem zdziczałą po parkach.
W glossach staropolskich bywa wspominany jako żółty fiołek (flavea fiola), a pod nazwą żółtych fiołków jest znany także w dawnych zielnikach
(Rostafiński 1900b I: 182).
Lecznictwo ludowe. Wiadomośc ciekawa (Biretowski 1769) zaleca korzeń plastrowany na ścieńczenie śledziony i leczenie podagry, a wedle
Lak pospolity
214
Kluka kwiat posila serce (ZWAK XVIII: 22). We współczesnych wierzeniach ludowych nie odgrywa żadnej roli.
[Brak literatury]
Lebiodka pospolita· Lebiodka (Origanum vulgare L.) znana jest pod nazwą lebiotka lub lebiodka już w polskich glossach średniowiecznych, czasem
występuje pod nazwą lebiodka leśna albo lebiodka czerwona na odróżnienie
od lebiodki białej (Clinopodium vulgare L.) (Rostafiński 1900b I: 287 – 288).
Już Falimirz (1534) nazywa ją macierzyduszką leśną, co łączy się z jej ludową
nazwą macierzyduszka, macierzanka francuska (pow. Limanowa), macierzyca (Krakowskie), podobna do nazwy ukraińskiej materinka. Nazwa ta
pochodzi stąd, że kąpiel w wywarze tego ziela pomaga na choroby macicy.
Lebiodka jest jednym z najważniejszych ziół zbieranych do święcenia
i bywa uważana za matkę wszystkiego ziela (woj. krakowskie) (Biegeleisen 1929b: 500; Lud XXX: 57). Już Albertus Magnus (1698) i Chmielowski
(1754) wymieniają ziele to jako skuteczne przeciw czarom. Wedle Crescentyna (1549) jest aphrodisiacum, a wedle Syreńskiego (1613) gadzinę
jadowitą z domu wypędza. W źródłach staropolskich znajduje się parę
zastosowań praktycznych wedle Albertusa, gdy się żółw struje, może się
nią wyleczyć, natomiast starta na proch nad mrowiskiem wypędza mrówki. Haur (1693) w swych radach gospodarczych zaznacza, że muchy nie
wpadają do garnka nią zaparzonego (ZWAK XVIII: 39 – 40). Lebiodka bywa
także używana jako barwnik do uzyskania koloru jasnokarmazynowego
(Moszyński KLS I: 371). Lebiodka bywa święcona wraz z innym zielem
w dniu M.B. Zielnej (woj. krakowskie i lwowskie). W pow. Chełm tę roślinę święcą w pękach i później przechowują dla podkładania w trumny
pod ciałem umarłych (Kolberg Chełmskie II: 191).
Lecznictwo ludowe. Lebiodka bywa stosowana w rozmaitych chorobach. Listki przykładają na oparzenie (Zakliczyn koło Krakowa). Odwar
lebiodki służy także jako lekarstwo przeciw duszności (astma) (pow. Międzyrzec). W odwarze moczą chore nogi lub kładą lebiodkę między palce
u nóg (Czorsztyn, pow. Nowy Targ). W pow. Bochnia leczą w ten sposób
ból palców nie tylko u nóg, ale i rąk. W pow. Limanowa daje się do kąpieli dzieciom cierpiącym na angielską chorobę (rachitis).
Lebiodka pospolita
215
Lebiodkę stosuje się także w chorobach bydła. Odwar daje się pić krowom po ocieleniu (woj. krakowskie), albo też okadza się nią chore krowy (pow. Bochnia).
Literatura: Szafer i in. 1924: 547 – 548; PF V: 34; Linde SPJ II : 607; Pam. Fiz. IX : 49; Brückner 1927: 292; AEL s.v. lebiodka; Pleszczyński 1892: 123; ZWAK VI : 276; Udziela 1891: 232;
Kolberg Lud VII : 127; Lud XXX : 57; Orli Lot XI : 170; Kopernicki 1876: 4.
Leszczyna· Leszczyna (Corylus avellana L .) bywa wymieniana pod tą
nazwą już w staropolskich glossach, ale ze względu na wielką użyteczność tej rośliny bywają też już w dawnych źródłach podkreślane także kwiaty, owoce i w ogóle poszczególne części tej rośliny (Rostafiński
1900b I: 140 – 141). Lud małopolski nazywa ją także leska lub liska. Nazwa pochodzi z tego samego pnia co las na oznaczenie drzewa w ogóle
(Brückner 1927: 290).
Praktyczne zastosowanie. Leszczyna należy już w wiekach średnich
w Polsce do bardzo pożytecznych krzewów krajowych. Kwitnie tak wcześnie, że na wiosnę w razie głodu obok kłączy słodyczki [tj. paprotki zwyczajnej] również baźki leszczyny służą za pożywienie, tak dawniej, jak
dotąd u ludu. Owoc zaś był nie tylko ważnym pożywieniem, ale także
służył do wyciskania oleju, zastępującego doskonale oliwę. W związku
z tym zastosowaniem orzechów laskowych także prawo ludowe uznaje, że orzechy laskowe, tak zioła lecznicze i grzyby, mogą być wszędzie
swobodnie zbierane, a zbieranie ich choćby na cudzym gruncie nie jest
uważane za przestępstwo. Nadto wyrabia się z leszczyny dzierzaki do cepów (pow. Bochnia), wędziska do wędek (nad Narwią), kije do maślnicy
(Łańcut). Z kory wytwarzano niegdyś barwnik brunatny.
Wierzenia i obrzędy. Leszczyna bywa stosowana przeciw czarom, a do
tego zaleca ją już Haur (1693 w: ZWAK XVIII: 40). Różdżka leszczynowa
uchodzi już od dawna w Polsce za różdżkę czarodziejską. Bardzo dokładnie opisuje to dawny rękopis w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie,
który podaje sposób szukania skarbów w Tatrach. Do tego celu zaleca
rękopis „różdżkę leszczynową dwójgałęzistą, wyciętą na 25 marca, która
ma tę właściwość, że iż gdzie są pieniądze lub skarby zakopane, zawsze
pokazuje, nakłaniając się” (Wisła XV: 590 – 594). Szczególnie powszechne ma zastosowanie leszczyna jako środek ochronny przed piorunami.
Leszczyna
216
W czasie burzy można się nawet pod nią schronić, gdyż nigdy w nią piorun nie uderzy. Dlatego też zatykają ją za dach, zwłaszcza krzyżyki zrobione z prętów leszczynowych (pow. Nowy Targ). Tę specjalną właściwość leszczyny uzasadnia lud tym, że gdy Matka Boska uciekała z Panem
Jezusem do Egiptu, wtedy leszczyna osłoniła ją przed prześladowcami
(Kaszuby, woj. krakowskie, kieleckie, lubelskie). Dlatego także w polu
i w domu zatyka się w wigilię św. Jana gałązki leszczynowe celem zabezpieczenia się przed gradem i piorunem (pow. Maków i Lublin). Także
gdy kto podczas burzy jest w polu, opasuje się w celach ochronnych prętami laskowymi (pow. Gorlice). W jednej opowieści płanetnicy polecają
prętami leszczynowymi otoczyć pole, aby go grad ominął (Małopolska).
Ze względu na bliskość pojęć takich jak piorun i zły duch nad drzwiami i oknami wiesza się krzyżyki leszczynowe także przeciw przystępowi
złego ducha (pow. Gorlice). Takie krzyżaki leszczynowe robi się w Wielki Czwartek z leszczyny święconej w Niedzielę Palmową (pow. Bochnia).
Leszczyna ma częste zastosowanie przy obrzędach dorocznych. Młode pęki leszczyny służą do wytwarzania różdżek palmowych (Małopolska zach.). Kapliczki i obrazy święte przystraja się w maju, podobnie jak
na Boże Ciało i w oktawę Bożego Ciała, między innymi także gałązkami leszczyny (Żywiec). Do wianków z różnych ziół, święconych na Boże
Ciało daje się też leszczynę. Nadto w wigilię św. Jana lud mai swe pola
gałązkami leszczyny, która zdobi też domy, okna, drzwi, ściany i sufity.
Leszczynę zatyka się w celach ochronnych na św. Jana w strzechy, ściany powszechnie w całej Polsce płd. Leszczynę święci się wraz z innymi
ziołami na M.B. Zielną (Mazowsze, Małopolska). W Wigilię Bożego Narodzenia jada się orzechy, gdyż to chroni od bólu zębów (Małopolska).
Albo też w tym celu trzyma się orzechy w ustach, gdy się idzie do kościoła na mszę pasterską i wraca z tej mszy do domu, po czym dopiero po
powrocie rozgryza się te orzechy (Tarnów). Albo też odbywa się wróżby
po wieczerzy wigilijnej, każdy dostaje cztery orzechy, oznaczające cztery pory roku, otwierają je po kolei, a kto znajdzie zepsuty orzech, temu
obiecują chorobę w dotyczącej porze roku; względnie otrzymanie pustego orzecha może nawet wróżyć śmierć (okolice Krakowa). Albo też
po uczcie wigilijnej wtyka się żytnie snopki na kijach leszczynowych na
środku zasianego pola, aby sprowadzić urodzaj (pow. Miechów). Wtedy też wykonuje się praktykę, która ma na celu wykrycie czarownicy.
Do tego trzeba pójść na św. Łucję o północy do lasu, ułamać dziewięć
Leszczyna
217
prętów leszczyny, a osuszywszy je, zdjąć z nich korę i gotować ją po Wigilii Bożego Narodzenia o północy przed mszą pasterską. Ogień roznieca się też z patyków leszczyny, a wtedy czarownica przybiegnie (Łańcut,
Przemyśl). Kiedy zaś u środkowego stragarza zawiesza się podłaźniczkę,
także przystraja się ją w orzechy (pow. Nowy Targ).
Równie częste jest zastosowanie leszczyny w obrzędach rolniczych
i gospodarczych. Przy pierwszym wypędzeniu bydła na paszę na początku wiosny pasterze używają prętów leszczynowych zamiast biczów.
U cieńszego końca takiego bicza przywiązują kilka łodyżek święconego
kopru i kawałeczek słoniny albo też trochę ziół święconych. Kijów tych
podczas paszenia nie należy podnosić do góry, ale nieść nisko, aby się
bydło nie gziło. Pasterze, przybywszy do pierwszego stajania żyta, wkładają te kije do żyta, aby piękne było lub tyle wyrosło, jak te kije (Małopolska zach.). Czasem bierze pasterz leszczynę z palmy święconej, którą
nosi aż do powrotu z pastwiska, aby bydło w lesie nie ginęło, lecz razem
się trzymało i nie gziło (pow. Chrzanów). Aby zaś zboże wymłócone nie
psuło się w śpichlerzach, ścina się na wiosnę zielony kij leszczynowy
i kiedy pierwszy raz zagrzmi na wiosnę, robi się kijem tym znak krzyża
nad każdą kupą zboża (Mazowsze). Leszczyna wzięta z ołtarzów przystrojonych na Boże Ciało służy przeciw gąsienicom i zarazie i wtyka się
w tym celu między zagony w kapustę (Kraków, Jasło). Szczególnie charakterystyczną rolę odgrywa leszczyna przy obrzędach żniwiarskich.
Prócz zwykłych wianków zbożowych ofiarowanych po ukończeniu żniw
gospodarzowi lub dziedzicowi składa się w darze także osobny wianek
z orzechów laskowych lub też orzechy przynosi się na talerzu lub wplata
się w wieńce zbożowe. Takie wianki spotyka się szczególnie w Wielkopolsce i to od dawna, bo już w roku 1834 mamy tego przykłady. Ale także w innych okolicach spotyka się przykłady takiego obrzędowego oddawania orzechów na talerzu lub w formie wianka (Śląsk, Krakowskie,
Kaliskie, Kieleckie, Kujawy, Mazowsze). Oczywiście we wszystkich tych
wypadkach używa się nie tylko orzechów laskowych, ale czasem i włoskich, na które przenoszą się rozmaite wierzenia zasadniczo stosowane
tylko do orzechów laskowych (Bystroń 1916: 111 – 113). Także do wytworzenia nowego oczyszczającego ognia używa się suchych drążków leszczyny. Przez tarcie tych drążków powstaje ogień, który odgania cholerę
od ludzi i bydła (okolice Lublina). Poza tym łączą się z leszczyną różne
wróżby gospodarcze. Gdy na św. Jana deszcz pada, orzechy leszczyny
Leszczyna
218
zepsują się lub opadną. Także jeśli w wigilię św. Jakuba grzmi, wszystkie orzechy przepadną. Gdy natomiast leszczyna dobrze kwitnie, to będzie urodzaj na jęczmień i owies (Małopolska zach.). A jeśli na leszczynie jest wiele orzechów, to w przyszłym roku będzie wiele ziemniaków
(pow. Wieliczka). Wedle góralskich wierzeń leszczyna na polanie przysparza siana. A jeśli w czasie kwitnienia leszczyny (kwiecień) przydarzy
się „sucha błyskawica”, wtedy orzechy nie obrodzą (Tykocin).
Stosowanie orzechów w obrzędach gospodarczych pochodzi stąd, że
leszczyna jest symbolem płodności, dlatego posiada znaczenie także
w erotyce ludowej. Wierzą, że w noc wigilijną o północy kwitnie leszczyna, ale tejże nocy kwiat jej opada i niknie. Gdyby która dziewczyna
dostała tego kwiatu, to chłopcy będą za nią przepadać i którego zechce,
dostanie za męża. Także chłopiec mający taki kwiat leszczyny, dostanie
za żonę dziewczynę, którą zechce. Posiadanie takiego kwiatu leszczyny daje także bogactwo (pow. Ropczyce). Istnieje także przekonanie, że
dzieci kąpane w leszczynie mają potem szczęście w miłości (Małopolska wsch.). W pieśniach ludowych zazielenienie się suchej leszczyny
uważa się za wyrocznię powrotu kochanka do dziewczyny, w różnych
pieśniach też dziewczyna z tęsknotą czeka, aby sucha leszczyna wypuściła liście (Małopolska) (Lud XV: 208 – 209). Leszczynę daje się także
do wieńców weselnych.
Również przy walce z boginką stosuje się leszczynę, a wedle opowieści,
gdy boginki zabrały raz matce dziecko, a podłożyły inne podobne do człowieka, ale całe porosłe włosem, wtedy za poradą sąsiadek matka położyła
to dziecko na gnoju i biła rocznym prętem leszczynowym tak długo, aż
boginki zabrały to dziecko i matce jej własne zwróciły (pow. Jasło). Inna
opowieść ludowa mówi, że pod korzeniem leszczyny, na której by rosła
jemioła, znajduje się król wężów (jemioła nigdy nie pasożytuje na leszczynie) (okolice Lublina). Wreszcie istnieje przekonanie, że krew bydlęca,
a szczególnie końska, jeżeli przejdzie przez pręty leszczynowe, ma przynosić szczęście. Zwykle nogę bydlęcia lub konia przywiązuje się do krzyża leszczynowego, zrobionego z drzewa wziętego z żydowskiego cmentarza, i puszczają z nogi krew, która ścieka po leszczynie (okolice Lwowa).
Twórczość ludowa. Leszczyna jest też często wspominana w pieśniach
weselnych, śpiewanych na Mazowszu w dziewiczy wieczór, oraz często
w pieśniach miłosnych, w których zbieranie orzechów z dziewczyną ma
znaczenie erotyczne. Nieraz też wspominają o leszczynie, zwłaszcza
Leszczyna
219
o orzechach, przysłowia i zagadki. Zagadki mają zawsze charakter dwuznaczny, jak np. „mocno stoi, słabo wisi, wkoło obrośnięty, koniec łysy”.
Lecznictwo ludowe. W celu zamawiania uroków rozpala się ogień
z drzewa leszczyny, do skopca nalewa wody i wrzuca w nią trzy razy po
trzy węgle. Także kołtun opadły zawija się w szmatę i zakopuje pod krzakiem leszczyny, który odtąd uważa się za szczęśliwy (pow. Chrzanów).
Przy chorobie umysłowej nosi się na szyi orzech laskowy, w którym robak wygryzł dziurkę, napełniony żywym srebrem i wszyty w kitajkę karmazynową (Bochnia). Rzecz znamienna, że sen o orzechach laskowych
oznacza wielką zgryzotę (pow. Tarnobrzeg i Nisko). Gdy kogo napadnie
zimnica (febra) powinien natychmiast wyciąć laskę leszczynową i zrobić na niej jeden znaczek, a potem drugi znaczek przy drugim napadzie
zimnicy, co powtarza przez tydzień. Przez ten czas należy laskę tę chować
do łóżka, na którym cierpiący leży. Po tygodniu chory chucha na każdy
znaczek trzy razy i rzuca na drogę, kto tę laskę podniesie, odbierze choremu zimnicę (pow. Bochnia). Albo też używa się przeciw febrze odwaru z liści leszczynowych, które zdobiły ołtarze w czasie procesji Bożego Ciała (okolice Krakowa). Przy zamawianiu szkorbutu (ludowa nazwa
dziangło) odsyła się tę chorobę między innymi także w leszczynę (Mazowsze). Na świerzb u dzieci przykłada się liście leszczyny (pow. Wieliczka). Przy świerzbie na podeszwach wkłada się liście leszczynowe do
butów. Natomiast kora leszczynowa wygotowana daje odwar skuteczny
na świąd w nogach (pow. Brzesko). Popiół z drzewa służy także jako lek
od kurzajek (Międzyrzec). Leszczynę kładzie się do kąpieli przeciw bolakom, wrzodom, słodkim strupom i puchliznie tak u dzieci, jak u starszych (Kraków). Albo kij leszczynowy zapala się i przykłada na stalowy
nóż, przez co otrzymuje się rosa, którą smaruje się usta popękane (pow.
Zbaraż). Do martwej kostki przywiązuje się orzech laskowy (pow. Trembowla). Tąż narośl, zwaną wilcza kość wedle ludu wielkopolskiego, należy
nacierać leszczyną, ułamaną w czasie ubywania Księżyca.
Leszczynę kładzie się do kąpieli kobietom na choroby kobiece (okolice Krakowa). W odwarze z leszczyny kąpią się kobiety po połogu (Kraków, Lublin). Szczególnie jednak dzieci słabowite kąpie się w odwarze
z liści leszczynowych, aby były mocne, rosły prosto i chodziły prędko
(Małopolska zach., Lubelskie). Kąpiele w wywarze leszczyny święconej
są pomocne dzieciom na wszelkie rany (pow. Sambor). Matka, kąpiąc
dziewczynę w pierwszych sześciu tygodniach w leszczynie, podkłada jej
Leszczyna
220
liście pod głowę i krzyże, odmieniając co kąpiel, aby dziewczynie urosły
piękne włosy (pow. Bóbrka).
Pręty leszczynowe poświęcane w Niedzielę Palmową łamie się trzykrotnie na grzbiecie krowy, gdy ma boleści, kolki lub żabę (wzdęcie) (Małopolska zach.). Odwar leszczyny daje się też pić bydłu (okolice Krakowa).
Literatura: Szafer i in. 1924: 169; Karłowicz SGP I: 121, III : 16; SKJ IV : 357, V: 373; Linde SPJ
II : 624; MAAE III : 172, IV : 111, VI : 250, 259, XI : 287; Moszyński KLS I: 13, 589; AEL s.v. leszczyna; Sylwan 1830 [br. nr. t.]: 258; Ziemia II : 38, 60; Udziela 1891: 65, 80, 114, 145, 147, 179, 201,
210 – 211; Łaguna: 61, 66, 134; Gulgowski 1911: 177; ZWAK VI : 245, 247, VII : 117, IX : 27, 180, XI :
52, XIII : 75, XIV : 41, 217, XVI : 265, XVII : 213, 230; Kolberg Lud VII : 130, 137, XIII : 52, 136, XV :
160, XVII : 160, 163; Talko-Hryncewicz 1893: 53, 107, 144, 289, 313, 338, 397, 404; Wisła III : 569,
733, 879, IV : 865, VI : 777, VII : 108, X: 507, XII : 56 – 57; Moszyński i in. 1935: [mapy] 8 – 10; Bibl.
Warsz. 1877 III : 443; Polaczek 1898: 54, 76, 78: Lud II : 254 – 255, III : 159, IV : 15, 184, 283, VII :
324, VIII : 134, 359, IX : 367, 377, XII : 61, XIV : 132, XV : 106, 208 – 209, XXV : 76 – 77, XXIX : 93, XXX :
47; Rostafiński 1922: 33 – 34; Biegeleisen 1929a: 302; Sarna 1908: 68, 99 – 100; Pam. Fiz. XII :
122 – 123; PF IV : 840; Kopernicki 1876: 11; Treichel 1893 [?]: 7; Gluziński: 534; Gloger [1901?]:
25, 67; Pleszczyński 1892: 120, 171, 197, 208, 220; Morawski 1890: 193; Wójcicki ZD II : 286.
Lilak pospolity· Lilak pospolity (Syringa vulgaris L .) jako obcy krzew
nie spotka się w dawnych polskich źródłach i zielnikach, ale już z początkiem XIX wieku powiada o niej botanik Jundziłł, że „krzew początkowo
obcy teraz tak przyswojony, iż po niektórych miejscach mianowicie koło
domów dziko rośnie”.
W polskich wierzeniach ludowych nie odgrywa żadnej roli, a jedynie
dlatego, że lilak bywa nazywany przez lud bez, więc niekiedy następuje pomieszanie lilaka z różnymi gatunkami właściwego bzu (Sambucus),
a szczególnie Sambucus nigra L . Dlatego też niektóre cechy Sambucus
przypisuje się także Syringa vulgaris. Stąd może w pow. Oszmiana wywar z kwiatu Syringa vulgaris bywa zalecany przeciw kaszlowi i chorobom piersiowym.
Literatura: Szafer i in. 1924: 567; Linde SPJ II : 639; PF I: 461; AEL s.v. lilak.
Lnica pospolita· Lnica pospolita (Linaria vulgaris Mill.) bywa bardzo
często wymieniana w średniowiecznych glossach polskich pod różnymi
Lnica pospolita
221
nazwami, jak czyścica, polny len, len mariej, len Matki Bożej, lenek Matki Bożej, kwiat Marii. Nazwa czyścica pochodzi z powodu silnie czyszczącego działania tej rośliny (Rostafiński 1900b I: 299). Także
w zielnikach i dziełach z XVII i XVIII wieku roślina ta bywa nazywana lenek Panny Marii. Nazwa ta
przetrwała także czasem u ludu. W Krakowskiem
zwie się ją śpis ze względu na stosowanie nasenne
zwłaszcza dla dzieci. Z tych samych powodów zwie
się ono zapewne w Lubelskiem nocne ziele. Lud łowicki zowie je żółtymi kogutkami, a Polacy nadniemeńscy, tak jak Białorusini, nietupa.
Wierzenia i obrzędy. Już Chmielowski zalecał
tę roślinę przeciw czarom (ZWAK XVIII: 40). Wedle ludu nad Niemnem Linaria vulgaris znana tu
pod nazwą białoruską nietupa ma czarodziejskie
Lnica pospolita
znaczenie przy budowie nowej chaty, należy wtedy jak najwięcej tej rośliny wetknąć we wszystkie
szczeliny chaty, przez co zabezpiecza się ją od wchodzenia do wnętrza
jej złych wiatrów, tj. wiatrów zsyłanych przez nieczystą siłę, które latają
po świecie i do domów ze sobą wnoszą choroby, kłótnie, wszelkiego rodzaju grzechy i nieszczęścia. Dlatego niekiedy całymi więziami tej rośliny
zatykają nawet kominy (Wisła II: 698). Na tychże obszarach lud nazywa
tę roślinę także zazuli lon, bo zakwita wtedy, gdy kukułka zaczyna się odzywać, ale bywa nazywany także staropolską nazwą Najświętszej Panny
lon (Wisła II: 10)47. Na Podolu dziewczęta i chłopcy chcący oddalić swe
zamążpójście lub ożenienie wkładają sobie we włosy kwiaty tej rośliny.
L. vulgaris należy do ziół święconych wraz z innymi ziołami w dniu
M.B. Zielnej (Małopolska).
Lecznictwo ludowe. Ziele zgodnie ze swą nazwą ludową śpis bywa używane jako środek nasenny. Jeśli dziecko nie może sypiać, wtedy kładą to
ziele dziecku pod głowę albo też gotują i odwaru trochę dają się napić.
W pow. Wieliczka stosuje się także dla starszych przez kładzenie na łóżku pod głowę. Na Kujawach mówią, że ziele to położone pod poduszką
wywołuje dobre sny. W Lubelskiem zielem tym, zwanym tam nocne ziele,
47. Faktycznie lnica zakwita później niż okres, na który przypada początek kukania.
Lnica pospolita
222
wykąpała jedna kobieta dziecko w tym celu, aby nabrało ciała, ale gdy
woda ta zaszła dziecku do oczu, dziecko straciło wzrok. Odwar z kwiatu lnicy stosuje się na kaszel (pow. Przeworsk). Bywa używana przeciw
krwotokom (Łowicz), także przeciw ospie (pow. Oszmiana), a olej z lnicy służy jako lek od oparzenia. Już Haur (1693) pisał, że ług z L. vulgaris spędza ogorzelinę. Dziewczęta koło Janowa nad Wilją także gotują
to ziele i myją się nim od ogorzeliny, ale kto nie ogorzał, a myje się tym, to
właśnie zżółknieje.
W pow. Wieliczka należy lnica do wiązanki święconej na M.B. Zielną,
a odwarem z takiej wiązanki leczy się krowy ocielone.
Literatura: Szafer i in. 1924: 497; Linde SPJ II : 618; Talko-Hryncewicz 1893: 44; AEL s.v.
lnica; Lud XXX : 54; ZWAK VI : 310; Wisła XII : 58, XIV : 336; Pleszczyński 1892: 121; Łaguna:
68; Orli Lot XVI : 154.
Lulek czarny· Lulek czarny (Hyoscyamus niger L .) jest rośliną pospolitą w Polsce na całym niżu i w niższych położeniach górskich, prawie
zawsze na przychaciach, śmietniskach i rumowiskach.
W polskich rękopisach bywa nazywana bielonem, rzadziej bieleniem
lub bielunem48, a czasem tylko szalejem. Rostafiński łączył polską nazwę bielon z niemiecką Bilse, Bilsen, ale możliwe jest też powiązanie tej
nazwy z pierwiastkiem biel. Szalej zaś stąd, że ta jadowita roślina wywołuje chwilowy szał. Prócz tego w dawnych czasach w XV i XVI wieku
musiano w Polsce uprawiać bielon biały lub ogrodny (Hyoscyamus albus
L .), nazywany lulkiem. W czasach Syreńskiego hodowla ta była jeszcze
pospolita (1613), a później, gdy uprawa jej została zaniechana, nazwa
przeszła na krajowy gatunek Hyoscyamus niger L . Nazwę lulek objaśniano
w związku z nazwą niemieckiej rośliny zwanej Lolch (Lolium), a potwierdzałoby to objaśnienie Marcina z Urzędowa (1595), że lulek seu toxicum.
Z dawnych źródeł szczególnie wiele mówi o tym zielu przekład Alberta
Wielkiego Sekretów białogłowskich (1698). A więc że naczynie srebrne,
do którego wpuszczono sok, roztrzaśnie się. Do skóry zająca, w którą
schowane ziele z krwią młodego zająca, wszystkie zające zbiegają się.
48. Obecnie nazwa bieluń jest stosowana na inny, pokrewny rodzaj rośliny z rodziny psiankowatych – Datura.
Lulek czarny
223
Noszony czyni wesołych
i uciesznych. Potrzebny
chcącym się podobać
białogłowom. Korzeń
octem polany skacze,
jakby wrzał w ogniu. Syreński zaś pisze, że ziele to trucizną dla dzików,
które leczą się, biegnąc
do wody i zjadając raki.
Lulek czarny
Wedle Jundziłła i Kluka (1778) roślina ta pod
imieniem blekotu dobrze znajoma, obrzydliwie śmierdząca, wewnątrz
zażyta zawrót głowy i szaleństwo sprawuje. W związku z tą nazwą bywa
nieraz mieszana z blekotem pospolitym (Aethusa cynapium L .).
Wierzenia i obrzędy. Ziele to na Mazowszu wchodzi w skład ziół święconych na M.B. Zielną. Lud w Małopolsce przypisuje mu właściwości
czarodziejskie, a w południowej części Ziemi Lubelskiej rośliny tej używały niegdyś czarownice. W Pińczowskiem w obawie przed czarownicami zatykano szalej49 w wigilię św. Jana we wrota stajen i obór. Ponadto
panuje u ludu ogólne przekonanie, że lulek jest rośliną trującą i wywołującą szaleństwo, wodowstręt, względnie sprawiającą zawrót głowy lub
odurzającą (Lubelskie, Chełmskie, Kieleckie, Lwowskie, Tykocińskie).
W związku z tym pozostaje lecznicze stosowanie tego ziela w Krakowskiem na bezsenność, przy czym gotuje się nasienie i pije.
Lecznictwo ludowe. W lecznictwie ludowym lulek występuje powszechnie jako środek przeciwko bólowi zębów. W Radomskiem sypie się nasienie na węgle, które czasem muszą być z dębowego drzewa, po czym
dymem tym nakadza się miskę, a potem na miskę wlewa się gorącą wodę.
Chory na zęby nabiera tej pary do ust, po czym razem ze śliną wychodzi
robak, który toczy ząb. W Kieleckiem ziarnka tej rośliny przykładają na
uśmierzenie bólu zębów. Czasem zaś używa się płukania z lulka na ból
zębów. W pow. Bóbrka nasienie lulka mieszają z żółtym woskiem i robią
trzy świeczki maleńkie, które przylepiają do wewnętrznej ściany garnka bez dna, po czym garnek puszczają na wodę, świeczki zapalają, a nad
49. Szalej – tu: miejscowa nazwa ludowa lulka (Hyoscyamus niger).
Lulek czarny
224
garnkiem trzymają gębę rozwartą. Wtedy dym z lulka wyciąga robaki
z zęba i zęby przestają boleć. W ogóle powszechnie sypie się ziarna szaleju na miskę z rozżarzonymi węglami i okadza się bolące zęby, z których
potem wypada robak powodujący ból (Kieleckie, Pińczowskie, Olkuskie,
Mazowsze, Łowickie, Lubelskie, Krakowskie, Ropczyckie, Brzozowskie,
Dukielskie, Jasielskie, Lwowskie).
W Międzyrzeckiem odwar lulka stosuje się przeciw kaszlowi, a świeże liście na rany i wrzody, także używane są jako okłady chłodzące. Polacy na Wołyniu używali niegdyś ok. 1830 roku szaleju między kilku innymi ziołami, które gotowano dobrze w winie i nad tym parzono się na
zaziębienie macicy.
Wreszcie roślina ta bywa używana do tępienia robactwa, a zakątki
mieszkań i sprzętów przeciwko pluskwom i karaluchom bywają smarowane sokiem wyżętym z lulka.
Literatura: Szafer i in. 1924: 487; Rostafiński 1900b I: 294 – 295; ZWAK XVIII : 8; Linde SPJ
II : 678, V: 548; Brückner 1927: 303; ZWAK VI : 263, IX : 26, 46, XI : 53, XIV : 199, 213; Wisła
IV : 439, 880, 882, V: 642, 644, XII : 293, XIV : 335; PF IV : 800, V: 34; Karłowicz SGP III : 52;
Łaguna [br. nr. s.]; Bibl. Warsz. 1877 III : 443; Gluziński 1856: 494; Ziemia 1933 [br. nr. t.]:
101; Tyg. Ilustr. 1864 IX : 49; AEL s.v. lulek; Kolberg Chełmskie II : 190; Lud II : 155, VI : 60,
X: 260, XII : 61, XXX : 52; Sarna 1908: 69; Udziela 1891: 148; Pleszczyński 1892: 110; Federowski Lud II : 265; Moszyński KLS I: 610; Kosmos II : 462; Biegeleisen 1929a: 30, 159; Biegeleisen 1929b: 476.
Łopian większy· Łopian większy (Arctium lappa L.) w dawnych glossach średniowiecznych bywa bardzo często wymieniany pod nazwą łopian, rzadziej wielki łopian lub głowacz (z powodu główkowatych kwiatostanów), a nawet z powodu ich kolczastości – rzep (Rostafiński 1900b
I: 334 – 335), która to nazwa przechowała się u ludu (Małopolska, Lubelskie). Rozmaite odmiany Arctium nazywa lud ogólnie łopian lub łopuch,
a w związku z tym lud miesza Arctium z Raphanus raphanistrum L ., [rzodkiew świrzepa], który także nazywa łopianem50. Kaszubi nazywają Lappa
officinalis All. [Arctium lappa L .] kobierze.
Praktyczne zastosowanie. Rozmaite gatunki Arctium niegdyś były jadane zwłaszcza w czasie głodu (Mazowsze).
50. Łopianem na płd. Polski powszechnie nazywa się także lepiężnik (Petasites).
Łopian większy
225
Wierzenia i obrzędy. Łopian używany był dawniej do czarów, a wianki z łopianu zbieranego przed wschodem słońca mają moc odwracania
złych mocy. Łopian odgrywa wielką rolę apotropeiczną, zwłaszcza na
obszarze Polski płd.-zach. Na całym tym obszarze należy obok bylicy
do roślin zatykanych na św. Jana w strzechy, ściany drzwi, jako roślin
chroniących przed czarownicami, zmorami, chorobami i w ogóle złymi
mocami. Czasem jest to w zwyczaju przyozdabianie chaty łopianem tam,
gdzie jest dorosła dziewczyna (Lubelskie). Na Pomorzu chroni łopian
nie tylko przed czarownicami (Kaszuby), ale także przed urokami (pow.
Świecie). Na Zielone Święta rozrzuca się po podłodze obok tataraku także łopian w celach ochronnych przed złymi duchami (Małopolska wsch.).
Czasem nosi się we włosach w celach ochronnych przed zmorą (pow. Radzyń). Czasem święci się łopian, ale nie tak powszechnie jak inne zioła
(pow. Nowy Targ). Natomiast koniarze, tj. handlujący końmi, zaprawiają Lappa communis [Arctium lappa L .] koniom do ogona lub grzywy, aby
się tak kupcy ich koni trzymali i aby przez to mogli je dobrze sprzedać
(pow. Nowy Targ).
Lecznictwo ludowe. Lud zbiera łopian powszechnie w wigilię św. Jana,
a ziele to zatyka za strzechy, a suszone służy potem do rozmaitych celów
leczniczych. Zbieranie ziela w tym okresie uzasadnia legenda, że ścięta
głowa św. Jana Chrzciciela upadła do łopianu, ale z mocy boskiej głowa
zrosła się z ciałem. Odtąd ziele to pomaga na ból głowy (pow. Garwolin).
Legenda ta znana jest także w Krakowskiem, a uzasadnia w ogóle zalety lecznicze łopianu na inne choroby. Łopian dość powszechnie stosuje
się przy bólach głowy, a w celach leczniczych okłada się liśćmi skronie
i czoło (Małopolska, Chełmskie, Lubelskie, Mazowsze). Stosuje się też
jako środek kosmetyczny przeciwko wypadaniu włosów. Myje się więc
głowę w odwarze liści łopianowych, a po wymyciu wciera w skórę roztarte żółtka albo też zmywa się głowę spirytusem, w którym moczono
korzenie łopuchu (okolice Krakowa). Czasem w tym celu gotuje się liście łopianu w serwatce (pow. Ropczyce) albo moczy się korzeń łopuchu
w rumie, a potem tym rumem myje głowę (pow. Bochnia), albo korzeń
łopianu moczy się w oleju i sporządza rodzaj pomady na porost włosów
(pow. Tarnopol). Łopian bywa stosowany też przeciw różnym wypryskom.
Niekiedy zakłada się łopian za strzechę właśnie dla ochrony przed wrzodami (okolice Kielc). Taki ususzony łopian używa się do kąpieli dla dzieci, gdy mają krosty (pow. Lublin). Na zwykłe rany, wrzody i oparzenia
Łopian większy
226
przykłada się liście
świeże łopianu czasem
roztarte z oliwą (Polska
płd.). Odwar korzenia
oczyszcza krew od francuskiej choroby (lues)
(okolice Międzyrzeca).
Wywar z łopianu usuwa także liszaje (pow.
Bochnia). Liście Arctium tomentosum Mill.
przykładają przeciw
róży (pow. Oszmiana).
Liśćmi łopianu okłada
się także puchliznę, aby
„sklęsła” (Małopolska).
Odwarem korzenia łoŁopian większy
pianu płucze się gardło
przeciw suchotom gardlanym i w ogóle stosuje się to przy wszelkim bólu
gardła, także przeciw kaszlowi (Małopolska, Lubelskie). Płukanie takie
zaleca się też przeciw szkorbutowi. Czasem w Polsce wsch. stosuje się
jako lek przeciw kołtunowi. Odwar suszonego łopianu pije się na ból żołądka (Małopolska). Sok z młodych liści pomaga przeciw febrze (okolice
Międzyrzeca). Albo też korzeń łopianowy, pokrajany w drobne kawałki,
nalany wodą gotuje się pod przykryciem przez przynajmniej kwadrans,
po czym przecedzony płyn i osłodzony dają choremu pić tyle, ile może
znieść, starając się przy tym zasłonić chorego od przewiewów powietrza
i chłodu, lepiej zaś gdy chory pije w łóżku ten ciepły odwar łopianowy
i w ten sposób wywoła się poty (pow. Rzeszów). W zbiorze przepisów
leczniczych pt. Wiadomość wielce pożyteczna wydawanym nieraz w Polsce
od końca XVIII wieku znajduje się zalecenie maści z łopianu, która podobnie jak z żywokostu jest skuteczna na zrastanie się złamanych kości
oraz jako lek przeciw ukąszeniu węża. Łopian wraz z bylicą jest tym zielem, które daje się do kąpieli dla chorych (okolice Krakowa). Stosuje się
także w chorobach kobiecych. Świeżymi liśćmi łopianu okłada się brzuch
kobiety przed porodem, aby ułatwić poród, a po porodzie, aby łatwiej
odeszło łożysko (okolice Krakowa). Jeżeli kobiecie karmiącej dziecko
Łopian większy
227
porobią się w piersi stwardnienia, gruczoły lub wrzody, to aby pierś wyleczyć, gotują korzeń łopianu w mleku i tą papką okładają pierś bolącą
(pow. Ropczyce). Gdy dziecko weźmie się w rękę nieostrożnie, to mu się
coś stanie, co się nazywa usunięcie, wtedy dziecko krzyczy i nie chce spać.
Lekiem na to są liście łopianu prażone na patelni albo też tylko utłuczone
i posmarowane śmietanką które się przykłada dziecku na brzuch i krzyż
(woj. kieleckie).
Literatura: Szafer i in. 1924: 642 – 643; Linde SPJ II : 659; Brückner 1927: 312; Karłowicz SGP
III : 78, V: 240; Maurizio 1926: 53, 62; PF V: 13; Łaguna: 70, 138; Pleszczyński 1892: 42, 91, 121;
Bibl. Warsz. 1877 III : 441; Talko-Hryncewicz 1893: 107, 187, 190, 282, 368 – 369; Moszyński
KLS II , cz. 1: 213, 222, 328; Zdrowie 1898 XIV : 339; Moszyński i in. 1935: mapy 8 i 10; Lud
IV : 315, VI : 59, 78, XI : 397, XII : 61, XV : 339, XXX : 53; ZWAK VI : 267, VIII : 293, IX : 26, XI : 54,
XIV : 127; Wisła IV : 881, V: 240, 639, 642, 643, VI : 231, 914, 916, VII : 167 – 168, XVII : 608, XX :
85; AEL s.v. łopian; Stelmachowska 1933: 176; MAAE IX : 146, XI : 85; Udziela 1891: 106, 129,
133, 144, 154, 201, 207, 232, 234, 236; Kolberg Chełmskie II : 190 – 191; Kolberg Lud VII : 130;
Biegeleisen 1929b: 475; Ziemia 1933 [br. nr. t.]: 100; Orli Lot XVI : 155.
Mak polny
Mak polny
228
Mak polny· Mak polny (Papaver
rhoeas L .) bywa wspominany już
w staropolskich glossach pod nazwą wilczy mak (Rostafiński 1900b I:
173). Pod tą nazwą znany także u ludu
wielkopolskiego. Nadto bardzo częsta jest nazwa patrach, patrak, patrzak, mak dziki, mak ślepy, maczek.
Nazwa patroch znana już w dawnych
zielnikach stąd pochodzi, że makówki dojrzałe otwierają się same i wysypuje się nasienie.
Wierzenia i obrzędy. W zapiskach
nie jest P. rhoeas dość wyraźnie wyodrębniony od Papaver somniferum
L ., dlatego na ogół mało materiałów
do wierzeń związanych z tą odmianą
maku. Święci się go w wiązankach na
M.B. Zielną (okolice Lwowa).
Lecznictwo ludowe. Wedle Kluka (1778) mak polny był używany jako
środek przeciw chorobie dzieci przy wykłuwaniu się zębów. Podobnie
jak mak ogrodowy bywa używany także odwar tego maku jako środek
na sprowadzenie snu (pow. Jędrzejów). Odwar z kwiatu P. rhoeas pije
się przeciw kokluszowi (pow. Wieliczka).
Literatura: Szafer i in. 1924: 263; Linde SPJ III : 19, 27; PF I: 142; ZWAK X: 205, XVIII : 42;
Karłowicz SGP IV : 57; Kolberg Chełmskie II : 244; Lud XXX : 57, XXXI : 97; AEL s.v. mak polny; Wisła III : 763, IV : 880.
Malina· Malina (Rubus idaeus L .) bywa nieraz wymieniana w dawnych
źródłach polskich pod nazwą malina, ale także kosmatki. Nazwa malina
pochodzi od barwy, a kosmatki od włosków stojących na owocach. Obie
te nazwy dotąd używane są przez lud (Rostafiński 1900b I: 195). Roślina
ta, rodzimego pochodzenia, w Europie środkowej bywa powszechnie
zbierana przez lud, czasem na sprzedaż.
Twórczość ludowa. Malina jest jednym z bardzo częstych motywów
w ludowych pieśniach. Stałe jest tam porównanie ze względu na barwę,
że „dziewczyna jak malina”.
Obrzędy. Rozkwitającą gałązkę malinową niesie lud do kościoła w Palmową Niedzielę (okolice Tykocina). Poza tym święci się wraz z innymi
ziołami na M.B. Zielną (Izdebnik, Podhale).
Lecznictwo ludowe. Maliny są ogólnym środkiem domowym na uśmierzenie gorączki i wzbudzenie potów stosowanym w postaci naparu, przy
czym leśne uważa się za lepsze od ogrodowych. Stąd nawet istniało wyrażenie na wypadek choroby; „zobaczyć się z Malinowskim”. Zwykle
zaparza się suszone jagody, ale szlachta w pow. Oszmiana stosuje także
kwiat, liście oraz łodygę jako lekarstwo napotne. Liście maliny zaparza
się i pije jako lekarstwo przeciw kaszlowi (pow. Oszmiana i Tarnobrzeg).
Nadto święconym maliniakiem (gałązka malin) okadza się chore bydło (pow. Nowy Targ).
Literatura: Szafer i in. 1924: 359; Brückner 1927: 319; Linde SPJ III : 30; Lud IV : 34; Maurizio 1926: 93; AEL s.v. malina; Sarna 1908: 41; MAAE II : 90, 323; Pleszczyński 1892: 121, 219;
ZWAK VI : 202, IX : 205, XVIII : 49; PF IV : 854; Dobra Gospodyni 1901: 367; Łaguna: 72; Talko-Hryncewicz 1893: 222; Orli Lot XVI : 155; Ziemia 1933 [br. nr. t.]: 100; Biegeleisen 1929a:
30; Sylwan 1922 [br. nr. t.]: 249; Z Bliska i z Daleka III : 87; GKK : 7.
Malina
229
Mandragora· Mandragora właściwa nie rośnie w Polsce i dlatego zarówno jej nazwę, jak i właściwości magiczne przypisywane tej roślinie
przeniesiono na inne psiankowate (Solanaceae), jak pokrzyk (Atropa
belladonna L .), lulecznica (Scopolia carniolica Jacq.), lulek (Hyoscyamus
niger L .) lub także często na przestęp (Bryonia alba L .) [Cucurbitaceae].
Właściwości te będą omówione przy odnośnych roślinach.
W dawnych polskich źródłach mamy liczne wzmianki o prawdziwej
mandragorze (Mandragora officinarum L .), przy czym bardzo charakterystyczne są polskie nazwy, jak pokrzyk, krzykwa, wisielczyk nasik, pokrzyk
samiec, stryczek wisielec, niewieście ziele. W nazwach tych znalazły swój
wyraz średniowieczne opowieści o tej roślinie, o jej korzeniu w kształcie
osoby ludzkiej, o powstaniu jej ze spermy wisielczej itd. W Polsce znane
też były wierzenia, że wyrobione z korzenia tej rośliny osóbki, mające
nawet włosy, ubierano i kąpano w winie w przekonaniu, że tak pielęgnowane przyniosą szczęście. Ponieważ w Polsce tej rośliny nie uprawiano,
więc oszuści wyrabiali mandragory z kłączy różnych roślin, jak trzciny
(Arundo) [obecnie Phragmites], przestępu (Bryonia), kosaćca (Iris) lub
grzybieni (Nymphaea), i później drogo je sprzedawali (Rostafiński 1900b
I: 297 – 298). W zielnikach polskich wieku XVI i XVII mandragora bywa
nazywana pokrzykiem, a nazwa ta przeszła potem tylko na Atropa belladonna. Mandragora bywa uważana powszechnie za roślinę czarodziejską
(Siennik 1568, Marcin z Urzędowa 1595, Syreński 1613). Woń jej owoców
usypia (Syreński, Marcin z Urzędowa) lub sprowadza niemotę (Syreński). Kość słoniowa gotowana przez sześć godzin z korzeniem miękczeje
(Siennik, Marcin z Urzędowa, Syreński). Sok z sokiem rózgi pasterskiej
(Solidago virga-aurea) zapładnia psa.
Lud obcą nazwę mandragora przerabia na modra kora.
Literatura: Rostafiński 1900b I: 297 – 298; Siennik 1568: 140; Syreński 1613: 137; Marcin
z Urzędowa 1595: 201 – 203; ZWAK XVIII : 56, 61; Biegeleisen 1929b: 481; PF I: 139, XIII : 83;
ZWAK VI : 229 – 231; Kopernicki 1876: 7; Lud X: 275.
Nawłoć pospolita· Nawłoć pospolita (Solidago virga-aurea L .) występuje w różnych glossach staropolskich pod różnymi nazwami jak postrzał, postrzelon, żywignat, nieczaj itd. Wedle Rostafińskiego nazwy postrzał i żywignat stąd pochodzą, że ziele to wraz z Senecio sarracenicus L .
Nawłoć pospolita
230
było najpospoliciej używane przez barwierzy do gojenia kości złamanych, ran i postrzałów (Rostafiński 1900b I: 319). W dawnych zielnikach
nawłoć bywa nazywana rózgą pasterską.
Wedle dawnych zielników polskich bywa używana do czarów, które
mają na celu wywołanie chęci do walki (ZWAK XVIII: 61). W Krakowskiem
ziele to bywa święcone wraz z innymi ziołami na M.B. Zielną.
Lecznictwo ludowe. Nawłoć należy do tych ziół, które uśmierzają rozmaite bóle, zwłaszcza bóle głowy. W pow. Wieliczka bywa używana przeciw puchliznie. W Krakowskiem dają krowie po ocieleniu razem z innym
zielem święconym.
Literatura: Szafer i in. 1924: 605; Motyka, Panycz 1935: 282; Moszyński KLS II , cz. 1: 225;
Lud XXX : 65.
Obrazki plamiste· Obrazki plamiste (Arum maculatum L.) właściwe są
szczególnie dla Polski płd., w lasach cienistych i zaroślach, na Śląsku, w niższych położeniach w Karpatach (np. Przemyskie), na Wołyniu i na Podolu51.
W polskich źródłach średniowiecznych mamy częste wzmianki o tej
roślinie, przy czym już wcześnie pojawia się jej dzisiejsza nazwa: obrazki,
która to nazwa stąd pochodzi, że roślina ma liście biało upstrzone, jakby
malowane, ale prócz tego są nazwy jak kozia broda i brodacz, zaczerpnięte zapewne z łaciny ze względu na kwiatostan. Spotyka się też nazwę
wężownik ze względu na postać kłącza.
Również w dawnych zielnikach polskich z XVI i XVII wieku częste są
o tej roślinie wzmianki zwłaszcza u Syreńskiego (1613). Aaronowa broda
ma dawać licu nadprzyrodzoną cudność, a także pod wpływem dymu
z tej rośliny drętwieje całkiem wszelka gadzina. W Ekonomice52 Haura
(1693) obrazki plamiste wymienione są obok dyptamu, jako ziele używane przez jelenie w celach leczniczych. W myśl bowiem dawnych przesądów przyrodniczych jelenie na kilka dni przed zrzuceniem rogów żywią
się wężami, po czym szukają ewentualnie także aaronowej brody i za pomocą tego ziela truciznę oddają.
51. Obecnie uważa się, że obrazki występujące na południu Polski to obrazki alpejskie Arum
alpestre, a właściwe obrazki plamiste występują jedynie w płn.-zach. Polsce.
52. Chodzi o książkę J.K. Haura, Skład abo Skarbiec znakomitych sekretów oekonomiej ziemiańskiej, Drukarnia Mikołaia Alexandra Schedla, Kraków 1693.
Obrazki plamiste
231
O ile w dawnych źródłach jest częsta, to we współczesnych wierzeniach
nie ma wiarygodnych wzmianek o zastosowaniu leczniczym brody aronowej. Ogólnie tylko wiadomo, że jest to roślina jadalna na niektórych
obszarach Polski południowej53.
Literatura: Szafer i in. 1924: 149; Majewski SN II : 88; Rostafiński 1900b I: 118, 266, 347 – 348;
ZWAK XVIII : 29, 48; Wisła VIII : 138; Moszyński KLS I: 18.
Ogórek siewny· Ogórek siewny (Cucumis sativus L .) bywa bardzo często wymieniany w dawnych źródłach staropolskich (Rostafiński 1900b
I: 317). Roślina i nazwa z Azji przez Grecję dostała się do Słowian, a od
nich do Niemców (Brückner 1927: 376).
Wierzenia i obrzędy. Przy uprawie ogórków rzuca się między młode
rośliny sznur, którym pęta się konie, a to w tym celu, aby się ogórki wiązały (pow. Tarnobrzeg, Nisko, Brzesko, Krosno, Biała), albo też w tymże
celu rzuca się między młode ogórki linę z wielu węzłami (pow. Bochnia).
Czasem zaleca się ogórki sadzić wieczorem, przy czym sadzący musi być
nagi, z tego powodu, by ogórki miały cienką skórkę i nie były gorzkie (pow.
Bochnia). Albo też w celu wywołania dobrego urodzaju ogórków sadzi się
je w południe przy bardzo uczęszczanej drodze (pow. Wierzbnik). Już
w dawnych zielnikach polskich istnieją różne przepisy dotyczące czasu
sadzenia ogórków. Wedle Zawackiego (1616) ogórki trzeba sadzić, gdy
miesiąc 5 – 6 dni stary będzie. Także wedle Syreńskiego (1613) ogórki rosną najwięcej przed pełnią Księżyca. Przekonania te przetrwały u ludu
ropczyckiego, który nie sadzi ogórków na nowiu w obawie, że się nie udadzą. Również wedle dawnych zielników polskich, zwłaszcza Syreńskiego, należy w pewien specjalny sposób przygotować nasienie do sadzenia
ogórków. Najpierw moczy się nasiona w owczym mleku lub miodzie, a to
w tym celu, aby uzyskać rośliny o słodkich owocach. Natomiast ogórki
wszczepione w krzak maliny lub jeżyny będą cały rok świeże i zimno im
nie zaszkodzi. Nasiona moczone w środkach przeczyszczających dają rośliny z owocami o podobnych własnościach. Do snopu ziół święconych
na M.B. Zielną dodaje się kwiaty ogórkowe (pow. Bochnia).
53. Trudno powiedzieć, skąd Fischer zaczerpnął tę ostatnią informację – pieczone kłącza
obrazków jadano dawniej na Bałkanach, ale informacja o Polsce jest prawdopodobnie mylna.
Ogórek siewny
232
Lecznictwo ludowe. W dawnych zielnikach polskich ogórkowe nasienie bywa zalecane jako antiaphrodisiacum. Lud czasem wierzy, że ogórki powodują wzrost krwi (pow. Czarnków). Plasterki kiszonych ogórków
bywają przykładane na głowę przeciw bólowi głowy (Tykocin, Polska
płd.-wsch.). Kaszubi używają łupin ogórków przeciw puchlinie wodnej.
W pow. Wieliczka myją się sokiem wyciśniętym z ogórków świeżych na
zgubienie piegów. W pow. Oszmiana są używane ogórki jako środek moczopędny. Nadto bywa używany sok ogórkowy zwłaszcza dla dzieci jako
środek czyszczący.
Literatura: Szafer i in. 1924: 589; ZWAK XVIII : 49; Linde SPJ III : 520; Lud III : 10, VI : 64,
XII : 61, XXX : 47; MAAE : IV : 213, VII : 46, XI : 85; ZWAK VI : 247, XIV : 214, XVI : 261; Orli Lot IX :
193, XI : 170; AEL s.v. ogórek; Wisła VI : 916; Gluziński 1856: 402; Talko-Hryncewicz 1893:
39, 93, 163, 190, 242, 267; Z Bliska i z Daleka III : 87; Treichel 1893 [?]: 7; Udziela 1891: 99.
Olsza czarna· Olsza czarna (Alnus glutinosa (L .) Gaertn.) oraz olsza
szara (Alnus incana (L .) Moench) nie są przez lud wyróżniane, a także
w dawnych glossach staropolskich pod nazwami: olsza, olszyna zupełnie nie są wyodrębniane (Rostafiński 1900b I: 142).
Praktyczne zastosowanie. Olszyna była używana do wydobywania
barwnika. Zwłaszcza kora służyła do wyrabiania barwnika brunatnego,
fioletowego i czarnego, którym barwiono tkaniny w Lubelskiem i Wileńskiem, a pisanki w Małopolsce, gdzie lud używa także szyszek olchy
czarnej do wytwarzania czarnej barwy.
Wierzenia i obrzędy. Olszynę otaczają liczne wierzenia i opowieści.
Wedle ludu rzeszowskiego miejsca zarosłe olszyną nad rzekami i potokami zamieszkuje diabeł – topielec. Drzewo to odgrywa również rolę
w opowieściach na temat współzawodnictwa diabła z Bogiem przy stwarzaniu świata. Oto wilk stworzony przez Boga albo Bogu na złość przez
diabła nie dał się ożywić w imię diablej mocy, a dopiero w imię Bożej
mocy ożył, skoczył na diabła, który się schronił przed nim na olszę, ale
wilk schwycił diabła za piętę, która rozlała się po drzewie i odtąd olszyna
ma korę czerwoną, a gdy się ją natnie, jakby krwią ocieka (ZWAK VI: 221).
W opowieści łańcuckiej zamiast wilka występuje lis. W Wielkopolsce lud
opowiada, że drzewo się zaczerwieniło, gdy diabeł obił swą babkę kijem
olchowym. Koło Dukli mówią, że diabeł, uciekając przed św. Michałem,
Olsza czarna
233
schronił się na olchę i drzewo to odtąd krwawi. W Kieleckiem opowieść
ma tę formę, że diabeł w konkurencji z Bogiem, naśladując stworzenie
owcy, stworzył kozę i ciągnął ją za ogon do Boga. W drodze urwała mu
się koza, a jucha z urwanego ogona okrwawiła rosnące olchy i odtąd kozy
nie mają ogonów, a olchy mają czerwoną korę. Zgodnie z tymi opowieściami posiada olcha pewne specjalne apotropeiczne właściwości i należy do roślin, które zatyka się na św. Jana w strzechy lub ściany (woj.
poznańskie, łódzkie, kieleckie, śląskie i część krakowskiego). Zwyczaj
znany także na Kujawach. W celach ochronnych zatyka się olszynę także w zagony jęczmienia (pow. Łańcut, Przemyśl, Wyrzyski), aby krety nie
podgryzały korzeni, albo w pokosy lnu leżące na polu, aby uzyskać dobre wyschnięcie i wybielenie lnu (pow. Gniew), albo pod snopki do zapola, aby uchronić zboże od szczurów i myszy (pow. Pińczów) – sposób
znany już Zawackiemu (1616), albo też pod spód sterty czy brogu daje
się liście olszyny, aby myszy nie tknęły zboża (pow. Mościska). Czasem
w Zielone Świątki mają okna i drzwi gałęziami olszy czarnej, która odwraca nawałnice, grady i pioruny (koło Tarnowa). Olszyna należy czasem
do ziół święconych na M.B. Zielną.
Twórczość ludowa. Olszyna bywa wspominana bardzo często w pieśniach tak weselnych, jak powszechnych, szczególnie w Lubelskiem i na
Podhalu. Wśród tych pieśni jest pieśń dawna zaczynająca się od słów
„W olszynie ja wołki pasła, w olszynie mnie nocka zaszła” (Lud VIII: 237).
Lecznictwo ludowe. W pow. Tarnobrzeg i Nisko istnieje przekonanie,
że woda przepływająca przez korzenie olszyny jest czarna, a kto by się
w takiej wodzie kąpał, będzie miał czarne ciało, jak cygan i nie będzie
chorował (ZWAK XIV: 214). Dlatego też przestrzegają przed kąpaniem
dzieci w odwarze z liści olszowych, gdyż byłyby czarne; wedle przekonania ludowego cyganie w ten sposób nadają sobie ciemną barwę, a cyganki w tymże celu kąpią porwane dzieci (pow. Lublin, Kozienice, Ropczyce, także Reymont w Chłopach III: 261).
Gałęzie olszowe zerwane w wigilię św. Jana Chrzciciela ususzone służą
na Kujawach jako lekarstwo na wrzody i rany. Liście olszynowe przykłada się na rany i skaleczenie (Łowickie, Lubelskie, Krakowskie, Wileńskie,
Rzeszowskie, Lwowskie, Kieleckie, Stanisławowskie, Kaszuby). Czasem
także obmywa się rany i wrzody odwarem z liści olszowych (Kieleckie).
Suszone liście olchowe przykłada się także na puchlinę. W pow. Czarnków stosuje się odwar gałęzi olchowych jako pewnego rodzaju inhalacja
Olsza czarna
234
przeciw bólowi gardła lub zębów. Odwar z szyszek olchowych z cukrem
pije się jako lek przeciw biegunce. Odwar z liści olszyny, którą majono
ołtarze na Boże Ciało, pije się na zimnicę (Małopolska). W Wileńskiem
doradzają przy ataku febry iść do lasu i siąść na świeżo zrąbanym pniu
olszowym, a febra wstąpi do pnia. Lokalnie spotyka się przykłady stosowania liści olszowych także w innych chorobach, jak przy częściowym
paraliżu, przy nabrzmieniu piersi mlekiem, a także bolące oczy zakrapiają nalewką z szyszek olszowych.
Weterynaria. W Chełmskiem odwar z młodych odrośli lub święconych wianuszków uwitych z olszyny stosuje lud jako lekarstwo dla bydła w czasie panującej zarazy. Parzonymi liśćmi olszyny goi się długo jątrzące się rany u bydła. W odwarze liści olszowych i słomy jęczmiennej
macza się szmatę i owija nogę bydlęciu choremu na skułę czyli chorobę
racic.
Biretowski (1769) zalecał liście z rosą zbierać i rzucać na podłogę w celu
tępienia pcheł. Podobne przykłady pochodzą także ze współczesnych
wierzeń ludowych na Pomorzu.
Literatura: Szafer i in. 1924: 169; Brückner 1927: 379; Linde SPJ III : 548; Karłowicz SGP
I: 126; Lud II : 155, III : 497, IV : 215, VI : 59, 65, 179, VIII : 359, 237, X: 94, XII : 61 – 62, XVII : 33,
XXIX : 10, XXXI : 98; AEL s.v. olsza; Sylwan VII 1830: 258; Ziemia IV : 186; 1933 [br. nr. t.]: 100;
Łaguna: 83; Wisła III : 763, V: 643, 646, VII : 167, IX : 505, X: 124, XVII : 439; Pleszczyński 1892:
67, 101, 125, 128, 195, 224; Udziela 1891: 76, 70, 111, 117, 173, 179, 207, 217 – 218, 232; ZWAK VI :
221 – 222, VII : 109, IX : 25, X: 85, XI : 52, XIII : 75, XIV : 214; Gloger 1901: 13, 15; Moszyński i in.
1935: tabl. 8, 10; Kolberg Lud III : 95, XIII : 51, XVII : 164; Kolberg Mazowsze IV : 137; MAAE
III : 74, VI : 253, XIII : 76; Z Bliska i z Daleka III : 86; Gulgowski 1911: 204; Federowski Lud II :
267; Talko-Hryncewicz 1893: 163, 226; Kolberg Chełmskie II : 192.
Oman wielki· Oman wielki (Inula helenium L .) rośnie w Polsce w zaroślach blisko źródeł i na miejscach wyrębu drzewa54. Najczęściej występuje na południowej części nizin, rzadziej na północy i na pogórzu. Poza
Inula helenium występują w Polsce także inne gatunki, takie jak: oman
wąskolistny Inula ensifolia L . (Polska płd.), oman wierzbolistny Inula salicina L . (w niższych partiach gór, Pieniny), oman niemiecki Inula germanica L ., oman łąkowy Inula britannica L ., oman szorstki Inula hirta L . itp.
54. Gatunek ten nie jest rodzimy dla flory Polski i występuje tylko zdziczały z uprawy.
Oman wielki
235
Nazwa oman jest powiązana ze
słowem ludowym omanić, pochodzącym z kolei od omamić. Tak samo
nazywa się również w starodawnych
źródłach, tylko w jednym dokumencie z XVI wieku występuje nazwa
cziewczil. Prawdopodobnie już wtedy, jak i dziś w okolicach Krakowa,
mylono go z dziewosiłem (Gladiolus
communis L .) (Rostafiński 1900b:
322) albo był nazywany jak inne zioła
ze względu na swoją siłę. Oman często występuje w staropolskich zielnikach. Według Syreńskiego (1613:
59) pomaga na melancholię i pobudza odwagę, zaś Marcin z Urzędowa
(1595: 126) podaje, że oman dodany do wina przydaje pogody ducha.
Biretowski (1769) poleca oman jako
Oman wielki
lekarstwo na półparaliż, zaś maczany w miodzie jako lekarstwo na epilepsję, a także na przeziębienie żołądka, wylew i astmę.
Lud nazywa oman także dziewosił (Kraków i Polska płd.) lub wielkie
ziele (Przecław). Oman jest święcony razem z innymi ziołami w dniu M.B.
Zielnej (Przecław, Radziszów, Zawoja). Czasem święci się także oman łąkowy Inula britannica. W okolicach Krakowa wykorzystuje się oman jako
środek na kołtun u ludzi i zwierząt. Miesza się starty korzeń ze smalcem
i stosuje tak uzyskaną maść na świerzb i inne wypryski. Wywar z korzeni i liści omanu pomaga na wysypkę (Dziewiętniki) i na oberwanie (bóle
wewnętrznych organów spowodowane przepracowaniem fizycznym)
(Zawoja). W okolicach Sieradza stosuje się oman na duszności, kaszel,
słabość żołądka i świerzb. Także w pow. Łowicz używa się oman łąkowy
Inula britannica na duszności. Stosuje się go także na choroby bydła, np.
cielaków (Przecław). Polska szlachta z okolic Wilna sadzi oman w ogródkach. W pow. Nowogródek oman uprawiany jako roślina ozdobna. Jego
liście przykładają bydłu na złamane kości, poza tym przygotowują z nich
maść na wypryski u koni.
Oman wielki
236
Literatura: Szafer i in. 1924: 614 – 614; Biretowski 1769: 91; ZWAK XVIII : 50; AEL s.v. oman;
Kolberg Lud VII : 129; Kopernicki 1876: 4; Udziela 1891: 192, 195, 197; ZWAK VI : 266, XVIII : 50;
Łaguna: 34, 80; Karłowicz SGP III : 440; Wisła VIII : 141; Lud VII : 129, XXV : 77, XXX : 52; Planta
Polonica I: 35; Spr. Kom. Fiz. XIV : 38; Linde SPJ III : 549; Moszyński KLS II , cz. 1: 222 – 223.
Oman zwyczajny· Oman zwyczajny (Inula squarrosa L .) [Inula spiraeifolia L .] bywa zwykle mieszany z innym gatunkiem, a mianowicie
z Inula Oculus Christi [Inula oculus-christi L .]
Także w dawnych źródłach polskich bardzo trudno wyodrębnić tę roślinę, ponieważ mamy tu częste pomieszanie jej z różnymi gatunkami:
Erigeron zwłaszcza Erigeron viscosus L . [Dittrichia viscosa (L .) Greuter],
a także pomieszanie z różnymi gatunkami Pulicaria. Pomieszanie to zaznacza się szczególnie u Falimirza. W równym stopniu jak u dawnych
botaników, tak też i u ludu roślina ta nie wyróżnia się od innych gatunków Inula.
Literatura: Szafer i in. 1924: 615 – 616; Rostafiński 1900b I: 71, 323, 353.
Omięg górski [Omieg]· Omięg [obecnie omieg] górski (Doronicum
austriacum Jacq.) – także Doronicum scorpioides Lam.55 – kozi korzeń oraz
Aronicum clusii (All.) W.D.J. Koch [Doronicum clusii (All.) Tauch.] – kozłowiec właściwy i Aronicum carpaticum Schur [Doronicum carpaticum Nyman] – kozłowiec karpacki od dawna mało są rozróżniane i razem mieszane. Już w dawnych glossach polskich nie jest pewne, co rozumiano
przez Doronicum pardalianches L ., także dawne polskie zielniki nie są
zgodne z tym, co uważają za omięg. Dla Marcina z Urzędowa jest to Doronicum pardalianches i Aconitum napellus L ., a dla Syreńskiego Doronicum
scorpioides lub austriacum (Rostafiński 1900b I: 358 – 359; ZWAK XVIII:
50). Podobnie jest takie nie dość wyraźne wyróżnienie także w tradycji
ludowej, ale na ogół na Podhalu Doronicum scorpioides nazywa się kozim
korzeniem, a Aronicum clusii zwie się kozłowcem.
55. D. scorpioides jest według Plant List synonimem D. grandiflorum Lam., ale Fischerowi
chodzi o inny gatunek, skoro wymienia go z Podhala czy nawet z Mnicha.
Omięg górski [Omieg]
237
Wierzenia i obrzędy.
W dawnych polskich
zielnikach bywa uważany za roślinę trującą.
Wedle Marcina z Urzędowa obok niego rośnie
zawsze ziółko, które jest
antitoxicum omiągowego jadu. Syreński zaś pisze, że omięg sam jadowity jest antitoxicum dla
innych trucizn (ZWAK
XVIII: 50).
Już z relacji z 1839
roku wynika, że na stoku południowym Mnicha nad Morskiem
Omieg górski
Okiem znajdowało się
wiele koziego korzenia
(Doronicum scorpioides), któremu górale przypisywali władzę wzniecania sił w głowie i nogach przy wspinaniu się na góry. Górale, zwłaszcza
strzelcy, rzucali się z chciwością na tę błogosławioną roślinę i spożywali
ją jak sałatę. Polski lekarz i podróżnik Tripplin pisze, że sam próbował
smaku korzenia tej rośliny i nie wie, czy tej roślinie ma przypisywać, że
nie był zmęczony na tej wycieczce górskiej (Przyjaciel Ludu 1839 VI, [cz.]
I: 5; Tripplin 1856: 157; Stęczyński 1860: 81). Kozłowiec (Aronicum clusii
Koch. [Doronicum clusii]) był ulubioną rośliną Podhalan, którzy znalazłszy się w kotlinie podalpejskiej, zatykali za kapelusz kilka jaskrawożółtych kwiatów kozłowca na dowód, jak byli wysoko (Pam. Fiz. 1886 VI: 234).
Także kozłowiec uważali górale za roślinę dodającą mocy przy wspinaniu
się na turnie. Rośliny tej szukają chętnie także kozice i od tego pochodzi też jej nazwa. Klein podaje, że już z początkiem XIX wieku specjalni
korzeniarze szukali jej dla aptek.
Kozłowiec święcą też na M.B. Zielną (Dzianisz i Czarny Dunajec, pow.
Nowy Targ).
Lecznictwo ludowe. Odwar święconego kozłowca dają górale na tzw.
otrzęsienie (wstrząśnięcie).
Omięg górski [Omieg]
238
Literatura: Szafer i in. 1924: 632 – 623; Linde SPJ III : 550; Pam. Tow. Tatrz. X: 11; Lud III :
240, 268; ZWAK VI : 225; MAAE IX : 115.
Orlik pospolity· Orlik pospolity (Aquilegia vulgaris L .) rośnie w całej
Polsce na miejscach wyrębu drzewa, a szczególnie w zaroślach. W Pieninach występuje oddzielny gatunek – orlik pieniński (Aquilegia ullepitschii Pax) [Aquilegia nigricans Baumg.].
Orlik jest już często wymieniany w staropolskich spisach roślin, występuje tam pod różnymi nazwami: byliczka – ze względu na podobieństwo
wyglądu i liści; ptaszki – ze względu na kształt kwiatu. Wreszcie występuje w tym źródle także nazwa a to je oraz modra tojeść (w okolicach Brzeżan
po dziś nazywany toja). „Jedno ze średniowiecznych vincetoxicum po niemiecku nazywało się »Das ist«, z tego utworzono u nas to je i tojeść (Rostafiński 1900b: 164). Starodawne polskie
zielniki zawierają opisy różnego zastosowania orlika. Według Syreńskiego (1613: 902 – 903) dobrze jest nosić
przy sobie orlik jako ochronę przed
czarami. Pomaga także w przypadku
czarów odbierających męską potencję. Zgodnie z Compendium medicum
(1719: 604) zażycie nasion orlika łagodzi poród. Chmielowski (1754: 404)
poleca orlik na zaczarowanie bydła.
Wierzenia i obrzędy. W dzisiejszych
wierzeniach ludowych orlik występuje szczególnie na obszarze Podhala.
Orlik pospolity
W Zakopanym i Czorsztynie Górale
przykładają korzeń orlika na ból zębów i jamy ustnej. Orlik pomaga na
bóle głowy, oczu i zębów. W okolicach Lwowa i Bóbrki lud nosi korzeń tej
rośliny pod pachami i na gołym ciele jako środek ochronny przed czarami. W Wielkopolsce dodaje się orlika krowom do paszy, żeby chronić je
przed czarownicami, które chcą im odebrać mleko. U Hucułów daje się
orlik krowom, żeby śmietana była żółta. W niektórych ogródkach wiejskich sadzi się orlik jako roślinę ozdobną.
Orlik pospolity
239
Literatura: Szafer i in. 1924: 244; ZWAK VI : 224, XVIII : 51; Udziela 1891: 149; Kolberg Lud
XV : 72; SKJ V: 139, 373; Moszyński KLS II , cz. 1: 225; AEL s.v. orlik; Linde SPJ III : 581; Spr.
Kom. Fizj. XI : 24.
Osika· Osika (Populus tremula L .) wymieniana w dawnych glossach średniowiecznych jako osica lub osika (Rostafiński 1900b I: 138). W gwarach
znana też jako osina.
Praktyczne zastosowanie. Drewno było dawniej używane do niecenia
ognia i może także w związku z tym łączą się tak liczne wierzenia z tym
drzewem. Bazie osiki służą do wydobywania barwnika na pisanki. Odwar tych bazi i ałunu daje zielony barwnik.
Wierzenia i obrzędy. Drżące liście wywołały ogólne polskie powiedzenie „drżeć jak osika” oraz rozmaite opowieści ludowe o przyczynach
drżenia tych liści. Najczęściej objaśnia lud, że na tym drzewie Judasz
powiesił się (powszechnie, zwłaszcza w Małopolsce) albo też chciał się
powiesić, osika przerażona nie przyjęła go, więc powiesił się na jarzębinie, ale osika z tego lęku trzęsie się do dzisiaj (pow. Myślenice). Kaszubi
opowiadają, że osikę przeklął diabeł, gdyż nie mógł się na niej powiesić,
bo ciągle spadał. Inne wyjaśnienie powiada, że osika trzęsie się za karę,
gdyż w obawie o siebie nie udzieliła schronienia Matce Boskiej i Jezusowi podczas ucieczki do Egiptu. W innych opowieściach trzęsienie się
osiki powstało na pamiątkę drżenia Chrystusa na Górze Oliwnej (pow.
Łańcut) albo też jako ukaranie osiki za to, że gdy w chwili śmierci Chrystusa wszystkie drzewa ucichły, jedna tylko osika poruszała liśćmi (pow.
Tarnobrzeg i Nisko). Inne opowieści pozostawały w związku z opowieściami o olszy, gdyż objaśniają, że osika drży od tego czasu, gdy schronił
się na nią lub obok niej przerażony diabeł lub chłop w ucieczce przed
wilkiem (pow. Biała).
Osika jest drzewem posiadającym czarodziejskie właściwości, dlatego pod tym drzewem nie można stawać, gdy grzmi, bo w nie najprędzej
grom uderzy (pow. Kielce). Osika jest drzewem, które się na św. Jana
zatyka w strzechy i ściany, ale tylko w Polsce płn.-wsch. (woj. wileńskie,
poleskie i płn. wołyńskiego). Idzie tu może o ochronę przed czarownicami. W pow. Ropczyce i Łańcut radzą od św. Łucji do Bożego Narodzenia
przynosić z lasu po gałązce osiki, potem te gałązki w dzień Bożego Narodzenia zapalić, a wtedy przyjdzie czarownica. W dawnych zapiskach
Osika
240
spotyka się też wiadomość, że znachor idący rozplątać szkodliwy zakręt w życie wywija nad głową trzema osikowymi drzewkami, następnie
w miejscu, gdzie był zakręt, zatyka je w ziemię ostrymi końcami na dół,
a korzeniami do góry. W ogóle wedle ludu krakowskiego gałęzie, koły
i patyki osikowe miały przeciw duchom, strachom i mocy czartowskiej
być skuteczną ochroną (Kolberg Lud VII: 132). Kołkiem osikowym przybijano diabłu w ludzkiej postaci lub czarodziejowi połę do ziemi, a czarownicę za warkocz przybijano kołkiem osikowym, aby się już ruszać nie
mogli. Takiego kołka osikowego używa się także przeciw upiorom (Polska
płn.-wsch., ale i pow. Chrzanów). Podejrzanym o to zmarłym przebija się
serce kołem osikowym albo ucina głowę i przybija do tułowia kołem osikowym. W formie łagodniejszej widzimy to w pow. Kartuzy, gdzie zmarłemu kładą na piersiach trzy krzyżyki z osiny, aby zmarły jako wieszczy
nie powstał z mogiły i podczas snu nie ssał krwi swym krewnym, przyprawiając ich o śmierć. W Lubelskiem w celu ochrony przed upiorem
kładziono go do trumny osikowej lub choćby z osikowym wiekiem. Praktyki takie stosuje się szczególnie do ludzi zmarłych nienaturalną śmiercią. W Chełmskiem przebija się samobójcy gardło kołkiem osikowym,
aby dusza nie błądziła w ciele jako upiór i nie niepokoiła pozostałych
przy życiu (Kolberg Chełmskie II: 141, 250). Środkiem zaradczym przeciw czarowaniu owiec jest kawał zwłok żydowskich ugotowanych wśród
nocy na osikowym ogniu, a takim wywarem kropi się chore owce (Żarki, Siewierz i Pilica). Przy pomocy osiki wykonuje się także pewne czary
przeciw złodziejom. Na Mazowszu gdy się wyświdruje osinę i wetknie do
niej coś z rzeczy, z których złodziej ukradł, trzęsie złodziejem, podobnie
się dzieje, o ile ktoś zatnie na czczo w święto osikę podczas dzwonienia.
Lecznictwo ludowe. Febrę leczy się przez wywiercenie świderkiem
dziurki w osice i zabicie tej dziurki kołeczkiem, febra zostaje wtedy
w osice, a człowiek zdrów wraca do domu (pow. Ropczyce). W pow. bialskim56 robi się dziurkę w drzewie, wkłada do niej pęk włosów uciętych
przy uszach, paznokcie ucięte z rąk i nóg, włosy spod pazuchy i w końcu
chuchają w ten otwór trzykroć i silnie go kołkiem zabijają, aby chłodna
nie wyszła i do chorego nie wróciła. W celu zabezpieczenia się od cholery
stawiają w czterech rogach wsi krzyże z drzewa osikowego, które ucina
się w lesie bez mierzenia. Dopóki krzyże stać będą, dopóty we wsi nie
56. Niejasne – Biała Podlaska lub Biała Krakowska (dziś Bielsko-Biała).
Osika
241
pojawi się cholera (Pińczów). Popiół z drzewa osikowego przykłada się
do wrzodu, który pod wpływem tego leku pęka. Kijem osinowym wygniata się brzuch przy silnym wzdęciu (Międzyrzec). W pow. Olkusz leczą
kołtun, wygotowując w wodzie dziewięć wierzchołków osiczyny, którą
smarują całe ciało. Brodawki leczy się sokiem płynącym z gorejącej osiny albo też przykładaniem osikowego popiołu. Także martwa kostka ginie pod popiołem z kory osikowej (pow. Tarnobrzeg i Nisko). Natomiast
małych dzieci nie kąpie się w liściach z drzew osikowych, bo by się im
potem głowa trzęsła jak osice.
Rozmaite leki dla chorych owiec przygotowuje guślarz zawsze na osikowym ogniu. Chorą krowę można od razu uleczyć przez zatknięcie nowego osikowego koła w to miejsce, gdzie krowa krwawo moczyła. Kora
osikowa zmieszana z żytnią mąką służy do dezynfekowania mieszkania
od pasożytów (Wileńskie).
Twórczość ludowa. Nawet w pieśniach ludowych osika bywa zestawiana w rymie do nieuczciwych dziewcząt (Krakowskie, Podhale).
Literatura: Szafer i in. 1924: 172; Brückner 1927: 384; Linde SPJ III : 592; Tyg. Ilustr. 1863
VIII : 501 – 502; Lud II : 228, IV : 215, 365, VI : 63, VII : 139, VIII : 253 – 254, IX ; 362, 366, XV :
338, XVII : 33, XXXI : 98; ZWAK VI : 281 – 282, VII : 117 – 118, IX : 46, X: 87, 96, XI : 52, 57, XIII :
75, XIV : 200, 214; Wisła VI : 418, VII : 108; Łaguna: 83, 85; Kopernicki 1876: 7; MAAE III : 112,
120, VII : 46 – 47, XIII : 58, 69; Kolberg Chełmskie II : 260; Moszyński i in. 1935: tabl. 8; Federowski Lud [br. nr. t.]: 239; Wójcicki ZD II : 277; Talko-Hryncewicz 1893: 121, 245, 312, 311;
AEL s.v. osika; Gulgowski 1911: 177; Polaczek 1898: 71; Pleszczyński 1892: 100, 126; Udziela
1891: 187, 206, 260.
Oset / Ostrożeń · Lud nie odróżnia właściwie dokładnie rozmaitych
gatunków Cirsium mających nazwę botaniczną ostrożeń oraz także różne odmiany Carduus – oset, ale wszystkie te rośliny nazywa ostami.
Także w glossach staropolskich oset jest ogólną nazwą, która bywa odnoszona do obu rodzajów tak Cirsium, jak Carduus (Rostafiński 1900b I:
335). W dawnych zielnikach polskich nie ma natomiast wzmianek godnych uwagi.
Praktyczne zastosowanie. Wedle Rostafińskiego lud wyróżnia jednak
ostrożeń warzywny (Cirsium oleraceum (L .)Scop.) i używa młodych pędów tego ostu na jarzynę. Na Podhalu z młodego ostu, posiekanego z innymi ziołami i zarobionego mąką owsianą lub ziemniakami robią górale
Oset / Ostrożeń
242
potrawę zwaną warmuz (SKJ IV: 315).
Także w pow. Zamość przyrządza się
jak szpinak.
Wierzenia i obrzędy. Oset bywa nazywany nasieniem diabelskim (Międzyrzec w Lubelskiem, Wieliczka).
Oset stworzył diabeł, gdy Pan Bóg,
stworzywszy rośliny, także jemu coś
stworzyć pozwolił (Wadowice). Wedle opowiadania międzyrzeckiego
diabeł miał pierwotnie owies, a dopiero św. Michał sprawił to, że diabeł
zapomniał nazwę owies i uwierzył
w przypomnienie św. Michała, że jego
własnością są oset i pokrzywa (Pleszczyński 1892: 154). Związek owsa
z ostem zaznacza się w zwyczaju odprawianym na św. Szczepana w KraOset nastroszony
kowskiem, który polega na tym, że
owies poświęcony wówczas niosą na miejsce, gdzie ma być siany, i mówią:
„Uciekaj diable z ostem, bo idzie św. Szczepan z owsem” (ZWAK VI: 239).
W ogóle powstanie ostów objaśnia lud w pewien specjalny sposób.
W okolicy Wadowic istnieje przekonanie, że jeśli chłop ogoli brodę, a mydliny wraz z tymi ogolonymi włosami wyleje do gnoju i razem z nim wywiezie w pole, to na takim gruncie będą osty rosły (MAAE VII: 46). W Radłowie (Krakowskie) mówią, że oset najchętniej rośnie tam, gdzie gęsi
często trawę szczypią, bo w ogóle oset wyrasta z kału gęsi (MAAE XI: 86).
Ponieważ oset w polu jest bardzo niepożądanym chwastem, przeto
szczególnie wiele istnieje sposobów sposobów służących do jego wytępienia. W celu usunięcia ostu owies sieje się w kształcie krzyża (Gorlice)
albo smarują pług, którym orzą, tłuszczem z nietoperza (Wieliczka). Także
w pow. Tarnobrzeg i Nisko sądzą, że osty na polu wyginą, gdy je gospodarz
pomaże krwią nietoperza. Przy czym trzeba rozerwać żywego nietoperza
i świeżym skrwawionem jego ciałem posmarować osty w polu, to się takowe na drugi rok już tam nie pokażą (ZWAK X: 98, 102). Bardzo często
stosuje się także ten sposób, że oset święci się na Matkę Boską Zielną,
a potem wsadza go tam, gdzie rósł, ale odwrotnie, wierzchołkiem do ziemi,
Oset / Ostrożeń
243
a korzeniem do góry
(Międzyrzec, Chełm).
W Łańcuckiem robi się
ten zabieg w wigilię św.
Jana (Lud VIII : 354).
Także w Przemyskiem
(ZWAK XIII : 75). Albo
też ścina się oset w wigilię św. Jana, a pali w wigilię św. Piotra i Pawła
(Chrzanów i Ropczyce).
Albo też w celu wyplenienia ostów na polu
siewnym zakopuje się
na tym polu we czwartek o zachodzie słońca drzazgę z drzewa,
Ostrożeń warzywny
w które uderzył piorun
(Wały, Mazowsze). Zupełnie podobne wierzenie znane jest w pow. Myślenice (MAAE VII: 46).
W pow. Wadowice, aby wyplenić oset, trzeba w dzień św. Szczepana owies
poświęcony w kościele nieść prosto na to miejsce, gdzie osty rosną, nie
mówiąc przez drogę ani słowa do nikogo, a przyszedłszy na miejsce, rzucić tym owsem, wymawiając przy tym: „Uciekaj diable z twoim ostem,
bo tu idzie św. Szczepan z owsem!”. Zasada milczenia i nieoglądania się
obowiązuje także w drodze powrotnej (pow. Żywiec), podobnie w pow.
Limanowa, Bielsko i Gorlice. Albo też wynosi się na św. Szczepana w pole
śmiecie zrobione „słomą wigilijną” (pow. Kozienice). W pow. Myślenice
w celu wyplenienia ostu zbierają popiół z Wigilii i Bożego Narodzenia
i posypują nim te miejsca, na których rośnie oset.
Wielka liczba ostów we wrześniu wróży pogodną jesień (pow. Jarosław).
Oset i ostrożeń bywa zwykle święcony na M.B. Zielną (pow. Kolbuszowa, pow. Nowy Targ, Krakowskie). W okolicy Przeworska święcą na Boże
Ciało wianki, do których prócz różnych innych ziół należy także oset roztrzepany [oset nastroszony] (Carduus acanthoides L .). W pow. Nowy Targ
jeśli tzw. głowacz (Cirsium eriophorum Scop.) ma głów trzy albo pięć, byle
nie do pary, to go bardzo dobrze trzymać w domu, ponieważ wszystko
Oset / Ostrożeń
244
złe odpędza od chaty (ZWAK VI: 243). Dlatego też jedna z odmian kolących roślin przez lud również do ostów zaliczana, a mianowicie popłoch
pospolity (Onopordon acanthium L . [Onopordum acanthium L .]) bywa
w Woli Batorskiej nazywana czartopłochem, względnie czatoprochem, jako
płoszącym czarta (PF I: 137).
W obrzędzie wyzwalania kosiarza w pow. Rypin odbywa się ochrzczenie
nowego kośnika, po czym przygotowują krzyż z ostów, który chrzczony
całuje (Ziemia V: 576). Nie brak też różnych legend na temat ostu. Zwykle mówią one o ostach jako nasieniu diabelskiem. Ale jedno z nich (pow.
Kłodawa) mówi, że oset ma liście biało nakrapiane, bo upadł na nie pokarm Matki Bożej (Lud XV: 338).
Lecznictwo ludowe. Lud używa go przeciw kolkom (Krakowskie, Kielecki) i dlatego w Krzesławicach (Krakowskie) nazywają go nawet kolkowym zielem, ale tamże stosują go także przeciw postrzałom. W Międzyrzeckiem (Lubelskie) oset używa się do kadzenia przeciwko konwulsji
i poronieniu. Meszek z kwiatów ostu przykłada się na oparzenie (pow.
Olkusz). Na ból zębów używa się w Małopolsce gąsieniczek zawartych
w naroślach, powstałych przez nakłucie owadów w ostrożniu polnym
(Cirsium arvense Scop.). Leczy też przestrach (Chełm).
Weterynaria. Oset stosuje się także w różnych przypadłościach zwierząt. Odwar z ostu dają pić krowom, aby dużo dawały mleka (pow. Wadowice). O ile masło nie chce się zrobić, kładą grzebień pod maślniczkę, a rozpaloną podkowę wyparzają pokrzywą i ostem (pow. Chrzanów).
Natomiast w Lubelskiem bydło mające robaki prowadzą do krzaku ostu,
przyginają wierzchołek tego ziela do ziemi, a zabiwszy je drewnianym
kołkiem, wymawiają po trzykroć następujące zaklęcie: „Oście, oście! Dotąd cię nie puszczę, póki z tego zwierzęcia nie wylecą goście” (Biegeleisen 1929a: 50). Ostrożeń [ostrożeń głowacz] (Cirsium eriophorum) zwany u górali zakopiańskich zielem kurdzielowym dlatego, że leczy się nim
kurdziel, tj. wrzód na języku, szczególnie u koni. Główką tego ostu poświęconego i przeżegnanego wycierają silnie miejsce dotknięte kurdzielem albo dotykają nim do trzeciego razu kopyt, gdy się takowe krowom
rozpadają. Lud bocheński (pow. Bochnia) kurdziela u konia leczy następująco. Szukają kolącego ostu, po czym wykopują go łopatą, przewracają
i przesadzają na odwrót, tj. wierzchołkiem do ziemi, a korzeniem do góry.
Po czym żegnają się i mówią trzykrotnie: „Mój panie oset, żebyś ty do
tego konia kastanowatego posed, wygnał kurdziela i kurdzielice, samca
Oset / Ostrożeń
245
i samice, ze wszystkich żył i kości, aby został w zdrowości” (ZWAK VI:
240). Jeśli bydło pasie się między ostami, będzie bardzo kościste (pow.
Tarnobrzeg, Nisko, Ropczyce).
Twórczość ludowa. Oset bywa też bardzo często wspominany w pieśniach szczególnie weselnych (pow. Jasło, Andrychów, Zakopane, Śląsk,
Sieradz, Pomorze, Mazowsze), nie brak o oście licznych zagadek (Tarnów, Rzeszów, Wieliczka, Myślenice, Łańcut, Tarnobrzeg, Nisko, Nowy
Targ, górale beskidowi) oraz przysłów (Międzyrzec).
Literatura: Szafer i in. 1924: 646 – 649; Linde SPJ III : 589; Pam. Tow. Tatrz. X: 15; Zaranie
Śląskie V: 248; Łaguna: 83; Gryf 1910 [br. nr. t.]: 268; Lud VIII : 364, XV : 229, 230, 344, XXX :
72 – 73; Wisła II : 7, III : 525, V: 905, VI : 773, XII : 56 – 57, XVII : 608, XX : 85; AEL s.v. oset; Pleszczyński 1892: 101, 125, 154, 161; Kolberg Chełmskie II : 192, 260; ZWAK VI : 194, 239 – 240, 243,
VI : 87, X: 98, 102, XI : 54, XIII : 75, XIV : 132, 214, 249, XVII : 231; Polaczek 1898: 53, 75, 196;
Orli Lot IX : 194; Udziela 1891: 150; MAAE IV : 110, VI : 262, IX : 110, X: 322, XI : 265; Gulgowski
1911: 177; Sarna 1908: 122; Gloger 1901: 9.
Ostrzeń pospolity
Ostrzeń pospolity
246
Ostrzeń pospolity· Ostrzeń pospolity (Cynoglossum officinale L .)
bywa nieraz wymieniany w dawnych
glossach staropolskich, ale też mieszany z różnymi innymi ziołami, jak
np. [żywokostem] Symphytum officinale L . Zwykle zwie się kosztywał,
którą to nazwę Rostafiński wyprowadza z łac. costus przez pośrednictwo
niemieckiego Kostwurz. W starych
zielnikach zowie się już psimi języczkami, a to od listków ostrych, kosmatych, podobnych do psiego języka.
Wierzenia i obrzędy. W zielnikach
polskich Spiczyńskiego (1542) i Syreńskiego (1613) znajduje się różne informacje dotyczące dziwnych
właściwości psich języczków. Jak np.
że położony z sercem małej żabki
ściąga psy ze wszech stron, albo że te rzeczy włożone pod wielki palec
nogi sprawiają, że psy na mającego je nie szczekają. Natomiast psie języczki zawieszone u szyi sprawiają, że [pies] się kręci wkoło tak długo,
aż wreszcie padnie na ziemię jakoby zdechły. Także kto używa psiego języka, od tego gadzina ucieka.
Roślina ta bywa stosowana także przeciw myszom. W tym celu należy
psi język ususzyć i pokłaść po kątach, a wszystkie myszy uciekną (Kujawy). Natomiast w innych okolicach właśnie świeże liście tej rośliny rozrzucają po kątach celem wystraszenia ich wonią szczurów i myszy (okolice Chełma).
Lecznictwo ludowe. Lud używa liści psiego języczka na zastarzałe rany
i świerzby (pow. Rzeszów).
Literatura: Szafer i in. 1924: 484; Rostafiński 1900b I: 273, 276, 281, 338, 363, 364; ZWAK
XVIII : 29 – 30; Linde SPJ II : 272, IV : 709; Wisła V: 638, XIV : 337; Kolberg Chełmskie II : 193;
Sylwan 1912 [br. nr. t.]: 250; Kosmos II : 460.
Owies siewny· Owies siewny (Avena sativa L.) bywa wymieniany nieraz
w staropolskich źródłach pod nazwą owies (Rostafiński 1900b I: 112). Ta
też odmiana owsa ma do dziś w Polsce największe znaczenie. Owies ten
bywa przez lud nazywany ze względu na swą wczesność rychlik (Podhale) albo skołejrzak (Mazowsze). Natomiast późny owies, odpowiedni na
gorsze ziemie, zwie lud marczak. Wschodni owies jednostronny (Avena
orientalis Schreb.) [obecnie też włączany do gatunku Avena sativa L .],
występuje tak w Polsce płn., jak w Polsce płd.-wsch. Rzecz charakterystyczna, że nadwiślańskie łany uprawnych odmian owsa zachwaszcza
w latach wilgotnych owies głuchy (Avena fatua L .), z którego drogą uszlachetniania powstały odrębne odmiany owsa. Czasem niektóre odmiany zowie lud grzywacz (Rudawa), widyniak, widziniak (od miasta Wiednia) albo połowniak, gdy wraz z jęczmieniem wspólnie rosną na zagonie.
Praktyczne zastosowanie. Z potraw przyrządzanych z owsa na szczególną uwagę zasługuje tłókno ze względu na swą prymitywność. W pow.
Limanowa niegdyś ćwierć owsa moczono w cebrzyku z wodą, do której
wrzucano rozpalony kamień, a tak sparzony owies suszono i tłuczono
w stępie, następnie przesiewano w przetaku, a mąkę tę zasypywano na
kwaśne mleko lub w ogóle przyrządzano z niej potrawę bez gotowania
Owies siewny
247
przez okraszenie wodą i solą (Lud Słow. I b: 254; Moszyński KLS I: 273).
Podobnie przyrządza się tłókno także w Polsce płn.-wsch. Relacja z początku XIX wieku z Podhala powiada, że owies niedojrzały odcinają górale z kiścią, suszą i następnie wraz z plewami ziarno mielą i tak jedzą.
Następnie przyrządza lud z owsa rozmaitego rodzaju kwaśne polewki,
które zwykle nazywa żur, przy czym ta polewka w górach jest bardziej
gęsta, a na nizinach bardziej rzadka. Polewka ta zowie się też kwasoka
(Cieszyn), a nawet barszcz (Małopolska). Inna taka kwaśna polewka zowie się kisiel, którą sporządza się ze zmiażdżonego lub mielonego owsa
zalanego ciepłą wodą i poddanego kiszeniu przez dodanie zakwasu
z chleba (Kaszubi). Ten kisiel zakwasza się czasem kilkakrotnie i stąd
przysłowie na określenie dalekiego pokrewieństwa: „dziesiąta woda po
kisielu”. Prócz tych polewek robi lud zacierkę z owsianej mąki zarobionej na gęsto zimną wodą i solą, potrawę szczególnie właściwą dla górali.
Także w pow. Oszmiana dawniej z duszonego owsa gotowano w czasie
postu owsiankę.
Prócz tych rozmaitych polewek służy owies także do wytwarzania placków z owsa zmielonego bardzo grubo. Albo też spożywają chleb z owsa
i ziemniaków, a zamożniejsi zaś stosują do wypieku chleba mieszankę
z owsa, jęczmienia i żyta. Owies wchodzi także do karmy dla bydła przyrządzanej z owsa, wyki i grochu zwanej siecznica (pow. Pińczów).
Wierzenia i obrzędy. Już Zawacki (1616) zaleca owies siać na nowiu
albo w ostatniej kwadrze (ZWAK XVIII: 52). Prócz tego istnieją rozmaite
gospodarskie rymowane zalecenia, które z różnych kalendarzy staropolskich przeszły do ludu. Jak np. „Benedykt w pole z grochem, a Wojciech
z owsem jedzie”, albo „Świętojański owies, Marcinkowe żytko, warte licha
wszystko” (Lubelskie). Albo „Na św. Marka, późny owies, ranna tatarka”.
Do owsa przeznaczonego do siania należy domieszać owies święcony
na św. Szczepana (pow. Bochnia, Olkusz i Pińczów). O ile idzie o termin,
starają się siać go jak najwcześniej w myśl rady gospodarskiej: „Kto się
z owsem śpieszy, to się plonem cieszy”. Kto się trzyma tej zasady, może
się raz na siedem lat pomylić, a kto późno sieje, ten raz na siedem lat ma
urodzaj (pow. Wieliczka). Nieraz sieje się owies w Wielki Tydzień (Jasło).
Kaszubi sieją owies, gdy nie ma wiatru, stąd powiedzenie, gdy w towarzystwie nagle wszyscy umilkną, że „teraz dobrze owies siać”.
Owies odgrywa znaczną rolę w obrzędach dorocznych. Owies wraz
z sianem rozściela się na stół pod obrus w czasie wieczerzy wigilijnej,
Owies siewny
248
a słomę owsianą kładzie się także pod stół. Z tego owsa robi się powrósła
i w dzień św. Szczepana obwiązuje nimi drzewa owocowe, mówiąc przy
każdym, aby zrodziło tyle owoców, ile ziarenek owsa w snopie (pow.
Nowy Targ). Z ziaren znalezionych w słomie zaścielającej stół wróży się
o przyszłym urodzaju, jeśli więc znajdzie się ziarnko owsa, będzie urodzaj na owies w przyszłym roku (Lubelskie). Czasem nie zaściela się stołu słomą, a tylko w czterech kątach izby ustawia się po snopku pszenicy,
żyta, jęczmienia i owsa, które po świętach rozdziela się bydłu w oborze
(Lubelskie). W pow. Sambor w Wigilię stawiają na pokuciu57 snop owsa,
zwany dziad. Po Wigilii dziecko będące w wieku pastuszka wiąże słomą łyżki i wkłada do snopa, aby bydło na pastwisku trzymało się razem.
W pow. Brzesko dają w noc wigilijną koniom owsa. W Wigilię daje się
owies święcony gęsiorom i kurom, „aby się dobrze wiodły” (pow. Pińczów). Gdy po mszy pasterskiej lub w Nowy Rok przychodzi do upatrzonej dziewczyny podłaźnik, wtedy sypie owsem lub pszenicą i życzy: „na
scęście, na zdrowie” (Rabka; Lud X: 281). Albo też te podłazy odbywają
się nad ranem w pierwsze święto Bożego Narodzenia i mają nieraz dowcipną formę. Zwyczaj obsypywania owsem łączy się jednak szczególnie
z dniem św. Szczepana. Wtedy bowiem święci się owies w kościele, obrzuca nim księdza i ludzi. Na Śląsku chłopcy obsypują ludzi z chórów
albo też chłopcy przy wyjściu z kościoła ciskają dziewczętom w twarz
garście owsa. Podobne zwyczaje zna Małopolska. W Krakowskiem ludzie
biją się owsem na pamiątkę ukamienowania tego świętego przez Żydów.
Zwyczaje te zna także Wielkopolska. W związku z poświęconym owsem
istnieje cały szereg rozmaitych praktyk. Tego, który w dniu św. Szczepana pierwszy po sumie przyjdzie do domu, obowiązują owsem, aby nie
chorowano w domu (pow. Wieliczka i Myślenice). Poświęcony owies daje
się wszystkim zwierzętom domowym wraz z karmą, aby były zdrowe
(pow. Wieliczka), a przede wszystkim kurom, aby nie kwokały i wiele jaj
niosły (pow. Gorlice). W pow. Brześć, wracając z kościoła z owsem święconym, nie wstępują do domu, lecz idą prosto do sadu i podsypują nim
drzewa, aby dobrze rodziły (także pow. Chrzanów). Podobnie postępują,
chcąc wyplenić oset zbytecznie rozrastający się, wtedy posypując święconym owsem miejsce porosłe ostem, mówią: „idź diable z ostem, bo
idę ze święconym owsem”. Z czasem tym wiążą się także pewne wróżby
57. Miejsce w chacie – kąt z ikonami.
Owies siewny
249
przyszłego urodzaju owsa. Gdy gospodarz długo leży w dzień Bożego Narodzenia, zwali się mu owies (pow. Myślenice). Jeżeli w dzień św. Szczepana w czasie święcenia owsa śnieg sypie, to owies urodzi się dobrze
w przyszłym roku (pow. Gorlice). W dzień św. Jana Ewangelisty robią
z owsa stołowego obwarzanki, które wieszają w tym dniu na drzewach
owocowych dla ptasząt, aby i one pamiętały Boże Narodzenie (pow. Myślenice). Albo też w dzień ten robią z owsa powrósła i obwiązują drzewa
owocowe, aby gąsienice nie jadły liści, a także zanoszą owies do stodoły,
aby myszy zboża nie jadły (pow. Wieliczka). W wieczór sylwestrowy wróżą z parzonego owsa, a jeśli ziarnka idą na dno, ma to specjalne znaczenie, zależne od danej wsi (pow. Grudziądz). Także na Nowy Rok chodzący
podłazy wczas rano wjeżdżają do izby na koniu przybranym i obsypując
domowników owsem, życzą szczęścia (pow. Żywiec). Podobnie śpiewają
o owsie, gdy chodzą z kobyłką w okresie Bożego Narodzenia w Radłowie
(pow. Brzesko). Dawniej chodzono także do dworu do dziedzica z życzeniami noworocznymi, przy czym śpiewano pieśń od słów „Na szczęście
na zdrowie” itd., a przy tej pieśni rzucano owsem na Państwo, a potem
ku powale (pow. Myślenice).
W związku z Gromniczną istnieje wierzenie, że gdy w Gromniczną widać na polu ścierń, gdyż nie ma śniegu, będą małe owsy w tym roku (pow.
Ropczyce). Rozmaite wróżby urodzaju łączą się także z dniem św. Jana
Chrzciciela. Deszcz padający w dzień św. Jana Chrzciciela jest zarazą na
owies (pow. Chrzanów). Gdy do wigilii św. Jana owies nie poprawi się, nie
będzie dla niego urodzaju (pow. Radom). W czasie palenia sobótki śpiewają nawet pieśń o owsie „Owiesku dla koniczka źrej!” (dojrzewaj) (pow.
Żywiec). Przy dożynkach robi się wieniec także z kłosów owsa. Szczególnie ciekawą formę ma to w pow. Żywiec, kiedy to żniwiarze robią wieniec
z owsa, ozdobiony jarzębiną i owocami i wkładają go na głowę gospodarza,
potem zaś wieszają ten wieniec nad drzwiami. Gospodarz częstuje żniwiarzy wódką, a uroczystość ta zwie się haldamas. Także przy obrzędach
kosiarskich w czasie chrzczenia „Żydów” (nowych kośników) cały obrzęd
chrztu odbywa się w owsie. „Żydzi” mają głowy ubrane w wianki owsiane, splecione przez dziewczyny, które podczas koszenia zbierają kłosy za
kośnikami. Po skończonym chrzcie przemawia do świeżo „ochrzczonego”
przewodnik obrzędu: „Teraz jużeś nie Żyd, jużeś ochrzczony, jużeś porządny człowiek. Nazywasz się Owsieński, boś w owsie chrzczony...” (pow.
Rypin). Owies należy do tych roślin, które wraz z innymi ziołami bywają
Owies siewny
250
święcone na M.B. Zielną (Małopolska). Czasem wraz z tym święci się kąkol, aby się w owsie nie rodził (pow. Nowy Targ). Na św. Jacka (16 sierpnia)
należy ukosić owsa i upiec placka. Stąd powiedzenie: „Na św. Jacka trza
upiec placka” (pow. Nowy Targ).
Również przy obrzędach weselnych istnieje zwyczaj obsypywania
owsem drużyny weselnej. W zachodnim Beskidzie przed wyjściem do
kościoła na ślub matka panny młodej owsem obsiewa (czyli obsypuje)
nowożeńców i całą drużynę weselną. Podczas tego obsiewania mężczyźni
nadstawiają kapelusze, a kobiety i dziewczęta chustki i co mężczyznom
wpadnie do kapelusza, to wysypią panu młodemu do jego kapelusza,
a co zaś niewiasty uchwycą do chusteczek, to wsypią pani młodej do jej
chusteczki. W innych okolicach starościna sypie owsem za młodą parą,
weselnicy chwytają ten owies i ofiarują młodej, które go potem święci
(pow. Myślenice). O owsie śpiewa się także w pieśniach weselnych.
Lecznictwo ludowe. Na bóle pod piersiami warzą dwie kwarty owsa pod
przykryciem przez dwie godziny, potem kładą owies do rzadkiej szmatki
i przykładają ciepłe na piersi, a to wszystko owijają chustą bawełnianą.
Gdy okład wystyga, ogrzewają go do trzeciego razu. Potem smarują masłem spod boków, spod żeber aż po pępek. Podobnie leczą madrę (choroby macicy) i podźwignięcie (pow. Nowy Targ). Przykładanie gorącego
owsa na kolki stosuje lud powszechnie (Lublin, Brzesko, Bochnia, Myślenice, Olkusz, Tykocin). Albo też parę ze słomy owsianej, wygotowanej z wełną radzą piersiowo choremu w siebie wdychać. Jeżeli choroba
śmiertelna, chory się nie spoci i wkrótce umrze (pow. Brzesko). Owies
stosuje się przy diagnozie suchot. Lud rozróżnia bowiem suchoty światowe i śmiertelne. Aby poznać, jakiego rodzaju suchoty chory ma, wsypują trochę owsa do wody pełno nalanej do miski. Jeżeli owies, padłszy
na dno, pokaże wąsy do góry, to chory cierpi na suchoty światowe, które
są wyleczalne. W tym celu kąpią chorego do trzeciego razu w odwarze
z korzeni ziół święconych na M.B. Zielną. Jeżeli owies opadnie wąsami
na dół, chory ma suchoty śmiertelne, na które nie ma już rady (pow. Bochnia; ZWAK VI: 232). Wywar z owsa służy do wzbudzania potów (Wileńskie, Poznańskie). Na ból gardła robi się okłady z rozgotowanego owsa
albo też gotuje owsiankę i pije, a czasem zaparza się ziarna owsa z liśćmi malin i w ten sposób leczy kaszel (Oszmiana, pow. Radzyń, Sambor
i Kalisz). W takiej zaparzonej owsiance zaleca się także moczyć bolące
nogi (Łowicz, Radzyń). Albo też powrósłem ze słomy owsianej okręca się
Owies siewny
251
miejsce stłuczone i polewa się octem lub kwaśnicą, a to wyciągnie puchlinę (pow. Bochnia). Na wrzody przykłada się także owsianą mąkę (Kaszuby). A w razie bólu zębów trzeba nakłaść do fajki wysuszonego owsa
zamiast tytoniu i wypalić (Wileńskie). Żydzi polscy piją odwar z owsa,
pietruszki i skorup jaj jako środek moczopędny. Odwar owsa pomieszany
z miodem zaleca lud polski jako środek na wzmocnienie (pow. Zamość).
Zmywanie głowy odwarem owsianki wywołuje porost włosów (pow. Tarnobrzeg i Nisko). W celach kosmetycznych zaś obmywa się twarz mąką
owsianą, gotowaną z belleiweisem58 (Polska płn.-zach. i wsch.).
Niegdyś na Wołyniu (rękopis z 1830 roku) zalecano dawać koniom na
dychawicę wilcze mięso zamieszane w owsie. Owies oczywiście także dlatego, że jest to w ogóle pożywienie stosowane dla koni przy wszystkich
większych pracach, zwłaszcza na wiosnę, oraz przy świętach, jak w noc
wigilijną. W Krakowskiem, gdy kury dostaną pypcia, dają im jeść owies
święcony, aby pypeć zginął.
Twórczość ludowa. Opowieść ludowa znana na Kaszubach i w Lubelskiem powiada, że owies był niegdyś rośliną diabelską. Kiedy Pan Bóg
stworzył świat i rozdawał różne nasiona ludziom, zwierzętom i ptakom,
także diabłu cisnął kilka ziarnek owsa i hreczki, a wtedy rzekł św. Michał,
że to szkoda dla diabła, bo i to się ludziom przyda, a diabłu będzie dość
ostu i pokrzywy. Bóg pozwolił odebrać to diabłu, św. Michał dogonił diabła, gdy właśnie powtarzał sobie „Mój owies, moja hreczka”, a tak nagle
go zapytał o to, co on plecie, że diabeł zapomniał przydzielonych mu nasion, a anioł przypomniał, że on powtarzał „mój oset, moja pokrzywa”.
Diabeł w to uwierzył i pobiegł dalej, krzycząc „mój oset, moja pokrzywa”.
Owies bywa bardzo często wspominany w rozmaitych pieśniach miłosnych i weselnych. Taka jest np. pieśń weselna „Tralala pszeniczka,
tralala owies, nie chce mnie kawaler, weźmie mnie wdowiec”. Albo też
owa żartobliwa piosenka: „Szedł pies, bez owies, suka bez tatarkę” itd.
(Wielkopolska, Pomorze, Krakowskie).
Literatura: Szafer i in. 1924: 107; Linde SPJ II : 632; Brückner 1927: 388; ZWAK VI : 231 – 233,
IX : 4, 36, 174, X: 89, XI : 30, 57, XIV : 214, XVIII : 52; Wisła II : 101, 105, III : 521, IV : 866, VI : 916,
924, X: 343, XII : 298, XVII : 439, 411; AEL s.v. owies; Ziemia V: 575 – 577, 1933 [br. nr. t.]: 100;
58 Belleiweis – być może chodzi o Bleiweiss, hydroksowęglan ołowiu (biel ołowiana), nierozpuszczalna w wodzie biała substancja krystaliczna używana niegdyś jako pigment do
białych farb. Toksyczna.
Owies siewny
252
Moszyński KLS I: 219; Udziela 1891: 134, 137, 177, 243; Karłowicz SGP I: 52, 93, 118, 164, II :
143, IV : 242, VI : 104; Bibl. Warsz. 1877 III : 445 – 446; PF I: 138, XIV : 117; SKJ IV : 316 – 317, 339,
V: 121, 368, 429; Gloger 1901: 155, 227; Spr. Kom. Fizj. II : 16; Pam. Tow. Tatrz I: 45, XXV : 50;
Stelmachowska 1933: 72; Lud II : 72, 128 – 129, 274, III : 54, 229, V: 166, 350, VI : 57, VIII : 39, 237,
285 – 286, 362, IX : 294, X: 36 – 37, 156, 280, XI : 194, 397, XII : 14, 41, 265, XIII : 132, 256, XIV :
132, 135, 380, 383, XV : 229, XVI : 14, XVIII : 71 – 72. XXIX : 97 – 98, XXX : 42; Maurizio 1926: 80,
140 – 144, 162, 164, 175 – 177, 199, 295 – 296, 304, 305; Gluziński 1856: 442 – 443, 573; Kolberg
Lud XI : 142, XVII : 160, 175 – 176; Łaguna: 138; MAAE III : 173, IV : 108, IX : 115, XI : 86; Sarna
1908: 25, 37, 88; Treichel 1893 [?]: 3; Pleszczyński 1892: 56, 83, 125, 154; Zaranie Śląskie V: 233,
237, 239 – 240, VI : 96; Orli Lot X: 213, XI : 14, XVI : 150; Polaczek 1898: 50 – 51; Talko-Hryncewicz 1893: 290, Gulgowski 1911: 177, 204; Z Bliska i z Daleka III : 87; Bystroń 1916: 246 – 250.
Palma daktylowa· Palma daktylowa (Phoenix dactylifera L .) w dawnych glossach polskich bywa wymieniana jako drzewo palmowe, a owoc
jako daktyl (Rostafiński 1900b I: 117). Poza tym tylko w przekładzie Crescentyna (1549) znajdują się rady dotyczące sadzenia palmy daktylowej,
a więc że trzeba posiać kilka nasion, bo inaczej nie wyrośnie drzewo, ale
tylko wątłe ziółko (ZWAK XVIII: 52).
Paprocie· Jako paprocie (Filices) określa lud rozmaite rośliny należące do tej grupy. Najczęściej mianem tym określa się jednak paprotnik
lekarski, czyli paproć samczą (Aspidium filix-mas Sw.) [nerecznica samcza, Dryopteris filix-mas (L .) Schott], która już w dawnych glossach staropolskich bywa nazywana paprocią (Rostafiński 1900b I: 98[198?]). Do
tej właśnie paproci czasem i do Pteris aquilina L . [orlica pospolita, Pteridium aquilinum (L .) Kuhn] odnosi się zwykle ludowa nazwa fereczyna, która występuje w pow. Cieszyn, Żywiec, Maków, w zach. części pow.
Nowy Targ, także na Orawie i Spiszu. Natomiast w pow. Limanowa i wsch.
części pow. Nowy Targ nazywa lud tę paproć florencyna (Małecki, Nitsch
1934: mapa 296; Lud II: 138; SKJ IV: 375; Wisła VIII: 145). Lud podhalański
tej właśnie florencynie przypisuje cudowne właściwości i odróżnia ją od
paproci zwykłej (odpowiednik łaciński nieustalony) i słodyczki [paprotki
zwyczajnej] (Polypodium vulgare L .).
Wierzenia i obrzędy. Lud wierzy powszechnie w cudowną moc paproci. Już w dawnych źródłach bywa wymieniana paproć jako środek używany do czarów. Syreński zaleca słać nią, bo węże do niej nie
Paprocie
253
przystępują, a wedle Haura korzeń
warzony w ługu dębowym z wódką
i krwią – dla mężczyzny z psa, a dla
kobiety z suki – przykładany oddala
czary, przez które człowiek został pokurczony (ZWAK XVIII: 52). W związku z tą paprocią istnieje w Polsce powszechne wierzenie, że jest to ziele
tajemnicze i cudowne, które zakwita
w wigilię św. Jana Chrzciciela o północy i daje bogactwo temu, który go
posiada, a odkrywa mu wszystkie
skarby w ziemi ukryte i strzeżone
przez złe duchy. O ile stara kobieta
go znajduje, staje się wróżką. Kwiat
ten z powodu cudownych właściwości wszyscy pragną zdobyć, ale diabeł
stara się temu wszelkimi sposobami
przeszkodzić i odstrasza człowieka
rozmaitymi sposobami, głównie gromami i burzą. Trzeba się więc albo
Nerecznica samcza
opasać bylicą, albo mieć ziele świętojańskie w ręku, aby diabeł siedzący w korzeniu bzu lub przestępie nie
wyprowadził na mokradła i bagna. Kwiat paproci jest mały, ale tak silnie
błyszczy, jakby gwiazda z nieba spadła. Wedle innych wierzeń kwiat jest
złoty albo czerwony (pow. Pińczów). W pow. Lublin zalecają pilnować się
w noc św. Jana i kredą na Trzech Króli święconą wokoło się kreślić, a gdy
zakwitnie kwiat, zebrać i rozerznąć dłoń prawej lub lewej ręki, włożyć
w rankę ziele i zaszyć, a taka ręka będzie zręczna, szczęśliwa i „znajdzie”.
Niekiedy zalecają wyprawiać się po kwiat paproci zupełnie nago albo też
w makutrze na głowie, albo wreszcie należy wdziać na siebie paski święcone, szkaplerze, różańce, koronki, a nawet habit zakonny. Po czym trzeba kredą siedem razy święconą w dniu Trzech Króli opisać potrójne koło,
aby diabeł nie miał przystępu i potem nie mógł kwiatu odebrać (pow.
Rzeszów i Biała). Kwiat paproci nie jest jednak związany tylko z wigilią
św. Jana, gdyż wedle jednej opowieści góralowi, gdy o północy szedł z wigilią przez las, wpadł kwiat paproci do kierpca i odkrył wszystkie skarby
Paprocie
254
podziemne. Niestety przy wyzuwaniu kierpca góral kwiat i skarby zgubił.
Czasem ten kwiat zabiera podstępnie diabeł. Kaszubi przestrzegają przy
szukaniu kwiatu paproci raczej przed czarownicami. Przed nimi też zapewne zatyka się paproć na św. Jana w strzechy i ściany głównie w Polsce wsch., rzadziej w Polsce zach. (Moszyński 1935, II: tabl. 8). Czasem
łączy się z tym wierzenie, że tylko paproć zerwana ręką czystej dziewicy
przynosi szczęście. Paproć należy do ziół święconych na Boże Ciało i na
M.B. Zielną. Już w XVII wieku paproć poświęconą na Zielną dawało się
do spichrza, przy czym zamawiało się następujące: „jako tej paproci żadne bydle ani ptastwo nie jada i tak cało zostaje, tak też i wy bestyje mego
zboża nie ruszajcie, ani psujcie” (Lud V: 80). W pow. Bochnia paproć
święcą na Boże Ciało i wiją z niej wianki, które kładą po rogach stodoły,
aby myszy zboża nie jadły. W okolicy Lwowa paproć kładzie się pod cztery
węgły narożne albo pod podłogę nowo budującej się chaty w celu przysporzenia szczęścia. Natomiast koło chaty nie pozwala się róść paproci,
bo pożar mógłby zniszczyć. Zarazem, o ile się chce wygubić paproć na
polu, trzeba ją ścinać w dzień św. Jana Chrzciciela, wtedy bowiem każde drzewo, choćby lekko zadraśnięte, usycha (pow. Olkusz). Podpieńki
[opieńki] (grzyby) położone na paproci i posypane święconą solą mogą
się zmienić w talary (Rzeszów). W pow. Chełm przestrzegają przed rwaniem i dotykaniem paproci, ponieważ w niej diabeł siedzi. W celu uchronienia mleka i masła przed czarownicami cedzi się mleko przez korzeń
paproci (pow. Lublin). W płd.-wsch. Polsce spotyka się czasem wierzenia, że kwiat paproci pomaga także na zdobycie miłości, a w pow. Łańcut odwar paproci dają potajemnie do wypicia w celu obudzenia miłości.
Twórczość ludowa. Paproć bywa wspominana także czasem w zagadkach i pieśniach ludowych, zwłaszcza w pieśni o pstrej kokoszce, co poszła do paproci i wypaprała [?] troje dzieci. Pieśń ta bywa śpiewana na
weselu koło Pilicy, a w Lubelskiem (Międzyrzec) chodzili z nią dawniej
żacy podczas Świąt Wielkanocnych.
Lecznictwo ludowe. Wedle niektórych wierzeń ludowych (Międzyrzec)
zdobycie kwiatu paproci daje moc leczenia wszystkich chorób. W dawnych zielnikach bywa Aspidium filix mas czasem wymieniana, tak np.
u Syreńskiego, jako środek do wywoływania niepłodności u kobiet oraz
jako lekarstwo na zranienie trzciną (ZWAK XVIII: 52). Poza tym ma różne zastosowania. Okłady z zaparzonej paproci leczą boleści (pow. Radom), świeże liście przykłada się na ból bioder (pow. Wieliczka), także
Paprocie
255
na puchlinę (pow. Radom i Chełm). Korzeń paproci suszą, trą na tarce i na koniec noża sypią do
mleka i dają pić przez cztery dni przeciw robakom
(Kielce). Na febrę pije się herbatę przyrządzoną
z kwiatu i liści piołunu wraz z nasieniem paproci [przypuszczalnie chodzi o zarodnie], a pije się
rano i wieczór (pow. Wieliczka). Na suchoty moczą paproć dwadzieścia cztery godziny w spirytusie, potem dodają wody i przyrządzają z tego
kąpiel dla chorego.
Paproć stosuje się także dla bydła (Krakowskie).
Nadto powszechnie stosuje się paproć przeciw
pchłom, a czasem i pluskwom, i w tym celu daje
się ją do łóżka oraz zatyka po ścianach (pow. Wieliczka, Bochnia i Nowy Targ).
Literatura: Szafer i in. 1924: 7; Motyka, Panycz 1935: 63 – 65;
Brückner 1927: 395; Linde SPJ IV : 43; Lud I: 204, III : 23, IV : 212,
231, VI : 78, XVIII : 77, XXX : 49; Kolberg Lud VII : 123, XVII : 152,
XVIII : 148; ZWAK VI : 253 – 255, IX : 26, X: 106, XI : 29, XIV : 214,
XVI : 35; Stelmachowska 1933: 168 – 169; Łęga 1933: 107; Lud
Paprotka zwyczajna
Słow. I: 83, 84, 86; Sarna 1908: 100; Talko-Hryncewicz 1893:
116, 337, 405 – 406; Pam. Tow. Tatrz. I: 79; Ziemia 1933: 100; AEL
s.v. paproć; Pleszczyński 1892: 89, 91; Łaguna: 85; Wisła III : 257, IV : 883, VI : 231, 925, VII :
116, VIII : 589, 819, IX : 131, 504, X: 347, XIV : 336; Gluziński 1856: 494 – 495; Polaczek 1898:
68; Orli Lot V: 77, IX : 196, X: 209, XVI : 156; Gulgowski 1911: 178; Kolberg Chełmskie II : 193,
260; Wójcicki ZD II : 332, 334; Kopernicki 1876: 10; MAAE IV : 110, VI : 253.
Paproć [oryg. Irrwurz]· Można przypuszczać, że podobnie jak
w Niemczech, gdzie pod nazwą ziela mitycznego Irrwurz zwykle rozumie się paproć (Farn), także i w Polsce paproci przypisywano takie własności. Lud w Polsce płd.-wsch. opowiada bowiem, że kto by był odważnym i puścił się w noc świętojańską w las, gdzie najwięcej paproci rośnie,
sam, gdyż w towarzystwie iść nie można, tego przy pierwszym wstępie
do lasu „bierze się błąd”, tzn. zaraz zbłądzi. Przeciwko temu nadziewają
na głowę makutrę. Dopiero gdy się ten błąd zwycięży i odważnie idzie
dalej, wtedy zaczyna się sam diabeł pokazywać w rozmaitych postaciach
i trzeba niepospolitej odwagi, aby bez lęku iść dalej.
Paproć [oryg. Irrwurz]
256
Paprotka zwyczajna· Paprotka zwyczajna (Polypodium vulgare L .)59
bywa wymieniana bardzo często w średniowiecznych glossach polskich,
zwykle pod nazwą: paprotka, czasem paprotka słodka albo też różne formy osłodzicz, osłodycz od czeskiego osladicz (Rostafiński 1900b I: 100).
Lud od dawna nazywa tę roślinę słodyczką i używa jej w latach głodu na
pokarm. Ale dzieci góralskie pasające bydło i dziś wyszukują korzenie
paprotki i zjadają jako przysmak. Nazwa słodyczka lasowa pochodzi stąd,
że kłącza tej paproci płożące się w humusie lasu mają słodkawy smak.
Wierzenia i obrzędy. Lud na Podhalu opowiadał niegdyś, że zielem tym
najchętniej żywią się dziwożony, tj. istoty demoniczne, które najwięcej
szkodzą położnicom i dziewczętom (Stęczyński 1860: 81). Lud w pow. Nowy
Targ między innymi ziołami święci także słodyczkę. Paprotce przypisuje
się szczególne właściwości. W okolicy Przeworska odwar z paprotki zadany
sekretnie obudza miłość w osobie, która go wypiła, ku tej, która go zadała.
Twórczość ludowa. Koło Kielc lud opowiada nawet o słodyczce specjalną legendę następującą: kiedy Matka Najświętsza ze świętym Józefem i z dzieciątkiem Jezus uciekali przed królem Herodem, wtedy nie
mając co dać głodnemu dziecku, wyrwali w lesie paprotkę z korzeniami
i tym karmili Chrystusa. Pan Jezus na tę pamiątkę postanowił, iż odtąd
korzenie paprotki utraciły pierwotną gorycz i odtąd mogą służyć za pokarm głodnemu człowiekowi (ZWAK VII: 118).
Lecznictwo ludowe. Lud w pow. Nowy Targ używa korzeni słodyczki
przeciw zawrotowi głowy, pijąc odwar z niej. Święconej zaś używa lud
przeciw bólowi zębów. Lud w okolicy Międzyrzeca używa odwaru korzenia jako lekarstwo na tasiemca. W pow. Konin odwar z korzenia służy
jako lekarstwo przeciw puchlinie.
Odwar paprotki dodany do glinki, którą się wylepia izbę, wypędza
robactwo.
Literatura: Szafer i in. 1924: 11; Pam. Fiz. III : 203, V: 12, IX : 103; Linde SPJ IV : 43; AEL s.v. słodyczka; Lud XVIII : 77; Wisła V: 482, X: 130, XII : 59; Udziela 1891: 110; ZWAK VI : 280; MAAE
IX : 115; Pleszczyński 1892: 126.
59. Materiały Fischera dotyczące paprotki zwyczajnej zostały wykorzystane wcześniej
w monografii jej użytkowania w Polsce: Ł . Łuczaj, 2008, Zapomniane dzikie rośliny jadalne polskich Karpat: czyściec błotny (Stachys palustris), paprotka zwyczajna (Polypodium vulgare), bluszczyk kurdybanek (Glechoma hederacea) i ostrożeń łąkowy (Cirsium rivulare), [w:]
Materiały z konferencji Dzikie rośliny jadalne – zapomniany potencjał przyrody, Przemyśl-Bolestraszyce 13 września 2007 r., dz. cyt., s. 183 – 199.
Paprotka zwyczajna
257
Pieprzyca· Pieprzyca (Lepidium
spp.) w rozmaitych gatunkach swych
bywa nieraz wymieniana w starodawnych polskich glossach oraz zielnikach. Lepidium latifolium L . [pieprzyca szerokolistna], czyli duża
pieprzyca włoska, bywa wymieniana pod nazwami pieprzyca, włoska rzeżucha. Lepidium ruderale L .
[pieprzyca gruzowa] bywa nazywana pieprzyczką, pieprzycą małą, rzeżuchą polną, psią, kobylą, wreszcie
Lepidium sativum L . [pieprzyca siewna] bywa zwykle nazywana rzeżuchą,
przy czym już wtedy nieraz jest poPieprzyca siewna
mieszana z Cardamine pratensis L .
[rzeżuchą łąkową]. Lud nazywa różne odmiany Lepidium paprzyca albo
rzeżucha, przy czym miesza tu zupełnie L. sativum z różnymi gatunkami
[botanicznej rzeżuchy] Cardamine. Lepidium tertium60 nazywa lud pod
Krakowem urocznik, uroczne ziele stąd, że jest to środek przeciw urokom.
Wierzenia i obrzędy. L. tertium podobnie jak L. sativum bywa święcone
na M.B. Zielną (okolice Krakowa, Izdebnik). L. tertium zwany urocznikiem dlatego, że gdy dostanie urok człowiek czy zwierzę domowe, wtedy kadzą tym zielem, a urok ustępuje.
Lecznictwo ludowe. Wedle Syreńskiego (1613) L. latifolium leczy ból
zębów przez zawieszanie korzenia tej rośliny na tym ramieniu, po której
stronie czuje się ból zębów. Także L. ruderale wedle Syreńskiego uśmierza ból zębów, jeśli korzeń zawiesimy na szyi. Natomiast L. sativum wedle
Syreńskiego zabija płód w żywocie, jest aphrodisiacum, a wedle Wiadomości ciekawej (1769) w wypadku paraliżu nasienie trzymane pod językiem mowę przywraca, a natomiast nasienie z figą utarte i w usta kładzione oddala głuchotę.
Literatura: Szafer i in. 1924: 292 – 293; Linde SPJ IV : 103; AEL s.v. rzeżucha; ZWAK XVIII :
53, 64; Rostafiński 1900b I: 174 – 175; Lud XXX : 53 – 54.
60. Nie odnaleziono współczesnej nazwy naukowej.
Pieprzyca
258
Pierwiosnka łyszczak· Pierwiosnka61 łyszczak (Primula auricula L .)
rośnie na skałach wapiennych Tatr i Pienin. W dawnych zielnikach polskich znajdują się o tym zielu wzmianki. Syreński (1613) powiada, że
„zbytnio ziejące łono ścieśnia”. W innych źródłach, jak u Kluka, przepis
powiada, że woda z tego kwiatu dystylowana czyni płeć gładką i piękną.
Górale (Zakopane, Dzianisz) używają tej rośliny przeciw zawrotom
głowy. Odwaru z tej rośliny używa lud górski przeciw kaszlowi, a górale
kąpią chorych na suchoty w odwarze tego ziela. W tym wypadku widać,
że nastąpiło tu pomieszanie z pierwiosnką lekarską (Primula officinalis L .
[Primula veris L .]), która jest szczególnie zielem łagodzącym kaszel.
Literatura: Szafer i in. 1924: 465; ZWAK XVIII: 42; Linde SPJ II: 6, 688; Udziela 1891: 110, 132, 138.
Pięciornik gęsi· Pięciornik gęsi (Potentilla anserina L .) bywa wymieniany w glossach staropolskich stale jako srebrnik z powodu liści spodem
srebrnych (Rostafiński 1900b I: 193). Lud zupełnie nie odróżnia zbliżonych do siebie P. anserina i Potentilla argentea L . [pięciornik srebrny], ale
obie nazywa zwykle srebrnikiem, a czasem grzmotem lub grzmotnikiem.
Wierzenia i obrzędy. W pow. Nowy Targ święci się srebrnik dla bydła. W pow. Bochnia święci się na Boże Ciało. Górale poświęcone ziele
kładą pod kierniczkę, gdy się masło nie chce robić (Zakopane). W pow.
Jaworów62 używa się do okadzania tych krów, którym czarownica mleko odebrała, oraz odwarem tego ziela skrapia się sieczkę dla krów, aby
obficie doiły.
Lecznictwo ludowe. Wedle Syreńskiego także srebrnik pomaga paniom niepłodnym (ZWAK XVIII : 67). Natomiast wedle praktyki ludowej
odwar podobnie jak ze srebrnika wiosennego (Potentilla verna L .) piją
dziewczęta i mężatki z Potentilla arenaria, celem spędzenia płodu (Małopolska wsch.). Poza tym stosuje się w różnych zaburzeniach i bólach
żołądkowych. W pow. Nowy Targ używają w tym celu korzenia gotowanego w mleku. P. anserina bywa zalecana także koło Sanoka na żołądek
jako rozgrzewająca. Polacy nadniemeńscy leczą się wódką nalaną na
korzeń srebrnika, ale czasem i wywarem P. sylvestris [pięciornik kurze
61. Obecnie wersję męską nazwy, czyli pierwiosnek, stosuje się częściej niż pierwiosnka.
62. W dawnym woj. lwowskim.
Pięciornik gęsi
259
ziele Potentilla erecta (L .) Raeusch.] się leczą. W Ziemi Chełmskiej także korzeń srebrnika moczą w wódce i piją na biegunki i bóle żołądka.
Odwar liści wypędza żywcem tasiemca (Międzyrzec). Leczą tym także żółtaczkę i puchlinę. Suchych liści używa się na okłady łagodzące
rany liszajowate i czarne (Międzyrzec). Także w Krakowskiem przykłada się go na rany. Ponieważ Kolberg nazywa go grzmotem, więc możliwe, że i pińczowski grzmotnik zalecany na skaleczenie sierpem jest
to także P. argentea (ZWAK IX : 48; Kolberg Lud VII : 131). Tym więcej,
że w pow. Olkusz liście świeże srebrnika przykłada się na rany. Odwar
srebrnika dają także przeciw żwirowi i kamykom w pęcherzu. W Krakowskiem moczy się srebrnik w wodzie i pije przeciw febrze. W pow.
Bochnia stosuje się przeciw zaziębieniu. Wedle Kolberga lubiany bywa
przez gąsięta.
Literatura: Szafer i in. 1924: 369 – 375; Karłowicz SGP I: 436; Kolberg Przemyskie: 234;
ZWAK VI : 282, IX : 48; AEL s.v. pięciornik gęsi; Talko-Hryncewicz 1893: 42; Wisła II : 9, V:
236, XVII : 608; Kolberg Chełmskie II : 196; Pleszczyński 1892: 132; Lud XXX : 59; Kolberg
Lud VII : 131; Kopernicki 1876: 4; Udziela 1891: 54, 175, 179, 216..
Pięciornik kurzyślad· Pięciornik kurzyślad [pięciornik kurze ziele]
(Potentilla silvestris Neck., Potentilla tormentilla, Potentilla erecta (L .) Raeusch.63) pospolity w Polsce na całym niżu i w Karpatach.
W polskich glossach średniowiecznych roślinę tę spotyka się bardzo
często, a ma rozmaite nazwy: dąbrówka, kamyk, nętrznik, pępawa, przerwipęp, kurze ziele (Rostafiński 1900b I: 193). Do uznania rośliny za czarodziejską przyczyniał się ten fakt, że krótkie węzłowate kłącze tej rośliny
posiada w przekroju pięciopromienną gwiazdę. Nazwy pochodzą od leczniczego stosowania, a więc nętrznik od wnętrze albo pępawa, przerwipęp
jako lekarstwo na uwypuklony pępek. Nazwy te utrzymały się często do
dziś u ludu, jak np. pępawa w Cieszyńskiem (Lud II: 137; Pam. Fiz. XI: 60),
kurze ziele (Lubelskie, Podhale, Krakowskie).
Także w polskich dawnych zielnikach z XVI –XVIII wieku ziele to
jako kurze ziele bywa nieraz wspominane (ZWAK XVIII : 79). Marcin
z Urzędowa (1595) zaleca ziele jako lekarstwo dla kobiet niepłodnych,
63. Obowiązująca współcześnie nazwa botaniczna.
Pięciornik kurzyślad
260
a pomazanie głowy zielem tym zabezpiecza przed zaziębieniem cały
rok. Syreński (1613: 309) podaje, że
ziele to jad i truciznę wszelką w trunku lub jedzeniu zadaną przez poty
z ciała wypędza, a głębokie rany spaja bez bólu (1613: 313). Kluk w swym
zielniku (1778: 244 – 245) kurze ziele także uważa za antitoxicum oraz
jako środek przeciw ukąszeniu
wężów.
Kurze ziele należy w Krakowskiem
do ziół święconych na M.B. Zielną.
Po poświęceniu służy jako lekarstwo
w rozmaitych chorobach. W chorobach żołądkowych, zwłaszcza przeciw kurczom i biegunce, używa lud
Pięciornik kurzyślad
lubelski i bocheński; w chorobach
kobiecych używa lud sanocki (na
kurcze maciczne) i radomski na czerwone upławy, w chorobach piersiowych używa się wywaru tego ziela w pow. Oszmiana. W Krakowskiem listków tego ziela, zwanego np. w Radziszowie także kurze dupki,
używa się na wzmocnienie. W Bieżanowie powiada przepis ludowy, że
należy korzenie opłukać, pokrajać i moczyć przez dziewięć dni w winie lub w spirytusie, a potem pić na wzmocnienie. O ile krople mają
służyć czas dłuższy, sypie się do flaszki połowę korzeni kurzego ziela i zalewa je do pełna winem lub spirytusem. Następnie mocno korkuje się butelkę, a zawartość gotuje się w sianie lub piecze w chlebie.
Pieczone krople mają być lepsze od gotowanych. W Krakowskiem leczy się febrę kurzym zielem. W okolicy Zamościa kładzie się kurze ziele na rany. W Bochni służy kurzyślad za lekarstwo przeciw bólom głowy. W okolicy Dobrzynia chroni przed ukąszeniami węża. Zgadza się
z tym glossa z rękopisu z XV wieku, która nazywa kurze ziele – hadownik
(had – wąż).
Literatura: Szafer i in. 1924: 375; AEL s.v. pięciornik, kurze ziele; Kopernicki 1876: 2; Pleszczyński 1892: 120; Orli Lot XI : 170; ZWAK II : 139; Udziela 1891: 221; Kolberg Lud VII : 129,
XVII : 160; Wisła V: 904; Lud XXX : 68. .
Pięciornik kurzyślad
261
Pięciornik pełzający· Pięciornik pełzający [obecnie pięciornik rozłogowy] (Potentilla reptans L .) w glossach staropolskich występuje pod
różnymi nazwami: pięć listów, pięć palców, pięci pierściec, ale także
już pięciornik. Rzadziej występują takie nazwy jak Marii słunecznik lub
zajęcza stopka (Rostafiński 1900b I: 193 – 194). Zaś w staropolskich zielnikach występuje pod nazwą pięćperst i pięciornik. W przypadku rośliny
nazywanej w okolicach Lublina pięć paluszków Matki Boskiej z pewnością chodzi o pięciornik.
Wierzenia i obrzędy. P. reptans według starych zielników ma silną magiczną moc. Kto nosi go przy sobie, temu wszystko się udaje, nawet jak
poprosi o coś króla, to otrzyma to, ponieważ ziele to czyni ludzi bardzo
wymownymi i lubianymi.
Lecznictwo ludowe. Według starych zielników pięciornik jest antitoxicum. Wzmacnia chwiejące się zęby i sprawia że niepłodne kobiety zachodzą w ciążę. W Małopolsce zaś zupełnie przeciwnie, używa lud [pięciornika alpejskiego] Potentilla verna L . [Potentilla grandiflora L .]64 jako środek
na poronienie, podobnie jak i inne rodzaje pięciornika (Udziela 1891: 54).
Literatura: ZWAK XVIII : 54.
Płesznik zwyczajny· Płesznik zwyczajny (Pulicaria vulgaris Gaertn.)
bywa już wymieniany nieraz w dawnych glossach polskich jako płesznik,
wrzodowe ziele, śpiwrzód itd. (Rostafiński 1900b I: 323). Nieraz bywa mieszany jednak także z różnymi gatunkami [omanu] Inula, jak np. I. britannica, I. graveolens [Dittrichia graveolens (L .) Greuter], I. viscosa [Dittrichia viscosa (L .) Greuter]65. W zielnikach XVII wieku bywa mieszany
z Plantago psyllium L . [babka płesznik, Plantago indica L ., syn. Plantago
arenaria Waldst. & Kit.] zwanym także płesznikiem. U Polaków litewskich
zwie się błeszczytnik.
W dawnej Polsce roślina była używana przez balwierzy do gojenia
wrzodów, a także stosowana przeciw pchłom. Współcześnie u ludu
64. Prawdopodobnie chodzi o Potentilla arenaria Borkh. ex P.Gaertn., B.Mey. & Scherb.,
nie zaś o P. verna.
65. Gatunki te nie występują w Polsce.
Płesznik zwyczajny
262
polskiego nie można znaleźć żadnych wiadomości o stosowaniu tej
rośliny.
Literatura: Szafer i in. 1924: 616; Linde SPJ IV : 154; ZWAK XVIII : 56; Karłowicz SGP I: 91;
Majewski SN I: 311.
Podbiał pospolity· Podbiał pospolity (Tussilago farfara L .) pod nazwą podbiał bywa bardzo często wymieniany w staropolskich glossach.
Nazwa pochodzi od biało spodem omszonych liści (Rostafiński 1900b
I: 331). Czasem spotyka się w dawnych źródłach także nazwy białpuch
lub białmech, a nawet kobyla stopa (z łac. ungula caballina). Lud używa nazwy podbiał, ale także różnych odmian w rodzaju podbiałka, podbielina.
Praktyczne zastosowanie. Podbiał należy do tych roślin, które po pewnej przyprawie nadawały się jako jarzyny. Pewne echa tego spotykamy
w ironicznej nazwie kapusta sterników nadawanej podbiałowi przez Polaków nad Niemnem. Nazwą tą drażnią oni chłopów prowadzących po
Niemnie tratwy i małe stateczki, utrzymując, że w wodnych wycieczkach
swych żywią się oni tą rośliną rosnącą nad wodami.
Wierzenia i obrzędy. Podbiał należy do ziół zatykanych w strzechę
w wigilię św. Jana. Lud kielecki zakłada go wraz z wieloma innymi ziołami za strzechę jako ziele skuteczne na wrzody, a uzasadnia zwyczaj tym,
iż od czasu, gdy ścięta głowa św. Jana wpadła w podobne zioła, stały się
one skuteczne przeciw licznym chorobom (Kolberg Lud XIX: 194). Także w paru innych okolicach bywa zatykany w wigilię św. Jana za strzechy, ale nie ma wyraźnie charakteru apotropeicznego, ale występuje
wtedy tylko ze względu na wielkie zastosowanie lecznicze. Jako ważne
ziele lecznicze bywa też święcony podbiał wraz z innymi ziołami w dniu
M.B. Zielnej (okolice Krakowa).
Lecznictwo ludowe. Podbiał bywa stosowany szczególnie we wszystkich
chorobach dróg oddechowych. Herbatę przygotowaną z liści podbiału
z cukrem pije się trzy razy dziennie przeciw duszności i kaszlowi (okolice
Krakowa). Albo też zaparza się liście podbiału, odcedza, a do tego naparu
daje łyżkę galarety z gotowanych nóżek cielęcych, gdy się galareta w tej
herbacie rozpłynie, pije się rano na czczo i wieczór przed spaniem przeciw
Podbiał pospolity
263
kaszlowi (pow. Wieliczka). Mężczyźni suszą
podbiał, kroją, mieszają z tytoniem i palą,
twierdząc, że to jest
zdrowe na piersi (okolice Krakowa). Przekonanie to spotyka się już
w dawnych przewodnikach lekarskich, jak
np. Wiadomośc ciekawa
(Biretowski 1769), że
dym z korzenia podbiału wciągany leczy zastarzałe kaszle. Leczenie
Podbiał pospolity
kaszlu i duszności odwarem z podbiału jest
dość powszechne. Podbiał bywa skuteczny także przeciw suchotom.
W tym celu ziele się zbiera i suszy, ale nie na słońcu, lecz pod dachem
na wietrze lub na piecu, a potem zaparza i odwar ten pije (pow. Bóbrka,
także Kielce). Suchotnicy zamiast tytoniu palą podbiał i w ten sposób
leczą suchoty. Niekiedy zaś wedle opini owczarzy wielkopolskich palenie podbiału zaostrza rozum.
Podbiał ma nadto jeszcze drugie ogólne zastosowanie, a mianowicie
przeciw wszelkim wrzodom i ranom. Świeże liście podbiału przykłada
się na czyraki i wrzody na ciele, liście bowiem wyciągają materię i szybko goją. Liście spełniają tu rolę środka osłaniającego, łagodzącego i odwilżającego. Stosuje się także na wszelkie rany i skaleczenie, przy czym
korzeń gotuje się i moczy w tym rany, a prócz tego liśćmi okłada (okolice
Łowicza). Podbiał tłuczony przykłada się jako okład na puchliznę (pow.
Bochnia), także na puchliznę z powodu zębów (pow. Nowy Targ). Liście
podbiału przykłada się także do ran z oparzenia (pow. Konin). Liście
podbiału przykłada się z dobrym skutkiem także przeciw róży (Małopolska). Na odciśnięte, czyli „podbite” podeszwy przykłada się świeże liście
podbiału ze względu na podobieństwa nazwy podbiał (roślina) i podbicie, podbit (odcisk) (pow. Olkusz, Bórka, Stanisławów, Oszmiana). Także
na bóle reumatyczne przykłada się liście podbiału (okolice Krakowa).
Podbiał pospolity
264
Czasem stosuje się także podbiał do leczenia innych chorób, jak chorób wątroby i żółci. Podbiałem zaparzonym razem z piołunem okłada
się bolący brzuch (okolice Krakowa).
Literatura: Szafer i in. 1924: 631; Linde SPJ IV : 206; SKJ IV : 380; Lud II : 138, XXX : 69; Wisła II : 8, V: 422, 643, VII : 176; Maurizio 1926: 88; Talko-Hryncewicz 1893: 159, 293; AEL s.v.
podbiał; Orli Lot IC : 196, X: 213, XI : 171, XVI : 156; Udziela 1891: 131, 194, 218, 226, 232, 240;
Pleszczyński 1892: 127; PF IV : 857; Ziemia 1933 [br. nr. t.]: 100; Dobra Gospodyni 1901: 367;
ZWAK VI : 303, XI : 54, XVIII : 56; Spr. Kom. Fizj. XIV : 37; Kolberg Lud VII : 129, XVII : 164;
Kolberg Chełmskie II : 193; MAAE XI : 86, XIII : 74; Moszyński i in. 1935: mapa 9; Kopernicki 1876: 4; Z Bliska i z Daleka III : 87.
Pokrzywa· W całej Polsce rosną powszechnie dwa gatunki pokrzywy:
pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica L .) oraz pokrzywa żegawka (Urtica
urens L .). W polskich glossach średniowiecznych znane są oba gatunki pod przeróżnymi nazwami, przy czym Urtica dioica zwie się pokrzywa, wielka pokrzywa, koprzywa, a korzeń tej pokrzywy zwie się włosami
niewieściemi lub włoskami Matki Bożej, a bywa używany zamiast paproci Adiantum capillus-veneris L . Urtica urens zwie się żagawką, żegawicą,
pokrzywą małą (Rostafiński 1900b I: 147 – 148).
Także w dawnych zielnikach wiele zastosowań pokrzywy (ZWAK XVIII:
56 – 57). Wszystkie nazwy pokrzywy są związane z tym, że parzy i piecze.
Dlatego na Kurpiach zwie się parzychą (Ziemia V: 220).
Praktyczne zastosowanie. W latach głodu lud spożywa młodą pokrzywę
w formie szpinaku lub sałaty. Zwłaszcza górale na Podhalu z pokrzywy posiekanej z innymi ziołami i zarobionej mąką owsianą lub ziemniakami przyrządzali polewkę głodową zwaną warmuz (Maurizio 1926: 59, 80 – 81; SKJ
IV: 315; Lud III: 253). Podobne potrawy z pokrzywy znane są w Tykocińskiem.
Już w dawnych źródłach, jak np. u Kluka, mamy wzmianki, że z pokrzywy można robić płótna jak z lnu (Linde SJP IV: 292). Także lud lubelski
(Krzczonów, Zamość) używa pokrzywy do wyrobu worków, a nawet odzieży.
Wierzenia i obrzędy. Pokrzywa posiada moc czarodziejską już w Albertusa Sekretach białogłowskich (1698), trzymana w ręku zabezpiecza
od strachów i widm (ZWAK XVIII: 56). Lud uważa ją za roślinę diabelską (Kaszuby, Wieliczka, Międzyrzec; Gulgowski 1911: 177; MAAE IV: 110;
Pleszczyński 1892: 101). W Bóbreckiem i Wielickiem celem odpędzenia
wielkich czarnych chmur zbierają wielką pokrzywę, składają ją na stos
Pokrzywa
265
i podpalają, a dym ten rozpędza chmury (ZWAK VI: 303). W Chełmskiem
święconymi wiankami z pokrzywy okadza się domostwo i zabudowania
podczas burzy i grzmotów, aby się uchronić przed uderzeniem pioruna
(Kolberg Chełmskie II: 193). Pokrzywa posiada szczególnie moc ochronną przed czarownicami szkodliwymi zwłaszcza w noc świętojańską. Wtedy dla uniemożliwienia czarów kładzie się pod oknami i drzwiami chaty
oraz budynków gospodarczych pokrzywę, by wiedźma sobie oczy pokłuła (Ziemia XV: 214). W Polsce lud chroni pola od uroku, zatykając tam
w ziemię wiechy z pokrzywy (Moszyński KLS II, cz. 1: 313). Pokrzywa należy też do roślin zatykanych na św. Jana w strzechy, ściany (Wileńskie,
Nowogrodzkie, Lubelskie).
Pokrzywy używa się także na wypadek zaczarowania mleka. W Brennej (pow. Cieszyn) cedzenie mleka zaczarowanego przez sito, w którym
leży pokrzywa, zmusza osobę, która zaczarowała mleko do przyjścia.
Pokrzywą wyparza się też garnki, aby mleko nie ulegało zepsuciu (pow.
Brzesko, Tykocin). W Chrzanowskiem, aby się masło zrobiło, rozpaloną
podkowę wyparzają pokrzywą i ostem.
W Bóbreckiem przy sianiu kapusty wieśniaczki biorą pokrzywę i jakikolwiek kamień do ręki, po czym zatykają pokrzywę na początku zagonu
i przykładają kamieniem, mówią: „Jak ta pokrzywa wszędzie się przyjmuje, niech także kapusta tak się przyjmie, a jak ten kamień jest twardy,
niech główki kapusty będą takimi”.
Lecznictwo ludowe. Pokrzywa odgrywa wielką rolę w lecznictwie ludowym. Już w dawnych źródłach znajdują się liczne przykłady stosowania pokrzywy w celu wywołania płodności. Jest aphrodisiacum wedle
Spiczyńskiego (1542) i Marcina z Urzędowa (1595). Zielniki z XVI wieku
zalecają pokrzywę dla niepłodnych niewiast, a okłady z soku chronią od
poronienia. Stosuje się także dla bydła niepłodnego, a dawana kurom
pomnaża ich nośność. Wszystkie te zalecenia odnoszą się do [pokrzywy
zwyczajnej] Urtica dioica. Compendium medicum (1719) zaleca przykładanie korzenia w celu leczenia obrzmienia śledziony. Lud koło Iwonicza
miazgę z pokrzywy przykłada na puchlinę, a w ziemi malborskiej kąpie
spuchnięte członki w pokrzywie przegotowanej. Także w Lubelskiem
(Międzyrzec) stosuje się na puchlinę kąpiel parową. Herbata z kwiatów
zwykłej pokrzywy, zbieranych w maju, używana do oczyszczenia krwi
(pow. Bochnia). Na rany przykładają liście pokrzywy święconej na Boże
Ciało (Wola Batorska). Na stłuczenie robią okłady z pokrzyw z octem
Pokrzywa
266
(Czyżówka). Przeciw robactwu w ranach u bydła naginają cztery kwitnące
pokrzywy ku sobie, a miejsce skrzyżowania przyciskają kamieniem (Wały,
Mazowsze). W Zakopanem zwykłą pokrzywę trzymają w ręce, gdy się od
rąbania lub innej ciężkiej roboty dostanie na dłoni nagniotki. Kwiatki
pokrzywy żegawki gotuje się w mleku i pije w chorobach płucnych (pow.
Limanowa). W ogóle naparem z pokrzywy leczą przeziębienie (Zamość,
Łowicz, Sanok, Żywiec). Niekiedy piją na duszność (Wieliczka). Stosuje
się także przeciw kolkom (Zakopane, Rzeszów, Żywiec). Odwar korzeni Urtica dioica w mleku używa się jako lekarstwo na suchoty (Międzyrzec). Pokrzywę stosuje się przeciw reumatyzmowi, bijąc bolące miejsca (pow. Lipno, Oszmiana, Sanok, Lwów, Bochnia, Pińczów). Również
członki dotknięte paraliżem biczują pokrzywami (powszechnie). Jak
wszystkie rośliny o bardziej intensywnych właściwościach, także pokrzywa stosowana bywa lokalnie również przeciw różnym innym chorobom, np. przeciw cholerze (Sądeckie), przeciw febrze (Rzeszów), bólowi głowy (Dublany, pow. Sambor), żółtaczce (Międzyrzec, Lubelskie),
boleściom wewnętrznym (Pińczowskie). W pow. Bielsko, aby zgaga człowieka nie dręczyła, trzeba wraz z paską poświęcić pokrzywę żegawkę
i w Niedzielę Wielkanocną i kawałek na czczo ugryźć. Wreszcie stosuje
się pokrzywę także przeciw bólowi zębów. Compendium medicum (1719)
powiada, że korzeń pokrzywy zabija robaki w zębie i usuwa ból zębów.
W Rzeszowskiem wysuszoną łodygę pokrzywy zapala się jak papierosa
i dym w ustach przetrzymuje. O leczniczym stosowaniu korzeni pokrzywy mówi także rękopis łowicki z XVIII wieku (Wisła XIX: 459). Podobnie leczą pokrzywą ból zębów w Sanockiem i Wielickiem. W Wielickiem
używają pokrzywy tartej z solą na odbitki na nodze, tj. przekrwienia
powstałe od silnego uderzenia. Podobnie w Lubelskiem (Międzyrzec)
i w Rzeszowskiem (Świlcza). W Bocheńskiem nogi kąpią w pokrzywie
z jałowcem.
W Ropczyckiem zaleca lud w razie ukąszenia przez żmiję biec czym
prędzej do pokrzyw. Jeśli człowiek prędzej dobiegnie do pokrzyw niż
żmija do wody, wyzdrowieje, a żmija zdechnie, inaczej musi umrzeć
ukąszony. W pow. Tarnobrzeg i Nisko przykładają pokrzywę na rany powstałe z ukąszenia żmii.
Nie brak wreszcie zastosowania kosmetycznego pokrzywy. W Wiadomości ciekawej (1769: 81) mamy wzmiankę, że korzeń pokrzywy z miodem
cerę cudną i gładką czyni, wągry spędza. Lud w Tarnopolskiem również
Pokrzywa
267
myje się odwarem pokrzywy żegawki na piękność i gładkość płci oraz
celem spędzenia znaków po ospie.
Weterynaria. Pokrzywę stosuje się także w stosunku do zwierząt domowych. Górale okadzają pokrzywą bydło, aby się chowało, podobnie
jak w pow. Wieliczka. W Krakowskiem dają pokrzywę na podściółkę pod
indyki, aby im korale szybko rosły, bo w przeciwnym razie giną. Również
kwiat pokrzywy posiekany i zmieszany w zacierce mącznej dają kurom
do jedzenia, aby jaj nie wylewały.
Twórczość ludowa. Pokrzywa jest też bardzo częstym motywem w polskich ludowych pieśniach, opowieściach, zagadkach i przysłowiach. Liśćmi pokrzywy barwi lud małopolski pisanki na zielono, który to barwnik wpada jednak także w kolor żółty (Lud IV: 215).
Literatura: Szafer i in. 1924: 184; PF IV : 805, 819; AEL s.v. pokrzywa; Spr. Kom. Fizj. XIV : 34;
Moszyński i in. 1935: tabl. 1, 3; Zaranie Śląskie VI : 164; MAAE I: 3, IV : 132, X: 141 – 142, 324,
XI : 86, 288; Polaczek 1898: 75; Lud III : 20, 54, 253, VI : 59, XI : 397, 399, XV : 229, XXX : 70;
Pleszczyński 1892: 118, 128, 154; Talko-Hryncewicz 1893: 167, 187, 290, 320; Udziela 1891:
111, 155, 173, 200, 219, 221; Wisła VI : 642, 780, XIII : 436, XIV : 337, 653; ZWAK VI : 303 – 304,
X: 97, XIV : 200, 214, XVII : 235; Ziemia 1933 [br. nr. t.]: 100; Biegeleisen 1929a: 28; Orli Lot
XI : 170; Kolberg Lud XIII : 45.
Porosty· Porosty (Lichenes) znajdują się czasem już w dawnych glossach
polskich, ale zawsze pod nazwą mchów (Rostafiński 1900 I: 94). Zupełnie podobnie zaznacza się to także w nazwach ludowych, gdzie porosty
są nazywane stale mchami, a chyba tylko pewne specjalne gatunki bardziej odrębne zna lud pod specjalnymi nazwami. Takim jest np. porost
płucnik (Sticta pulmonaria Ach. [granicznik płucnik, Lobaria pulmonaria (L .) Hoffm.]) zwany też granicznik, a mieszany w źródłach czasem
z miodunką plamistą (Pulmonaria officinalis L .). Takim jest także mech
drzewny (brodaczka właściwa Usnea barbata (L .) F.H. Wigg.) znany już
w staropolskich glossach pod różnymi nazwami (Rostafiński 1900b I: 95).
Takim jest także mech islandzki (płucnica islandzka Cetraria islandica
(L .) Ach.) oraz wątrobowiec (Lichen hepatica L .)66.
Lecznictwo ludowe. Porost płucnik (Sticta pulmonaria) bywa używany
do leczenia kaszlu. W tym celu pije się odwar z tego porostu (Chełmskie).
66. Mowa przypuszczalnie o współczesnym rodzaju Marchantia.
Porosty
268
Już w XVIII wieku zalecano go na
duszność. W pow. Jędrzejów odwaru
używa się do picia w początkach suchot. Także mech islandzki bywa używany przeciw kaszlowi (Małopolska).
Wątrobnik (Lichen hepatica) daje się
w postaci odwaru bydłu kaszlącemu.
W pow. Zamość przykłada się porosty na skaleczenia. W pow. Myślenice mech zerwany z dachu i prażony
na ogniu ma pomagać jako okład na
bóle krzyżów. Jeśli kobieta po porodzie straci pokarm, dla odzyskania go
Płucnica islandzka
pije z mlekiem odwar z mchu zebranego z dwóch krzyżów na rozstajnych drogach (Kieleckie). Także bolące
zęby okurzają porostem zerwanym z krzyża (pow. Radzyń).
Niektóre z tych porostów jak Usnea barbata i Lichen hepatica, Lichen
islandicus [Cetraria islandica] zbierali na Podhalu w pierwszej połowie
XIX wieku korzeniarze i sprzedawali do aptek.
Literatura: Motyka, Panycz 1935: 60 – 63; Linde SJP IV : 165, 357, VI : 232; AEL s.v. porost
i mech islandzki; Udziela 1891: 66; Sylwan 1912 [br. nr. t.]: 249; Wisła IV : 880; Kolberg
Chełmskie II : 194; ZWAK VI : 313; Lud III : 240, 268, V: 166, X: 335, XII : 268.
Porzeczka czerwona i czarna· Porzeczka czerwona (Ribes rubrum
L .) bywa wymieniana pod nazwą porzeczka już w dawnych glossach
staropolskich. Nazwę porzeczka objaśnia Rostafiński tym, że w dzikim
stanie rosną one nad brzegiem rzek (Rostafiński 1900b I: 187). W tych
dawnych źródłach bywa też porzeczka czerwona nazywana świętego
Jana ziele stąd, że w tym okresie dojrzewają jej owoce. Odpowiada temu
ludowa jej nazwa świętojanka (środkowa Wielkopolska i pow. Czarnków). Natomiast porzeczka czarna (Ribes nigrum L .) już w rękopisie
krakowskim z roku 1472 bywa nazywana smrodynia. Nazwa pochodzi
od śmierdzących liści, pod tą nazwą znana jest także u ludu (Wielkopolska, Polska wsch.). Stąd przysłowie: „I jagoda nie każda malina, bywa
czasem i smrodynia”. Z powodu tego złego zapachu nazywa się także
Porzeczka czerwona i czarna
269
u ludu czasem bździucha (pow. Grójec), a także pękacina. Niekiedy zowią ją też wieprzuchy, jakkolwiek to określenie stosuje się raczej do Ribes grossularia L . [Ribes uva-crispa L ., porzeczka agrest] (okolice Międzyrzeca).
Wierzenia i obrzędy. W Niedzielę Palmową niesie lud gałązki porzeczki
rozkwitnięte w wodzie do kościoła (okolice Tykocina). Istnieje też przekonanie, że plama z porzeczek dopóty trwa na sukni, dopóki porzeczki
są na krzakach, a przed upływem tego czasu niczym wywabić się nie da
(okolice Lwowa).
Lecznictwo ludowe. W ogóle gdy ktoś jest bardzo chory, zaleca się mu
jako ostateczny środek nałamać z krzaku porzeczkowego (R. nigrum) tyle
gałązek, ile chory ma lat, i paznokcie obciąć choremu z palców i włosów
wziąć z pięciu miejsc, z boków i tyłu głowy, i spod pachy, to wszystko
włożyć w garnek, nalać wody i zagotować. Jak woda przestygnie, obmyć
chorego, a tę wodę wynieść gdzieś pod swego wroga, żeby pierwszy przez
nią przeszedł, to się jego ta słabość czepi, albo tam wodę wylać, gdzie się
trzy płoty stykają, a chory na pewno wyzdrowieje (pow. Radzyń). Odwar
liści porzeczki czarnej (R. nigrum) służy jako środek na poty i przeciw
reumatyzmowi (okolice Międzyrzeca). Świeże porzeczki każą jeść choremu w celu poprawy apetytu (Polska płd.-wsch.). Na ogół jednak R. nigrum nie jest tak stosowany w lecznictwie ludowym, jak w Europie zachodniej. Tam też wywożono z Polski tak wiele tej rośliny, że na dużych
połaciach Polski została prawie zupełnie wyniszczona.
Literatura: Szafer i in. 1924: 343 – 344; Linde SPJ V: 354; Karłowicz SGP IV : 80, 277, VI : 115; SKJ
V: 147; AEL s.v. porzeczka; Lud XII : 264, XXI : 98; PF IV : 854; ZWAK I: 24, VI : 286; Pleszczyński 1892: 128; Wisła III : 763; Talko-Hryncewicz 1893: 131, 174; Motyka, Panycz 1935: 160 – 161.
Poziomka pospolita· Poziomka pospolita (Fragaria vesca L .) wymieniana bywa w dawnych glossach średniowiecznych pod różnymi
nazwami: pozimki, poziomki, sumnice (Rostafiński 1900b I: 194). Nazwa
sumnica pojawia się także w Kieleckiem, w pow. Maków przemienia się
na koziompka (ku ziemi) nazywana także czerwoną jagodą, u Kaszubów
potrawnica (Pam. Fiz. V: 13).
Obrzędy. Poziomka jest jagodą powszechnie zbieraną na spożycie. Wraz
z innym zielem święci się na M.B. Zielną.
Poziomka pospolita
270
Lecznictwo ludowe. Poziomka ma częste zastosowanie lecznicze.
W dawnych zielnikach i podręcznikach lekarskich nie jest wymieniana. Jedynie Compendium medicum (1719) zaznacza, że liście poziomki trzymane pod pachami i zmieniane, powstrzymują tok krwi z nosa
(ZWAK XVIII: 58). Lud stosuje poziomkę przy rozmaitych chorobach.
W pow. Bochnia i zamojskim sporządza się z liści herbatkę, którą pije
się na przeziębienie. Powszechnie używa się liści z poziomek młodych, suszonych i zaparzanych na zmniejszenie kaszlu i w ogóle na ból
w piersiach. W pow. Olkusz leczą w ten sposób szczególnie małe dzieci.
W pow. Stanisławów piją odwar z poziomek święconych na Boże Ciało
przeciw gorączce. W pow. Nowy Targ i Limanowa leczy się bolaki (strupy) przez smarowanie jagodnikiem, tj. listkami poziomek usmażonymi na maśle. Różę leczy się także poziomką. W pow. Wieliczka okłada
się miejsca oparzone świeżymi liśćmi poziomkowymi, przeważnie jednak używa się suchych liści poziomkowych startych na proszek, którymi zasypuje się oparzone części ciała. W woj. tarnopolskim lud myje
twarz roztartymi poziomkami przeciw piegom. W Krakowskiem odmrożone nogi moczą także w wodzie, w której ugnieciono pewną ilość
poziomek. Czasem herbatę z liści poziomki daje się na oczyszczenie
krwi (Bochnia). Korzeń poziomkowy działa moczopędnie (Międzyrzec).
Literatura: Szafer [i in. 1924]: 369; Linde SPJ IV : 442; Karłowicz SGP II : 219, V: 263; PF I:
143; SKJ IV : 322, 378; AEL s.v. poziomka; Dobra Gospodyni 1901 [br. nr. t.]: 367; Wisła V: 239,
642, X: 122, XVII : 608, XX : 85; MAAE IX : 144, 146, XIII : 73; Moszyński KLS II , cz. 1: 212; Lud
XXX : 50; ZWAK VI : 255; Talko-Hryncewicz 1893: 278, 291; Orli Lot XVI : 156; Hryniewiecki
1933: 39; Udziela 1891: 235; Pleszczyński 1892: 129.
Proso· Proso (Panicum miliaceum L .) bywa nieraz wymieniane w dawnych źródłach, podobnie jak ziarna tej rośliny, zwane jagły. Prócz tego
wspominają dawne źródła także Panicum sanguinale L . [Digitaria sanguinalis (L .) Scop.], proso krwiste pod nazwą czyrwonka, ze względu na
czerwone kłoski (Rostafiński 1900b I: 110). Lud zdaje sobie sprawę z różnicy obu gatunków, jedną nazywa proso białe, drugą proso czerwone, ale
także P. sanguinale zowie manną. A właśnie manna (Glyceria) wyparła
jego dawną uprawę.
Proso
271
Praktyczne zastosowanie. Źródła arabskie wyraźnie mówią w IX i X
wieku, że proso w uprawie polskiej zajmowało najważniejsze miejsce.
Nie jest to mąkodajna roślina, ale tylko kaszywo67, które w różnych potrawach ludowych, zwłaszcza obrzędowych, odgrywa zasadniczą rolę.
Jeszcze obecnie lud piecze prymitywne pieczywo warstwowe, które ma
charakter chleba głodowego, z mąki jaglanej, kukurydzianej, a wszystko
na zewnątrz oblepia się żytnim ciastem. O prastarej uprawie świadczy
fakt, że niegdyś zasiewano je pospolicie na nowinach, jako pierwsze zboże. Od dawna też tłucze się proso w stępach na jagły. Kasza jaglana jest
też od dawna pożywieniem, a zwłaszcza jagły ze śliwkami lub na mleku
uchodzą za przysmak (Małopolska). Możliwe, że niegdyś także w Polsce
sporządzano pierwotnie kwaśne polewki z prosa.
Wierzenia i obrzędy. W zupełnej zgodzie z pierwotnym charakterem
zboża pozostaje opalanie prosa. Proso ulega bowiem właściwej sobie
śnieci; żeby więc tę śnieć przylegającą do ziarn przeznaczonych do siewu
zniszczyć, używa się w Polsce szczególnego sposobu, zapala się trzymany w ręku kłopeć mocno związanej słomy, żeby się palił powoli i z góry
sypie się przez ten płomień ziarno na płachtę leżącą na ziemi. Żadna
śnieć nie niszczy tak plonu jak prosiana, a wedle Rostafińskiego głodowe lata w średniowieczu sprowadzał nie tyle powszechny nieurodzaj,
jak zniszczenie przez śnieć plonu prosa. Do takiego przypalenia nadaje
się szczególnie snopek zerwany w tajemnicy z cudzej chałupy lub stodoły (pow. Biała) albo też snop słomy ustawiany w kącie w czasie Wigilii
Bożego Narodzenia (pow. Pińczów). Albo też zbiera się patyki wierzbowe, układa się z nich stos i zapala, a do tego ognia wkłada rózgę weselną; taki ogień miesza się sierpem lub rózgą weselną i dopiero przez taki
ogień przerzucają proso (okolice Pińczowa). Natomiast grozi śnieć prosu, gdy idąc z ziarnem do siewu, spotyka się w drodze kominiarza. Nadto dobrze jest przed samym siewem rzucić garstkę na krzaki. Nie należy natomiast siać prosa w krzyżowy dzień, bo się ześnieci (Małopolska
zach.). W celu ochrony przed śniecią sieje się w ten dzień, na który przypadło św. Walentego, a więc np. w poniedziałek, jeśli św. Walentego było
w poniedziałek. Nie tylko przed śniecią, ale także przed wróblami musi
się bardzo pilnie bronić gospodarz. Aby wróble prosa nie jadły, winien
siewca przed siejbą zmówić pięć modlitw do św. Walentego, a w czasie
67. Zboże nadające się na kaszę.
Proso
272
siejby nie powinien się do nikogo odezwać (pow. Biała). Albo też sieje się
proso po zachodzie słońca, aby wróble na nim nie siadały (Hrubieszów).
Nadto aby ptactwo nie objadało prosa, gospodarz, siejąc je, naciera sobie
wprzód ręce masłem poświęcanym w dzień św. Wawrzyńca (pow. Tarnobrzeg, Nisko i Ropczyce). Wreszcie w związku z sianiem prosa obowiązuje następująca zasada: „Jak w Wielki Piątek rosa, siej chłopie prosa do
nosa (tzn. bardzo dużo), a jak w Wielki Piątek mróz, to chłopie proso kamieniem przyłóż, nie siej prosa, bo się nie uda” (pow. Brzesko, Przemyśl,
Górny Śląsk). Wreszcie dobrze przed sianiem prosa natrzeć ręce wodą
święconą albo też w celach ochronnych wywiesza się w prosie szmatę,
którą obcierano umarłego (okolice Ropczyc). Dobrze też siać proso, gdy
ukazuje się dużo chrabąszczy (okolice Miechowa), także obfite kwitnięcie ostrężyny [jeżyny] zapowiada bogaty urodzaj prosa (okolice Łańcuta).
Proso było używane zapewne do czarów, skoro w sielance Szymonowica pt. Czary występuje sypanie prosa na rynkę nad węglem w celu analogicznego skutku na osobie żywej. Proso obok ziaren pszenicy i jęczmienia służy do wywróżenia zamążpójścia, przynoszą więc kury w nocy do
izby, sypią im ziarna na podłogę, a od prędkiego zjedzenia ziarn zależy
rychłe zamążpójście.
Proso odgrywa także pewną rolę w obrzędach dorocznych. Kasza jaglana jest jedną z potraw wieczerzy wigilijnej (Małopolska, Mazowsze).
W niektórych okolicach Małopolski grzyby zasypane jagłami są specjalną
potrawą wigilijną. Również w pieśniach obrzędowych czy to szczodrakowych, czy przy chodzeniu z kobyłką śpiewa się o jagłach. Proso znajduje się także wśród ziół święconych na M.B. Zielną (Małopolska, Mazowsze). Jagły są obrzędową potrawą weselną nie tylko w czasie uczty
wigilijnej, ale także w czasie obrzędu weselnego, a to do tego stopnia, że
gdzie zarzucono jego uprawę, sprowadzano jagły na wesele z dalszych
okolic. Prawdopodobnie nowożeńcom sypano taż mak i proso pod nogi,
jak to wynika z epitalamium XVI wieku (Lud XX: 196). O kaszy jaglanej
wspomina się też w pieśniach weselnych. Szczególnie zaś wspomina
się o prosie przy tańcu obrzędowym zwanym przepiórka, przy którym
śpiewa się pieśń od słów: „Uciekła mi przepióreczka w proso, a ja za nią
nieboraczek boso” itd. Ale wzmianki o prosie mamy także w innych pieśniach, a także w zabawach dziecinnych i przysłowiach.
Lecznictwo ludowe. Na wszelkie kolki i kłucia przykłada się gorącą kaszę jaglaną (pow. Tarnobrzeg i Nisko). Natomiast przeciw katarowi nosa
Proso
273
zaleca się okadzać dymem z jagieł albo też sporządza się nawet herbatę z tej rośliny (Małopolska). Szlachta polska na Wołyniu ok. 1830 roku
leczy kaszel wywołany zapaleniem dróg oddechowych w ten sposób, że
sporządza się mieszankę z dwu garści prosa oraz po pół garści mąki żytniej, poleju, lebiodki, wszystko to sieka się, soli i praży, a potem ciepłe
w worku przykłada na wierzch głowy. Także przy zażegnywaniu łuszczki na oku wspomina się o św. Otylii, która idzie proso siać itd. (okolice
Kielc). Ze względu na żółty kolor jagieł leczy się też żółtaczkę polewką
z jagieł (Kalisz). Natomiast liszaje u dzieci gubi piana z kaszy jaglanej,
która powstaje przy polaniu ich wrzącą wodą (okolice Krakowa). Przeciętny wrzód trzeba zaś okładać kaszą jaglaną z mlekiem (okolice Lublina).
Na czerwone upławy prócz środków wewnętrznych należy kaszą jaglaną
(na węglach) okadzać się (okolice Radomia). Odwar prosa używany jest
jako lekarstwo przeciw kamieniom pęcherza moczowego, a śnieć prosa
służy jako środek na poronienie (Międzyrzec). Kasza jaglana wchodzi
do leku na tzw. księżycową chorobę. Należy bowiem kolebkę z dzieckiem
tak stawiać, aby nie padały na nią promienie Księżyca, gdyż w przeciwnym razie dziecko dostanie księżycowej choroby, którą łatwo poznać po
tym, że dziecko dostaje jakby szklanych oczu. Z tego leczą w ten sposób, że biorą kaszy jaglanej, uskrobią drzewa od głowy kołyski, ucinają
pieluchy od strony głowy i razem tym kadzą pod kołyską (pow. Kozienice). Dawne kompendia lekarskie zalecały polewkę z prosa na pobudzenie potów (Compendium medicum 1719). W Wigilię Bożego Narodzenia
dają kurom proso, aby dobrze niosły jaja przez cały rok (pow. Pińczów).
Literatura: Szafer i in. 1924: 94 – 95; Maurizio 1926: 23 – 30, 141, 143, 163, 166 – 167, 298; AEL
s.v. proso; Linde SPJ II : 226; Brückner 1927: 439; Lud I: 164, II : 288, 354, III : 10, 12, 23, 66,
IV : 286, VI : 57, VIII : 242, 359, 370, IX : 364, XII : 62, XIII : 132, 329, XIV : 134, XIX : 128, XX : 196;
Moszyński KLS I: 211; Gluziński 1856: 399 – 401; PF XIV : 358; Pleszczyński 1892: 25, 129; Wisła II : 325, III : 65, IV : 882, V: 645, 904, VII : 78, X: 342, XI : 535, XII : 48; ZWAK VI : 276, IX : 4 – 6,
36, X: 106, XIII : 74, XIV : 198, 214, XVIII : 58 – 59; MAAE XI : 86; Ziemia XIII : 253; Łaguna: 39;
Kolberg Lud VII : 137, XIII : 31 – 32; Talko-Hryncewicz 1893: 46; Kolberg, Mazowsze III : 37; Orli
Lot XI : 170; Rostafiński 1922: 29; Gloger 1901: 34, 73, 102; Bibl. Warsz. 1877 III : 445; Biegeleisen 1929a]: 173; GKK : 8; Udziela 1891: 95, 121; Kosmos II : 462; Sylwan 1912 [br. nr. t.]: 250.
Przetacznik· Przetacznik (Veronica spp.) w różnych swych gatunkach
bywa bardzo często wymieniony w dawnych glossach polskich. Veronica
chamaedrys L. zwie się żmijowe główki (z powodu skręconego owocostanu),
Przetacznik
274
ptasie oka (ze względu na kwiaty), kurza lub ptasia miętka (humorystycznie, że podobna z liści do
mięty, ale nie ma jej skutków). Veronica officinalis L . zwana bywa pnibok (jako środek na kolki),
przetarszon (ze względu na cierpki smak), włośnik
(jako lek na porost włosów). Veronica beccabunga
L . zwie się bobownik [obecnie bobwniczek] z łac.
Fabaria, co etymologia ludowa przekształca na
bobrownik. (Rostafiński 1900b I: 300 – 301). Lud
zowie bobrownikiem zwykle Menyanthes trifoliata L ., V. beccabunga Kaszubi zowią dzerdza (Pam.
Fiz. V: 14). W rękopiśmiennych materiałach XVIII
wieku V. officinalis zowie się przerwan (jako lek
na przerwanie), podobnie na Śląsku nazywa się
przerwibok, a w Lubelskiem przerwaniec (Rostafiński 1904: 230).
Praktyczne zastosowanie. Przetacznik bluszczoPrzetacznik bluszczykowy
wy [przetacznik bluszczykowy] (Veronica hederifolia) bywa używany jak manna, w Lubelskiem ziarnka tej rośliny strzepują
kobiety wiejskie na przetaki przed wschodem słońca, kiedy jeszcze rosa,
a tłukąc je następnie w stępie, zyskują dobrą potrawę: kasza manna już
w kwietniu poczyna kwitnąć, a zbierają ją w czerwcu i lipcu68 (Kolberg
Lud XVII: 155)69. Syreński powiada o V. chamaedrys, że świnie żywiące
się korzeniem tego ziela nie mają śledziony (ZWAK XVIII: 52). Kaszubi
natomiast używają V. beccabunga do wypasania świń.
Wierzenia i obrzędy. W 1828 roku z Poznańskiego ogłoszono wiadomość, że V. officinalis była używana przeciw złym duchom (Wisła XIV:
81). V. becabunga święci się wraz z innym zielem na M.B. Zielną (okolice
Krakowa).
Lecznictwo ludowe. Już z początkiem XIX wieku istnieli w Tatrach
korzeniarze, którzy tę roślinę zbierali i sprzedawali aptekom, chorym
i babom lekarkom. Lud stosuje przetacznik głównie w chorobach dróg
oddechowych. W Krakowskiem używa się V. officinalis dla ludzi na płuca
68. Jest to najprawdopodobniej błędna informacja, gdyż to typowy opis użytkowania manny jadalnej Glyceria fluitans.
69. Informacja ta jest mało prawdopodobna, jednak pojawia się u Kolberga, który powołuje się na „Lud”. Nie odnaleźliśmy jej jednak w cytowanym numerze „Ludu”.
Przetacznik
275
owrzodziałe. W pow. Cieszyn i Rzeszów piją odwar na krzypotę. W pow.
Cieszyn przykłada się parzony przeciw kolkom. W pow. Jędrzejów odwar przetacznika piją w chorobie suchot. W pow. Wieliczka używają V.
beccabunga na silne zapalenie gardła, wtedy ziele to zaparza się w garnku przez rzucenie rozpalonej cegły, a potem każe się choremu nad tym
naparem trzymać usta otwarte przez godzinę i odbywać tak inhalację.
Ziele używa się w pow. Sieradz przeciw febrze, w tym celu trzeba ziele
to wymoczyć, wpuścić w wódkę i dać wypić choremu. W Krakowskiem
świeże ziele V. beccabunga służy do okładania głowy bolącej. W pow.
Żywiec gotuje się Veronica tournefortii Gmel. [Veronica persica Poir] razem z Valeriana officinalis L . jako środek na rozdrażnienie i zdenerwowanie. Polacy nadniemeńscy używają V. chamaedrys jako środka
przeciwko chorobom kobiecym, a V. officinalis przeciw niepłodności.
W Krakowskiem bywa ten ostatni gatunek stosowany także dla krów
i owiec.
Literatura: Szafer i in. 1924: 502; Karłowicz SGP I: 419, III : 112, IV : 390, VI : 39; Linde SPJ
I: 132, IV : 598; AEL s.v. przetacznik; Lud II : 130, 137, III : 240, 268; Udziela 1891: 138, 180;
Sylwan 1912 [br. nr. t.]: 288; Wisła II : 9, 695, IV : 880, VII : 167; Lud XXX : 70 – 71; Kolberg
Lud III : 96, VII : 129.
Przymiotno ostre· Przymiotno ostre (Erigeron acer L .) [Erigeron acris
L .] jest pospolite na całym niżu i w Karpatach, gdzie sięga aż w kotlinę
alpejską70.
W dawnych rękopisach nie jest zbyt często wymieniane, jedynie w jednym rękopisie z XV wieku wspomniana jako przymiot. Nazwa łączy się
z przymiotem jako określenie choroby zaraźliwej, stąd ziele zapewne stosowano przeciw zarazom.
Inne nazwy ludowe świadczą o różnych wpływach sąsiednich; w Krakowskiem ziele to nazywano wedle Kolberga turankiem, jak u Czechów,
albo pocieszeniem, co by wskazywało na pewne zbliżenia do nazw wschodniosłowiańskich. Polacy nadniemeńscy nazywają to ziele szczęściem,
a dziewczęta w czasie żniwa za pas go zatykają, co im zręczności i szybkości w pracy ma przysparzać. U szlachty zagrodowej dziewczęta wplatają
70. Sformułowanie niejasne.
Przymiotno ostre
276
to ziele we włosy, a z rozkwitnięcia
rośliny wnioskują o wzajemnej miłości ukochanego. O wróżbach związanych z tym zielem świadczy także
nazwa dola w Tykocińskiem.
W Krakowskiem używano tego ziela
do podkadzania krów, by im wymiona stwardniałe zmiękły. Przymiotnika łąkowego (Erigeron arvense)71
nazywa lud krakowski (Dobczyce) zielem P. Jezusa i święci razem
z innym zielem w dniu M.B. Zielnej.
Literatura: Szafer i in. 1924: 608 – 609; Majewski II : 311; Kolberg Lud VII : 131; Wisła II :
8; Karłowicz SGP V: 291; Moszyński KLS II , cz.
1: 402; Lud XXX : 48 – 49.
Przymiotno ostre
Przywrotnik pospolity· Przywrotnik pospolity (Alchemilla vulga
ris L .) oraz Alchemilla sylvestris72, jak i inne gatunki, nie są wyróżniane
ani w dawnych źródłach, ani też w wierzeniach ludowych. Dawne glossy
polskie określają przywrotnik stale jako przywrotnik, a wyjątkowo także gęsia nóżka. Wedle Rostafińskiego nazwa przywrotnik pochodzi od
przekonania dawnych zielników, jak np. Syreńskiego (1613), że ziele to
przywraca utracone dziewictwo. Gęsia nóżka zaś pochodzi od podobieństwa kształtu liści do gęsiej nogi. Ta nazwa spotyka się u ludu na Podhalu,
gdzie przywrotnik zowie się gęsiorka, oraz w Krakowskiem, gdzie zowie
się gęsie wianki, ale także i krzyżownik. Bywa nazywany także nawrotek
(Częstochowa, Kieleckie, Międzyrzec) albo nawrotnik (Zamość) oraz fartuszki (pow. Limanowa). Niekiedy bywa nazywany także grzmotek albo
grzmotnik, a w związku z tą nazwą miesza się nieraz ze Scleranthus perennis L . i właściwie w tych zapiskach, które nie podają zarazem nazwy
71. Nazwa niewyjaśniona, prawdopodobnie błędna.
72. Taksonomia przywrotników jest skomplikowana, trudno więc jednoznacznie przyporządkować te nazwy do współcześnie wyróżnionych gatunków.
Przywrotnik pospolity
277
łacińskiej, nigdy nie ma się pewności, z którym
gatunkiem mamy do czynienia.
Wierzenia i obrzędy. Przywrotnik należy do
tych ziół, które święci się wraz z innymi na święto
M.B. Zielnej oraz w wiankach na Boże Ciało. Takie święcenie ma moc odwracania burzy i grzmotów, a stąd też zdaniem ludu pochodzi jego nazwa nawrotek (od nawracania chmur deszczu),
albo grzmotnik w celu odpędzania grzmotów.
Wianuszkami z nawrotka odkurzają całe obejście przeciw burzy (Międzyrzec, Bóbrka, Kielce,
Krakowskie) albo też wianek z tego ziela zawieszają w oknie (Częstochowa). Natomiast w pow.
Świeck powiadają, że nie trzeba mieć tego ziela
w domu, bo ściąga grzmoty i burze. W pow. Pińczów należy do ziół, które zatyka się na św. Jana
w strzechę. W Dobrzyńskiem grzmotnik nazywają
matką wszystkiego ziela.
Lecznictwo ludowe. Przywrotnik wedle SyreńPrzywrotnik pospolity
skiego służy przede wszystkiem w rozmaitych
przypadłościach kobiecych. Więc w kąpieli łono ścieśnia, że „nie rozeznać przedziewiczonych od prawych dziewic”, nadto pomaga paniom
niepłodnym, a piersi obwisłe jędrnymi czyni (ZWAK XVIII: 59). Rzecz
godna uwagi, że zielem tym w Krakowskiem także kadzi się pod krowami, aby im nazbyt zwisłe wymiona stężały. A. sylvestris smażoną ze śmietaną przykłada się na rany (pow. Limanowa i Pińczów).
Ziela tego używa się do okadzania krów, którym czarownica mleko
odebrała, a także odwarem z tego ziela skrapiają sieczkę dawaną krowom na pokarm, aby się obficie doiły (pow. Jaworów, Zamość, Międzyrzec), albo też w tym celu dają ziele to gryźć krowom (pow. Wieliczka),
albo też okadza się krowy, aby mleko nabrało pięknego żółtego koloru
(Krakowskie).
Literatura: Szafer i in. 1924: 356; Pam. Tow. Tatrz. X: 8; SKJ III : 364, IV : 303, V: 356; Biegeleisen 1929b: 480; Rostafiński 1900b I: 31; Karłowicz SGP II : 141, V: 114; ZWAK II : 20, VI :
218, IX : 26, 48; Pleszczyński 1892: 90, 100; Stelmachowska 1933: 164; AEL s.v. przywrotnik;
Wisła II : 606; Kolberg Przemyskie: 234; Lud IX : 207, XXX : 39; Kolberg Lud VII : 127; Zdrowie 1898 XIV : 223; PF IV : 845.
Przywrotnik pospolity
278
Psianka słodkogórz· Psianka
słodkogórz (Solanum dulcamara L .)
rośnie w Polsce po wilgotnych zaroślach i na brzegach wód, pospolita
na całym niżu i w niższych położeniach w Karpatach.
W dawnych źródłach średniowiecznych roślina ta bywa wspominana bardzo często, a na określenie jej istnieją rozmaite nazwy,
jak błotny bluszcz, czerlacz, błotny
lubszczyk, słodówki, warkocznik, wątorznik. Bluszczem lub warkocznikiem nazywa się tę roślinę dlatego,
że wije się ona po zaroślach, słodówkami ze względu na słodko-gorzki
smak jagód, błotny lubszczyk dlatego, że służy zapewne do czarów miłosnych, czerlecz jako na określenie
Psianka słodkogórz
czegoś pogiętego, połamanego, wątorżnik jako roślina działająca zapewne na niedomagania wewnętrzne.
Ta ostatnia nazwa pozostaje w zgodzie z dzisiejszym ludowym jej zastosowaniem przeciw robakom i powstałą stąd nazwą ludową glistewnik lub
glistnik.
Lecznictwo ludowe. Lud polski przypisuje tej roślinie rozmaite właściwości lecznicze. W Międzyrzeckiem (Lubelskie) jagody psianki z miodem na chlebie podają przeciw robakom. Podobnie w Chełmskiem dają
w tym celu dzieciom jagody. Także w Wileńskiem jedzą jagody słodko-gorzkie przeciwko robakom. W Międzyrzeckiem ziela tego używa się także przeciw łomocie, tj. łamaniu. W Poznańskiem (pow. Czarnków) używają tego ziela także przeciw puchliźnie. W Małopolsce używano słodkogorza również przeciw kaszlowi. W Wileńskim płukano bolące zęby
naparem z łodygi słodkogorza. Również w Wileńskiem na przeczyszczenie krwi wypijano odwar z łodygi słodkogorza, a tylko pito latem, aby się
nie przeziębić. W Toporzyskowej w pow. Nowy Targ ziele to wraz z kaliną (Viburnum opulus L .) i dziurawcem (Hypericum perforatum L .) i wraz
z innymi ziołami dają krowom do karm.
Psianka słodkogórz
279
Literatura: Szafer i in. 1924: 487; Rostafiński 1900b I: 295 – 296; Karłowicz SGP II : 82; Lud
X: 260; Kolberg Chełmskie II : 194; Pleszczyński 1892: 114; AEL s.v. słodkogorz; Udziela 1891:
132; Wisła XVII : 439 – 440; ZWAK VI : 293.
Pszenica orkisz· Pszenica orkisz (Triticum spelta L .) bywa w Polsce
rzadko spotykana w uprawie. W dawnych glossach polskich znajdujemy stale na określenie tego gatunku pszenicy nazwę orkisz. Rostafiński
zwraca uwagę, że Abu Bekr73 przypisuje Polanom uprawę głównie prosa
i orkiszu, ale zachodzi tu prawdopodobnie mylny przekład. Arabskiemu
bor nie odpowiada Triticum spelta, ale raczej Panicum italicum L . [Setaria
italica (L .) P. Beauv.] – ber. (Rostafiński 1900b I: 113 – 114). Nazwa orkisz
pochodzi z tureckiego urkusz, tzn. dziki jęczmień (Brückner 1927: 381).
Rostafiński przypuszczał, że Słowianie z tą odmianą i nazwą zapoznali
się późno. Zupełnie temu przeczą znaleziska prehistoryczne na ziemiach
polskich. Znaleziono bowiem orkisz już w neolicie w Ojcowie (Bulletin
de l’Académie 1920: 7) koło Krakowa oraz w ziemiance osady neolitycznej w Książnicach Wielkich (Książnice Wielkie, pow. Pińczów), a nadto
stwierdzono uprawę tej pszenicy w VIII wieku po Ch. w Gabrieliszkach.
Dzięki tym znaleziskom zakres uprawy orkisza rozszerza się daleko na
wschód, a zarazem zasługuje na uwagę fakt, że stanowiska polskie są
neolityczne, gdy stanowiska zachodnie sięgają najniżej epoki brązu (Spr.
cz. i p. PAU [?] XXXVIII: 10, 25).
Na Mazowszu w Łukówcu siano niegdyś, choć rzadko, orkisz, który
nazywano orpis. W okolicy Tarnowa lud sporządzał z mąki orkisianej
potrawę zwaną brajka.
Literatura: Szafer i in. 1924: 131; Linde SPJ III : 581; Maurizio 1926: 200 – 201, 269, 299,
380 – 381; PF IV : 306; ZWAK VIII : 253, 256.
Purchawka· Purchawka (Lycoperdon bovista L .)74 bywa wspominana
już w starych glossach polskich pod nazwami: parchawica, parchawiec,
73. Abu Bekr – chodzi o Abū Bakr Muhammad ibn Zakariyyā al-Rāzī (Rhazes) (854 – 925),
perskiego uczonego, lekarza i filozofa; nie zaś o kalifa Abū Bakr ‘Abdallāh bin Abī Quḥāfah aṣ
-Ṣiddīq (Abu Bakr) (573 – 634), przywódcę, który po śmierci Mahometa zapoczątkował kalifat.
74. Mowa tutaj o wielu podobnych gatunkach rodzajów Lycoperdon, Bovista i Calvatia.
Purchawka
280
parchewka od słowa pierzchnąć, stąd że za poruszeniem unoszą się z owocowań tumany zarodników (Rostafiński 1900b I: 92). W zielnikach mało
wspominany, ale już Kluk pisze o tych grzybach, że są one szkodliwe dla
bydła oraz że przez lud bywają nazywane bzduch (Linde SJP I: 214, IV:
723). Nazwa ta u ludu znana do dziś, np. w Lubelskiem i Tykocińskiem.
Już wedle dawnych źródeł używa się purchawki do tamowania krwotoków (Rostafiński 1900b I: 92). Zupełnie podobne są zabiegi polskiego
ludu, który proszku (pyłku zarodnikowego) z purchawki używa do tamowania krwi (Lubelskie, pow. Międzyrzec, Krasnystaw; Tarnopolskie,
Brzeżany i Złoczów), a w Małopolsce służy także do osuszania mokrych
zastarzałych ran.
Lud międzyrzecki wierzy, że pył purchawki wywołuje zapalenie oczu.
W Krakowskiem (Jurków) mówią, że o ile pyłek rozgniecionej purchawki padnie na ciało, w miejscu tym powstaje brodawka. W Polsce płd. lud
czasem podkurza purchawką pszczoły przy wybieraniu miodu.
Literatura: Karłowicz SGP I: 156; PF IV : 804; ZWAK VI : 271; Pleszczyński 1892: 129; Kolberg
Lud XVII : 160; Wisła IV : 866; Lud II : 22.
Rdest· Rdest (Polygonum spp.) bywa niezwykle często wymieniany w staropolskich glossach średniowiecznych. Polygonum bistorta L . [Persicaria
bistorta (L .) Samp.] bywa zawsze wymieniany jako wężownik ze względu
na kłącze grube i esowato zakrzywione, z kształtu podobne do węża, rzadziej zwie się gadowe ziele lub stulicz. Polygonum aviculare L . bywa nazywany ptasie języczki lub wróble języki, ale najczęściej sporysz (stąd że
sporo rośnie). Polygonum hydropiper L . [Persicaria hydropiper Delarbre]
oraz Polygonum persicaria L . [Persicaria maculosa Gray.] zwykle zwie się
rdest, rzadziej piper wodny lub rzeżucha wodna ze względu na ostro palący smak75, czasem też błesznik, jako środek przeciw pchłom (Rostafiński 1900b I: 153 – 155). U ludu P. bistorta zwie się także wężownik, u górali
gadziniec; P. aviculare zowie się pod Krakowem sporysz.
Praktyczne zastosowanie. W latach nieurodzaju 1865 – 1895 zakwaszone
liście rdestu jadano jako potrawę głodową. W rachubę wchodzą szczególnie kłącza P. bistorta, ale także jadano Polygonum viviparum L . [Persicaria
75. Właściwie tylko P. hyropiper ma palący smak.
Rdest
281
vivipara (L .) Ronse Decr.], tak pędy
i liście, jak też bulwy tworzące się
w jego kwiatostanie. Zdaniem górali
spod Babiej Góry owce i bydło przenoszą P. bistorta ponad wszelkie inne.
P. hydropiper nazywany był polskim
pieprzem, gdyż przed rozpowszechnieniem się pieprzu używano go do
zaprawiania potraw. O tym gatunku
rdestu wspomina już Syreński (1613),
że służy do konserwacji mięsa wieprzowego i wszelkiego innego, które tym liściem obłożone nie psuje
się i nie bywa naruszone przez robactwo. Natomiast Wiadomośc ciekawa (1769) zaleca wywarem tego
rdestu wodnego (P. persicaria) kropić podłogę w celu wygubienia pcheł.
Wierzenia i obrzędy. O wężowniku
(P. bistorta) opowiada lud podobnie
jako o paproci, że zakwita na krótko
Rdest wężownik
w nocy świętojańskiej, oraz znane
są opowieści o przypadkowym wpadnięciu tego kwiatu chłopu do chodaka, który uzyskał przez to pełną wiedzę wszystkich rzeczy, a z chwilą zgubienia tego kwiatu stracił ją. Dlatego noszenie tego kwiatu przy
sobie użycza specjalnej mocy (Mazowsze). Wedle Spiczyńskiego (1542)
P. aviculare jest aphrodisiacum. P. persicaria, czyli płodzieniec, służy do
wywołania płodu męskiego i w tym celu jego nasion niewiasty lub mężczyźni używają czterdzieści dni (wedle Syreńskiego). P. aviculare święci
się wraz z innym zielem na M.B. Zielną (okolice Krakowa).
Lecznictwo ludowe. Korzeń P. bistorta, zwanego wężownik, utarty na
proszek i zmieszany ze słodkim mlekiem leczy ukąszenie węża. Tę mieszaninę dają pić wewnątrz i okładają nią zewnątrz. Korzeń ma mieć moc
ściągającą i gojącą, tak że wystarczy przyłożyć go do miejsca ukąszenia,
aby ranę uleczyć (Polska płn.-wsch). Ale nie tylko przeciwko ukąszeniom
wężowym, ale w ogóle przeciw ranom stosuje się rdesty, które służą do
gojenia ran zewnętrznych, pochodzących z okaleczenia (pow. Jędrzejów
Rdest
282
oraz Kujawy). Rdest stosuje się także przeciw puchliznie i chorobie pęcherza. Do rdestu dodaje się jałowca, należy to zgotować i pić, a puchlizna opada (Łowicz). Przeciw mlecznicy u dzieci obmywają usta i jamę
ustną odwarem P. hydropiper. P. dumetorum L . [Fallopia dumetorum (L .)
Holub] używają Polacy nad Niemnem w chorobach kobiecych, a rzecz
godna uwagi, że także Hucułki stosują P. bistorta na opanowanie zbyt
silnego periodu. Wedle Syreńskiego P. bistorta zawieszony na udzie przy
trudnym porodzie ułatwia go. Także już wedle Kluka chroni od poronienia. Był też uważany jako antitoxicum. Przykłada się go także na brzuch
w przekonaniu, że dzięki temu zabiegowi glisty wyzdychają. Rozwolnienie powstrzymują także odwarem z rdestu (pow. Łańcut). Bywa też stosowany jako lekarstwo na dychę (astma).
Świeżo zerwanym P. bistorta wycierają konie, aby komary ich nie
obsiadały.
Literatura: Szafer i in. 1924: 193 – 196; Pam. Fiz. III : 211; Linde SPJ V: 33, VI : 26; SKJ V: 130;
Lud II : 137, XXX : 73; Maurizio 1926: 52, 54 – 55, 81, 96; Wisła II : 9, V: 237, 903, VI : 344, 654,
XIV : 337; Sylwan 1912 [br. nr. t.]: 249; Hryniewiecki 1933: 18; Ziemia 1933 [br. nr. t.]: 100;
Talko-Hryncewicz 1893: 111; ZWAK XVIII : 30, 56, 60, 74; AEL s.v. rdest; MAAE VI : 258; Pleszczyński 1892: 129; Motyka, Panycz 1935: 105 – 108.
Robinia· Robinia (Robinia pseudoacacia L .) bywa nazywana także akacją fałszywą lub grochodrzewem. Roślina ta pochodząca z Ameryki Północnej od dawna bardzo rozpowszechniła się w Polsce i często bywa
sadzona wzdłuż dróg i po stokach. Lud w Tarnobrzeskiem i Niskiem
nazywa ją wakacja.
Lud opowiada, że w Jankowie pod Gnieznem znajduje się w parku
akacja szczególnie ulubiona przez czarownice. Jeśli kto w nocy tamtędy przechodzi, czarownice pod postacią czarnych kotów ścigają go aż
do mieszkania. Jeśli ich nie odegnać, będą przychodziły każdej nocy,
aby ludziom wydrapać oczy (Wisła VIII: 760). Z akacji wróży lud o przyszłych urodzajach. Silnie kwitnące akacje zapowiadają urodzaj grochu
(Jaćmierz). Jeśli zaś akacje mają małe strączki, to i urodzaje będą liche
(Tarnobrzeg, Nisko).
Akacja bywa też używana w celach leczniczych, zwłaszcza jej odwar
w połowie XIX wieku był lekarstwem domowym (Łaguna). Herbata z kwiaRobinia
283
tu akacji jest dobra na kaszel i choroby płuc (Leksandrowa, pow. Bochnia). Polacy nadniemeńscy nazywają robinię szaleniec i uważają ją za
niezawodny środek zapobiegawczy przeciw wściekliźnie od ukąszenia
psa wściekłego (Wisła IV: 2).
Literatura: Szafer, RS [?]: 400; ZWAK [br. nr. t.]: 211; Lud VIII : 61; AEL s.v. akacja.
Rojownik murowy· Rojnik murowy (Sempervivum tectorum L.) w dawnych glossach staropolskich bywa wymieniany bardzo często jako rojewnik, rojownik, gromotrzask, nietrzasek, nawet rozchodnik. Już w tych dawnych czasach miesza się więc Sedum – rozchodnik, i Sempervivum – rojnik.
Nazwy jak gromotrzask, nietrzasek związane są z dawnym przekonaniem,
wyrażonym już w Kapitulariach Karola Wielkiego, u Alberta Wielkiego
oraz Konrada z Megenberga, że dicunt ipsam fugare fulmen tonitrui, et
ideo in tectis plantatur(Rostafiński
1900b I:185).
Wierzenia i obrzędy. Podobnie jak
niegdyś, tak też obecnie sadzi się to
ziele na dachach chałup jako środek
ochronny przed piorunami (Kaszuby,
Małopolska zach.). Prawdopodobnie
Rojnik murowy
służy też do robienia wróżb (Cieszyńskie, Mazowsze). Syreński zalecał nasiona kapusty moczyć w soku
tego ziela, a to w celach ochronnych przed mszycami i gąsienicami.
Lecznictwo ludowe. Sok rojnika, nieco kwaskowaty, ma skutki chłodzące, dlatego używają go jako płukanie przy zapaleniach gardła, nadto
na szkorbut i wrzody (pow. Rzeszów). Także Kaszubi przykładają to ziele na rany. Albo też gotują rojnik z mlekiem razem z miazgą lipową, nostrzykiem, rozchodnikiem i lnianym siemieniem, po czym przykłada na
wrzody lub bolączki (pow. Sanok). Rojnik wchodzi też w skład lekarstwa
na poprawienie wzroku osłabionego. Na lek ten składa się kwiat rojnika,
róży, bławatu, nieco kminku w gałązkach albo rozmarynu, to wszystko
razem pokrajawszy drobno, należy wsypać do butelki, zalać dobrą wódką
Rojownik murowy
284
żytnią i należycie zakorkowawszy, wystawić przez dni osiem na działanie słoneczne. Tak sporządzoną wodę używa się rano i wieczór w ten
sposób, że zmrużywszy oczy, naciera się nią powieki, zwłaszcza dołki
wkoło oczu, uważając troskliwie, aby się do środka nic nie dostało (pow.
Rzeszów). Baby zielarki sprzedają to ziele w Częstochowie, zalecają je
na boleści w uszach, a w tym celu ziele nakręca się na wacie i wsuwa do
ucha w celu ściągnięcia materii.
Rojnik stosuje się także dla bydła. Gdy w wymieniu krowy znajdzie się
żółć, przeciwdziałają temu okłady z rojnika (pow. Bochnia).
Literatura: Szafer i in. 1924: 336; Karłowicz SGP V: 101; ZWAK XVIII : 61; Moszyński KLS II ,
cz. 1: 401; Kosmos II : 460; Treichel 1893 [?]: 21; AEL s.v. rojnik; Wisła II : 605, V: 638; Orli
Lot XI : 171.
Rozchodnik płaskolistny· Rozchodnik płaskolistny [rozchodnik
karpacki] (Sedum telephium L .) oraz pokrewny mu rozchodnik wielki
(Sedum maximum Suter) bywają wymieniane w staropolskich glossach
pod różnymi nazwami, ale najczęściej jako masło wronie, rzadziej jako
kanie masło lub wronie mydło, a nawet świni pysk.
Większość nazw pochodzi od tłustych liści, jakimi się ta roślina odznacza (Rostafiński 1900b I:
184). Podobnie jak w tych starych źródłach, także
lud rośliny tej nigdy nie nazywa rozchodnikiem,
ale nadaje jej miano: wronie sadło, ptasia trawa,
wronie ziele (Krakowskie), kanie sadło (Podhale),
tłusty mąż (Cieszyn), żabi rak (Łowicz), koczna
róża (Częstochowa), zajęcza kapusta (Oszmiana). Natomiast rozchodnikiem nazywa lud tylko
Sedum acre L . [rozchodnik ostry].
Wierzenia i obrzędy. Ziele to święci się na M.B.
Zielną i wyplata zeń między innymi ziołami wianuszki na Boże Ciało (Międzyrzec). Wianek taki
zawiesza się na zewnętrznej stronie domu, zwykle między oknami. Wianki takie zawiesza się
w Krakowskiem szczególnie w czasie porodu, aby
uchronić nowo narodzone dziecko od wieszczycy
Rozchodnik karpacki
Rozchodnik płaskolistny
285
(czarownicy). Na Kaszubach święcone wianki z rozchodnika i macierzanki wkłada się do sitka i przecedza przez nie mleko, aby się mleko
w lecie nie psuło. Podobnie gdy się masło nie chce ubić, wrzuca się kawałek wianka do maślniczki. Czasem sadzono S. telephium nawet w celach ochronnych na dachach.
W Chełmskiem używa się do wróżenia, jeśli ktoś chce się dowiedzieć
o losach ukochanej osoby, np. żona o mężu w wojsku; wtedy urywała gałązkę Sedum telephium i zatykała ją w drzewie lub budynku. Potem zaś
po dziewięciu dniach sprawdzała wygląd rośliny, jeśli była ona jeszcze
świeża i zielona, mąż żył, jeśli zaś gałązka uschła, był chory albo umarł.
Wedle Syreńskiego nasiona kapusty moczone w soku tego ziela dają
rośliny, których mszyce i gąsienice nie psują (ZWAK XVIII: 61). W Łańcuckiem w celu wywołania dobrego urodzaju kapusty zatyka się wronie
sadło na zagonie, na którym ma być posadzona rozsada z kapusty.
Lecznictwo ludowe. Z tego ziela sporządzano lekarstwo na rany i wrzody, także na stłuczenie wraz z żywokostem, albo też robiono z tego ziela
maść, smażąc go w niesłonym maśle, albo tłuczono je z pokrzywą w słoninie lub sadle i taką maść przykładano na miejsce zbolałe (pow. Biała
i Wieliczka). Albo też na różne rany i boleści przykłada się liście, z których przedtem trzeba zwlec naskórek. Na okłady używa się także liści
startych tak w rękach, aby sok puściły. Na rany i wrzody przykłada się
także listki z miętą. W ogóle zaś te liście przykłada się na rany, aby rana
nie ropiała, a także na jątrzące się rany, na tak zwane dzikie mięso lub
wielki ból palca u ręki lub nogi. Na Podhalu wszelkie obierzki okłada się
liśćmi rozchodnika. Zielarki częstochowskie zalecają kadzić i przykładać przeciw róży. Na darcie w nogach smarują spirytusem, w którym moczono to ziele albo ziele zielone tłucze się i tym smaruje nogi, a w ogóle stosuje przeciw bólom kości i krzyża. Także gdy się rak zrobi, moczą
korzenie S. maximum w spirytusie i w starym sadle, maczają gałganek
i przykładają (Łowicz). Rozchodnik jest także na ból zębów dobrym lekarstwem, którym podkurzają twarz, przy czym kładzie się rozchodnik
na żarzące się węgle drewniane. Albo też pociera się rozchodnik dobrze
koło ucha po stronie, po której zęby bolą. Również na ból gardła robi się
okłady z roztartego rozchodnika (Pińczów). Wywar S. maximum skuteczny jest na podźwignięcie (pow. Oszmiana). Także zimnicę (febrę) leczą
odwarem rozchodnika (Międzyrzec). Podkadzanie rozchodnikiem stosuje się w chorobach macicy. W Hrubieszowskiem brak sił leczy się przez
Rozchodnik płaskolistny
286
deptanie ogniska roznieconego ze święconej tarniny, bylicy, piołunu
i rozchodnika.
W Zakopanem daje się nakruszone S. telephium z solą jałówkom, aby
„się biegały”.
Literatura: Szafer i in. 1924: 333; Linde SPJ VI : 403; Gulgowski 1911: 176; Pleszczyński 1892:
90, 122, 138; Udziela 1891: 60, 130, 230, 232; MAAE IX : 115, XI : 87; Rostafiński 1922: 31; SKJ
IV : 305, V: 365; Lud II : 136, XXX : 20, VIII : 364, XXX : 64 – 65; Kolberg Chełmskie II : 194;
ZWAK VI : 293, XI : 54, XIII : 75; Wisła II : 607; Karłowicz SGP II : 394; Orli Lot XI : 171; AEL s.v.
rozchodnik płaskolistny.
Róża jerychońska· Róża jerychońska (Anastatica hierochuntica L .) została wymieniona w jednym z rękopisów krakowskich z 1472 roku jako
rosa ierichon (Rostafiński 1900b I: 182).
W wierzeniach ludu róża jerychońska nie odegrała żadnej roli, ale w literaturze staropolskiej istnieją wzmianki, że roślina ta ułatwia poród,
dlatego umieszczano ją w wodzie obok łóżka położnic, obiecując im, że
skoro roślina rozwinie się, to i bóle ustaną (Linde SJP II: 267).
Różanecznik· W Polsce76 dwa rodzaje różanecznika zasługują na uwagę: różanecznik żółty Rhododendron flavum czyli Azalea pontica L . [Rhododendron luteum Sweet] i różanecznik wschodniokarpacki Rhododendron kotschyi Simonk. [Rhododendron myrtifolium Schott & Kotschy].
Szczególnie ten pierwszy, występujący we wschodniej części Wołynia
i w płd.-wsch. części wołyńskiego Polesia, jest według Szafera ciekawym
reliktem trzeciorzędu.
Azalea pontica, jak każda oryginalna roślina, czy to przez swoją wspaniałość, czy to przez piękno kwiatów, posiada swoją legendę. To Tatarzy
według polskiego ludu sprowadzili Azalea pontica do Polski. Miało do tego
dojść podczas ich wojennych wypraw. Nasiona różanecznika znajdowały się w paszy, którą Tatarzy karmili swoje konie. Według legendy różanecznik znaleziono po raz pierwszy w Polsce w dziczy koło Pilawin, na
76 W granicach przedwojennej Polski.
Różanecznik
287
płn.-wsch. od Korca, gdzie las iglasty na obszarze pięćdziesięciu hektarów
był gęsto porośnięty zaroślami różaneczników, które w jednym miejscu
tworzyły zwarte pole. Zgodnie z legendą właśnie w tym miejscu przez
długi czas Tatarzy stali obozem, w którego środku wznieśli dom modlitwy. Dlatego jeszcze do dziś to miejsce nazywa się meczet. Prawdziwym
powodem tak gęstego występowania A. pontica w tym miejscu jest to, że
Pilawin był prywatnym ogrodem ze zwierzętami hrabiego Potockiego.
Ogród ten był dokładnie ogrodzony i dlatego A. pontica rosła bez przeszkód.
Lud bardzo często zrywał tę roślinę, gdyż jej korzeń stosowany był jako
środek na świerzb. Kwiaty różanecznika mają wyjątkowo silny i odurzający zapach, który często prowadzi do silnych zatruć u ludzi i zwierząt,
szczególnie u rogacizny. Dlatego różanecznik jest nazywany przez lud
durne bagno. Także miód pochodzący z kwiatów różanecznika nie nadaje się do spożycia, ponieważ już w małych ilościach powoduje zatrucie i nudności.
Literatura: Macko 1930 [br. nr. s.]; Szafer [?]: 462; Szafer 1930: 93.
Rukiew wodna· Rukiew wodna (Nasturtium officinale R.Br.) rośnie
w Polsce na płn. i zach. niżu.
Bardzo prawdopodobne, że do tej rośliny odnoszą się polskie glossy
dawne, nazywające ją przymiotnikiem lub wodną rzeżuchą. Ale możliwe,
że glossatorzy mieli na myśli raczej Nasturtium sylvestre R.Br [Rorippa
sylvestris (L .) Besser] (Rostafiński 1900b I: 180). Parę wzmianek o tej roślinie podają także dawne zielniki. Syreński radzi sokiem z octem zmieszanym głowę przemywać w celu oddalenia snu. Biretowski we Wiadomości ciekawej (1769) przestrzega, że jest ta rzeżucha wodna szkodliwa
dla brzemiennych.
Literatura: Szafer i in. 1924: 274; ZWAK XVIII : 64; Rostafiński 1900b I: 180.
Rumianek pospolity· Rumianek pospolity (Matricaria chamomilla L.)
bywa bardzo często wymieniany w dawnych źródłach średniowiecznych
Rumianek pospolity
288
pod rozmaitymi nazwami, jako polski lub swojski rumen lub romen,
ale najczęściej bywa
nazywany rumien, czasem już także rumienek.
W wieku XV był nazywany także hermanek oraz
nawet merunka, a więc
już wtedy mieszano
Matricaria chamomilla
z Chrysanthemum parthenium Bernh. [Tanacetum parthenium (L .)
Rumian polny
Sch. Bip.] (marunka),
podobnie jak to do dziś można zauważyć u ludu (Rostafiński 1900b I:
326). Nazwa ogólnosłowiańska, którą mylnie wywodzono (etymologia
ludowa) od wyrazów rumiany, a nawet romanus – rzymski (Brückner
1927: 468). Lud żywiecki i rabczański nazywa rumiankiem także Matricaria discoidea DC. [rumianek bezpromieniowy]. W Cieszyńskiem zowie
się także jabłownik, rzekomo od zapachu jabłoni, albo kamelka z niem.
Kamille. W Ropczyckiem lud miesza rumianek z maruną (Chrysanthemum parthenium) i nazywa rumianek marunka rumiankowa. Wreszcie
z powodu zewnętrznego podobieństwa także Anthemis cotula L . zowie
się już w dawnych glossach średniowiecznych psi rumień lub śmierdzący
rumień, a u ludu psi rumianek77 (Rostafiński 1900b I: 325; ZWAK XVIII:
62; Karłowicz SGP V: 71).
Wierzenia i obrzędy. Wedle ludu w pow. Ropczyce powstaje rumianek
z żółtka jaja święconego rzuconego do ogrodu. Oddziałało tu wierzenie
związane właściwie głównie z marunką. Przed procesją na Boże Ciało
przystrajają dziewczęta obrazy święte rumiankiem polnym, a także na
głowie mają wianki z rumianku, po czym w oktawę Bożego Ciała święci
się wśród ziela także rumianek. Rumianek należy także do ziół zbieranych
77. Psim rumiankiem jeszcze cześciej nazywa się marunę bezwonną Tripleurospermum
maritimum (L .) W. D. J. Koch oraz rumian polny Anthemis arvensis L ., pospolitsze od w.w.
gatunków.
Rumianek pospolity
289
na św. Jana, a w pow. lubawskim zalecają zbierać rumianek przed św. Janem, bo potem podczas sobótek przyjdzie czarownica i osmrodzi zioła. Rumianku nie można też zbierać w piątek, jako w dzień feralny, gdyż
zbierany w tym dniu traci własności lecznicze (Kaszuby). Rumianek
należy też do ziół zatykanych w celach ochronnych w strzechy i ściany
na św. Jana. Już Chmielowski (1754 III: 259) zalecał go przeciw czarom.
Rozmaite gatunki Matricaria święci się także wśród innych ziół na M.B.
Zielną (Małopolska, Kaszuby). Podobnie jak wiele innych środków apotropeicznych, bywa używany także jako środek przeciw pchłom, a w tym
celu wkłada się go do łóżka (pow. Tarnopol). Natomiast gdy się osadza
rój do ula, trzeba go dobrze wykadzić prószem z suchej wierzby, a potem
wytrzeć ul rumiankiem, którego zapach pszczoły bardzo lubią (pow. Grudziądz). Natomiast przed psim rumiankiem (Anthemis cotula) przestrzegał
już Syreński (1613), że pszczoły wygania. Tenże psi rumianek, zwany też
czasem końskim, służy do wróżb, jak np. w pow. Wieliczka. Dziewczęta
obrywając liście kwiatu, mówią kolejno: „w głowie, mowie, myśli, w sercu,
w tyłku”, a ostatni zerwany liść wskazuje, czy dziewczę wyjdzie za mąż.
Dlatego też rumianek bywa także wspominany w pieśniach weselnych,
śpiewanych w pierwszy wieczór u panny młodej (Lubelskie, Mazowsze).
Lecznictwo ludowe. Rumianek ma tak ogólne zastosowanie lecznicze,
że bywa nawet nazywany rumiankiem lekarskim. Lud używa go jednak
w celach leczniczych dopiero po poświęceniu na M.B. Zielną. Liczba chorób, przeciw którym się stosuje rumianek, jest bardzo wielka. Przeciw
bólowi głowy i gardła w odwarze rumianku maczają chustę i przykładają ją zależnie od potrzeby na głowę lub szyję (pow. Nowy Targ i Bochnia).
Herbata z rumianku pomaga na szum w głowie (pow. Sztum). Celem
uśmierzenia bólu uszu, gardła i zębów oddycha się parą wody, w której
warzy się kwiat rumianku (pow. Bochnia). Już wedle Syreńskiego (1613)
wzmacnia się pamięć, także wzrok i słuch, o ile się w odwarze rumianku co dzień przed spaniem umywa nogi (ZWAK XVIII : 62). Para z odwaru, wpuszczana przez lejek do ucha, usuwa głuchotę (pow. Rzeszów)
lub leczy ból uszu (Polska płd.-wsch.). Rozparzony rumianek z octem
i otrębami pszenicznymi przykłada się na twarz przeciw bólowi zębów
(pow. Wieliczka). Także ból oczu leczy się, myjąc je rumiankiem (pow.
Czarnków, Lipno, Limanowa oraz Podole). Mycie w odwarze dobre jest
przeciw wypadaniu włosów (pow. Limanowa) oraz na przejaśnianie włosa (pow. Oszmiana).
Rumianek pospolity
290
Rumiankiem leczy się także kaszel. Odwar z kwiatów pije się przeciw
kaszlowi (Małopolska, także pow. Bydgoszcz), czasem z mlekiem (pow.
Brzesko), albo też specjalnie rumianek ze święconych wianków (pow.
Rzeszów). Płukanie odwarem leczy zapalenie gardła (okolice Rabki).
Odwar rumianku leczy także przeziębienia i gorączkę, gdyż wzbudza
poty (Małopolska, Lubelskie). Natomiast szlachta polska na Wołyniu
(około 1830 roku) duszność leczyła w ten sposób, że rumianek pachnący gotowano w woreczku w occie i ciepły przykładano na pięty. Także
febrę leczono odwarem rumianku, przy czym w czasie wolnym od ataków zimnicy (febry) pije chory silny nastój z rumianku co trzy godziny
po szklance. Albo też żółty kwiat z rumianku uciera się na proszek i trzy
albo cztery razy na dzień przez pewien czas zażywa po szczypcie bez domieszki lub zmieszany z miodem i popija zawsze odwarem (Małopolska,
także Międzyrzec). Syreński zalecał przeciw febrze połykanie kwiatków
psiego rumianku (Anthemis cotula).
Szczególnie powszechnie bywa rumianek stosowany we wszystkich
przypadłościach żołądkowych, tak przy boleściach wewnętrznych, jak
wszelkiej niestrawności, wzdęciu, rozwolnieniu oraz jako środek pobudzający apetyt (powszechne). Zwykły napar stosuje się szczególnie u dzieci, starszym dodaje się w celu większej skuteczności także kminku lub
mięty, albo też prócz tego zaleca się wódki z pieprzem. Rumianek bywa
też uważany za środek moczopędny, który kruszy tworzący się kamień.
Wreszcie bywa rumianek używany do wzmacniających kąpieli, a przy
gorączkach nerwowych stosuje się obmywanie chorego odwarem z rumianku z dodaniem doń octu tęgiego (pow. Rzeszów). Okłady z rumianku
działają skutecznie przy postrzale w krzyżach (pow. Brzesko). Reumatyzm
w nogach leczy się zaś w następujący sposób: gotuje się rumianek pod
przykryciem, rozpala żużle od kowala do czerwoności, wkłada do szaflika, leje na nie rumianek, opiera nogi na szafliku, okrywa czemś, aby para
szła na nie, a jak się wyparzą tak, że nie można już wytrzymać, smaruje
się je maścią z czerwonych glist i owija watą (Mazowsze).
Rumianek stosuje się także w chorobach kobiecych. Wprawdzie Haur
(1693) przestrzega przed zapachem rumianku, który wywołuje niepłodność i sprowadza poronienie, to jednak w lecznictwie ludowym bywa stosowany. Położnicy nie dają do picia wody, lecz rumianek, ponieważ lepiej
czyści (okolice Krakowa). Odwar rumianku pije się także w celu wywołania
zatrzymanego periodu albo też wówczas z wódką w celu przyspieszenia
Rumianek pospolity
291
porodu (Polska płd.-wsch.). Wchodzi także do ziół pitnych na ból macicy (pow. Sztum). Dziecko nowo narodzone kąpie się w wodzie z rumiankiem (lub macierzanką), aby dobrze rosło (pow. Sztum i Radzyń). Również gdy dziecko dostanie napadu, tzw. płaksy (colica flatulentia), wtedy
świeżym rumiankiem utłuczonym w stępce okłada się brzuch, a odwar
daje pić w celu zmniejszenia bólów. Niekiedy daje się dzieciom herbatę z Matricaria discoidea jako środek przeciw bólom brzucha (Sanok).
Wedle rękopisu z Łowicza (pierwsza połowa XVIII wieku) kaszel lub
ciężkość w piersiach u dzieci leczono przez nacieranie piersi rumiankowym olejkiem. Rumianek służy do przemywania ran i wrzodów, z wyjątkiem liszajów (okolice Międzyrzeca, Kalisza, Pińczowa), a na wrzody
robią okłady z naparu rumiankowego (Kaszuby). Odwarem z rumianku
i ślazu obmywają rany ludziom, także koniom, krowom i trzodzie (okolice Krakowa). Pokruszony rumianek daje się z mąką i solą bydłu, aby
mleko zaraz po wydojeniu nie psuło się. A. arvensis daje się bez korzeni
do jadła bydlęciu, które oddaje z moczem krew. Dodaje się także do jedzenie pantarkom78 i młodym indykom, aby nie zdychały (pow. Sanok).
Literatura: Szafer i in. 1924: 624 – 625; PF V: 34; XIII : 25; Linde SPJ V: 162; Karłowicz SGP
III : 120, V: 71; AEL s.v. rumianek; Lud II : 137, X: 335, 428, XII : 61, 265, XXX : 55; Wisła III : 758,
IV : 881, V: 421, 424, 641, 643 – 644, VII : 167, X: 343, XI : 534, XIII : 137, 436, XIV : 337, 700, XIX :
460; Moszyński i in. 1935: mapa 9; Stelmachowska 1933: 174, 238; Lud Słow. I: 85; Orli Lot
XI : 170 – 171, XVI : 156; Gulgowski 1911: 176, 204; Pleszczyński 1892: 53, 130, 138; MAAE IV : 129,
X: 141, XI : 87, XIII : 73; Sarna 1908: 69; Udziela 1891: 65, 132; ZWAK VI : 272, XIV : 198, XVIII :
62; Federowski Lud II : 266; Talko-Hryncewicz 1893: 41, 74, 163, 172, 283, 337, 342, 366; Biegeleisen 1929b: 475; Kosmos II : 460; Łęga 1933: 137; Dobra Gospodyni 1901: 367; Zdrowie
1898 XIV : 221; GKK 1935: 9; Koskowski 1935: 158; Z Bliska i z Daleka III : 88.
Rzodkiew świrzepa· Rzodkiew świrzepa (Raphanus raphanistrum L.)
bywa już wspominana w dawnych źródłach polskich, ale niestety nie sposób rozróżnić dwu zbliżonych do siebie chwastów, jak Raphanus raphanistrum i Sinapis arvensis L . i dlatego nigdy się nie wie na pewno, o której
z tych dwu roślin mówią dawne źródła pod nazwą pszonak. Już Syreński
w XVI wieku zaznacza, że często biorą jedną roślinę za drugą (Rostafiński 1900b I: 179). Ta sama trudność istnieje, o ile idzie o wyróżnienie tej
78. Pantarka – inaczej perliczka, ptak hodowany na mięso.
Rzodkiew świrzepa
292
rośliny w wierzeniach ludowych. Tu także Raphanus raphanistrum – łopucha i Sinapis arvensis – gorczyca polna są mieszane. Nadto ponieważ R.
raphanistrum bywa nazywana także przez lud łopuchem, więc istnieje bardzo częste pomieszanie łopianu – Arctium z łopuchem – R. raphanistrum.
R. raphanistrum był zapewne niegdyś używany jako warzywo, nim dziś
stał się zwykłym chwastem. Możliwe, że R. raphanistrum bywa stosowany też w lecznictwie ludowym, ale trudno to określić, gdyż nie wiadomo,
kiedy lud mówi o Arctium, a kiedy o Raphanus, nazywając jedno i drugie łopuchem.
Literatura: Szafer i in. 1924: 296; Maurizio 1926: 62.
Sasanka· Sasanka (Pulsatilla spp.) [obecnie włączona do rodzaju Anemone spp.] bywa nieraz wymieniana w dawnych średniowiecznych glossach, przy czym Pulsatilla patens (L .) Mill. [Anemone patens L .] jako sasanki, sesenki, senek, snek, co Rostafiński łączy z nazwami wschodnimi:
perskim suson, hebrajskim susan, susannah, natomiast Pulsatilla pratensis (L .) Mill. [Anemone pratensis L .] w dawnych glossach bywa określana
jako morownik, morysz z powodu swych właściwości trujących albo jako
czarne ziele, królewskie ziele, wrzodowe ziele, uśpiwrzód ze względu na
swe własności lecznicze (Rostafiński 1900b I: 166). Lud nazywa Pulsatilla patens, ale także P. pratensis i Pulsatilla nigricans Storck czarne ziele
(Małopolska). Pod Krakowem P. pratensis zwie się dziad, dziady, Pulsatilla nigricans zwie się sen ze względu na swe działanie nasenne (Polska
płd.-wsch.). Niekiedy Pulsatilla bywa mieszana z Anemone.
Praktyczne zastosowanie. Wywar z P. patens daje zielony barwnik do
barwienia pisanek.
Wierzenia i obrzędy. Należy do ziół święconych na M.B. Zielną (pow.
Bochnia). Ma zastosowanie czarodziejskie i lecznicze, dlatego czarownice zbierają je nocą (Lubelskie).
Lecznictwo ludowe. P. patens bywa już przez Syreńskiego (1613) zalecana jako lekarstwo w czasie morowego powietrza oraz lek na wrzody, świerzby, liszaje, krosty itd. Lud i obecnie stosuje ją w różnych chorobach. Zbiera się sasankę wczesną wiosną, a wywar jej bywa używany
przeciw chorobom piersiowym (pow. Oszmiana). Odwar P. patens służy
Sasanka
293
jako lekarstwo przeciw ślepocie (okolice Międzyrzeca). Przeciw bezsenności i strasznym snom kładą dzieciom P. nigricans pod poduszkę (Polska płd.-wsch.). Nadto w Wielki Piątek dają jeść P. patens – czarne ziele
bydłu wpierw je okadziwszy zielem święconym, aby nie dostało czarnej
choroby. W tym celu także gotują liście, łodygę, rzadziej korzeń w mleku
lub wodzie i dają pić bydłu (pow. Biała).
Literatura: Szafer i in. 1924: 248 – 249; Linde SPJ V: 221; Brückner 1927: 482; Lud XXX : 40;
Ziemia IV : 186; Orli Lot XI : 170; AEL s.v. sasanka; Pleszczyński 1892: 131; Talko-Hryncewicz
1893: 136; ZWAK VI : 223; Biegeleisen 1929a: 363.
Siano· Wierzenia i obrzędy. Siano ma szczególne znaczenie przy obrzędach związanych z ucztą wigilijną. Na stół wigilijny sypie się najpierw
mieszaninę zboża różnego gatunku w tym celu, aby się wszystko rodziło,
na to kładzie się siano, a na to dopiero zaściela białą chustę (Małopolska,
Lubelskie). W innych okolicach przestrzegają, aby przy wigilii siano było
pod stołem (Śląsk, pow. Dukla). Siano to nabiera pewnych specjalnych
właściwości. Siano to daje się potem kurom na gniazda, aby się lepiej
niosły. Siano to jest też potem lekarstwem na różne choroby bydła i koni
(Małopolska). Przy sianokosach odbywa się wielka uroczystość zwana
wyzwolinami kosiarza, a więc parobka pierwszy raz pracującego w polu
przy koszeniu. Obrzęd ten właściwy szczególnie dla Polski zach., istnieje
także w Małopolsce (Bystroń 1916: 250 – 254).
Wśród ludu istnieją też niekiedy wyobrażenia nie dość jednak jasne,
że różne duchy i demony pojawiają się czasem w postaci kopicy siana.
Topielcy rozrzucają nieraz kopice siana (Krakowskie).
Lecznictwo ludowe. Oddychanie naparem siana leczy chore gardło,
a kąpiele w wywarze są środkiem zaradczym na zaziębienia i odmrożenie (pow. Bochnia). Trociny spod siana zebranego na łące, suszone,
ugotowane i wlane do kąpieli leczą suchoty, zwłaszcza u dzieci (Kraków,
Olkusz). Na bóle reumatyczne stosują też kąpiele z otrząsków siennych
(Kraków). W ogóle na łamanie w kościach pomagają kąpiele w wodzie
z wygotowanym sianem (pow. Tarnobrzeg).
Literatura: Udziela 1891: 139, 240; Sarna 1908: 86, 89, 161; Orli Lot XI : 73, XVI : 150, 156;
Pleszczyński 1892: 82; Zaranie Śląskie V: 239; Lud VI : 68; Polaczek 1898: 49; ZWAK XI : 54;
GKK : 9; Wisła XII : 161, 170.
Siano
294
Sit· Sit i w ogóle różne odmiany sitowatych (Juncus spp.) są w Polsce
bardzo rozpowszechnione. W dawnych rękopisach już od średniowiecza mamy rozmaite nazwy na określenie situ, szczególnie sitowie. W ogóle w rękopisach trudno odróżnić sit (Juncus L .) od sitowia (Scirpus L .).
Wedle Rostafińskiego szczególnie Scirpus lacustris L . [Schoenoplectus
lacustris (L .) Palla] był stosowany w rozmaitych praktykach ludowych.
Podobnie w dawnych rękopisach, tak i w dzisiejszych zapiskach etnograficznych nie ma się pewności, czy mamy do czynienia z sitem, czy z sitowiem. Pewien gatunek situ (Juncus trifidus L .) nazywa się na Podhalu
skucina. W Kieleckiem stosuje lud kąpiele z gotowanych korzeni sitowia
(prawdopodobnie Scirpus). Na Pomorzu wyplata się z situ różne przedmioty. Również z sitowia (Scirpus) wyplata się w Żywieckiem baty, ozdobne pająki. W Lubelskiem dzieci wyplatają z sitowia kapelusze, w Wielickiem dodaje się sitowie do palm wielkanocnych, a w Polsce płn. używa
się nieraz sitowia do pływania (Pomorze, Kujawy).
Literatura: Szafer i in. 1924: 36 – 40; Rostafiński 1900b I: 115; Linde SPJ V:272; SKJ V: 145,
415; Wisła XIV : 651; Lud IV : 283; Fischer 1934: 32.
Sosna zwyczajna· Sosna zwyczajna (Pinus sylvestris L .) bywa często
wymieniana w staropolskich glossach jako sosna, wyjątkowo jako choina.
Także produkt tej sosny, żywica bywa w tych źródłach nieraz wymieniana (Rostafiński 1900b I: 104). Lud nazywa sosnę bardzo często choiną,
choją, chojak, chojar. Ale prócz tej nazwy lud używa jeszcze wielu innych
nazw, jak kozienica (okolice Pińczowa), chląd (młoda sosna, Łomżyńskie),
majówka (wysmukła sosna, Mazowsze, nazwa może w związku z tym, że
była używana do ustawiania maja), borzyszka (sosna karłowata, Kaszuby). Ta ostatnia nazwa pozostaje w związku ze słowiańskim bor i polskim
borcok – sosna (okolice Myślenic; Lud Słow. II A : 216; Brückner 1927: 86).
Na Polesiu sosnę zwykle nazywa się choja, a tylko gdy jest na niej wydziana barć, wówczas nazywa się sosna.
Praktyczne zastosowanie. Sosna jest ważnym materiałem budowlanym oraz służy także do wyrobu różnych narzędzi, sprzętów domowych,
czółen. Czółna kaszubskie były wyrabiane z jednego pnia sosny. Korzenie sosnowe służą do wyplatania. Kaszubi skręcają z korzonków sosnowych sznury do ciągnienia sieci, a nawet wyplatają miarki do zboża,
Sosna zwyczajna
295
mąki, ziemniaków, konewki na wodę, naczynia do soli z przykrywkami,
a z grubszych korzeni wyplatają półkoszki na wozy i kosze. Takie wyplatanie znane jest także u Kurpiów. Wreszcie szczap sosnowych używano
niegdyś w Polsce najchętniej do oświetlania izby. Także ligawkę kurpiowską sporządza się z sosny, zwłaszcza z grubego bezsękatego korzenia sosnowego. Sosenka jest wreszcie jednym z najczęstszych motywów
zdobniczych na pisankach.
Wierzenia i obrzędy. Lud opowiada, że na św. Górze (pow. Gdynia) stoi
wysoka sosna z koroną o kształtach dawnej kapliczki, a jeśli kto pień skaleczy, krew wycieka z zadanej drzewu rany. Podobnie w okolicach Pińczowa chłopa ścinającego sosnę powstrzymał głuchy głos jęczący z jej
wnętrza: „Nie ścinaj”, a na zapytanie chłopa, dlaczego, odpowiedział tajemniczy głos: „Bo ja sobie ją zakupiłam”. Podobne opowieści wiążą się
także z innymi starymi sosnami (pow. Piotrków). Zieloność sosny uzasadnia zaś lud nagrodą za to, że drzewo jej okazało się niezdatnym na
gwoździe do ukrzyżowania Chrystusa (okolice Chełma). Czasem ta zieloność służy chłopu do oszukania diabła, gdy przyrzeka coś wtedy, gdy
„sosna z liścia opadnie”. Sosna w ogóle uważana jest za drzewo chroniące przed czarami.
W związku ze zwyczajami domowymi i używaniem sosny do budowy
domów istnieje szereg zakazów. Do budowy nie można używać sosny
z „wilkiem”, tj. zgęszczeniem przy wierzchołku gałęzi, gdyż „wilk zawsze
wyciąga, a wilcze gardło nie będzie nasycone”. Także nie używa się do
budowy sosny, w którą piorun strzelił, bo ma ona magnes, który może
ściągnąć piorun. Piorun uderza także w dom, do którego budowy użyto
sosny „ze świecą”, tj. miejscem, z którego cieknie żywica (pow. Lublin).
Także wianek, jaki się zawiesza na dachu nowo zbudowanego domu, jest
zrobiony z gałązek sosny (okolice Lublina). Albo też zakazują używać sosny
mającej gałąź środkową prosto do góry strzelającą (tzw. gromnicę, Kielce).
Sosna odgrywa także pewną rolę w zwyczajach dorocznych. „Podłaźniczka”, czyli wierzchołek drzewa szpilkowego, wieszany na wilię szczytem na dół u tragarza w świetlicy może być także sosnowy (Seweryn
1932: 7). We wtorek zapustny robią chłopcy z kory sosnowej maskę, która
służy do przebierania się za „śmierć” (pow. Tarnobrzeg). Maj ustawiają parobcy ze smukłej młodej sosny, która też nazywa się dlatego nieraz
majówka (Wielkopolska, Mazowsze). Na św. Jana przystraja się w celach ochronnych domy sosną (pow. Żywiec i w ogóle Polska płd.-zach.).
Sosna zwyczajna
296
Rózga weselna jest zrobiona zwykle z gałęzi sośniny. Także pieczywo
weselne przystraja się gałązkami sosnowymi (Lubelskie). Przy wyjeździe do ślubu młodej pary orszak śpiewa o sośnie i topoli, przyrównują
pierwszą do pana młodego, a drugą do panny młodej („na boru sosna,
przy niej topola, ożeń się mój Jasieńku, boć to Boska wola!”). W ogóle
w pieśniach weselnych nieraz wspomina się o sośnie. Wedle dawnych
relacji z XVI wieku zakochani posyłali sobie wianki z sośniny na znak
swych uczuć. Także trumny sporządzało się dawniej z drzewa sosnowego, jako takiego, które nie pozwala zmarłemu wstawać z grobu. Na
grobie składa się wieniec sosnowy albo zasadza sosnę, jak mówi o tym
piosnka: „Dam postawić choineczkę na twojej mogile, co się będzie zieleniła choćby o trzy mile”.
Lecznictwo ludowe. Sosna ma szczególnie częste zastosowanie przy
cierpieniach dróg oddechowych. Zwykle lek ten przyrządza się w ten
sposób, że bierze się dwadzieścia młodych i świeżych szyszek sosnowych, a nalawszy 1 1/2 kwarty wody, gotuje się przy ogniu tak długo, póki
1/3 część nie wyparuje, dodaje się potem ćwierć funta rodzynków i dalej
gotuje, dopóki druga 1/3 część nie wyparuje. Tak wyparowany płyn cedzi
się przez czystą szmatkę i wydusiwszy resztę z szyszek i rodzynków, zlewa się razem do butelki i przechowuje do użytku. Chory na płuca używa
tego lekarstwa rano półtorej godziny przed śniadaniem, również półtorej
godziny po wieczerzy w ilości małej filiżanki, a używanie tego lekarstwa
przez sześć tygodni leczy kaszel i duszność piersiową, a goi nawet płuca nadwyrężone. Przy domieszce odwaru płucnika usuwa każdą dolegliwość piersiową, byle się nie jadło nic kwaśnego, bardzo słonego i nie
piło mocnych napojów (pow. Rzeszów i Lwów). Także pączki z młodych
drzewek (jadane niekiedy przez lud) zbiera się w maju, zaparza się i pije
przy chorobach płucnych (pow. Kielce, Lublin, Oszmiana i Łowicz). Także żywica sosnowa gotowana bywa stosowana jako lek przeciw kaszlowi i gruźlicy (pow. Lublin i Tarnopol). Przeciwko bólowi zębów płuczą
dziąsła odwarem z sosnowych szczap smolnych (pow. Chrzanów). Szkorbut (zwany przez lud ślinogorz) leczą w ten sposób, że dobrze smolną
szczapę sosnową gotują w occie z jeżynowymi liśćmi, po czym płynem
tym smarują dziąsła dwa razy na dzień (woj. kieleckie). Fluksje w twarzy
oraz wszelkie reumatyzmy, bóle w kościach leczy się przez smarowanie
spirytusem sosenkowym, który przyrządza się w ten sposób, że nalewa
się okowitę na młode pączki sośniny, po czym flaszki z tym zakopuje się
Sosna zwyczajna
297
w mierzwę na dwa tygodnie (pow. Konin). Poświęcona żywiczna sośnina
wraz z bylicą, macierzanką, piołunem, pokrzywą itd. służy wedle zaleceń znachorek hrubieszowskich (Hrubieszów) do rozniecenia „świętego ognia”, po którym należy chodzić bosymi nogami aż do wygaśnięcia
jego, a to jako lek na wyciągnięcie osłabienia z ciała, zwłaszcza po jakiejś
ciężkiej chorobie. Kiedy pięty u nóg popękają, wtedy żywicą sosny lub
jodły smarują te miejsca (okolice Oszmiany). W ogóle z pączków sosnowych można sporządzać maść na wszelkie rany. Na Podolu sporządza
się na wszelkie skaleczenia i rany maść z dobrej oliwy (tzw. peruwiańskiej), wosku i żywicy sosnowej przez stopienie i dobre wymieszanie
tych wszystkich składników. Przeciw brodawkom używają szorowania
piaskiem, którego dotykała zwisająca gałąź sosny (Kaszuby). Także na
zastrzał w nogach zalecają iść do lasu i wyszukać mrowisko pod sosną,
po czym z tego mrowiska należy nabrać mrówek, wygotować w wodzie
lub wymoczyć w spirytusie i przyłożyć na nogę (okolice Pińczowa). Nadto
sośniną leczą rozmaite osłabienia. Utracony apetyt i ociężałość członków
przypisują wiatrowi puszczonemu przez czarownicę i starają się chorobę
tę rozpędzić tak zwaną chojną wiatrową (pęk sośniny wyrosły na żywicy79, Wielkopolska). Albo też pije się odwar szyszek przeciw małokrwistości (pow. Oszmiana), a dzieci osłabione kąpie się w odwarze szyszek
sosnowych (okolice Tykocina). Baby zielarki sprzedają na Jasnej Górze
(Częstochowa) „świeczki” od boleści uteri80. Świeczki te są to kawałki
żywicy zasuszone z jakiemiś ziołami. Nadto przy rozmaitych krwotokach podkurzają się smołą sosnową lub jałowcową (Polska płd.-wsch.).
Wedle Kluka (1778) wódka z zielonych szyszek sosny zmarszczki usuwa.
Także dla bydła stosuje się czasem sośninę. Chore wymię nacierają
świeżym pędem sośniny (pow. Radzyń). Ale zarazem bydło choruje, gdy
pasie się na trawie, na którą padają kwiaty sosny.
Literatura: Szafer i in. 1924: 20; Karłowicz SGP I: 52, 108, 181, 195 – 196, 430, II : 40, 138, 457,
III : 100; Ziemia III : 342, 571 – 572, IV : 377, V: 220, 635; Małecki, Nitsch 1934: mapy nr 308,
312, 313; Brückner 1927: 507; Linde SPJ V: 367 – 368; Treichel 1893 [?]: 14 – 15; SKJ IV : 337,
V: 104 – 105, 113, 122; PF III : 304, IV : 800; Pleszczyński 1892: 32, 35 – 36, 131, 171; Lud I: 50,
III : 20, IV : 212, V: 378, VIII : 136, 368, IX : 268, XI : 319, XII : 267, XVII : 34; AEL s.v. sosna; Gulgowski 1911: 39, 90, 100, 140, 203; Wisła II : 90, 606, III : 764 – 765, V: 421, 640, VI : 669, X:
124, XIV : 337; Moszyński KLS I: 133 – 134, 669; Orli Lot X: 47, XI : 106; Stelmachowska 1933:
79. Sformułowanie niejasne.
80. Uterus – łac. macica.
Sosna zwyczajna
298
200; Biegeleisen 1929b: 454; Łaguna: 133, 139; Kolberg Chełmskie II : 260; Tyg. Ilustr. 1864
IX : 183; ZWAK III : 24, VI : 278, XVIII : 76; Sylwan 1912 [br. nr. t.]: 290; Bibl. Warsz. 1877 III :
452 – 453; Federowski Lud II : 267, 278; Kopernicki 1876: 8; Wójcicki ZD II : 249, 259, 252;
Fischer 1921: 157, 159; MAAE III : 186; Kolberg Lud XV : 154; Gloger 1901: 55, 67, 104; Talko
-Hryncewicz 1893: 153, 158, 268, 283 – 284; Udziela 1891: 149, 240; Z Bliska i z Daleka III : 88.
Storczyki· Storczyki (Orchidaceae)
w średniowiecznych glossach rękopiśmiennych bywają wymieniane
bardzo często. Ta grupa storczyków,
która jak Orchis latifolia L . [Dactylorhiza majalis (Rchb.) P.F. Hunt & Summerh.] Orchis maculata L . [Dactylorhiza maculata (L.) Soó] i Gymnadenia conopsea (L .) R.Br. posiada bulwki o kształcie dłoni, odpowiednio do
tego kształtu bywa nazywana zwykle boża rączka albo dłoń boża, dłoń
krystowa itd. Druga grupa storczyków, która posiada bulwki okrągłe,
jak Orchis mascula L. , Orchis militaris
L . i Orchis morio L . [Anacamptis morio (L .) R.M. Bateman] ze względu
na podobieństwo do membrum viriStorczyk męski
le81 bywa uważana za najpotężniejsze
aphrodisiacum i stąd pochodzą ich rozmaite nazwy w średniowiecznych
glossach staropolskich, jak np. jajka, lisie jajka, koziełki, nasiędzwig, stojał, stojak, storzyk, storzysz, wstawacz itd. (Rostafiński 1900b I: 132 – 134).
Storczyki o bulwkach palcowatych bywają w dawnych glossach nazywane
także gżegżółka, żeżoliczka, żegzuliczne ziele, a więc z niem. Knuckuksblume; nazwa ta jest szczególnie powszechna dziś u ludu, który Orchis zwie
kukułką. Rzadziej Orchis zowie się krzyżownik (okolice Częstochowy).
Wierzenia i obrzędy. Storczyki te o bulwkach dłoniastych mają wedle
dawnych zielników (Spiczyński, Syreński) moc usuwania z człowieka
81. Membrum virile – łac. prącie, penis.
Storczyki
299
wszelkiej trucizny, a kto by ziele to przy sobie nosił, ani trucizny, ani babich czarów nie potrzebuje się obawiać. Natomiast storczyki o dwu bulwkach okrągłych, z których jedna jest zwiędła, a druga młoda i jędrna, są
uważane wedle dawnych polskich zielników za potężne aphrodisiacum.
Wedle Spiczyńskiego (1542) korzeń starty na proch z mlekiem kozim
dają kobiety we Włoszech mężom dla pobudzenia żądzy cielesnej. Jeśliby zaś mąż zażywał tego korzenia
dość, wtedy będzie miał syna, jeśli
mało, będzie mieć córkę. Młody korzeń (bulwka) pobudza żądzę cielesną, stary korzeń ją zatraca (Marcin
z Urzędowa 1595; Syreński 1613), albo
też objaśnia się to także w ten sposób, że młody korzeń przyczynia się
do płodzenia synów, a stary do rodzenia córek.
Storczyk zwany kukułka także
w czarach miłosnych ludowych odgrywa pewną rolę. Jeżeli chłopiec
zaszyje dziewczynie potajemnie do
ubrania korzeń Orchis, to ona tylko za
niego wyjdzie za mąż (pow. Cieszyn).
Twórczość ludowa. O storczyku
plamistym (Orchis maculata) lud tarnowski opowiada następującą legenKukułka plamista
dę. Powracając z Golgoty, Najśwętsza
Panna Maria gorzkie wylewała łzy,
które padając na liście tego storczyka, pozostały na nich jako ciemne
plamy po wieczne czasy (ZWAK VI: 275).
Lecznictwo ludowe. Szczególnie korzeń Orchis ma różne zastosowania.
Korzeń z Orchis latifolia, podobny do pięciu palców ręki ludzkiej, bywa
używany jako zabezpieczający przed poczęciem, jeden z tych niby-palców,
zagotowany i wypity zabezpiecza kobietę na jeden rok od macierzyństwa,
dwa na dwa lata, trzy na trzy lata itd. (Polacy nad Niemnem). Odwar O.
morio i O. mascula piją przeciw histerii (Polska płd.-wsch.). Taż odmiana storczyka palcowatego wedle Syreńskiego twarz czyni piękną. Korzenie O. latifolia bywają suszone i jadane w zupie jako bardzo pożywne dla
Storczyki
300
dzieci i starszych (Polska płd.-wsch.). Natomiast kwiat i liście O. latifolia
gotowane pije się przeciw bólowi żołądka (Polacy nad Niemnem). Odwar korzenia używa się jako środek przeciwko biegunce u dzieci (okolice Międzyrzeca). Niekiedy na Polesiu leczą także ból zębów korzeniami
storczyków o bulwach podobnych do zębów. O. latifolia stosuje się także
u bydła przeciw chorobie zwanej pakośnik (wzdęcie). W ogóle ten gatunek Orchis należy do ziół sprzedawanych przez baby zielarki w Częstochowie pod Jasną Górą.
Literatura: Szafer i in. 1924: 138 – 142; Linde SJP V: 17, 462; SKJ V: 371; Zaranie Śląskie V:
153; ZWAK VI : 275, XVIII : 27, 60; Talko-Hryncewicz 1893: 194; Maurizio 1926: 52; Wisła II :
606, 696; Pleszczyński 1892: 132; Moszyński KLS II , cz. 1: 213; Melnyk 1922: 189; Majewski II : 541 – 542.
Szakłak zwyczajny· Szakłak zwyczajny (Rhamnus cathartica L.) bywa
wspominany w średniowiecznych glossach polskich pod nazwą rzeszecina,
reszenica, trzęsiecina, szakał, psia wiśnia (Rostafiński 1900b I: 231 – 232).
Nazwy te stąd pochodzą, że z tej rośliny robione rzeszota do oczyszczania
zboża. Z czeskiego rzeszetłak pochodzi też nazwa szatłak, szetłak, szakłak
i szekłak. Lud nazywa go satłak, sakłak, w Krakowskiem także siędzina.
Nazwę wsi Sidzina, zwanej też Siędzina, w pow. Podgórze wywodzą właśnie od wielkiej ilości szakłaków rosnących tam przy drodze.
Praktyczne zastosowanie. Ponieważ jest to drzewo bardzo twarde, tak
ciężkie, że położone na wodzie tonie,
dlatego znajduje rozmaite praktyczne zastosowania. Z szakłaku wyrabiane są w rdzennej Polsce tzw. nasieki,
czyli kije posiadające karby i guzy,
które sporządza się w ten sposób, że
upatrzywszy odpowiednie drzewko
szakłaku, nasiekuje się je w odpowiedni sposób i pozostawia na pniu,
czekając, aż blizny zostaną zalane
sokiem i zarosną, wytwarzając karby
Szakłak pospolity
Szakłak zwyczajny
301
i obrzmienia. Z grubego szakłaku robią laski do maślniczek, gdyż taką
laską najprędzej masło się robi (pow. Bochnia). Czarne jagody zawierają błękitny sok, który pomieszany z wodą wapienną i wysuszony dawał
farbę, tzw. zieleń roślinną.
Wierzenia i obrzędy. Już wedle Chmielowskiego (1754) gałązka szakłaku zawieszona przy obejściu chroniła przeciw czarom. Przekonanie
to spotyka się także u ludu. Kijem z tego drzewa można nawet diabła
przepędzić (Kujawy). Służy jako środek przeciw czarom. Trzeba go dać
poświęcić w kościele dziewięć razy i opalić w ogniu, który rozpala się
w Wielką Sobotę na cmentarzu przy kościele przy obrzędzie święcenia
głowni. Gdy takim szakłakiem okadzi się krowę, nawet najpotężniejsze
czary nie mają do niej przystępu. Taki szakłak rośnie zwykle niedostępnie, znane są takie szakłaki, do których starają się dostać czarownice,
aby móc uzyskać go do czarów (Mszana Dolna). Młode gałązki szakłaku
używane są przez lud do robienia palm wielkanocnych (pow. Wieliczka,
pow. Sanok). Podobnie jak lud twierdzi, że ojcem wszystkiego ziela jest
siejec82, tak matką jest szakłak (pow. Olkusz).
Lecznictwo ludowe. Należy tego ziela zerwać dziewięć wierzchołków
i gotować z kurą lub kogutem zależnie od płci dziecka chorego, a kąpiele w tym odwarze mają być skutecznym lekarstwem przeciw suchotom
u dzieci (pow. Myślenice). Szakłakiem okadzają krowy, aby masło było
żółte (pow. Sanok).
Literatura: Szafer i in. 1924: 330; Linde SJP V: 547; Brückner 1927: 539; Moszyński KLS I:
381; ZWAK VI : 286, XI : 51, XVIII : 68; Łaguna: 55; Lud IV : 283, V: 166, XII : 310, XXX : 61, XXXI :
96; AEL s.v. szakłak; Sylwan 1912 [br. nr. t.]: 249.
Szanta zwyczajna· Szanta zwyczajna (Marrubium vulgare L .) występuje w Polsce na całym niżu i w niższych położeniach górskich. Bywa
nieraz mieszana z melisą (Melissa officinalis L .). Dlatego też w niektórych
starych źródłach nazywa się rojownikiem, choć ta nazwa dotyczy właściwie melisy. Z tego też powodu bywa także nazywana melisą białą, a natomiast właśnie melisa (Melissa officinalis) bywa przez lud nazywana szantą
(Brückner 1927 [br. nr. s.]). Roślinę tę bardzo często wspominają dawne
82. Prawdopodobnie sadziec kopiasty (Eupatorium cannabinum L .).
Szanta zwyczajna
302
źródła pod nazwą szanty. Rostafiński (1900b I: 279 – 280) przypuszcza,
że nazwę tę przyjęli Polacy od Czechów, a następnie udzielili jej Małorusinom.
W staropolskich zielnikach szanta
wiąże się z różnymi przesądami. Wedle Haura (1693) podkurzanie szantą
chroni dzieci przed nocnicami (zmorami). Chmielowski (1754) wymienia
to ziele jako pomocne przeciw czarom. Podręczniki lecznicze zalecają zażywanie w wodzie przeciwko
febrze, a sok ze szanty jako ratunek
dla urażonych, utrzęsionych i potłuczonych (Biretowski 1769 [br. nr. s.]).
Lecznictwo ludowe. Szanta odgrySzanta zwyczajna
wa znaczną rolę także we współczesnym lecznictwie ludowym. Szantą zmieszaną z ziemniakami okładają
plecy, gdy kogo bolą od pracy (Bochnia). Odwar z listeczków gotowanych
w mleku piją na otrzęsienie lub oberwanie, lub gdy boli pod piersiami
(Zakopane). Nadto ogólnie znana jako lekarstwo od kaszlu, kolek i suchot (Międzyrzec, Żywiec, Sieradz). Do kąpieli noworodka dodają często
szantę, a napar stosują przeciw biegunce i kolkom u dzieci. Anemiczne
dzieci kąpią trzykrotnie w szancie.
Z powodu pomieszania z melisą była szanta zapewne stosowana także
w celu pobudzenia pszczół do rojenia.
Literatura: Szafer [?]: 534; Haur 1693: 448; Chmielowski 1754 III : 259; Biretowski 1769; Kolberg Lud XVII : 73; Biegeleisen 1929a: 326; ZWAK VI : 272; Udziela 1891: 241, 244, 70; Pleszczyński 1892: 129, 132; AEL s.v. szanta; Wisła VIII : 142, X: 347.
Szarotka alpejska· Szarotka alpejska (Leontopodium alpinum Colm.
lub Gnaphalium leontopodium Scop.) [Leontopodium nivale subsp. alpinum (Cass.) Greuter] nie jest wymieniona w dawnych glossach polskich,
a Rostafiński (1900b I: 197) domyśla się tylko, że pod nazwą łacińską pes
Szarotka alpejska
303
leonis83 kryje się Leontopodium alpinum. W dawnych zielnikach zwie się
także języczki siwe (Majewski SN II: 433). Górale w Zakopanem zwą je
kocie łapki, pod Babią Górą sukiennikiem (Pam. Fiz. III: 215).
Wedle Syreńskiego (1613) szarotki na szyi noszone jednają miłość ludzką
(ZWAK XVIII: 69). Górale w Zakopanem (pow. Nowy Targ) święcą szarotkę
na Boże Ciało i wplatają je w wianuszki święcone w oktawę Bożego Ciała.
Literatura: Szafer i in. 1924: 612; Biegeleisen 1929b: 486; ZWAK VI : 260.
Szczaw· Po łąkach i rowach na całym obszarze Polski rośnie szczaw
zwyczajny (Rumex acetosa L .). Prócz tego rosną rozmaite gatunki o dużych liściach niejadalnych, jak Rumex obtusifolius L ., Rumex crispus L .,
Rumex scutatus L ., które lud nie odróżnia specjalnie, a ogólnie nazywa
końskim szczawiem.
W spisach polskich roślin R. acetosa zowie się szczawiem polnym
swojskim lub domowym. Obok niego znany już jest wtedy R. obtusifolius, zwany koński lub kobyli szczaw (Rostafiński 1900b I: 152 – 153). Później wymieniają go często różne polskie zielniki i podręczniki medyczne
w rozmaitych zastosowaniach. Nasienie zawieszone w suknie nad lewym
uchem nie dopuszcza poczęcia (Albertus Magnus 1698). Korzeń kopany
na wietchu Księżyca leczy oczy (Syreński 1613). Także pomaga na ból zębów przez dotykanie zęba bolejącego korzeniem (Compendium medicum).
Liście gotowane z twardem mięsem miękczą je (Syreński, Kluk). Liście
namoczone w winie utrudniają upicie się winem (Syreński).
Szczaw zwyczajny (R. acetosa), zwany też kwaśniciarka, bywa spożywany w całej Polsce. Dlatego niekiedy wedle prawa ludowego nie wolno zbierać szczawiu na cudzej łące. Ze szczawiu sporządza lud kielecki
zupę zwaną bańduch lub bańdos, a czasem ta polewka zaprawiona mąką
lub mlekiem zwie się barszczem. Szczaw koński należy do ziół święconych na M.B. Zielną.
Odwar ze szczawiu tarczowatego (R. scutatus) z kwiatu lub nasienia
gotowany w nowym garnku pod przykrywką dają pić choremu na czerwonkę (Nowotarskie, Pińczowskie, Lubelskie)84. Odwar nasienia szczawiu
83. Pes leonis – łac. lwia stopa.
84. Oznaczenie niepewne, szczególnie w stosunku do stanowisk niżowych.
Szczaw
304
końskiego w Lubelskiem stosuje lud także przeciw żółtaczce. Świeże liście przykładają na rany i wrzody jako lek gojący. Mieszaniną z korzenia
końskiego szczawiu, niebieskiego kamienia, siarki i tłuszczu smaruje się
chorego na świerzb. W ogóle szczaw ma wielkie zastosowanie lecznicze.
Szczaw kobyli leczy szkorbut, żółtaczkę, febrę, ból zębów, trąd, świerzb,
liszaje, a szczaw zwyczajny dobry na żołądek i wzmocnienie serca; jest
jeszcze szczaw zajęczy, który uśmierza gorączkę i pragnienie. Matki dają
dzieciom co miesiąc szczaw kobyli na przeczyszczenie krwi w ten sposób, że dają go do jajecznicy albo gotują w mleku chudej krowy. Polacy
kowieńscy piją w maju sok ze szczawiu i rozchodnika w celu zachowania
zdrowia. Na Wileńszczyźnie stosuje się także koński szczaw jako lekarstwo na pachy końskie. Wedle ludu kaliskiego szczaw koński jest rośliną
trującą dla królików.
Literatura: Szafer i in. 1924: 188 – 192; ZWAK XVIII : 69 – 70; SKJ IV : 377; Lud IV : 20; AEL s.v.
szczaw; SKJ IV : 335; Wisła VII : 74; Łaguna: 52, 134; ZWAK VI : 287; IX : 46; Udziela 1891: 164,
192; MAAE IX : 144; Pleszczyński 1892: 118; Udziela 1891: 212, 217; Wisła VIII : 142 – 143, XIV :
338; Kolberg Lud XVII : 161; PF IV : 206.
Śliwa lubaszka· Śliwa lubaszka (Prunus insiticia L .) [Prunus domestica subsp. insititia (L .) Bonnier & Layens] raz tylko została wyodrębniona
pod nazwą lubaska w Antibolomenon Kapituły Krakowskiej z roku 1472
(Rostafiński 1900b I: 201). Także lud nazywa tę odmianę śliwek lubaska
lub lubka, ale właściwie nie odróżnia jej od Prunus domestica L .
W wierzeniach i zwyczajach ludowych nie można wyodrębnić lubaszki, ponieważ lud nazywa ją zwykle śliwką. Powszechne jest przekonanie,
że ta odmiana śliwki działa przeczyszczająco. Wspomina już o tym Kluk,
w Polsce południowej nazywa się je więc nieraz srałkami.
Literatura: Szafer i in. 1924: 381; Linde SPJ II : 668; Karłowicz SGP III : 48.
Świerk· Świerk (Picea excelsa Link.) [Picea abies (L .) H. Karst] bywa
tak nazywany już w staropolskich glossach, ale także smrek (Rostafiński
1900b I: 105). Nazwą tą określa się jednak Picea excelsa tylko na terenach
Polski płd., gdy w Polsce płn. nazywa się ją jodła, a więc tak jak Abies
Świerk
305
alba Mill. (Lud Słow. II: 216 – 217). Te różnice w nazwach były rozmaicie
objaśniane, ale trzeba podkreślić, że świerk w Polsce posiadał w czasie postglacjalnym zawsze dwa odrębne ośrodki swego rozmieszczenia,
a mianowicie południowy – karpacki i podkarpacki, i północny ciężący
ku środkowej Rosji. Pomimo przejściowego stykania się ich na osi południkowej Wołyń–Polesie zachował świerk charakter zasiągu podwójnego,
rozdzielonego tzw. pasem bezświerkowym, gdzie świerk z natury nigdy
nie rósł lub gdzie występował tylko sporadycznie (Szafer 1931: 107 – 108).
Na Podhalu nawet modrzew bywa nazywany świerkiem (Małecki, Nitsch 1934: mapa 311). Równie wiele rozmaitych jest nazw na określenie
zeschłych liści tych drzew i owoców.
Praktyczne zastosowanie. W niektórych okolicach Polski był wierzchołek świerku dawniej prymitywną broną. Na Podhalu młode szyszki
i gałązki świerku wchodziły nieraz w skład potraw głodowych. Wspomina o tym relacja Fr. Kleina, że górale w czasie nieurodzaju jedzą młode
szyszki ze świerka. Żywicę ze świerków żują w celu oczyszczenia zębów.
Owce dostają w zimie do ogryzania gałęzie świerkowe, a przy cedzeniu
mleka owczego kładzie się na krzyż gałązki świerkowe, aby się lepiej
oczyszcało z nieczystości. Świerk jest też na obszarach górskich głównym materiałem budowlanym. Także służy w Karpatach do wyrobu płozowatych włók doczepianych do sań, przy pomocy których wozi się opał,
budulec lub siano. Na Kurpiach wyrabia się ligawki (instrument muzyczny) z gałęzi świerkowych, z wyjątkiem ustnika, który musi być wykonany z drzewa twardego lub rogu. Kora świerkowa służy także do wyrobu
masek, jakie ubierają chłopcy na widowiska w ostatni wtorek zapustny
(pow. Tarnobrzeg i Nisko).
Szyszki na świerkach służą do przepowiedni pogody. W Krakowskiem
mówią, że jeżeli na świerkach są szyszki dołem, będzie wczesna zima
i wielkie śniegi, jeśli we środku, zima będzie średnia, a jeśli na wierzchołku, zima będzie późna. Na Podhalu mówią przeciwnie. Albo też mówią,
że jeśli dużo kwiecia na smrekach, będzie urodzaj na ziemniaki i sady,
a gdy szyszek na smreku obficie, nie starczy na życie. Albo też w Wigilię
Bożego Narodzenia idzie chłop do lasu i zacina na świerku dwanaście
karbów oznaczających dwanaście miesięcy, a który karb zajdzie żywicą,
ten miesiąc będzie mokry.
Trumny robi się z drzew szpilkowych, a więc ze świerku. Natomiast
krowy nie można popędzać świerkowym biczyskiem, bo by straciła
Świerk
306
mleko (pow. Myślenice). Świerk odgrywa dużą rolę w rozmaitych obrzędach wiosennych. Na Śląsku chodzi się z drzewkiem świerkowem, zwanym „nowem latkiem”, w niedzielę Laetare85, a potem umieszcza się to
drzewko pod drzwiami stajni, by bydło ochronić przed nieszczęściem.
W pow. Piotrków, Brzeziny i Opoczno chodziły dawniej w okresie Świąt
Wielkiejnocy piętnastoletnie dziewczęta z tzw. gaikiem, tj. wierzchołkiem
świerkowym przybranym w barwne bibułki i śpiewały różne piosenki.
Świerk służy także do ustawiania dziewczętom tzw. maika. W pow. Żywiec chłopcy ucinają jeszcze w kwietniu dużego świerka, obcinają gałęzie, korują go i malują farbami w różnobarwne pasy, a szczyt przystrajają wstążkami i bibułkami. Taką mojkę stawiają w ogrodzie wybranej
dziewczyny w nocy z ostatniego kwietnia na 1 maja. Zwyczaj ten znany
jest na Śląsku, w całej Małopolsce zach., oraz w pow. Opoczno, Piotrków, Brzeziny. W pow. Żywiec na parę tygodni przed Zielonemi Świętami obcinają z gałęzi świerk i układają na stosie, aby wysechł, a potem
w drugi dzień Zielonych Świąt palą z tego sobótki. Świerk między innymi drzewami szpilkowemi należy do tych, które się zatyka na św. Jana
w ściany i strzechy (Polska płn.-zach.). Niekiedy bywa używany także jako choinka zawieszana u powały na Boże Narodzenie, jakkolwiek
w tej roli znacznie częściej występuje jodła. Natomiast w pow. Opoczno, Piotrków i Brzeziny ubiera się na Boże Narodzenie zawsze drzewko świerkowe w janioły i kwiaty. Także w obrzędach rodzinnych świerk
odgrywa pewną rolę, zwłaszcza w obrzędach weselnych. Drzewko weselne przystrojone jabłkami, orzechami, piernikami itd. sporządza się
z wierzchołka świerka (pow. Chrzanów, Żywiec i Czarnków). Także na
wiechę lub wianek, czyli choinkę ustrojoną w barwne wstążki, jaką się
zatyka na szczycie domu w chwili wyprowadzenia domu pod dach, daje
się nieraz gałęzie świerkowe.
Twórczość ludowa. O świerku wspomina nieraz szczególnie pieśń ludowa góralska.
Lecznictwo ludowe. W dawnych źródłach polskich nie jest zbyt często wymieniana jego wartość lecznicza, co zresztą pochodzić może
z nie dość ścisłego odróżniania od innych drzew szpilkowych. Możliwe,
85. Niedziela Laetare – (łac.) termin liturgiczny, oznacza czwartą niedzielę Wielkiego Postu.
Nazwa pochodzi od antyfony na wejście zaczynającej się od słów Laetare, Ierusalem – wesel się, Jerozolimo.
Świerk
307
że to, co dawne źródła mówią o modrzewiu czy jodle, odnosi się czasem raczej do świerka. W wierzeniach ludowych współczesnych nie
brak licznych zastosowań leczniczych. Przede wszystkim w chorobach dróg oddechowych. Żywicę moczą w zimnej wodzie, którą pije
się potem przeciw suchotom, a także astmie i kaszlowi (Lubelskie).
Czasem piją na duszność odwar z pączków świerkowych (Łańcut).
Pyłkiem kwiatu posypują zaprzałości (egzema). Albo też odparzone
miejsce zasypują dobrze ususzoną i miałko utłuczoną korą świerkową.
W odwarze szyszek świerkowych moczy się stłuczone nogi (pow. Brzozów). Rany smaruje się maścią przyrządzoną z wosku, żywicy świerkowej i ruty jarej (sianej na wiosnę). W pow. Sambor gałązką świerkową wraz z innymi dodatkami podkurzał znachor chorego (wedle swej
diagnozy) na podwianie wiatrem (w rzeczywistości na raka). Niekiedy daje lud kobietom cierpiącym na białe upławy pić mleko z proszkiem z kory świerkowej. Wiele z tych środków leczniczych spotyka się
już w Historii naturalnej [Buch der Natur 1475] Konrada z Megenberga.
Literatura: Szafer i in. 1924: 18 – 19; Pam. Fiz
V: 12, 14; Pam. Tow. Tatrz. X: 21, 22; Karłowicz SGP I: 309, X: 178; Linde SPJ V: 524; Moszyński KLS I: 179, 630; Moszyński i in. 1935:
[tabl.] nr 10; Maurizio 1926: 81; Ziemia V: 635,
XV : 147; ZWAK VI : 194, 214, XIII : 75, XVI : 266,
XVIII : 28, 71; Sylwan 1912 [br. nr. t.]: 250, 290;
AEL s.v. świerk; Polaczek 1898: 61; Orli Lot XI :
106; Pleszczyński 1892: 132; MAAE III : 84, 104,
128 – 129, 145, VI : 258; Wisła XV : 358; Federowski Lud 1889 II : 268; Kosmos II : 231; Lud I: 50,
II : 138, 156, III : 229, 251, 253, VIII : 39, 43, XI :
67, 199 – 200, XVII : 14, 144, XVIII : 68, XX : 37;
Szafer 1930: 43.
Świetlik łąkowy
Świetlik łąkowy
308
Świetlik łąkowy· Świetlik łąkowy
(Euphrasia rostkoviana Hayne) jest
pospolity na łąkach i pastwiskach całej Polski, ale mieszany bywa z innymi gatunkami Euphrasia, jak E. picta
Wimm. [świetlik nadobny], E. curta
[świetlik gajowy Euphrasia nemorosa
(Pers.) Wallr.], E. stricta D. Wolff. [świetlik wyprężony] itd. W dawnych
źródłach polskich roślina ta jest zawsze zapisywana jako Euphrasia officinalis L ., a spolszczona w sposób bardzo różny, jako ambrożka, ptasie
oczka, świeczki itd. Nazwy te stąd pochodzą, że ciemna plama na kwiecie bywa porównywana z ludzką źrenicą i dlatego w średniowieczu bywa
roślina ta uważana za główne lekarstwo przeciw chorobom oczu. Także
późniejsze przewodniki lecznicze, jak np. Compendium medicum (1719)
zaleca pić ziele to moczone w winie i piwie w celu uleczenia zaćmienia
wzroku. Także w wierzeniach ludu w Małopolsce zach. (pow. Bochnia
i Rzeszów) ziele to suszone gotuje się i przykłada na bolące oczy.
Literatura: Szafer i in. 1924: 511; Rostafiński 1900b I: 302; ZWAK XVIII : 71; Wisła V: 638.
Tasznik pospolity· Tasznik pospolity (Capsella bursa-pastoria Medik.) bywa bardzo często wspominany w dawnych źródłach polskich
pod rozmaitymi nazwami, jak igielnik, kaleta pasterska, mieszki, taszki,
tobołki, a wszystkie te nazwy pochodzą od kształtu i otwierania się owoców. Spotyka się także nazwę krwawnik ze względu na swe właściwości
wstrzymywania krwi. Czasem istnieje też nazwa gęsia rzeżucha, która pochodzi z niem. Gansecrase (Rostafiński 1900b I: 181). U ludu prócz nazwy
tasznik spotykamy także nazwy pastusza trawa, strzelica (Międzyrzec),
a nawet charakterystyczną nazwę: stulidupa (pow. Wieliczka) ze względu na zatrzymywanie biegunki.
Lecznictwo ludowe. Tasznik bywa od dawna stosowany jako środek
przeciw krwawieniu. Szczególnie Syreński (1613) wiele przykładów takiego
stosowania przytacza. A więc że trzymana w ręku aż do zagrzania zatrzymuje tok krwi z nosa, ale trzymana tą ręką, po której stronie z nosa krew
płynie. Ten sam wpływ wywiera obłożenie szyi świeżym zielem, a krew
nie cieknie z ręki, choć puszczona, jeżeli się w tej ręce trzyma to ziele,
a nawet samo patrzenie na ziele powstrzymuje tok krwi (ZWAK XVIII:
72). Współczesne badania naukowe potwierdziły, że tasznik istotnie tamuje krew. Tasznik stosuje lud także przeciw bólowi głowy (Żywiec). Na
kaszel u dorosłych zalecają wewnętrznie odwar z tasznika (pow. Zbaraż).
Odwar z tasznika służy jako lekarstwo na zimnicę (Międzyrzec). Albo
też przeciw zimnicy przygotowuje się lek w ten sposób, że do butelki
Tasznik pospolity
309
Tasznik pospolity
spirytusu wrzuca się ziele, a mocno zakorkowaną butelkę wkłada się
do wyrobionego bochenka chleba
i wkłada go do pieca dla wypieczenia, po czym po wypieczeniu dobywają butelkę i uzyskany w ten sposób nastój podają osobom starszym
po łyżce stołowej, a dzieciom po łyżce trzy razy dziennie (pow. Złoczów).
Na Kujawach choremu na febrę (zimnicę) zalecają włożenie tego ziela do
buta. Wreszcie warzą tasznik w wodzie, a odwar otrzymany wlewają
do kąpieli dla dzieci i starszych na
„zastanowienie” biegunki, do tego
używają tak korzenia, jak całej rośliny (pow. Wieliczka).
Literatura: Szafer i in. 1924: 293; Linde SPJ V: 656; AEL s.v. tasznik; Moszyński KLS II , cz. 1:
224 – 225; Talko-Hryncewicz 1893: 154, 226; Pleszczyński 1892: 127; Wisła XIV : 334; ZWAK
VI : 239; Motyka, Panycz 1935: 136.
Tatarak zwyczajny· Tatarak zwyczajny (Acorus calamus L .) bywa wymieniany już w glossach staropolskich od końca XV wieku; przeważnie
pod nazwą ziele tatarskie, rzadziej tatarski korzeń, a nawet pokrzyk (Rostafiński 1900b I: 117 – 118). Nazwa tej rośliny pochodzi stąd, że przynieśli
ją do Polski Tatarzy, a Marcin z Urzędowa wyraźnie zaznacza, że roślina
ta rośnie na Podolu i u Tatarów, zaś Syreński (1613) pisze, że korzeń tego
ziela tylko do lekarstw bywa w Polsce używany, a nie do potraw „jako
u Tatarów, dla cielesnej żądzy, którzy nie tylko surowego, ale też zamiast
jarzyny warzonego używają”. Ziele to niewątpliwie pod wpływem wschodnim było prędzej znane w Polsce, aniżeli na Zachodzie. Pokrzykiem nazwano ziele to wyjątkowo dlatego, że już wedle Górnickiego Dworzanina
kłącza tataraku używano zamiast mandragory. Lud nazywa tatarak także
nieraz ziele tatarskie lub tatar, tataruch (Małopolska). Ale prócz tego jest
wiele innych nazw ludowych jak szuwar, łabuzie, ajer, sasyna, kalmus.
Tatarak zwyczajny
310
Niektóre z tych nazw są takie same,
jakie lud nadaje sitowiu i trzcinie.
Praktyczne zastosowanie. Tatarak znajduje rozmaite zastosowanie w praktykach gospodarczych.
Łopatę drewnianą, na której urabia
się bochenki chleba, wyściela się
czasem ajerem (tatarakiem). Zielniki polskie (Marcin z Urzędowa
1595, Syreński 1613) radziły zawieszać tatarak w ulu w celu przynęcenia pszczół oraz powstrzymania
ich ucieczki. Tatarak moczony w piwie przyczynia się do posilności tego
napoju. Służy także do tępienia gąsienic w kapuście (pow. Ropczyce). Dzieci zaś powszechnie spoTatarak zwyczajny
rządzają sobie z tataraku piszczałki.
Wierzenia i obrzędy. Wedle Syreńskiego jest aphrodisiacum. Lud czasem powiada, że tatarak to lekarstwo na myszy, a korzeń jego skrzywiony „zda się modlić, aby się nie paliły stodoły”. Nadto ma tatarak pewien
związek z rozmaitymi świętami dorocznymi. Bywa używany do różdżek
wielkanocnych, dlatego lud nazywa go nawet palmą (pow. Tarnów i Sanok). Powszechnie rozrzuca się po izbie tatarak w Zielone Święta (Wielkopolska, Małopolska, Wołyń) albo też mai się nim wtedy okna i drzwi
(polskie Pomorze, a czasem Małopolska). Na Mazowszu przystraja się
tatarakiem ołtarz na Boże Ciało. Na Kaszubach w dzień św. Jana ozdabia
się mieszkania tatarakiem i klonowymi gałązkami. Liście tataraku daje
się bydłu do jedzenia w wigilię św. Jana, a także zapycha się je w szczeliny ścian obory, by zabezpieczyć je przed czarami. Na ogół jednak tatarak
zatyka się w ściany domów i budynków gospodarczych rzadko. Należy
też do ziela święconego na M.B. Zielną (Krakowskie).
Lecznictwo ludowe. Ziele tatarskie bywa od dawna już stosowane w rozmaitych chorobach. Biretowski (1769) podkreśla wszechstronną jego
skuteczność, gdyż sok oczu zaciemnienie oddala, płukanie ust paraliż
języka leczy, napar sińce rozpędza, a używany przez bladych daje im cerę
cudną i rumianą. Kluk (1778) zalecał korzeń tataraku jako rozgrzewający
Tatarak zwyczajny
311
i umacniający żołądek. Lud krakowski odwar z tataraku stosuje też na
bóle wewnętrzne, ale i przeciw nudnościom i zaziębieniom. Nadto chorym na biegunkę tak ludziom, jak bydłu domowemu dają, a na czerwonkę takie ziele suszone tłuką, warzą i piją, a wnet „zacli się” (zatrzyma) tak w człowieku, jak zwierzęciu. Również stosuje się przeciw febrze
albo w postaci okowity na korzeniu tataraku (pow. Tarnobrzeg i Nisko), albo w postaci odwaru z korzenia tataraku (okolice Chełma). Z korzeni
tatarakowych przyrządza się też kąpiele wzmacniające (pow. Rzeszów
oraz okolice Międzyrzeca), niekiedy stosuje się te kąpiele przeciw gorączce. Szczególnie zaś dzieci chorowite, np. na tak zwane suchoty dziecięce, kąpie się w odwarze z korzenia tatarakowego (Polska płd.-wsch.).
Z tataraku robi się maść na oparzeliny (okolice Krakowa). Liśćmi okłada
się puchlinę (pow. Olkusz). Także na wypadek szkorbutu korzeń tataraku
świeżo wykopany rozciera się na miazgę i zalewa spirytusem, a gdy się
dobrze nastoi, smarują tym wyciągiem dziąsła i zęby (Ziemia Wileńska).
Taką nalewką tatarakową leczą w ogóle ból zębów (okolice Międzyrzeca). Tatarak bywa stosowany w rozmaitych przypadłościach kobiecych.
W celu poronienia piją dziewczęta w początkach ciąży odwar korzenia
tataraku (okolice Lwowa). Na choroby macicy pomaga między innymi
także gotowana kora tataraku (okolice Międzyrzeca). Gdy nie odejdzie
łożysko, robią okłady z kaczyńca i tataraku (Łowicz). Na zatrzymanie
miesięczne tatarak krajano w kostkę i w winie lub piwie gotowano kilka godzin, a dobrze osłodziwszy, pito taką polewkę z rana i z wieczora
(Rękopis lecznictwa domowego szlachty polskiej na Wołyniu, ok. 1830
roku).
Wywarem tataraku myją włosy (okolice Płocka). Tatarak daje się do
łóżka przeciw pchłom (pow. Bochnia), a świeży tatarak z piołunem i siekaną jedliną służy do wypędzania robactwa z mieszkania (Małopolska
zach.). Tatarak stosuje się także przy leczeniu bydła, np. daje się go z liśćmi konopnymi krowom jako środek przeciw złemu trawieniu (okolice
Krakowa).
Literatura: Szafer i in. 1924: 129; Linde SJP V: 623, 658; Pam. Fiz. V: 12; Lud XII : 62, 310,
XXX : 38, XXXI : 99; Moszyński i in. 1935: mapa 9; Karłowicz SGP I: 7, III : 57, V: 106; Łaguna:
133; Brückner 1927: 558; Sarna 1908: 99; Ziemia III : 572; Orli Lot VIII : 111, XVI : 156; Treichel
1893 [?]: 2; MAAE XI : 87, 288; Talko-Hryncewicz 1893: 42, 107, 127; Łęga 1933: 106; ZWAK VI :
216, IX : 25, XI : 54, XIV : 198, XVIII : 79 – 80; Glugowski 1911: 178, 211; AEL s.v. tatarak; Udziela 1891: 54, 71, 154; Kolberg Chełmskie II : 196; Kolberg Lud XVII : 163; Wisła VII : 168, X: 127,
130, XII : 293, XVII : 441; Pleszczyński 1892: 122, 133; Motyka, Panycz 1935: 94 – 95.
Tatarak zwyczajny
312
Trędownik bulwiasty· Trędownik bulwiasty (Scrophularia nodosa L .) rośnie pospolicie w Polsce na
całym niżu i w Karpatach po regiel
dolny. Już w średniowiecznych źródłach polskich bywa bardzo często
wymieniany pod różnymi nazwami,
najczęściej jako trądownik, ale także
jako czemierzyczka, leczyfebra, piegawiec, martwa pokrzywa. Nazwy te
pochodzą od stosowania leczniczego tej rośliny. Trądownik i piegawiec
jako lekarstwa na trąd i piegi; ciemierzyczka jako roślina trująca, martwa
pokrzywa ze względu na podobieństwo do liści pokrzywy (Rostafiński
1900b I: 299 – 300). W Sieradzkiem
Trędownik bulwiasty
lud także nazywa trędownikiem (Pam.
Fiz. XI: 52), na Podhalu (pow. Nowy Targ) madrowcem, gdyż leczy madrę
(macicę), w Krakowskiem (Brzezowa) nazywa świńskie ziele (Lud XXX: 63).
Wierzenia. W dawnych zbiorach wiadomości pożytecznych, jak np.
u Haura (1693), trędownik zbierany przed wschodem słońca i jedzony na
surowo służy przeciwko czarom, poza tym roślina wymieniana w leczniczem zastosowaniu, przeciw hemoroidom (ZWAK XVIII: 72).
Lecznictwo ludowe. Na Podhalu używają ziela na madrę (bóle maciczne) i w tym celu piją odwar z korzeni madrowca (trędownika) ze słodkim
mlekiem (Czarny Dunajec, pow. Nowy Targ). Podobnie w Zakopanem piją
ziele to na madrę, a piją nie tylko kobiety, ale także chłopi, którzy wedle
wyobrażeń ludowych również mają madrę. Piją z mlekiem, wodą lub trunkiem. Kobiety piją także po połogu lub również gdyby się kto podźwignął.
W Krakowskiem (Brzezowa) ziele to poświęcone razem z innym zielem na M.B. Zielną używają przeciwko wrzodom, a o zastosowaniu tym
już Kluk wspomniał (1778). W Grodzeńskiem (Grodno) leczono tym zielem także wściekliznę, a przepis nakazywał w czerwcu wykopać korzeń
trędownika, wysuszyć i utrzeć na tarce, po czym choremu na wściekliznę dać trzy dawki po małej łyżeczce zjeść, przed wschodem słońca
raz, po zachodzie drugi raz i przed drugim wschodem słońca trzeci raz,
Trędownik bulwiasty
313
a wścieklizna chorego opuści. Podobne zabiegi znane są na Mazowszu,
a różnica polega na tym, że trędownik musi być pełny. Przeciw wściekliźnie używa się tego ziela także w Chełmskiem (Chełm) i w Lubelskiem
(Międzyrzec), i w Kowieńskiem. Polacy nadniemieńscy leczą oparzeliny
wywołane przez pot za pomocą przykładania zgotowanych liści trędownika do bolącego miejsca.
Literatura: Szafer i in. 1924: 498; Karłowicz SGP III : 95; MAAE IX : 145; Wisła II : 700, XIV :
338; Linde SJP V: 701; Kolberg Chełmskie III : 197; Pleszczyński 1892: 134; ZWAK VI : 292;
Udziela 1891: 177; Lud XXX : 63.
Ukwap dwupienny· Ukwap dwupienny (Antennaria dioica (L .) Gaertn.) oraz szarota (Gnaphalium nie
tylko dioicum, ale i inne gatunki
szaroty86) bardzo trudno wyróżnić
w dawnych źródłach, jak i w ludowych wierzeniach. Czasem miesza
się to także z różnymi gatunkami
Helichrysum. Wedle Rostafińskiego
dawne glossy polskie mają na myśli Antennaria dioica, którą nazywają białacz, stąd że cała roślina jest
biaława od włosów, albo bogatka,
gdyż noszona sprowadza bogactwa
(Rostafiński 1900b I: 321). W zielniku Marcina z Urzędowa (1595) zwie
się ona białe kocanki. Godzi się podkreślić, że kocanka to jest HelichryUkwap dwupienny
sum. Lud nazywa Gnaphalium dioicum kociemi łapkami, ale nazwą tą
na Podhalu określa się także Leontopodium (szarotka) oraz na Kujawach
Helichrysum arenarium (L .) Moench. Nie brak też i innych nazw, jak babie zęby, nieśmiertelnik na określenie Gnapahlium arenarium L . (okolice
86. Kiedyś ukwap zaliczano do rodzaju szarota i nosił nazwę Gnaphalium dioicum.
Ukwap dwupienny
314
Kielc). G. dioicum zwykle znana jako szarota biała zowie się u górali także bobownik. Antennaria dioica na Kujawach nazywają kocanka.
Wierzenia i obrzędy. Wedle Marcina z Urzędowa była to roślina miłośnicza. Na Mazowszu należała do roślin święconych na M.B. Zielną.
Lecznictwo ludowe. G. dioicum stosuje się na ból zębów (Kalwaria
Zebrzydowska, Zakopane). Kocie łapki (Helichrysum arenarium) na Kujawach zaparza się i pije przeciw bólowi brzucha. Lud stosuje tę roślinę
częściej, ale trudno orzec dokładnie, kiedy mamy do czynienia z Antennaria, a kiedy z Gnaphalium czy Helichrysum lub Leontopodium.
Literatura: Szafer i in. 1924: 611 – 613; Majewski SN I: 146; Motyka, Panycz 1935: 282; ZWAK
II : 258, VI : 259, XVIII : 32; SKJ V: 133, 144; Wisła XIV : 334; Łaguna: 134; Pam. Tow. Tatrz. X:
11; Lud XXXI : 96.
Werbena pospolita· Werbena pospolita (Verbena officinalis L .) w dawnych źródłach staropolskich wymieniana bardzo często, zwykle pod nazwą chościsko, choszysko, choszyszczko, a potem coraz częściej koszysko,
koszyszczko, ale także żeleznik. Rostafiński objaśnia chościsko jako ziele
rozpustne, służące do zjednywania miłości nierządnej (od pierw. chot’;
Brückner 1927: 398). Nazwa ta później przez etymologję ludową przekształciła się w koszyczko, koszyszczko (Rostafiński 1900b I: 277).
Wierzenia. Pod tymi różnymi nazwami znane jest i bardzo często wymieniane także to ziele i w rozmaitych dawnych zielnikach. Wedle Haura
(1693) zebrane przed wschodem słońca i jedzone na surowo służy przeciw czarom. Jako środek przeciw czarom zalecają werbenę Spiczyński
(1542), Syreński (1613) i Chmielowski (1754). Że były to praktyki ludowe,
świadczy o tym wzmianka u Spiczyńskiego, że gdy lekarz idzie do chorego, bierze koszyszczko z sobą do ręki, a przyszedłszy, pyta go o zdrowie,
jeśli chory odpowie, że dobrze, będzie niedługo zdrów, a jeśli powie, że
niedobrze, rychło umrze, „a tak wielu ludzi prostych tym zielem wróżki
rozmaite i gusła czynią”.
Wedle dawnych zielników polskich bywa stosowane także w celu wywołania wesołego nastroju. Przez pokropienie pokoju czy ludzi wodą,
w której się to ziele gotowało lub mokło, wywołuje się wesołość. Wedle
Marcina z Urzędowa człowiek, który się sokiem werbeny pomaże, uprosi każdego, o co chce. W związku z tym budzeniem wzajemnej sympatii
Werbena pospolita
315
i wesołości odgrywa ta roślina także znaczną rolę jako aphrodisiacum. Wedle Syreńskiego miłośnie zaczarowanym pomaga, Albertus (1698)zaleca
noszenie go w tym celu przy sobie. Syreński zaleca go także na skromność,
uspokojenie płciowe. Dlatego bywa uważane także jako ziele przynęcające gołębie (Marcin z Urzędowa, Syreński). Natomiast wedle Albertusa
proch z tej rośliny posypany między ludźmi lub kochającymi się powoduje zwadę i zawziętość między nimi. Wreszcie tenże Albertus przypisuje
tej roślinie pewne własności pedagogiczne, gdyż werbena noszona przez
dzieci czyni je sposobne do nauki, wesołe i ucieszne (ZWAK XVIII: 37 – 38).
Obrzędy. Ziele zwane w Krakowskiem koszyczysko święci się wraz z innym zielem na M.B. Zielną.
Lecznictwo ludowe. Roślina ta już w dawnych zielnikach znajduje także rozmaite zastosowania lecznicze. Wedle Syreńskiego korzeń należy
rozdzielić na części, jedną choremu na wole przywiązać do szyi, drugą
w dymie wędzić, w miarę jak ta druga część będzie schnąć, i wole będzie
znikać. Ale gdyby tak uleczony nie zapłacił doktora, ten, puszczając obie
części na wodę, sprawi, że choremu wole odrośnie i już się spędzić nie
da. Wedle Marcina z Urzędowa koszyszczko noszone na głowie w wieńcu oddala ból głowy. Pod aspektem Barana87 z ziarnkami piwonii zadane
uspokaja wielką chorobę (epilepsja). Także leczy nogi podagryczne albo
przez okłady, albo przez słanie do obuwia. Wedle Kluka ziele uśmierza
także bóle porodowe. Ta forma zastosowania znana także ludowi krakowskiemu. Ziela tego zwanego tu koszyczki Najśwętszej Panny używa się do
okadzania położnic. Roślinę tę, której przypisuje się moc uspokajającą
i chłodzącą, podaje się w tym celu także w odwarze (woj. lwowskie). Zielem tym okadza się bydło, zwłaszcza krowy wycielone. Na Podolu myją
twarz odwarem przeciw piegom.
Literatura: Szafer i in. 1924: 526 – 527; Kolberg Lud VII : 128, XV : 70; Kosmos II : 465; Biegeleisen 1929a: 26, 30; Rostafiński 1922: 33; Lud XXX : 70; Kopernicki 1876: 2; Udziela 1891:
61; MAAE VII : 45; ZWAK VI : 305; Talko-Hryncewicz 1893: 74, 291.
Widłak· W Polsce rosną różne gatunki widłaka (Lycopodium L .), a więc
widłak wroniec (Lycopodium selago L .) [Huperzia selago (L .) Bernh. ex
87. Pod aspektem Barana – pod znakiem Barana, w okresie 21.03 – 19.04.
Widłak
316
Schrank.] w lasach cienistych, po zboczach i skałach oraz w Karpatach
po krainę alpejską, widłak babimór [w. goździsty] (Lycopodium clavatum
L .) w lasach suchych, zwłaszcza sosnowych, ale także na niżu i w Karpatach, widłak gajowy (Lycopodium annotinum L .) w lasach cienistych, widłak zeglej [w. spłaszczony] (Lycopodium complanatum L . [obecnie jako
widlicz spłaszczony Diphasiastrum complanatum (L .) Holub]) w lasach
szpilkowych i w niższych górach.
Niektóre gatunki widłaka są wymieniane często w średniowiecznych
źródłach polskich. Zwłaszcza babimór (Lycopodium clavatum) ma różne określenia: morzybab, babimór, kotczy ogon i stonóg. Nazwy babimór i morzybab pochodzą od określania lekarstwa na kobiece słabości;
morzyć – dusić, morzyszko – ból żołądka. Nazwy takie jak kotczy ogon
i stonóg powstały z powodu zewnętrznego wyglądu rośliny. Prócz tego
wymieniają źródła średniowieczne także wroniec (Lycopodium selago) pod nazwami jak nietota, krukowa noga, wronie nóżki oraz wroniec.
Nazwy przeważnie wzięte z łaciny – pes corvi88. Jedynie nietota jest starą nazwą oryginalną, o której mówi Syreński (1613), że ziele to „Rusnacy i koziarze nietotą zowią”. Stąd istnieje przypuszczenie, że nazwa ta
pochodzi z wołoskiego. Wroniec prawdopodobnie wysyłano z Polski
do Włoch, bo Marcin z Urzędowa (1595: rozdz. 333) pisze: „Rozmaicie
je zowią, jedni widłak, drudzy wroniec. Aptekarze w Wenecjej spicam
sarmaticam89”.
Nazwy te utrzymały się u ludu, ale można zauważyć także rozmaite
inne nazwy. W Siedleckiem i Międzyrzeckiem zowie się babimór (L. clavatum) swarzybabą. Nazwa ta pochodzi stąd, że wedle wyobrażeń ludowych ziele to sprowadza kłótnie i niezgodę domową (swarzyć się – kłócić się). W Chełmskiem babimoru lud nie chce wziąć do ręki, obawiając
się sprowadzić kłótnię do domu przez samo dotknięcie tej rośliny. Czasem przez nienawiść wrzucają jedni drugim gałązkę widłaku w kąt izby
dla wywołania niezgody. W Lubelskiem istnieją przekonania, że roślina
ta wnosi do domu niezgodę. Takie wierzenia są znane także na Wołyniu.
Przekonania mogły powstać ze względu na kształt rozwidlony rośliny.
Syreński nazwę widłak objaśnia tym, że na wierzchach swych jest rozdwojony. Polacy nadniemeńscy nazywają go pod wpływem białoruskim
88. Pes corvi – łac. stopa kruka.
89. Spicam sarmaticam – łac. kłos sarmacki.
Widłak
317
dzierezą, a objaśniają tym, że ma on wygląd czegoś porozdzieranego
i drze odzież, której czepia się z łatwością90.
Na Kaszubach L. clavatum zowie się morzybabem, w innych okolicach,
np. w Lubelskiem, zwie się kulibabą lub paskiem św. Jana. Nazwy te pozostają w związku ze stosowaniem tego ziela na różne przypadłości żołądkowe i kobiece.
Lecznictwo ludowe. W zielnikach polskich na przełomie XVI i XVII
wieku spotyka się różne wzmianki o wyżej wspomnianych gatunkach
widłaków. Marcin z Urzędowa (1595) uważa L. clavatum za antitoxicum.
Syreński (1613) uważa tę roślinę za chroniącą dzieci od chorób i doradza
włożenie jej do kolebki. Syreński uważa także L. selago za antitoxicum,
nadto za taką roślinę, która jad wszystek morowego powietrza wyrzuca. Fr. Klein podaje, że już w wieku XIX korzeniarze zbierali L. clavatum dla aptek. W Lubelskiem używa się tego ziela moczonego w wódce
na słabości kobiece i żołądkowe. W Międzyrzeckiem używa się pyłu z L.
clavatum przeciw epilepsji. Również by pomóc kołtunowi zwinąć się na
głowie, myje się między innymi głowę także odwarem babimoru (L. clavatum). Pyłek babimoru szlachta zaściankowa w pow. Oszmiana przykłada do ran. Natomiast L. selago zowie się na Podhalu nietotą. Klein podaje,
że już z początkiem XIX wieku górale używali tej nietoty na najcięższe
choroby. W Krakowskiem korzenia nietoty używano w postaci nalewki
z wódką lub odwaru przy spędzaniu płodu u kobiet. Ziele to sprzedają
baby zielarki na Jasnej Górze w Częstochowie, a służy ono na wymioty.
Roślina ta służy także jako barwnik zielony lub żółty do barwienia pisanek. W pow. Rawicz i Gródek L. clavatum służy do barwienia na żółto,
względnie zielono, przy czym ta zieleń ma jasny odcień zbliżony do barwy żółtej. W Małopolsce (Łańcut) służy widłak do barwienia pisanek na
zielono.
Literatura: Szafer [?]: 15 – 16; Rostafiński 1900b I: 102 – 103; ZWAK XVIII : 6, 74; Pam. Fiz. V:
13, X: 103; PF XIII : 199; Karłowicz SGP I: 29 – 30, 431, III : 314, V: 269; Wisła II : 7, 606, X: 137;
Kolberg Chełmskie II : 197; Kopernicki 1876: 11; Łaguna: 129; Lud III : 231, 240, 268; SKJ
III : 367, V: 382; Udziela 1891: 54, 153, 178, 205; Kolberg Lud XVII : 160; Pleszczyński 1892:
135; Treichel 1893 [?]: 11; Ziemia IV : 186; Lud IV : 214, XI : 189; Pam. Tow. Tatrz. X: 14; Linde
SPJ II : 338; AEL s.v. widłak.
90. Informacja nieścisła – widłaki nie czepiają się odzieży – są to rośliny niewysokie, a ich
liście nie są ani haczykowate, ani dostatecznie sztywne.
Widłak
318
Wiosnówka pospolita· Wios
nówka pospolita (Draba verna L. lub
Erophila verna (L .) DC.91) bywa już
wymieniana w staropolskich glossach pod nazwą głodek, ale najczęściej golasz, którą to nazwę Rostafiński tym objaśnia, że jako jedna
z pierwszych roślin zakwita na gołej
ziemi (Rostafiński 1900b I: 181 – 182).
Lud obecnie nazywa tę roślinę także głód, głodek, mrzygłód, nędza.
Wszystkie te nazwy pochodzą stąd,
że pojawienie się liczne tej rośliny
zapowiada nieurodzaj.
Wierzenia. Wedle ludu gdy głodek
pojawi się licznie z wiosną w oziminach, ma to zapowiadać głód (Małopolska, Mazowsze).
Lecznictwo ludowe. Podczas blednicy piją wywar z tej rośliny (okolice
Płocka). Herbata z niego służy przeciw bólom żołądka (pow. Sambor).
Wiosnówka pospolita
Literatura: Szafer i in. 1924: 288 – 289; Majewski SN II : 313; SKJ V: 378; PF XIII : 21 – 22; Spr.
Kom. Fiz.: 25; Wisła II : 9, X: 127; AEL s.v. głodek.
Wiśnia· Wiśnia (Prunus cerasusL .) bywa nieraz wymieniana w staropolskich glossach pod nazwą wiśnia, przy czym odróżnia się wiśnie białe
i wiśnie czarne (Rostafiński 1900b I: 203 – 204). Lud zwykle drzewo to
nazywa także wiśnia, odmianę jasną, soczystą zwie się śklanki (od szkła),
natomiast wiśnię leśną zowie się też trześnia, a więc tak jak Prunus avium L.
Praktyczne zastosowanie. Liście wiśni są używane do kwaszenia ogórków (pow. Oszmiana). Kora wiśniowa służy na Kaszubach do wyrobu tabakierek. Natomiast owoc wiśni występuje na kaszubskich złotogłowiach
91. Obecnie obowiązująca nazwa.
Wiśnia
319
jako motyw zdobniczy w postaci czerwonych centków na szypułce. Wiśnie suszy się także albo zalewa wódką i przyrządza wiśniak. Wspomina już o tym Marcin z Urzędowa i podkreśla, że „niezłe picie kersztrang
(z niem. Kirschtrank), które wymyślili w Polsce” (Rostafiński 1900b I: 204).
Wierzenia i obrzędy. Dziewczęta zasadzają gałązkę ułamaną w noc
św. Andrzeja w butelce napełnionej wodą. Ukazanie się kwiatów na gałązce wróży o zamążpójściu. Jeżeli gałązka pokryje się kwieciem przed
Wigilią Bożego Narodzenia, na pewno w tym roku czeka wróżącą ślubny wieniec, jeżeli natomiast gałązka rozwinie się dopiero przed Nowym
Rokiem, termin zamęścia przedłuży się o rok, jeśli zaś gałązka wcale nie
zakwitnie, dziewczyna zostanie starą panną (pow. Oszmiana). Podobny
zwyczaj opisuje Reymont w swej znanej powieści pt. Chłopi, która odtwarza na ogół życie ludu łowickiego. Albo też w dzień św. Barbary biorą
pędy wiśniowe, wstawiają w szklankę z wodą na oknie. Której gałązeczka rozkwitnie białym wiśniowym kwiatem, pójdzie wkrótce za mąż (pow.
Chrzanów, Śląsk). Czasem wstawia się te gałązki wiśniowe do szklanki
dopiero na św. Łucję (13 grudnia), a przy codziennej zmianie wody mogą
one zakwitnąć na Wigilię Bożego Narodzenia (pow. Nowy Sącz i Przemyśl).
Niekiedy z rozkwitnięcia tych gałązek wróżą o moralności dziewczyny
(okolice Kielc). Te rozkwitłe gałązki wtykają na Nowy Rok za chustki na
głowie i tak ustrojone wchodzą dziewczęta do kościoła na nabożeństwo
przedpołudniowe. Albo też wtykają tę gałązkę na Boże Narodzenie do
butelki i przechowują do Trzech Król. Jeżeli gałązka wypuści liście, to
zapowiada to w bieżącym roku urodzaj na owoce, przeciwnie – będzie
nieurodzaj. Gdy matka chrzestna wraca z dzieckiem z kościoła, uderza
dziecko trzykrotnie gałązką wiśniową, aby było dobre (pow. Ropczyce).
Ale jeżeli wiśnie zakwitną w jesieni, będzie przymorek (tzn. wielka śmiertelność) (pow. Ropczyce).
Twórczość ludowa. Pieśń śpiewana chórem przy obrzędzie sobótkowym zaczyna się od słów: „Przy dole wiśnia, przy dole, a przy Kaścynej
stodole” itd. (okolice Radomia, Mazowsze). W pieśniach dożynkowych
na Kaszubach wspomina się także o wiśni. Ale szczególnie często wspomina się o wiśni w pieśniach weselnych. Jak np. „Poszła do sadeńku,
oberwała wiśnie, juże jej odpadły panieńskie myśli...” (Kurpie, okolice
Międzyrzeca). Albo: „Pochyliła się wiśnia, czereśnia, od wierzcha do korzenia. Kłaniaj się młoda Maryna od stoła do kumina...” (okolice Międzyrzeca). O sadzie wiśniowym śpiewają w pieśni przed ruszeniem do
Wiśnia
320
ślubu, o wianku powieszonym na wiśni śpiewa się w pieśni po oczepinach, a także w pieśniach śpiewanych w domu pana młodego są wzmianki
o wiśni (Podlasie). W pieśni oczepinowej krośnieńskiej śpiewa się: „Zakukała kukułeczka na wiśni, czemuście mój wianecek roztrzęśli?” (pow.
Krosno). We wstępie do listu ludowego z pow. Żywiec pisze dziewczyna:
„Pozdrawiam Cię bez kosyk wiśni, żebyś nie miał o innej myśli”. Także
w pieśniach miłosnych jest wiśnia motywem bardzo częstym, jak np.
„Morawiak jad śliwkę, brat jego gruseckę, da mój kochanecek ładno wisieneckę” (pow. Wadowice). Albo „Po sadeńku chodziła naokoło wiśni,
dajże ci Boże męża ku Twojej myśli”. W ogóle w rozmaitych pieśniach,
także balladowych, mowa jest o sadzie wiśniowym (Międzyrzec, Lubartów, Andrychów oraz Kaszuby). Wiśnia często zaznacza się w przysłowiach, jak np. „Tam się pszczoła ciśnie, gdzie są słodkie wiśnie”, albo
dawne przysłowie polskie „Nie dobra jest rzecz słudze z panem jadać
wiśnie, Pan dojrzałe wybierze, słudze kwaśne ciśnie”. Nadto jest także
wiele zagadek na temat wiśni, jak np. „Czerwony koral, winny smak, kamienne serce, a czemuż tak?” (pow. Myślenice, Wieliczka), albo „Maluchne, okrągluchne, a ogonek jak u mysy” (pow. Radzyń).
Lecznictwo ludowe. Wiśnię stosuje się przy różnych chorobach żołądkowych. Przeciwko biegunce piją roztarte grzybki z drzewa wiśniowego
z wodą (Kaszuby). Albo na ból brzucha piją odwar z suszonych wiśni (Polacy w pow. Stanisławów). Guma z wiśni rozpuszczona w ciepłej wodzie,
pita rano i wieczór leczy katar kiszek i żołądka (okolice Międzyrzeca). Dla
poprawienia apetytu każą jeść choremu wiśnie świeże, suszone lub odwar z nich. Wzdęcie brzucha skutkiem jedzenia owoców usuwa zjedzenie
ziarna z pestki wiśni, podobnie jak pestki czereśni lub śliwki (Polska płd.
-wsch.). Dla powstrzymania obfitych upławów miesięcznych piją szafran
z odwarem otrzymanym z kory siedmiu młodych prętów wiśniowych, ale
struganych z góry na dół. Dla wywołania periodu używają tego samego
środka z tą jednak różnicą, że nastrugują korę wiśniową od dołu do góry
(Polska płd.-wsch.). Gdy dziecko długo spać nie może, dają mu na szyję
tzw. śpioszka (podwójną korę na gałązce wiśni) (okolice Sandomierza).
Dziewięć gałązek wiśni wchodzi także do leku, na który składa się prócz
wiśni także dziewięć czubków sosny, dziewięć gałązek gruszek i jabłoni, a ugotowane wlewa się na trzy rozpalone kamienie i tym się naparza
w celu uleczenia puchliny (okolice Sieradza). Niektóre z tych leków rozszerzały się przez dawne zielniki. Już w przekładzie Crescentyna (1549)
Wiśnia
321
zalecano klej z wiśni, który wzrok ostrzy i płeć cudną czyni. Woda zaś
z czarnych wisien destylowana jest osobliwością na paraliż (wedle Kluka).
Literatura: Szafer i in. 1924: 382; Brückner 1927: 625; Linde SJP VI : 340, 339; SKJ V: 144;
PF III : 309; Karłowicz SGP II : 144, V: 433; Łaguna: 128 – 129; AEL s.v. wiśnia; Lud II : 41, 246,
III : 69, IV : 89, 378, 398, X: 40, XV : 240, XVIII : 36, XXIX : 93; Glugowski 1911: 89, 141, 205;
ZWAK VI : 283, IX : 5, 11, X: 106, XIII : 74, XIV : 80, XVIII : 76; Zaranie Śląskie V: 241; Kolberg
Lud VIII : 246, XVIII : 43; Biegeleisen 1929b: 491; Wisła X: 235; Gloger 1901: 50, 92, 122; Pleszczyński 1892: 64, 70, 114, 136, 206; Gryf 1910: 214, X: 328, XIII : 72; Federowski Lud 1889 II :
376; Talko-Hryncewicz 1893: 39, 172, 174; Biegeleisen 1929a: 348.
Wrzos· Wrzos (Calluna vulgaris (L .) Hull.) znany pod tą nazwą już w źródłach staropolskich, wyjątkowo jako borowina (Rostafiński 1900b I: 265).
Od tego też, że wrzos w Polsce zaczyna kwitnąć w ósmym miesiącu roku,
a rozkwita się w pełni w dziewiątym miesiącu, stąd też od tego wrzosu
nazywa się miesiąc wrzesień. Lud nazywa wrzos także czasem wrzosk
(Kalisz) lub wrzost (Mazowsze).
Wierzenia i obrzędy. Wrzos należy do ziół zbieranych przez czarownice, które używają ich do leczenia chorób (Lublin). Na Kaszubach należy
do roślin cmentarnych i o tej jego roli wspominają bardzo często pieśni
kaszubskie. Z kwitnienia wrzosu wróży się o przyszłym siewie. Jeżeli
wrzos zaczyna kwitnąć od góry, znak to, że siewy wczesne będą najlepsze, jeżeli zaczyna kwitnąć w środku, to siewy średnie najlepiej się udadzą, a jeżeli zaczyna kwitnąć od dołu, należy opóźnić siewy, jeśli się chce
mieć je dobre (Kujawy, Kaszubskie). Ułożenie kwiatów wrzosu wskazuje,
w którą stronę będą wiatry w zimie (pow. Rawa, woj. warszawskie). Kiedy wrzos bardzo kwitnie, będzie zima długa i ciężka, kiedy zaś wrzos ma
mało kwiecia, zima będzie krótka i lekka (pow. Kartuzy i Radom). Wrzos
święci się wraz z innymi ziołami na M.B. Zielną (Mazowsze, Małopolska).
Lecznictwo ludowe. Kąpiele w odwarze wrzosu bywają zalecane jako
skuteczny środek przeciw reumatyzmowi (woj. kieleckie, wileńskie,
Warszawa, Kraków). Albo też przy tych dolegliwościach przykłada się
go z mlekiem lub piwem, a czasem nawet z gotowanymi krupami jęczmiennymi. Albo też nogi reumatyczne trzyma się nad gorącą parą wrzosu wraz z roztartą cegłą zalanego wrzątkiem (pow. Bóbrka). Przy pomocy
kąpieli we wrzosie leczą suchoty brzuszne i biegunki (Międzyrzec). Polacy nadniemeńscy kąpią chore dzieci we wrzosie zmieszanym z mchem
Wrzos
322
śląskim i liśćmi brzozowymi. Także kąpie się chude dzieci we wrzosie
i bada, jeśli dziecko się w kąpieli zarumieni, będzie żyło, jeżeli nie, nic
mu nie pomoże (Łowicz).
Weterynaria. Chore lub owrzodzone wymiona krów smaruje się odwarem gałązek wrzosu i brzeziny albo też przykłada się krowom okłady
z wrzosu (pow. Radzyń oraz Międzyrzec). Także nierogaciznę leczy się
przy pomocy wrzosu zagotowanego i zmieszanego z krupami jęczmiennymi (Polacy nad Niemnem).
Literatura: Szafer i in. 1924: 463; Linde SJP VI : 410; Brückner 1927: 634; Karłowicz SGP VI :
168; Moszyński KLS II , cz. 1: 144; Orli Lot VII : 110, IX : 197; Gryf 1910 [br. nr. t.]: 271; Wisła
II : 12, IV : 440, V: 240, X: 124; Kolberg Lud III : 93, VII : 137; Ziemia IV : 358, 1933 [br. nr. t.]:
101; Łaguna: 129, 134; AEL s.v. wrzos; Bibl. Warsz. 1877 III : 443; Udziela 1891: 240; Z Bliska
i z Daleka III : 88; Pleszczyński 1892: 117, 136; Lud XII : 267.
Ziemniak· Ziemniak (Solanum tuberosum L .) bywa w Polsce nazywany rozmaicie. Ziemniaki (Polska płd.), kartofle (Polska płn., ale także
płd.-wsch.), perki (Wielkopolska i Kujawy), gajdaki (Mazowsze), grule
(Podhale), rzepa (Orawa). Prócz tych nazw bardziej rozpowszechnionych mamy nadto w Polsce wielką liczbę nazw lokalnych. Pochodzi to
stąd, że kartofle przyszły do Polski dopiero w XVIII wieku za Augusta III,
głównie z saskimi rolnikami, a choć zrazu przyjęte niechętnie, wkrótce się bardzo rozpowszechniły. Z nazw lokalnych najczęstsze są: arlerosy (z ang. early rose), bałabany, bandurki, buraki, bielasy, bochnery (od
Sasa Bochnera, który pierwszy je przywiózł za Augusta III), cisy, cukry,
garagole, głowczaki, jabłka, kalwiny (z fr. celville), karbówki, karczochy,
korczaki, majówki, makudry, mandyburki, pantówki, pośpiechy, rożanki,
rychlaki, saksy, skibiaki, sulki, tyfki (Kaszuby), tykociny (PF IV: 645 – 654).
Praktyczne zastosowanie. Jakkolwiek ziemniaki dopiero na przełomie
XVIII i XIX wieku rozpowszechniły się w Polsce, należą one do najbardziej popularnych środków pożywienia ludowego, które lud jada pod
różną postacią (pieczone, gotowane, polewka), na śniadanie, na obiad
i na kolację. Pastuchy pieką ziemniaki w polu na ognisku. W domowym jedzeniu wchodzą ziemniaki do rozmaitych polewek (zup), jak żur,
barszcz, wodzianka, albo też właśnie z tych ziemniaków sporządza się
zupę zwaną fiutka (Krakowskie), pitucha (Kraków, także Kielce), bieda
Ziemniak
323
(okolice Kielc), zubtówka (Pałuki) itd. Z tartych ziemniaków piecze lud
placki albo dodaje ziemniaki przy wypiekaniu placków owsianych (Górale pod Babią Górą), albo piecze chleb żytni, owsiany lub jęczmienny
z dodatkiem ziemniaków (Podkarpacie). Z ziemniaków tartych sporządza lud także kluski (Kaszuby, Mazowsze, Wielkopolska) zwane rejbaki,
pacofały (okolice Przecławia). Czasem robi się z ziemniaków małe knedelki kulańce lub golce (Kaszuby). Nać, tj. zielone liście ziemniaczane,
służą jako pokarm dla bydła (Małopolska).
Wierzenia i obrzędy. Bardzo wiele przepisów obowiązuje przy sadzeniu
kartofli. Gdy wyjeżdżają po raz pierwszy orać pod ziemniaki, zabierają
z sobą kość ze święconej wieprzowiny, pocierają nią ręce i czepigi pługa,
a następnie w pierwszej skibie zaorują (Chrzanów). Kaszubi sadzą ziemniaki chętnie na św. Filipa. Nadto sadzenie ziemniaków należy zaczynać
od pełni w maju, kto tego przestrzega, będzie mieć urodzaj, natomiast
nie powinno się sadzić w czasie tzw. próżnych dni (przed nowiem) (woj.
kieleckie). Również nie należy sadzić ziemniaków w czerwcu, bo będą
czerwieć, tj. podgryzać je będą robaki (czerwie) (okolice Krakowa), ani
w dzień św. Klity (św. Kleta, 26 czerwca), bo będą drobne (pow. Olkusz).
W celu uchronienia ziemniaków przed robakami posypuje się przeznaczone do sadzenia popiołem ze spalonych gałązek świerkowych, którymi była ubrana izba w Wigilię (pow. Olkusz). Przy sadzeniu ziemniaków
należy się bić i po zagonach wywracać, aby się ziemniaki udały i duże
były (Małopolska zach.). Ziemniaki będą czerwiaste (robaczywe), gdy je
sadzi stara baba (pow. Tarnobrzeg). Ziemniaków nie powinna sadzić gospodyni z fartucha, bo w jej domu wszyscy dostaliby wrzodów (pow. Pińczów). Kobieta mająca period nie powinna siać ani zbierać, podobnie jak
ogórków i jabłek itd., ponieważ wówczas nic się nie urodzi, a wszystko
będzie się psuć i gnić (Polska płd.-wsch.). Z innych zabiegów zasługują
na uwagę, że przy pierwszym jedzeniu nowych ziemniaków, gospodarz
lekko uderza każdego z domowników w czoło, aby wszystkie ziemniaki wyrosły tak duże, jak ludzkie głowy (pow. Przemyśl). Pewien gatunek
ziemniaków zwany kotrysami zakazują starsi tak nazywać, mówiąc, że
ziemniaki się o to gniewają (Maków, woj. krakowskie). Kartofle, tak jak
człowiek, ulegają zarażeniu, gdy zaraźliwe powietrze przechodzi przez
pole (pow. Nowy Sącz). Jeżeli przy sadzeniu ziemniaków zbraknie nasienników, to zasadzone źle urodzą, jeżeli zaś zostanie jeszcze, będzie
wielki urodzaj (pow. Przemyśl). Jeżeli zaś przy sadzeniu ziemniaków
Ziemniak
324
zapomni się jeden zagon zasadzić, wówczas umrze ktoś z tego zagonu
(pow. Przemyśl i Łańcut), także zbyt wielki urodzaj ziemniaków jest właściwie złą wróżbą (Małopolska zach.).
Nadto jest cały szereg zjawisk wróżących o urodzaju ziemniaków. Deszcz
w dzień Siedmiu Braci Śpiących (10 lipca) zapowiada gnicie ziemniaków
(woj. krakowskie i kieleckie). Natomiast gwieździste niebo w Wigilię jest
oznaką urodzaju na kartofle (Wołyń). Jeśli zaś w Wigilię Bożego Narodzenia słońce świeci, będzie urodzaj na ziemniaki, i to jeśli słońce świeci rano,
zarodzą wczesne ziemniaki, jeśli później, późne (Śląsk). Jeżeli w Wigilię
Bożego Narodzenia kamienie w wodzie omarzną, wtedy wcześniejsze
ziemniaki lepiej się udadzą niż późno sadzone (pow. Myślenice). Niekiedy w Wigilię Bożego Narodzenia kraje lud kawałki ziemniaków różnych
gatunków i kładzie na suchym miejscu, po czym bada, „który gatunek
prędzej wypuści, ten się uda, a który zgnije, ten się w ogóle nie urodzi”
(okolice Andrychowa). Albo też na św. Macieja (24 lutego) kładzie lud
dwa ziemniaki na dwa tygodnie w nogi łóżka, a jeśli zakiełkują, będzie
na nie urodzaj w tym roku (Andrychów). Urodzaj ziemniaków zapowiada także duży śnieg na słupach i drzewach na św. Grzegorza (12 marca).
Jeżeli w dzień św. Małgorzaty (13 lipca) jest pogoda, będą ziemniaki ładne, jeżeli deszcz, będą gniły (pow. Żywiec), jeżeli kto w dzień ten okopuje ziemniaki, to mu się wszystko zepsuje (pow. Myślenice). W wigilię
św. Małgorzaty albo też w sam dzień św. Małgorzaty „budzą” ziemniaki,
tj. odkopują i wydobywają trochę ziemniaków, aby się urodziły dobrze.
Nawet samo wetknięcie ręki w ziemię i namacanie ziemniaka już wystarcza (pow. Żywiec). Także jeśli w dzień św. Jakuba (25 lipca) jest deszcz,
będą gniły ziemniaki (pow. Żywiec). Jeżeli na kołkach w płocie utworzą
się wielkie kulki śniegu, to także i na ziemniaki będzie urodzaj (pow. Olkusz, Tarnów i Rzeszów). Jeżeli w zimie pnie drzew otoczone są śniegiem
tak, że pomiędzy pniem a śniegiem jest wolna przestrzeń, będzie wielki
urodzaj na ziemniaki, jeśli zaś pień styka się ze śniegiem, ziemniaki nie
urodzą (pow. Przemyśl). Także trzy kolejne dni deszczowe w zapusty są
wróżbą gnicia kartofli (pow. Tarnobrzeg). Albo na ziemniaki pada zaraza,
gdy słońce świeci i deszcz pada (pow. Wieliczka). Jeśli w ostatki przypadają mrozy, to na ziemniaki ma być nieurodzaj (woj. kieleckie). Jeżeli na
leszczynie jest wiele orzechów (okolice Wieliczki) lub na jałowcu wiele
owoców (pow. Nowy Targ), lub na dębach wiele dębianek (pow. Wadowice), zapowiada to urodzaj na ziemniaki. Z ziemniaków wróżono też
Ziemniak
325
na Podtatrzu o pogodzie w ten sposób: „Gdy listki ziemniaków w górę
poglądają, to nam na pogodę znak pewny dawają”. Natomiast ziemniaki
chroni się przed myszami w zimie w ten sposób, że przy jesiennej zwózce odrzuca się trzy razy ręką z ostatniej fury lub ostatniego kosza kilka
ziemniaków dla myszy ze słowami: „Co na wozie, to dla mnie, a co tu zostawię, to dla was myszki ziemne” (okolice Cieszyna).
Ziemniaków do sadzenia nie pożycza się, aby i siła urodzaju nie odeszła od pożyczającego (pow. Łańcut). Gdyby ktoś ukradł w polu ziemniaki
wykopane, nie chcą się potem rodzić (pow. Bochnia). Chłop, sprzedając
ziemniaki, trzy sztuki ze sprzedanych zostawia we worku, aby urodzaj nie
przeszedł na kupującego (pow. Nibork, Mazowsze). W pow. Chrzanów zaś
przy sprzedaży cielęcia wyskubują z niego do trzech razy sierść, zawijają
w ugotowany ziemniak i dają jeść krowie, aby za cielęciem nie tęskniła.
Ziemniaki odgrywają także pewną rolę w obrzędach dorocznych.
W czasie Wigilii Bożego Narodzenia jest to zawsze osobna potrawa. Na
stole wigilijnym kładzie się obok owsa, chleba, różańca i pieniędzy także
ziemniaki (Istebna). Niekiedy zaś do siana, którym się zaściela stół wigilijny, wkłada się czosnek, siemię i ziemniak, które potem przechowuje
się cały rok jako lekarstwo (okolice Peczeniżyna). Istnieje też zalecenie,
aby w Wigilię Bożego Narodzenia naskrobać specjalnie wielkich ziemniaków, aby także na przyszły rok wielkie z wyrosły (pow. Biała). Sieczkę
zaparzoną z gotowanymi ziemniakami jako pokarm dla bydła daje się
w noc wigilijną krowom (Radłów). Ale zarazem są także lokalne zakazy
jadania wtedy kartofli. Jedzenie kartofli w Wigilię Bożego Narodzenia na
śniadanie powoduje nieurodzaj ziemniaków (pow. Radom). Albo też nie
należy jeść w Wigilię ziemniaków, aby w ciągu roku nie mieć wrzodów
w gardle (pow. Kozienice). Ziemniaki należą też do potraw obrzędowych
jadanych we wtorek zapustny oraz w pierwszy dzień Wielkanocy (Małopolska). Istnieją też zakazy przędzenia w ostatki, aby len i ziemniaki nie
zarastały chwastami (pow. Jasło). Przy sobótce biegają po polach z zapalonymi pochodniami i wołają przy tym: „Uciekajcie niedźwiadki w Kubowe ziemniacki” lub w ziemniaki tego, kogo we wsi nie lubią (nad Rabą).
Przy uczcie weselnej także nie brak kartofli, np. podaje się placki z tartych z surowych, pieczone w piecu na liściu kapuścianym, a zwane bulaniki (pow. Nowy Sącz). Panna młoda, jadąc do kościoła, ma między innymi także ziemniak w kieszeni, święci go, po czym dodaje do tych, co
pozostały w domu (pow. Myślenice). Przy oczepinach pan młody ofiaruje
Ziemniak
326
młodej czepiec z talarkami ziemniaków, co ona odrzuca (okolice Krosna).
O kartoflach podanych na uczcie weselnej śpiewają także po obiedzie
weselnym druhny na Kurpiach.
Twórczość ludowa. Na temat ziemniaków istnieją zagadki (okolice Lublina) oraz wspomina się o nich w pieśniach, jak np. w pieśni przy mazurskiej zabawie w „przepiórkę”.
Lecznictwo ludowe. Przeciw bólowi głowy przykładają do skroni ziemniaki pokrajane w talarki (pow. Tarnobrzeg, Nisko i Bochnia), czasem czoło, puls i kark okłada się solonymi ziemniakami (pow. Nowy Targ). Ból
gardła leczy się przez okłady z gotowanych lub pieczonych ziemniaków
(pow. Tarnobrzeg i Bochnia). Albo też inhaluje się gardło parą z gotujących się kartofli (pow. Radzyń). Przez przykładanie świeżo ukrojonych
ziemniaków do różnych części ciała leczą katar (Podole). Ugotowane
i utarte ziemniaki przykładają na bóle w (lewym) boku (Międzyrzec). Na
bóle reumatyczne robią okłady z ziemniaków tłuczonych wraz z pietruszką, tak gorące, jak tylko można wytrzymać. Tarte surowe ziemniaki przykłada się na oparzenie (Małopolska) albo też moczy się części oparzone
w wodzie, w której ugotowano ziemniaki (okolice Międzyrzeca). Tarte
ziemniaki przykłada się na puchliznę (okolice Dukli), na bolączki, wrzody
(Bochnia), również na obieranie (pow. Łańcut i Rzeszów), ale i na skaleczenia oraz powierzchowne rany. Zastrzał (obieranie palca) leczą przez
wsadzenie palca do gotujących się ziemniaków, aż pęknie (pow. Radzyń).
Także na odmrożenie przykładają utarte, surowe ziemniaki (pow. Olkusz
i Kalisz) albo odmrożone ręce i nogi moczą w wodzie, w której gotowały
się ziemniaki (Nowy Sącz). Nawet w razie ukąszenia żmii ludowi felczerzy najpierw przykładają do rany żaby celem odciągnięcia jadu, a potem
okładają ranę mlekiem kwaśnym oraz surowymi ziemiankami. Położnica
ma zakazane w pierwszych dniach po połogu jedzenie kartofli (Kaszuby),
krowy po ocieleniu dostają parzonkę z ziemniaków i kapusty (Podhale).
Literatura: Linde SJP II : 325 – 326, VI : 1058; Brückner 1927: 221; Gloger ES III : 16; Łaguna:
46; Małecki, Nitsch 1934: mapa 286; Karłowicz SGP I: 1, 40, 58, 78, 81, 95, 108, 134, 136, 140,
155, 161, 170, 240, II : 18 – 19, 54, 89, 134, 190, 214, 314, 432, III : 100, 463, IV : 1, 29, 74, 113, V:
2, 67, 142, 439; MAAE I: 2, IV : 108, 111, 212, VI : 253, 259, VII : 49, 69 – 70, 82 – 83, IX : 144, 146,
X: 141, XI : 287; PF I: 137 – 138, III : 304 – 305, 361, 367, IV : 221, 645 – 654; AEL s.v. ziemniaki;
Lud I: 80, II : 128, 223 – 224, 227, III : 10, 12, 66, 229, IV : 130, 281, 286, V: 353, 378, VI : 43, 55,
57, 59, 68, VIII : 32, 38, 61, 118, 123, 155, 363, X: 37, 280, XII : 14, 65, 265, 268, XI : 194 – 195,
XIII : 21 – 22, 89, 143, XIV : 132, 134, 250, 380, XV : 99, XVI : 84, XVIII : 71, XXIII : 89, XXIX : 96;
SKJ IV : 338, 344, 349, V: 358; Sarna 1908: 36, 60, 95; Pleszczyński 1892: 25, 117; Ziemia II :
Ziemniak
327
623, III : 572, IV : 259, 358, 783, VIII : 164, XIII : 246, 253; Wisła II : 101, 325, III : 65, 562, 723,
756, V: 646, VI : 664, VII : 72, 74, X: 344; Gulgowski 1911: 65, 67, 121; Maurizio 1926: 140, 143,
191, 264, 304 – 305; Kolberg Mazowsze III : 36 – 37; Kolberg Lud VII : 137, XI : 126 – 128, XVI :
44; Treichel 1893 [?]: 22; Polaczek 1898: 47, 50, 53, 63; Federowski Lud II : 280, 283 – 284;
ZWAK VI : 194, IX : 37, XI : 29, 56, XIII : 75, XIV : 132, 198, 213, 218, XVI : 262, 265; Biegeleisen
1929a: 332; Talko-Hryncewicz 1893: 39, 153, 277; Zaranie Śląskie V: 153, 233, 237; Orli Lot
IX : 195, XI : 73; Udziela 1891: 217, 235, 241; GKK : 8.
Zimowit jesienny· Zimowit jesienny (Colchicum autumnale L .) bywa
bardzo często wymieniany w dawnych glossach polskich, ale przeważnie
pod nazwą paluchy, ze względu na kształt bulw podziemnych, a prócz
tego pod różnymi innymi nazwami zaczerpniętemi z łaciny, czeskiego
i niemieckiego (Rostafiński 1900b I: 120). Roślina ta, mająca tę dziwną
właściwość, że kwitnie jesienią, a owocuje dopiero na wiosnę, posiada
też ludową nazwę: zimokwit. Czasem zaś ma nazwę ze względu na swe
właściwości trujące
i dlatego na niektórych
polanach ma nazwę
omieg, choć właściwie
w ten sposób nazywa się
inną roślinę, a mianowicie Aconitum [tojad].
Lokalnie pojawia się nazwa majki od miesiąca
września, zwanego tu
maikiem, a w którym to
miesiącu roślina kwitnie. Na Podhalu zwie się
też drzyślak.
Zimowit może być
Zimowit jesienny
szkodliwy nie tylko dla
ludzi, ale i dla zwierząt,
choć ponoć ziele wysuszone traci swe jadowite własności, dlatego siano z zimokwitem bydłu nie szkodzi. To przekonanie z okolic Jasła nie
jest jednak zgodne z prawdą, gdyż roślina ta spasana w sianie powoduje
Zimowit jesienny
328
krwawienie wymion u krów. Liście dostają się do siana wszakże tylko
wyjątkowo, gdyż zasychają już wczesnym latem. W niektórych okolicach
Kołomyi święci się w wiązankach na M.B. Zielną92.
Korzeń i nasiona tej rośliny są używane jako lekarstwo, szczególnie
na bóle artretyczne (Polska płd., bo tylko na tych terenach rośnie, i to
dość rzadko).
Literatura: Szafer i in. 1924: 45; Majewski SN II : 225; Motyka, Panycz 1935: 74 – 76; Linde SJP IV : 28, VI : 1064; ZWAK VI : 244; Sarna 1908: 39; AEL s.v. zimowit; Łaguna: 129;
SKJ V: 352.
Zioła św. Jana· W dawnych zabytkach literackich, jak u Mikołaja Reja,
a jeszcze wyraźniej u Marcina z Urzędowa (1595), mamy wzmianki o używaniu bylicy tak do opasywania się nią, jak do zawieszania jej w domu.
W wigilię św. Jana zbiera lud rozmaite zioła. To zbieranie ma miejsce
także w noc sobótkową, a zbieranie musi być ukończone przed dniem
św. Jana, ponieważ zioła uzbierane po św. Janie nie są już tak skuteczne;
czarownice odbierają bowiem ziołom po św. Janie wszelką moc leczniczą. Szczególnie często są zbierane następujące zioła: Artemisia vulgaris,
Artemisia absinthium, Artemisia abrotanum, Arctium lappa, Plantago, Hypericum perforatum, Ranunculus acris, Matricaria chamomilla, Chrysanthemum leucanthemum [Leucanthemum vulgare], Tanacetum parthenium
i bardzo wiele innych roślin, wśród których dość znaczną rolę odgrywają
te rośliny, które mają kwiaty żółte.
Ze świętem sobótki łączyło się niegdyś puszczanie wianków na wodę.
Dziewczęta przygotowywały te wianki z pewnych specjalnych ziół. Szczególnie były używane takie zioła, jak: barwinek, ruta ogrodowa, kalina, jaskier, macierzanka, wrotycz, lubczyk i bardzo wiele innych.
Pewne specjalne zioła dodaje się do stosu sobótkowego rozpalanego
w wigilię św. Jana. W tym celu są używane: ciernie, pokrzywa, piołun,
bylica, brzoza i rozmaite trawy, przez co potęguje się siła odczyniająca
i broniąca dostępu siłom do ognia. Część ziół, których nie spalono, przynoszono do domu i przystrajano w nie chałupy i budynki gospodarcze.
Zioła te zatyka się w strzechy, ściany, za oddrzwia, we wrota i na okna
92. Wątpliwe, gdyż liście zasychają na początku lipca, a kwiaty wychodzą z ziemi we wrześniu.
Zioła św. Jana
329
domów mieszkalnych, następnie stajen, stodół i w ogóle wszystkich budynków gospodarczych; także wewnątrz budynków mieszkalnych i gospodarczych zatyka się te rośliny za obrazy, zaściela podłogę tymi ziołami w celu zabezpieczenia domu i domowników, a szczególnie całego
dobytku od złych mocy wtedy grożących i czarownic. W Polsce płn.-wsch.
bywa stosowana do tego celu pokrzywa oraz rośliny kłujące, jak jałowiec,
oset itd., ale także paproć. W Polsce płd.-zach. szczególnie stosuje się
bylicę i łopian, ale i lipę. Rzadziej od lipy spotyka się w Polsce zach. także bez czarny, ale i piołun. Poza tym stosowana bywa w Polsce lokalnie
także olcha, klon, leszczyna, jesion, wierzby, drzewa szpilkowe, jałowiec,
dziurawiec, rumianek, mięta itd. W związku z tym zatykaniem ziół istnieją także wróżby. Wróżenie to polega na wyznaczeniu dla każdego z domowników danego obejścia po jednym kwiecie czy ziole jednakiego dla
wszystkich gatunku i na zatknięciu wyznaczonych ziół w ścianę chaty, za
belki pułapu lub na położeniu ich na oknie: tak umieszczone rośliny muszą przetrwać świętojańską noc, a nazajutrz bada się ich wygląd i odpowiednio do niego wróży odnośnym osobom o ich przyszłej doli. Wróżba
ta pojawia się na obszarze płn.-wsch. Polski oraz na skrawku płd.-zach.
(Moszyński i in. 1935: mapy 5, 8 – 10).
W wigilię Sobótki opasują się wszyscy zielenią, szczególnie bylicą,
w przekonaniu, że w ten sposób ochronią się od bólu w krzyżach. Wierzenie to było rozpowszechnione w Polsce już w XVI wieku i przetrwało do
chwili obecnej. Nadto w dzień św. Jana obwiązują lipowym łykiem nogi
i rogi krów, by uchronić je przed czarownicami. W tymże celu podkadzają wtedy bydło lipowym kwiatem. W ogóle wszystkie zioła mają wtedy cudowną moc, a jak mówi lud nadrabski, wówczas wszystkie rośliny
dopominają się o chrzest. Dziewczęta dawniej przystrajały się w wianki uplecione z rozmaitych ziół, nie tylko w celach ozdobnych, ale także
w celu ochronienia się przed rozmaitymi chorobami. Niektóre z tych ziół
miały także znaczenie erotyczne i miały zapewne na celu przyciągnięcie
do siebie chłopców.
Z rozmaitych ziół świętojańskich szczególnie głośna jest paproć, o której lud polski opowiada bardzo liczne opowieści.
Literatura: Bystroń [1933]: 56 – 57; Gloger ES IV: 257 – 258, 432; Klinger 1931: 29 – 45; Moszyński
KLS II , cz. 1: 540 – 541; ZWAK V: 24 – 43, VI : 203 – 204, IX : 26, XI : 176, XII : 94; Wisła VI : 653, 685,
XIII: 662; Ziemia XV: 214; Świętek 1893: 113; MAAE VII: 69; Lud IV: 315 – 322, VIII: 424; LS I B [Lud
Słow. I B ?]: 76 – 88; Kolberg Lud XI: 43 – 44, XVIII: 50 – 51, XX: 110 – 112; Kolberg Mazowsze IV: 135.
Zioła św. Jana
330
Żarnowiec miotlasty· Żarnowiec
miotlasty (Sarothamnus scoparius
(L .) W.D.J. Koch [Cytisus scoparius
(L .) Link]) znany w glossach staropolskich pod tą nazwą, ale na ogół
tak zmieszany z roślinami Genista
pilosa L . lub Genista germanica L .,
że nie można go od nich wyróżnić.
Podobnie zaś jak te wszystkie rośliny bywają nazywane w dawnych źródłach zanowcem, tak też i u ludu, np.
na Mazowszu, mieszają się nazwy
żarnowiec i zanowiec, jakkolwiek ta
ostatnia bywa raczej stosowana do
Genista tinctoria L . [janowiec barwierski] (Rostafiński 1900b I: 207).
Żarnowiec zowie się w pow. Wejherów jerk, a w Krakowskiem kramarka.
Praktyczne zastosowanie. Z gaŻarnowiec miotlasty
łązek żarnowca robi lud kaszubski
i krakowski miotły, które uważane są za lepsze od brzozowych, ponieważ
są bardziej gibkie i nie łamią się (Lud XXX: 63; Gryf IV: 245).
Wierzenia i obrzędy. Na Mazowszu święci się żarnowiec wraz z innymi
ziołami na M.B. Zielną. W Kieleckiem w celu zabezpieczenia się przed
„płacką” (boginka mogąca odmienić dziecko) kładą po odbytym połogu
na okna i próg żarnowiec w celach ochronnych (Udziela 1891: 59). Także
w pow. Czarnków przyznaje lud żarnowcu moc czarodziejską.
Lecznictwo ludowe. Korzeń żarnowca wymoczony w wódce bywa używany na słabości kobiece (Lubelskie).
Literatura: Szafer i in. 1924: 387; Łaguna: 130, 132, 134; AEL s.v. żarnowiec; Udziela 1891: 178.
Janowiec· Do żarnowca bardzo zbliża się janowiec (Genista) w rozmaitych gatunkach, z których szczególne znaczenie ma janowiec barwierski (Genista tinctoria L .). W dawnych źródłach staropolskich zowie
Janowiec
331
się go jajnik lub żółcieniec ze względu na to, że roślina ta barwi na żółto
(Rostafiński 1900b I: 207). Poza tym w dawnych źródłach wspomina się
o Genista pilosa L . i Genista germanica L ., ale nazwy przy tym wymienione mogą się odnosić do różnych gatunków Genista. Wśród tych nazw
mamy takie jak janowiec, sianowiec, sianożęć, które wedle Rostafińskiego
stąd pochodzą, że gdy te rośliny przestają kwitnąć, jest czas na sianożęć,
a wypada to koło św. Jana, więc stąd też i nazwa janowiec, dotąd przez
lud używana. Ale w dawnych glossach występuje także często nazwa zanowiec, która właściwa jest także innym Słowianom. Natomiast janowiec
ciernisty (Genista germanica) zowie lud krakowski młot Matki Boskiej,
a baby zielarki pod Częstochową ziele rematysowe93.
Praktyczne zastosowanie. Lud polski używa G. tinctoria do wyrobu żółtego barwnika, np. przy zdobieniu pisanek.
Wierzenia i obrzędy. Janowiec święci się wraz z innym zielem na M.B.
Zielną (Małopolska).
Lecznictwo ludowe. Baby zielarki pod Częstochową radzą okadzać G. germanica na reumatyzm w ręce. W woj. tarnopolskim używa się G. tinctoria przeciw wściekliźnie. Na Litwie kwiaty i liście G. tinctoria służą jako
środek moczopędny, a nasiona służą do poruszenia żołądka. G. germanica służy do okadzania chorych wskutek nadmiernego przestrachu (pow.
Tarnobrzeg).
Literatura: Szafer i in. 1924: 387; Linde SJP II : 236; ZWAK XI : 178; Moszyński KLS I: 371; AEL
s.v. janowiec; Lud XXX : 50; Wisła II : 605; Talko-Hryncewicz 1893: 254; Hryniewiecki 1933: 41.
93. Prawdopodobnie chodzi o ziele przeciw reumatyzmowi.
Hasła opracowane współcześnie
na podstawie materiałów
zgromadzonych przez Adama Fischera
Agrest· Porzeczka agrest (Ribes uva-crispa L .) w materiałach Fischera
występuje często pod nazwą Ribes grossularia L . Agrest rośnie dziko w lasach liściastych, szczególnie w Karpatach, ale dużo częściej jest uprawiany.
Według Brücknera, łacińską nazwę jagód i soku dzikiego wina „agrestum
przeniesiono na jagody krajowe zielone, kwaśne, kosmate, więc zwane
kosmatki, włosiny, włochaciny, mieczynie, wieprzyny w XV wieku i później.
Nazwy te zapomniano i sporo po ogrodach sadzono odmiany Ribes grossularia z owocami gładkimi”. W XV i XVI wieku nazwa agrest odnosiła się
tylko do kwaśnego wina przygotowanego z niedojrzałych gron (Brückner 1927: 3). W nazewnictwie ludowym agrest funkcjonuje jako angryst
(pow. Czarnków, woj. poznańskie), angrez, angrys (Karłowicz SGP I: 14),
habrys (PF V: 744) (angryst – Cichawa; angryz, hangryz – Jodłówka, Tarnawa, pow. Bochnia, woj. krakowskie). Ludowa nazwa dzikiego agrestu
to bachniatki (Karłowicz SGP I: 36).
Pożywienie. Jest jadalny, spożywany na surowo, służy ponadto do gotowania pierogów (Buczków i Dziewin, pow. Bochnia, woj. krakowskie).
Używany także do wyrobu konfitur (Niepołomice, Jazy, pow. Bochnia, woj.
krakowskie). W Dublanach jest rzadko spotykany; owoce są przysmakiem
dla dzieci (iagrys, Dublany, pow. Sambor, woj. lwowskie).
Lecznictwo. Jedzenie agrestu poprawia apetyt (Talko-Hryncewicz 1893:
174). Niedojrzały owoc truje tasiemca (Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 108).
Agrest
335
Obrzędy i wierzenia ludowe. Agrest jest „niełapsy”, tzn. nieszczęśliwy, dlatego nie sadzi się go obok domów (Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 100). Jeśli agrest zakwita dopiero w maju,
oznacza to, że wiosna będzie pogodna i sucha (ZWAK XIV: 211). W Wielki
Czwartek w okolicy Pucka na pamiątkę biczowania Chrystusa bije gospodyni wszystkich członków rodziny, aż do niemowlęcia w kolebce włącznie, gałązką agrestu dopóki nie wybuchną płaczem. W okolicy Strzepcza
biczowanie to odbywa się w Wielki Piątek wczesnym rankiem, ale bije
się lekko tylko dzieci (okolice Pucka i Strzepcza, Kaszuby; Fischer 1934
XVI: 79). Chłopcy dyngusują, chłoszcząc gałązkami agrestu lub jałowca
(Stelmachowska 1933: 165).
Inne zastosowania. Listków agrestu używają przy zabawie „w zielone”
(okolice Sieradza, Wisła III: 507). (JS)
Babka· Różne gatunki babki występujące pospolicie na trawnikach,
pastwiskach i murawach są podobnie wykorzystywane w tradycji ludowej w celach leczniczych, głównie zewnętrznie. Są to przede wszystkim
babka większa (Plantago major L .), średnia (Plantago media L .) i lancetowata (Plantago lanceolata L .). Roślina ta zwykle występuje pod nazwą
babka, choć rzadziej zdarzają się i inne, choćby podróżnik (na P. major),
na określenie babki lancetowatej często używano zaś nazwy języczki.
Lecznictwo. O powszechności użycia tych roślin świadczy cytat: „O skuteczności tej rośliny wie już każde dziecko. Przykłada się świeże liście do
ran” (okolice Oszmiany, woj. wileńskie; Z Bliska i z Daleka 1935 III: 85).
Całe, potłuczone lub rozdrobnione liście przykładane są do ran, obtarć
i stosowane przy chorobach skóry (P. major: Jodłówka, pow. Bochnia, woj.
krakowskie; Krakowskie, Seweryn Udziela; Grębów, pow. Tarnobrzeg, woj.
lwowskie; Freifeld, pow. Lubaczów, woj. lwowskie; Dublany, pow. Sambor, woj. lwowskie; Bratkowice, pow. Stryj, woj. Stanisławowskie; Świeryż, pow. Łowicz, woj. warszawskie; Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie; Polany, pow. Oszmiana, woj. wileńskie; Podhale, Udziela 1891: 232;
Wielkopolska, Lud XXXI: 1; Kaszuby, Fischer 1934 XVI: 217; Kopernicki
1876: 4; Pleszczyński 1892: 137; Talko-Hryncewicz 1893: 293; pow. Olkusz,
woj. kieleckie, ZWAK XI: 51; Harbutowice, Leńcze, Udziela 1891: 218; okolice Sokołowa i Kańczugi pod Rzeszowem, Wisła VII: 167; Krakowskie,
Babka
336
Kolberg Krakowskie III: 129; Kolberg
Chełmskie II: 183; P. media: Antyczkowo, pow. Oszmiana, woj. nowogródzkie; Korytnica, pow. Jędrzejów, woj. kieleckie, Wisła V: 903; P.
lanceolata: Żywiec, woj. krakowskie; Jodłówka, pow. Bochnia, woj.
krakowskie; Zawada, pow. Zamość,
woj. lubelskie; Maków, woj. krakowskie, MAAE VII: 41; Podole, Wisła IV:
440; Udziela 1891: 234; Pomorze, Fischer 1934 XVI : 217). W podobnym
celu stosuje się również świeży sok
z liści (Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 109) lub
maść smażoną na tłuszczu (Wiślanie, Cieszyńskie, Lud II: 136). Babkę
Babka lancetowata
przykłada się na rany, ale tylko te
zadane sierpem i kosą (Biała Góra,
pow. Sanok, woj. lwowskie; P. arenaria: pow. Konin, woj. łódzkie, Wisła
V: 422; Plantago sp.: pow. Czarnków, woj. poznańskie; Sitaniec, pow. Zamość; woj. lubelskie; okolice Żywca, woj. krakowskie; Siedlec, Królówka, Niepołomice, pow. Bochnia, woj. krakowskie; Skielniki, pow. Bóbrka,
woj. lwowskie; Rozdziele Dolne, pow. Bochnia, woj. krakowskie; Ropczyce, Lud XII: 60; Krakowskie, Orli Lot XI 10: 171; Federowski 1889 II: 267;
Podhale, Lud IV: 254; Jaksice, pow. Pińczów, woj. kieleckie, Wisła V: 672;
Sąspów, pow. Olkusz, woj. kieleckie, Wisła XX: 85; pow. Tarnobrzeg, woj.
kieleckie i pow. Nisko, woj. lwowskie; ZWAK XIV: 211; Radłów, pow. Brzesko, woj. krakowskie, MAAE XI: 82; Delejów, pow. Stanisławów, woj. stanisławowskie, MAAE XII: 76; Tarczyn, pow. Będzin, woj. kieleckie, Wisła
V: 673; Tykocińskie, PF IV: 797; Płock, woj. warszawskie, Wisła XIV: 332;
Podole, Opocki 1936: 93; Łowickie, Ziemia 1933 [br. nr. t.]: 99). Babka
poświęcona w wigilię Jana Chrzciciela „wyciąga” wszelkie nieczystości
(Biegeleisen 1929a: 97). Przed zabiegiem smaruje się ranę nabiałem, np.
śmietaną (Kowieńskie, Wisła XIV: 332), a wrzód mlekiem, śmietaną lub
masłem niesolonym (pow. Brzesko, woj. krakowskie, Wisła IV: 864). Babka ma zdolność usuwania ropy z ran (P. major: Podobin, pow. Limanowa,
Babka
337
woj. krakowskie; Leksandrowa, pow. Bochnia, woj. krakowskie; Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie; Bytomsko, pow. Bochnia, woj. Krakowskie;
Plantago sp.: Sobów, pow. Tarnobrzeg, woj. lwowskie; Królówka, pow.
Bochnia, Orli Lot XVI 9 – 10: 155; Wola Batorska, pow. Bochnia, woj. krakowskie i Spiłów, pow. Wieliczka, woj. krakowskie, ZWAK VI: 280).
Napar z liści używany jest na biegunkę (P. major: Krakowskie, Kolberg Krakowskie III: 129; Kraków, Udziela 1891: 161) – „Świeży liść babki
większej użyty zewnętrznie łagodzi i odwilża. Odwar nasienia pomaga
na biegunkę” (Pleszczyński 1892: 109) – i czerwonkę (Plantago sp.: Zaścianek Święty Duch, pow. Oszmiana, woj. wileńskie; Wileńskie, Wisła
XVII: 142) – „Przeciwko krwawej djarji należy gotować dwie łyżki suchego
nasienia babki w dwóch szklankach wody do czasu wyparowania jednej
szklanki, odcedzony płyn pić” (pow. Sokołów, woj. lubelskie, Wisła VII:
745); „Chory na czerwonkę (dysenterję) je usmażone razem na maśle: babkę, bukwicę, szczaw, kmin, jaje i bryndzę. Pije zaś wino czerwone z jajem
lub borówkowy sok” (Czarny Dunajec, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie,
MAAE IX: 144); „Nasienie babki, usmażone z jajkiem, służy jako lekarstwo
przeciw rozwolnieniu” (pow. Brzesko, woj. krakowskie, Wisła IV: 864).
Babka lancetowata stosowana jest przy chorobach układu oddechowego: na kaszel (Leksandrowa, pow. Bochnia, woj. krakowskie; Stary Sambor, pow. Sambor, woj. lwowskie), „na płuca” (Czyszki, pow. Lwów), „na
odflegmienie” (Freifeld, pow. Lubaczów, woj. lwowskie). Wywar z babki
średniej pity jest przy dusznościach i flegmie (liście i nasiona – Antyczkowo, pow. Oszmiana, woj. nowogródzkie; bez podania części – Freifeld,
pow. Lubaczów, woj. lwowskie), na „kolki w piersiach” (Siedlec, pow.
Bochnia, woj. krakowskie).
P. major przykładana na zęby skutecznie usuwa ból (Wolbrom, woj. kieleckie, Wisła IV: 439), czasem przykładane są kwiaty (P. major: Giby, pow.
Suwałki, woj. białostockie). Gdy bolą palce u nóg, wkładane są między
nie liście babki (Czorsztyn i Zakopane, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie,
Udziela 1891: 232), jednak do tego celu używa się tylko nieświęconych liści babki lancetowatej. Święconymi wianeczkami tej rośliny odkadza się
kobietę w bólach porodowych, odwar zaś pity jest w razie febry (Chełmskie, Kolberg Chełmskie II: 183). Babkę moczy się w spirytusie i przykłada do spuchlizny (Bratkowce, pow. Stryj, woj. stanisławowskie). Używa
się jej także przy chorobie oczu (P. major: Antyczkowo, pow. Oszmiana,
woj. nowogródzkie).
Babka
338
Na reumatyzm przykłada lud listki babki święconej (Kraków, Udziela 1891: 240). Stosowana jest także na febrę: należy pić gorzki odwar
z krzaczka babki o sześćdziesięciu czterech korzonkach (Krotoszyn, pow.
Lwów, Lud VIII: 57). „Całą tę roślinę z korzeniem, liściem i kwiatem, po
oczyszczeniu suszą, trą na proszek i dają w wódce łyżkę kawianą tego
proszku od paroksyzmu febry” (Turobin, Żółkiewka, Krasnystaw, pow.
Krasnystaw, woj. lubelskie, Kolberg Lubelskie II: 164). „Korzenia babki wykopać; jeżeli febra kwartalna, to z tą babką cztery listki zostawić,
jeżeli tercjanna to trzy, jeżeli codzienna to jeden, i tak te korzenie ususzywszy, na proszek zetrzeć, utłuc i dać choremu w herbacie lub piwie”
(Wisła XI: 531).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Babka święcona jest razem z innymi
ziołami w dniu M.B. Zielnej (P. major: Świątniki Górne, Seweryn Udziela; P. media: Kniaźdwór, pow. Kołomyja, woj. stanisławowskie; P. lanceolata: Kniaźdwór, Sopów, pow. Kołomyja, woj. stanisławowskie; Stary
Sambor, pow. Sambor, woj. stanisławowskie; Czorsztyn, Zakopane, pow.
Nowy Targ, woj. krakowskie, ZWAK VI: 279; Plantago sp.: Radłów, pow.
Brzesko, woj. krakowskie, MAAE XI: 82). „W wigilię św. Jana Chrzciciela zbierają babkę i ubierają nią wcześnie rano dom; stąd zwie się także
babką świętojańską. Gdy uschnie na ścianie, gospodynie przechowują takową za strzechą lub krokwią z innemi ziółmi, jak ślazem, miętą
i centurią, i używają później na rany i wrzody, rozmoczywszy wprzódy
we wodzie” (Harbutowice i Leńcze, pow. Wadowice, woj. krakowskie,
ZWAK VI: 280). (ŁŁ)
Bagno· Bagno zwyczajne (Ledum palustre L .) jest gatunkiem dziko rosnącym, częstym na niżu na torfowiskach wysokich. Poza nazwą bagno,
stosowaną również przez ludność wsi, w nazewnictwie ludowym funkcjonują ponadto: rozmaryn leśny, bagiennik, świńskie bagno, łoza i bahun
(ta ostatnia nazwa pochodzi z okolic Oszmiany, woj. wileńskie).
Lecznictwo. Liście i kwiat pije się w naparze, czasem również z miodem na kaszel i suchoty (powszechnie, Udziela 1891: 132; Międzyrzec
i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 109; Turobin, Krasnystaw,
Żółkiewka, pow. Krasnystaw, woj. lubelskie, Kolberg Lubelskie II :
159). Kwiaty smażone i pite w naparze są lekarstwem na ból brzucha
Bagno
339
(Łowickie, woj. warszawskie). Bagno
znajduje zastosowanie jako lek na
ból zęba (Sitaniec, pow. Zamość, woj.
lubelskie), na opuchlizny, anemię
i choroby kobiece (Buczków, Królówka, pow. Bochnia, woj. krakowskie). Bagno sprzedają zielarki na
Jasnej Górze w Częstochowie (Wisła II: 606).
Weterynaria. Bagno rozrzuca się
w chlewie, kiedy świnie chorują,
szczególnie kiedy nie chcą jeść lub
cierpią na biegunkę (Grębów, pow.
Tarnobrzeg, woj. lwowskie; Mstyczów,
pow. Jędrzejów, woj. kieleckie, Wisła IV : 879; Kolberg Chełmskie II :
183; Tykocińskie, PF IV: 797; okolice
Oszmiany, woj. wileńskie, Z Bliska
i z Daleka 1935 III: 85). W Męczeninie koło Płocka świńskie bagno podaBagno zwyczajne
wane jest nie tylko chorym świniom,
ale również bydłu.
Obrzędy i wierzenia ludowe. W pow. Sanok (woj. lwowskie) wyrabia
się z bagna palmy wielkanocne i od tej rośliny pochodzi nazwa palmy
bagnieta (Lud XII: 310). Podobny zwyczaj znany jest z pow. Maków w woj.
krakowskim, gdzie poświęconą palmę z bagna zatyka się w strzechy, by
chroniła od piorunów (ZWAK XV: 48). W okolicach Przeworska na Boże
Ciało święcone są podczas sumy wianki z bagna, macierzanki, szałwii,
tureckiego ziela, leszczyny, ostu roztrzepanego, rozchodnika i żółcienia. Wianki te obnoszą miejscowi podczas procesji, uważając to za jeden z głównych warunków późniejszej skuteczności tych roślin. Kadzą
nimi izby i bydło, a resztę przechowują za strzechą (Wisła XII: 56 – 57).
Inne zastosowania. „Bagna używają szynkarze do piwa dla upojenia
ludzi” (okolice Sieradza, Wisła VIII: 138). „W roku 1836 pojawiło się dużo
robaków niszczących zasiewy. Zboże przygotowane na siew przykrywano
tą rośliną, która ma własności odurzające. Z powodu tej cechy fałszuje
się nią piwo” (Wileńskie, Łaguna [br. nr. s.]). (MK)
Bagno
340
Barszcz· W większości opracowanych materiałów dotyczących barszczu roślina ta została opisana jedynie nazwą rodzajową, co uniemożliwia
pełną identyfikację. Najprawdopodobniej jednak wszystkie źródła dotyczą barszczu zwyczajnego (Heracleum sphondylium L .), który we współczesnym ujęciu taksonomicznym obejmuje także Heracleum sibiricum
L ., dawniej wydzielany jako osobny gatunek.
Pożywienie. W Polsce barszcz (H. sphondylium) był dawniej bardzo często spożywany przez wszystkie warstwy społeczne. Jadano młode baldachy i łodygi tej rośliny, robiono z niej zieleninę w rodzaju dzisiejszego
szpinaku, polewkę (Moszyński KLS I: 15) oraz kwaszono i otrzymywano
polewkę alkoholową (Maurizio 1926: 133, 138). „Świeże części rośliny
potłuczone i zanurzone w wodzie dają po dłuższym lub krótszym czasie
płyn słodko-kwaskowaty. Robienie barszczu z tej rośliny było poza granicami Polski dość powszechne nawet wtedy, kiedy buraczany barszcz
wyparł pierwotny” (Rostafiński 1880: 316, 326). Z barszczu zwyczajnego
robi się zupę zwaną barszczem (Hryniewiecki 1931: 3).
Lecznictwo. Barszcz leśny podobny do ostu zaparza się w całości
i pije na dolegliwości wewnętrzne (Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie). Barszczu pospolitego używają do kąpieli w leczeniu kołtuna (prawy barszcz, Heracleum acanthus, Tykocińskie, PF IV: 798; ZWAK VI: 260;
Karłowicz SGP I: 52; Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński
1893: 109, 117), a wywar z kwiatu barszczu pospolitego pije się na wzbudzenie potów w czasie kataru (Zakopane, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie, Udziela 1891: 128), natomiast odwar z korzenia chroni przed cholerą
w czasie epidemii (Nowy Targ, woj. krakowskie, ZWAK VI: 260; Udziela
1891: 165).
Weterynaria. Poświęconym barszczem leczy się krowy na różne dolegliwości (Zawoja, pow. Wadowice, woj. krakowskie).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Jest rośliną święconą w dniu M.B. Zielnej (Zawoja, pow. Wadowice, woj. krakowskie). (JS)
Biedrzeniec· W Polsce występują pospolicie dwa gatunki biedrzeńca – biedrzeniec mniejszy (Pimpinella saxifraga L .) i biedrzeniec większy (Pimpinella major (L .) Huds., syn. Pimpinella magna L .). W większości zebranych materiałów trudno określić, o którym z gatunków mowa.
Biedrzeniec
341
Lecznictwo. Na katar tabaczarze używają jako przymieszki do tabaki
kilku kropli odwaru z ususzonego biedrzeńca, namoczonego w winie
i zagotowanego (okolice Łańcuta, woj. lwowskie, MAEE VI : 258; Żołynia, pow. Przemyśl, woj. lwowskie, ZWAK XIII : 75). „W zgniłej gorączce dają chorym na czczo pić wódkę, zaprawianą naprzód biedrzeńcem
i dzięglem, co zastępować ma lekarstwo. W pragnieniu zaś podają odwar z jęczmienia z jałowcem” (okolice Żarek, woj. kieleckie, Lud II: 268).
Biedrzeniec wywołuje wymioty (okolice Sieradza, Wisła VIII: 139) i jest
skuteczny w leczeniu ran (kieleckie, Wisła XIV: 332). Kiedy w 1874 roku
na Podhalu panowała cholera, jego odwar pito najczęściej z okowitą, jedzono czosnek lub noszono litworowe korzenie w woreczku za pazuchą
(biedrzyniec, Czarny Dunajec, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie, MAAE
IX: 144). W czasie pomoru śmierć śpiewała: „będą pili dziegno i biedrzyniec, nie będzie im nic” (Ropczyce, Lud XIII: 76).
Gotowany lub smażony w maśle biedrzeniec wielki (P. major) używany jest na morzysko (Hecznarowice, woj. krakowskie, Udziela 1891: 160),
a jego nasienie lub całe ziele z konopnym siemieniem moczone w winie,
wódce lub mleku pije się w czasie choroby (Zakopane, pow. Nowy Targ,
woj. krakowskie, ZWAK VI: 278; Zakopane, Udziela 1891: 165). Na krosty
i odciski pity jest między innymi wywar z grubego korzenia biedrzeńca
(P. major) ze spirytusem (Kraków, Udziela 1891: 233).
Weterynaria. Biedrzeniec dodawany jest do zielonej paszy dla krów
(Jodłówka, pow. Bochnia, woj. krakowskie).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Święcony w dniu M.B. Zielnej (kieleckie,
Wisła XIV: 332).
Inne zastosowania. Korzonki biedrzeńca większego i dzięgla (Angelica sylvestris L .) moczone najpierw w wódce, a następnie wrzucone do
tabaki, nadają jej bardzo miłego zapachu (Dziewiętniki, pow. Bóbrka,
woj. lwowskie). (JS)
Bieluń dziędzierzawa· Bieluń dziędzierzawa (Datura stramonium L.)
jest gatunkiem pochodzącym z Meksyku. To roślina kosmopolityczna,
która w Polsce występuje dość powszechnie na miejscach ruderalnych.
Bieluń znany jest pod takimi nazwami ludowymi, jak bieluń (powszechnie), durman, korowiak, durnysznyk, durnopian (pow. Bóbrka, Małopolska
Bieluń dziędzierzawa
342
wsch., Talko-Hryncewicz 1893) oraz bodiak (Ruś płd.), blekot, dędera, pindyrynda (Warszawa, Łaguna), tendera, denderewo, denderak (Międzyrzec,
woj. lubelskie, Pleszczyński 1892), lulek, dendera (okolice Biecza, Lud VI:
304). Na Kaszubach zwie się dondera albo dundera, na Kujawach zaś tondera albo pindyryńda (Wisła XIV: 332).
Lecznictwo. Stosuje się jako lek na ból zęba, głównie przez okadzanie
(Kaszuby, Gryf X–XII: 231; okolice Biecza, Lud VI: 304). Dym spalonego
bielunia wdychają chłopi, gdy dokucza im astma lub w duszność. Bieluniem leczy się też obrzmienia, reumatyzm i epilepsję (Moszyński KLS II,
cz. 1: 226). „Z szyszek pińdyryńdy ziarecka wyjąć i naluć okowitą [wódką], to jak je darcie, to zaraz się tam okowitką posmarować; kto ma różę,
przykłada liście. Na kaszel ususzyć liście i papirusy palić, jak z machorki” (Kujawy, Mazowsze, Wisła XIV: 332).
Inne zastosowania. Odwar jest silną trucizną. Bywa używany do piwa
i wódki jako przyprawa wzmacniająca działanie alkoholu (Pleszczyński 1892: 133). Nasiona tej rośliny są mocno narkotyczne, wywołują zawroty głowy i objawy szaleństwa (Kolberg Chełmskie II: 184). „Zadany
w odwarze do potrawy sprawia szaleństwo” (Dorożów, pow. Sambor,
woj. lwowskie; Żydaczów, Kołomyja, woj. stanisławowskie; Dziewiętniki, pow. Bóbrka, woj. lwowskie, ZWAK VI: 298). Pęk wniesiony do łaźni
odurza kąpiących się (Warszawa, Łaguna [br. nr. s.]). Aby uzyskać czerwone rumieńce, dziewczęta nacierają policzki bodiakiem (Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 290). (MK)
Bratek· W potocznym nazewnictwie niektóre gatunki z rodzaju fiołek
(Viola) nazywane są bratkami. Dotyczy to roślin o relatywnie dużych
płatkach z domieszką koloru żółtego, chodzi o trzy gatunki. Fiołek (bratek) polny (Viola arvensis Murray) jest pospolitym chwastem polnym; to
niewielka roślina o dosyć drobnych płatkach. Nieco większe kwiaty ma
fiołek (bratek) trójbarwny (Viola tricolor L .), który też występuje jako
chwast polny, jednak nieco rzadziej, na glebach kwaśnych. W uprawie
zaś znajduje się bratek ogrodowy (Viola x wittrockiana Gams), mieszaniec, który powstał w wyniku skrzyżowania trzech dzikich gatunków fiołka – trójbarwnego (Viola tricolor), żółtego (Viola lutea Huds.) i ałtajskiego (Viola altaica Ker Gawl.). Ma różne kolory płatków, zależnie od formy
Bratek
343
barwnej – w ich kolorystyce dominuje jednak mieszanka fioletu, żółci
i białego. Wierzenia i lecznictwo ludowe dotyczą głównie obu gatunków
dzikich, których przypuszczalnie nie
rozróżniano i stosowano zamiennie,
częściej pospolitszy fiołek polny.
Lecznictwo. Najczęściej stosowano
odwar z bratków polnych – na choroby układu oddechowego, kaszel,
zaziębienie lub duszności; w kilku
źródłach zaznaczono, że do odwaru
należy użyć miękkiej wody (Rzeszotary, woj. krakowskie, Seweryn Udziela; V. arvensis, Wysokie, pow. Zamość,
Fiołek trójbarwny
woj. lubelskie; Udziela 1891: 132; pow.
Olkusz, woj. kieleckie, ZWAK XI: 53; Turobin, Żółkiewki, Krasnystaw, pow.
Krasnystaw, woj. lubelskie, Kolberg Lubelskie II: 159; Sułów, pow. Wieliczka, woj. krakowskie, Dziesiętniki, pow. Bóbrka, woj. lwowskie, ZWAK
VI: 307). Leczono nimi też ból gardła (Gnojnica, Krzywa, pow. Ropczyce,
woj. krakowskie, ZWAK XIV: 131), suchoty, rozedmę płuc (Udziela 1891:
139), oraz skrofuły (pow. Oszmiana, woj. wileńskie, Z Bliska i z Daleka
III: 135; Wisła V: 644).
Innym zastosowaniem bratków polnych jest picie ich na „oczyszczenie
krwi” (pow. Łowicz, woj. warszawskie, Ziemia 1933 [br. nr. t.]: 99; Wisła
X: 127; Sułów, Udziela 1891: 213; Sobowa, pow. Tarnobrzeg, GKK 1935: 9;
Wisła V: 904). Pije się je także przeciw krwotokom (Udziela 1891: 172; Turobin, Żółkiewki, Krasnystaw, pow. Krasnystaw, woj. lubelskie, Kolberg
Lubelskie II: 159; Dobra Gospodyni 1901: 366).
Dzikie bratki (V. arvensis) mają być dobre na serce (Dąbrówka Polska,
pow. Sanok, woj. lwowskie). Odwar pity jest także przy wrzodach (Zaścianek Święty Duch, pow. Oszmiana, woj. wileńskie), na ból głowy (Giby,
pow. Suwałki, woj. białostockie). Kąpie się w nich także dzieci (Giby, pow.
Suwałki, woj. białostockie; brat i siostra, Polacy nadniemeńscy, Wisła II:
12; Wisła V: 644). „Bratki polne (Viola): z suszonych ziół tej rośliny, robią
kąpiele dla dziecka. To ma podobno wszelkie zarodki chorób wypędzać.
Dziecko kładą do niecki z ciepłą wodą, w której się owe zioła gotowały,
Bratek
344
okrywają pieluszką i ciągle oblewają wodą” (Komarowicze, pow. Mozyrz, Rosja [Białoruś], Wisła V: 482). Odwar z bratków (braciszków) piją
kobiety na oczyszczenie pokarmu, a dzieci jako środek przeciw wysypkom (V. tricolor, Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892:
110). Sporządzana jest z nich maść usuwająca piegi (Sobowa, pow. Tarnobrzeg, woj. lwowskie, GKK: 9), a także płyn przeciw krostom, którym
przemywa się twarz (Sułów, pow. Wieliczka, woj. krakowskie; Dziesiętniki,
pow. Bóbrka, woj. lwowskie, ZWAK VI: 307; Dobra Gospodyni 1901: 366).
Olejek wyciśnięty z bratka jest używany do usuwania strupów i pryszczy (Królówka, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot 1935 9 – 10: 155).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Bratki święci się z innymi ziołami (V. tricolor, Raniżów, pow. Kolbuszowa, woj. lwowskie).
Nazwa bratek wiąże się prawdopodobnie z rozpowszechnionym wierzeniem, że roślina powstała z kazirodczej miłości brata i siostry, i pochodzi od starszej nazwy „brat z siostrą” (Brückner 1927: 678). Legendę
tę omówił dokładnie już Kazimierz Moszyński. „Z roślin nieczarodziejskich, odgrywających ważną rolę w obrzędach, zasługują na baczną
uwagę przede wszystkiem bratki i pszeniec gajowy. Zioła te poniekąd
zastępują się wzajemnie u ludu, odznaczają się charakterystyczną dwubarwnością kwiecia, przy czym w obu wypadkach zachodzi zestawienie
barwy jasnożółtej z ciemnosiną lub fioletową. Zarówno o bratkach, jak
i o pszeńcu krąży śród znacznej części Słowian północnych podanie, że
powstały z brata i z siostry rozmiłowanych w sobie grzeszną miłością.
Stąd to w części Polesia oraz Białorusi zastosowano do nich znaną balladę, zawierającą wątek kazirodczej miłości między rodzeństwem. W tym
związku należy przypomnieć, że bądź do obu, bądź też – zależnie od okolicy – do jednego z tych ziół stosuje lud polski biało-, mało- i wielkoruski
nazwę bratków albo podobną (pol. bratki, braciszki, staropol. brat z siostrą; młrs. bràtky, bràtczyky, brat ta sistra, sistryky; błrs. bratki, bràtački,
brat z śestràju i wkrs. bratki, brat s śestraj). Na pewnych obszarach spośród tych, gdzie żywa jest tradycja o ludzkiem pochodzeniu bratków czy
pszeńca, żółte płatki uznaje się za przemienionego brata, zaś sine za siostrę. Otóż najbardziej zajmujące jest w tym wszystkim, iż obie rośliny
mają duże znaczenie w dniu świętojańskim na północnej Rusi i u Bałtów;
przy czym – zależnie od kraju – na czoło wysuwają się bądź bratki, bądź
pszeniec (używalność pierwszych ma zasięg bardziej południowy, zaś
drugiego północny)” (Moszyński KLS II, cz. 1: 539). Podobne informacje
Bratek
345
znajdziemy też w innych źródłach, m.in. u Kolberga (Chełmskie II: 226)
oraz w podaniach ukraińskich: „Jak rosseidyroś brat na estru, ta pobik
sa naju, naduseyw ju i wona i pożowkła, a win zlakawscyś, sam posyniw”1
(Ukraina, Kopernicki 1876: 7). Fiołek trójbarwny (Viola tricolor): „według
podania ludu brat i siostra, nie wiedząc o swoim pokrewieństwie, pobrali
się. Dowiedziawszy się potem, w jak bliskim pozostawali z sobą związku
krwi, rozpaczali, a Bóg przemienił ich w kwiat dwubarwny, jeden liljowy
lub niebieski, drugi żółty. U Lasowiaków odmienne słyszymy podanie:
»a u nas pono w dawnych czasach zdarzyło się, że było dwu braci, co się
bardzo kochali i byli ponoć najładniejsi w świecie. Tak oni nic nie robili, jeno się na siebie patrzyli i tak se gadali: »jakiś ty śliczny, aniołowie
w niebie nie są ładniejsi od ciebie«. Za to Pan Bóg ich skazał i zamienił
w kwiatek, co się nazywa bratek” (ZWAK VI: 307).
O bratkach mówią też, że to macocha z dwiema córkami i dwiema pasierbicami. Macocha, którą ma przedstawiać górny płatek u korony, siedzi na dwóch stołkach, czyli na dwóch listkach, dwie jej córki siedzą po
bokach każda na jednym stołku, a pasierbice siedzą razem na jednym
stołku najniżej (woj. krakowskie; Łukowiec Mazowiecki, pow. Garwolin,
woj. lubelskie, ZWAK VIII: 292).
Z bratkami polnymi związane jest także podanie pochodzące ze Żmudzi: „pewien mąż poszedł raz na wojnę, zostawiwszy żonę z kilkorgiem
chorych dzieci w ubóstwie. Nieboga z tęsknoty po nim co dzień wybiegała ścieżką na wzgórze patrzeć, czy nie wraca. Stanęła raz na wzgórzu,
a nie dojrzawszy męża na drodze, zwróciła się ku chacie i spostrzegła,
że wydeptała spory kawałek niwy, zapłakała, myśląc, iż skrzywdziła swe
biedne dzieci o spory kawał chleba, który wyrósłby na wydeptanej niwie. Wtem widzi: niwa wzdłuż całej ścieżki porosła kwiatami, narwała
tych kwiatków, uwarzyła i dała im, a chore dzieci wyzdrowiały” (Żmudź,
Wisła VII: 156 – 157).
Fiołek trójbarwny (Viola tricolor) ma moc przyciągania, więc dziewczęta chcące się komuś przypodobać i rozkochać wybranków, smarują sobie
brwi sokiem tego ziela, będąc pewne, że uczucie będzie odwzajemnione
(Kołomyja, woj. stanisławowskie, ZWAK VI: 307).
1. Prawdopodobnie należałoby tłumaczyć: „Jak raz se idzie (...) brat z siostrą, i pobiegł za
nią, nadął się w nią i ona pożółkła, a on się przeląkł i sam posiniał”. Tekst jest dialektalny,
spisany „fonetycznie” najpewniej przez osobę, która go nie całkiem rozumiała.
Bratek
346
Inne zastosowania. Bratek jest motywem zdobniczym na pisankach
(Sitaniec, pow. Zamość, woj. lubelskie). (ŁŁ)
Burak· W nazewnictwie ludowym burakiem określano rośliny należące
do dwóch różnych rodzin botanicznych. W materiałach Fischera nazwa
burak odnosi się zarówno do buraka zwyczajnego (Beta vulgaris L .) z rodziny szarłatowatych, jak i ogórecznika lekarskiego (Borago officinalis L .)
z rodziny ogórecznikowatych (szorstkolistnych). „Już w 1472 pojawia się
nazwa burak obok borag, borak, w XVI wieku także boracz na określenie ogórecznika, a potem ją przeniesiono na odmienną roślinę, dlatego
że i z buraka, i z ogórecznika przyrządzano sałatę” (Brückner 1927: 49).
Niniejsze hasło składa się jedynie z informacji na temat buraka zwyczajnego (B. vulgaris); według taksonomii ludowej dzieli się na buraka ćwikłowego – używanego przez ludzi, buraka pastewnego – spożywanego przez
bydło, i buraka cukrowego – wykorzystywanego do wyrobu cukru (ćwik, burók, Niepołomice, przysiółek wiejski Jazy, pow. Bochnia, woj. krakowskie).
Pożywienie. Z buraka czerwonego robi się barszcz (Dublany, pow. Sambor, woj. lwowskie), dodając do niego grzyby i mięso (Rzeczyckie, woj.
poleskie, Moszyński 1928: 72) lub jabłka i mąkę kukurydzianą zwaną
bełtka (Wisła VIII: 595). Buraki pastewne i ćwikłowe są sadzone wśród
innych jarzyn w ogodach (pow. Jasło, Sarna 1908: 39) przez gospodynie
(Hrubieszowskie, woj. lubelskie, Lud III: 10). Po wykopaniu lud trzyma je
w dołach (jamach), zamożniejsi mają stałe piwnice (Moszyński 1928: 54).
Z buraków sporządzają zupę zwaną kwasówka, z dodatkiem żytniej mąki
(Dukielskie, Iwonicz i okolice, Lud VI: 57) lub jedzą z pokrzywą i kapustą
(Narbutowszczyzna, pow. Oszmiana). Listki służą jako pożywienie podobne do szpinaku (Sitaniec, pow. Zamość, woj. lubelskie; Malborskie, Wisła
III: 724) – taka potrawa spożywana była w latach nieurodzaju 1865 – 1895
„jak kapusta lub szpinak” (Maurizio 1926: 54, 81). Z buraków przyrządza
ludność ćwikły (okolice Kielc, Pińczowa i Jędrzejowa, woj. kieleckie, Wisła VII: 72). Z buraków przygotowywany jest chołodziec, chłodnik – dawna potrawa z liści burakowych i śmietany z lodem (Karłowicz SGP I: 197)
oraz pierogi zwane sójkami (przygotowuje się je również z kapusty; okolice Czerska, pow. Grójec, woj. warszawskie, SKJ IV: 370). „Od mięsopustu
do Kusaków (tj. do trzech ostatnich dni przed wstępną środą) jedzą ze
Burak
347
skromem”, czyli maszczony, tłusty barszcz z ziemniakami (okolice Turobina, Żółkiewki, pow. Krasnystaw, woj. lubelskie, Kolberg Lubelskie: 44).
Lecznictwo. Buraki uśmierzają ból uszu, głowy i katar (okolice Sieradza, Wisła VIII: 139). Ciepły sok wygotowany z buraka ćwikłowego należy
wpuszczać po kropli do uszu, by pozbyć się szumów (woj. krakowskie, Seweryn Udziela). Na bielmo w oku zalecany jest wyciśnięty sok z barszczu,
którym zakrapia się oczy (Wisła XIX: 459). Chore oczy zaleca się przemywać słodkim lub kwaśnym mlekiem, w którym dłuższy czas leżał burak
(Podole, Małopolska, Talko-Hryncewicz 1893: 341). Na bóle głowy robi się
okłady ze świeżych, słodkich buraków (ćwikła, Sobowa, pow. Tarnobrzeg;
Zakopane, Udziela 1891: 106) lub liści (Buczków i Dziewin, pow. Bochnia,
woj. krakowskie; powszechnie, Seweryn Udziela; Ruś, Polska, Moszyński
KLS II: 213; Męczenino, pow. Płock, Wisła X: 123, 127; pow. Brzesko, woj.
krakowskie, Wisła IV : 864; pow. Olkusz, woj. kieleckie, ZWAK XI : 56).
Na ból gardła dobre są okłady z posiekanych (okolice Przeworska, Wisła
XII: 58) lub zielonych buraków (okolice Łańcuta, woj. lwowskie, MAAE VI:
258). Krosty w gardle leczy buraczany sok zagotowany z pięcioma gałązkami barwinku i cukrem (Wierzchowiska, pow. Janów, woj. lubelskie, Wisła
XV: 357). Ból gardła uśmierza płukanie wyciskiem z buraków (Buczków,
Dziewin, Leksandrowa, pow. Bochnia, woj. krakowskie; Krotoszyn, Lud
VIII: 57; Udziela 1891: 129; pow. Tarnobrzeg, woj. kieleckie i pow. Nisko, woj.
lwowskie, ZWAK XIV: 198; Męczenino, pow. Płock, Wisła X: 126, 343; Sarna
1908: 69) lub kwasem buraczanym (Dukielskie, okolice Iwonicza, Lud VI:
61). Ćwikły tarte i ogrzane leczą choroby gardła, a sok pomaga na niedobór
krwi (Królówka, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot XVI 9 – 10: 155).
Osoby dojrzałe płuczą bolące gardło sokiem wyciśniętym z buraka ćwikłowego zmieszanym z łyżką miodu i łyżką octu (Podole, Małopolska wsch.,
Talko-Hryncewicz 1893: 150; Wieliczka, woj. krakowskie, Seweryn Udziela; Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 111; pow. Konin,
woj. łódzkie, Wisła V: 423; pow. Lipno, woj. warszawskie, Wisła XIII: 436)
lub zagotowanym z szałwią (Wieliczka, woj. krakowskie, Seweryn Udziela);
sok z buraka zaś wymieszany z miodem przynosi ulgę przy problemach
z przełykaniem (Radłów, pow. Brzesko, woj. krakowskie, MAAE XI: 82).
Burak pomaga także na zaziębienie, wątrobę i nerki (Łaguszewo, Ziemia 1933 [br. nr. t.]: 99). Na kaszel zalecane jest jedzenie buraków lub
picie odwaru (Delejów, pow. Stanisławów, woj. stanisławowskie, MAAE
XIII : 73). Burak ćwikłowy roztarty ze śmietaną i posypany piorunową
Burak
348
strzałką służy na okłady na dzikie mięso [ziarninę] (Międzyrzec i okolice,
woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 111). Na katar u osób dorosłych poleca
się wciąganie do nosa soku z czerwonego buraka oraz przykładanie plastrów warzywa na skronie (Małopolska wsch., Talko-Hryncewicz 1893:
152). Na lekkie, powierzchowne rany przykłada się między innymi także świeże lub zakwaszone listki buraczane (Udziela 1891: 217, 218). Na
krwotoki pomaga picie soku z buraka z octem (pow. Konin, woj. łódzkie,
Wisła V: 423), a na bóle brzucha okłady z buraków czerwonych, tartych
i ucieranych z cukrem (Udziela 1891: 161).
Liściem buraka okładają część ciała dotkniętą różą (Wola Batorska,
pow. Bochnia, woj. krakowskie, ZWAK VI: 233), przy tym schorzeniu zaleca się także jedzenie gotowanych buraków lub starcie ich i obłożenie
nimi bolących miejsc (woj. wileńskie, Wisła XVII : 441). Na oparzenie,
ogorzenie przykładają utarte ziemniaki, buraki lub marchew (Ruś płd.,
Talko-Hryncewicz 1893: 277); okłady z buraków stosuje się również przy
odmrożeniach (pow. Olkusz, woj. kieleckie, ZWAK XI: 56). Sok z buraków
używany jest przeciw krostom u dzieci (Gołuchów, Wisła VI: 664). Świeże
liście przykłada się na wrzody (okolice Oszmiany, woj. wileńskie, Z Bliska
i z Daleka 1935 III: 86). Sok z buraka wymieszany z saletrą używany jest
do przemywania twarzy przy trądzie – rano i wieczorem (Wisła XI: 534).
„Na suchoty u dojrzałych suszą korzenie buraków, następnie mielą i gotują z palonym jęczmieniem oraz żołędziami i piją z mlekiem jak kawę”
(Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 158).
Weterynaria. Burok w odróżnieniu od buraka czerwonego (ćwik), jest
przeznaczony jedynie na pożywienie dla krów (Jodłówka, pow. Bochnia,
woj. krakowskie). Burak ćwik, z którego czasem robi się barszcz, przeważnie daje się bydłu i koniom (Królówka, pow. Bochnia, woj. krakowskie; burok, cyrwone buroki, Tarnawa, pow. Bochnia, woj. krakowskie).
Burak zwyczajny to smaczna pasza dla bydła, a zwłaszcza dla nierogacizny (Buczków i Dziewin, pow. Bochnia, woj. krakowskie).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Jeśli listki rakli (ćwikły) przybierają kolor
biały, uznawane jest to za znak, że ktoś umrze (Gruczno, pow. Świecie,
woj. pomorskie). Buraki należy sadzić w czasie wielkiego Księżyca [pełni], bo inaczej będą miękkie (Lubomierz, pow. Bochnia, woj. krakowskie). „Jeżeli na świecie nie ma wiele motyli i chrabąszczy, a natomiast
dużo pędraków w roli, to buraki powinny obrodzić” (okolice Żarek, woj.
kieleckie, Federowski II: 284).
Burak
349
Inne zastosowania. Dziewczęta nadają bladym policzkom rumieńce za
pomocą buraków ćwikłowych, by przypodobać się kawalerom (Regulice, pow. Chrzanów, Polaczek 1898: 78). „Zepsutą”, tj. niemającą kwasu,
dzieżę na ciasto do wypieku chleba, „naprawiają”, wycierając ją burakiem lub cebulą z solą (Ziemia III: 572). (JS)
Bylica piołun· Bylica piołun (Artemisia absinthium L .) jest gatunkiem
występującym dziko w Polsce, ma status archeofita2, ale bywa też uprawiana w ogrodach przydomowych. W kulturze ludowej najczęściej jest
nazywana piołunem lub zdrobniale piołunkiem. W Polsce środkowej nazywana bywa również piełon (pow. Łowicz, woj. warszawskie), na kresach północno-wschodnich zaś piłun bądź pałyn (pow. Oszmiana, woj.
wileńskie).
Lecznictwo. Napar oraz odwar przygotowany z liści piołunu pije się
na wzmocnienie żołądka, wszelkie boleści żołądkowe oraz na biegunkę
(Dobczyce, Skawina, Świątniki Górne, Zakliczyn, woj. krakowskie, Seweryn Udziela; Niepołomice, Tarnawa, Buczków, Dziewin, pow. Bochnia,
woj. krakowskie; Pewel Ślemieńska, pow. Żywiec, woj. krakowskie; Podobin, pow. Limanowa, woj. krakowskie; Freifeld, pow. Lubaczów, woj.
lwowskie; Dublany, pow. Sambor, woj. lwowskie; Warszawa, Łaguna: 87;
pow. Czarnków, woj. poznańskie; Narbutowszczyzna, pow. Oszmiana;
Międzyrzec, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 127). Bolący brzuch okłada się również zaparzonymi liśćmi piołunu i podbiału (Skawina, Dobczyce, woj. krakowskie, Seweryn Udziela) lub pije się wódkę, w której
moczono liście piołunu i ziarna pieprzu (Żywiec, woj. krakowskie; pow.
Nowy Targ, woj. krakowskie, ZWAK VI: 226). „Jak nie ma smaku, to piełon jest dobry” (Świeryż, pow. Łowicz, woj. warszawskie; Płowce, Dąbrówka Polska, pow. Sanok, woj. krakowskie; Sitaniec, pow. Zamość, woj.
lubelskie). W odwarze z piołunu kąpią słabe, chorowite dzieci (Dobczyce,
woj. krakowskie, Seweryn Udziela; Warszawa, Łaguna: 87; Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie). Na zimnicę (febrę) zalecają pić wódkę, w której
moczono piołunek (Radziszów, woj. krakowskie, Seweryn Udziela), bądź
2. Archeofit – roślina zadomowiona we florze, wprowadzona do niej przez człowieka
(intencjonalnie lub nie) przed odkryciem Ameryki.
Bylica piołun
350
napar z liści (Leksandrowa, pow. Bochnia, woj. krakowskie; Soposzyn,
pow. Żółkiew, woj. lwowskie). Taką wódkę „piołunówkę” piją też kobiety
zaraz po porodzie, aby oczyścić krew (Rzeszotary, woj. krakowskie, Seweryn Udziela; Udziela 1891: 61). We wsi Chyrów, w pow. Sambor, w woj.
lwowskim piołun jest „pomocny na podwianie wiatrem lub od złego
placu, wywar z tej rośliny pić trzy razy dziennie po pół szklanki przez
dziewięć dni”.
Weterynaria. Piołunem okadza się bydło w czasie choroby (woj. krakowskie, Seweryn Udziela; Biegeleisen 1929a: 302), jak również po ocieleniu
(pow. Nisko, woj. lwowskie). „Piołun sparzony z solą bydlęcą jest lekarstwem na ból żołądka u krów” (Zawoja, pow. Wadowice, woj. krakowskie).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Piołun święci się w dniu M.B. Zielnej (powszechnie, Seweryn Udziela; Łaguna: 87; Koczurów, pow. Żywiec, woj.
krakowskie; Izdebnik, pow. Wadowice, woj. krakowskie; Jodłówka, pow.
Bochnia, woj. krakowskie; Raniżów, pow. Kolbuszowa, woj. lwowskie).
W Pieninach w tym celu zbiera go wraz z głowaczem (Cirsium eriophorum (L .) Scop.) (ZWAK VI: 226). Piołun święcony w wiankach na oktawę
Bożego Ciała jest przechowywany i palony do okadzenia domów w czasie burzy, by uchronić je przed piorunami (pow. Nisko, woj. lwowskie;
Kolberg Chełmskie II : 185). W niektórych regionach Polski bylica piołun bywa kładziona w trumnie zmarłego (pow. Bielsko, woj. krakowskie,
Łaguna: 87).
Inne zastosowania. „Dodają do wódki, gdyż można wtedy dużo pić bez
upijania się” (Raniżów, pow. Kolbuszowa, woj. lwowskie). „Moczy się
piołunek w wódce w maju i nazywa się to wódka majowa lub piołunowa”
(Jodłówka, pow. Bochnia, woj. krakowskie). W pow. Łuck z piołunu robi
się miotły, które są skuteczne na pchły. Ponadto, w celu wypłoszenia pasożytów, posypuje się podłogę piołunem (Łaguna: 87). (MK)
Cebula· Cebula (Allium cepa L .) jest rośliną warzywną uprawianą przez
mieszkańców wsi we wszystkich regionach Polski. Znajduje zastosowanie
nie tylko jako pożywienie, ale również w lecznictwie, weterynarii i obrzędowości. Występuje także w wierzeniach ludowych. W materiałach
i źródłach etnograficznych pojawia się jedna nazwa – cebula (wcześniej,
tj. od XVI wieku, używano nazwy cybula; Linde SJP I: 221).
Cebula
351
Pożywienie. Cebula jest jarzyną używaną codziennie (Niepołomice,
pow. Bochnia, woj. krakowskie) bądź przyprawą do potraw (Cichawa,
Tarnawa, pow. Bochnia, woj. krakowskie). W pow. Jasło chłopi raczą się
przekąską, którą stanowi świeży chleb albo chleb z cebulą smażoną na
oleju (Sarna 1908: 85). Na Kaszubach zaś jest zwyczaj dodawania cebuli
do potraw rybnych. Ryby prażone przyprawia się w ten sposób, że układa się w żelaznym tyglu jedną warstwę ryb i jedną warstwę kartofli na
przemian, do tego dodaje się pieprzu, soli i cebuli. Naczynie owija się
z wierzchu płótnem, aby nie traciło ciepła, i przystawia się do ognia na
trzy kwadranse, po których potrawa jest już gotowa (Kaszuby, Gulgowski 1911: 101). Na Litwie przyrządzana jest kwaszenina z kwaszonej rzepy,
ćwikły i cebuli (Litwa, Maurizio 1926: 139). Cebula jest pokarmem postnym, spożywanym w adwencie – „maści” się nią chleb (okolice Przeworska, Wisła III: 593). W niektórych regionach wchodzi w skład potraw
wigilijnych. W pow. Bóbrka w woj. lwowskim je się w Wigilię Bożego Narodzenia placki jęczmienne z cebulą (Lud VIII: 371). We wsi Rogi koło
Iwonicza Wigilię Bożego Narodzenia zaczyna się od zakąski cebuli i czosnku (Lud VI: 68). Przystraja się nią również stół wigilijny, wkładając ją
w siano ułożone na rogach stołu (Zbaraż, Załuże, Wisła X: 137). Cebula
ma również gdzieniegdzie status pożywienia leczniczego, spożywanego
np. przy malarii (Siedlec, pow. Bochnia, woj. krakowskie).
Lecznictwo. Cebula to podstawowy środek stosowany na rany, wrzody i czyraki, by przyspieszyć ich gojenie. Najczęściej przykłada się kawałki cebuli podpieczone na blasze kuchennej (Dublany, pow. Sambor,
woj. krakowskie; Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie; okolice Płocka,
woj. warszawskie; Wieliczka, woj. krakowskie, Seweryn Udziela; Czarny
Dunajec, pow. Wadowice, woj. krakowskie, MAAE IX: 146; Międzyrzec
i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 112; pow. Łowicz, woj. warszawskie, Ziemia 1933 [br. nr. t.]: 99; Kaszuby, Gulgowski 1911: 204; pow.
Konin, woj. łódzkie, Wisła V: 422). Niektóre źródła podają szczegółowe
przepisy maści na „dojrzewanie” wrzodów z udziałem cebuli. „Cebulę,
która jest w łusce, piecze się, następnie rozciera mydłem i sadłem lub
słoniną. Papkę taką bierze się na ściereczkę i przykłada do wrzodów”
(okolice Oszmiany, woj. wileńskie, Z Bliska i z Daleka III: 36). „Na czyraki lub wrzody przykładają plaster z ciasta pszennego, zaczynionego
słodkiem mlekiem, z cebuli pieczonej, z szarego mydła, z maku utartego z miodem, ze spalonego hałunu i białka” (Podole, Talko-Hryncewicz
Cebula
352
1893: 293). Cebula jest również lekiem na różę (pow. Tarnów, woj. krakowskie, pow. Rzeszów, woj. lwowskie, MAAE XI: 297). Naciera się cebulą miejsca po ugryzieniu psa (Leńcze, pow. Wadowice, woj. krakowskie,
ZWAK VI: 219).
Cebula znajduje zastosowanie jako lek na kaszel, najczęściej przygotowywana jest z cukrem (Leksandrowa, pow. Bochnia, woj. krakowskie;
Dublany, pow. Sambor, woj. lwowskie). Pomaga też na katar, usunięcie
flegmy, wzbudza poty (Cichawa, pow. Bochnia, woj. krakowskie; okolice
Sieradza, Wisła VIII: 139). W pow. Łańcut w woj. lwowskim, by zapobiec
bólowi, je się cebulę ze stołu wigilijnego bożonarodzeniowego oraz połyka bazie z palmy wielkanocnej (MAAE VI: 258).
Cebulę stosuje się na ból zęba – przykłada się rozkrojoną (Zbaraż, woj.
tarnopolskie, Talko-Hryncewicz 1893: 351) bądź wydrążoną cebulę upieczoną z dziewięcioma ziarnkami pieprzu na bolące miejsce (Dziewiętniki, pow. Bóbrka, woj. lwowskie, Talko-Hryncewicz 1893: 351).
Cebula ugotowana z pietruszką służy jako okład przy zatrzymaniu moczu; przegotowana z mlekiem – do smarowania opuchliny (Międzyrzec
i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 112). Jedzenie cebuli w dużej
ilości „truje glisty” (Królówka, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot XV
9 – 10: 155). Na wypadanie włosów należy moczyć cebulę w białym winie
i smarować skórę głowy (Wierzchowisko, pow. Janów, woj. lubelskie, Wisła
XV: 358).
Sok wyciśnięty z cebuli i zimne okłady stosowane na kobiece piersi
kilka razy na dobę zatrzymują laktację po zakończonym okresie karmienia (Lipowiec, Talko-Hryncewicz 1893: 86). Na krwotok z macicy kobiety
stosują następujące okłady: mąkę żytnią naparzaną wrzątkiem z dodatkiem kilku łyżek utartej, pieczonej cebuli rozcierają na masę i nakładają na kawał papieru na objętość macicy; taki ciepły plaster kładą na
brzuch na trzy godziny (powszechnie, Udziela 1891: 177). „ Aby położnicę chwyciły rychło bóle i poród wkrótce nastąpił, potrzeba wziąć cebulę,
posiekać drobno i dać chorej do zjedzenia” (Pińczów i okolice, Udziela
1891: 61). „Dla ulżenia połogu podaje lud chorej wódkę, śledzia i cebulę,
żeby wygryzło” (Hrubieszowskie, Lud I: 165). Jedzenie cebuli lub picie
jej z białą mirrą wywołuje miesiączkę (Wołyń, Wisła XII: 259). Świeża cebula jedzona w dużych ilościach bądź napar z łupin służy do spędzania
płodu niektórym kobietom (okolice Krakowa, Lud XI: 396; Międzyrzec
i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 112).
Cebula
353
„Cebula gotowana osłabia zmysł i rozum, wzmacnia żołądek, wzbudza lubieżność” (Kosmos 1877 II: 460). Częste jedzenie celbuli zapewnia długowieczność (Rozdziele Dolne, pow. Bochnia, woj. krakowskie).
Weterynaria. Cebula wraz z drobno posiekanym pieprzem i mydlinami jest lekiem dla konia na boleści (Lubomierz, pow. Bochnia woj. krakowskie). W wigilię św. Marcina trzeba dać bydłu cebuli, aby nie miało
wszołów [pasożytów] (pow. Jasło, Sarna 1908: 103). Podawanie krowie
cebuli z solą przed ocieleniem pozytywnie wpływa na jej mleko (Zakopane, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie, ZWAK VI: 220).
Obrzędy i wierzenia ludowe. W wywarze z łupin barwione są pisanki
wielkanocne; wywar ten pity jest też przy chorobach kobiecych (Polany,
pow. Oszmiana, woj. wileńskie). Według jednych relacji cebula barwi
pisanki na żółto (Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie), według innych
na czerwono (Mirany, pow. Sztum, Prusy Wsch.) lub nawet na brązowo
(Małopolska, Lud IV: 229).
Cebulę święci się wraz z zielem w dniu M.B. Zielnej (Izdebnik, pow.
Wadowice, woj. krakowskie; Gdów, Seweryn Udziela; powszechnie, Rostafiński 1922: 35).
Z powiatu bocheńskiego (woj. krakowskie) pochodzi podanie: „W Boże
Narodzenie kraje się dwanaście kawałków cebuli. Kładzie się je rzędem
na stole w kierunku od wschodu na zachód. Kawałki te oznaczają miesiące roku. Soli się je następnie. Przez pewien czas leżą tak na stole. Który kawałek staje się mokrym, czyli sól jest mokra, to ten miesiąc, licząc
od wschodu na zachód, będzie mokry, wciąż będzie deszcz. A jeżeli tylko kawałek lub połowa zmoknie to przez pewną część miesiąca będzie
deszcz padał”. Zwyczaj ten znany jest również w innych miejscach Polski, czasem określonym liściom cebuli nadaje się nazwy miesięcy (pow.
Wadowice, woj. krakowskie, Lud II: 62; Białobrzegi, pow. Łańcut, woj.
lwowskie, Lud VIII: 359; Żołynia, pow. Przemyśl, woj. lwowskie, ZWAK
XIII: 75; Brzozowice, pow. Królewska Huta, woj. śląskie, Zaranie Śląskie
V 4: 239; Radomskie, woj. kieleckie, Orli Lot IX: 197).
W dzień św. Jana dziewczęta obcinają wieczorem łodygi cebuli w ogródku warzywnym, a której łodyga rozwinie się najbardziej do następnego rana, ta będzie miała największe szczęście (Młynków, Wisła IX: 505).
Inne zastosowania. „Zepsutą, tj. niemającą kwasu, dzieżę na ciasto do
wypieku chleba, naprawiają, wycierając ją burakiem lub cebulą ze solą;
następnie przewracają dnem do góry, polewają gorącą wodą, a czasem
Cebula
354
wbijają nóż. Wodę po ostygnięciu
wlewają za próg” (Ziemia III: 572).
Aby ochronić cebulę przed kruczkiem, tj. turkuciem podjadkiem, należy w Wielką Sobotę poświęcić tarninę i wetknąć w grządkę (Dukielskie,
okolice Iwonicza, Lud VI: 77). (MK)
Centuria· W Polsce występują trzy
gatunki z rodzaju Centaurium: centuria pospolita zwana także tysiącznikiem (Centaurium erythraea Rafn),
centuria nadbrzeżna (Centaurium littorale (Turner) Gilmour) i centuria
nadobna (Centaurium pulchellum
Centuria pospolita
(Sw.) Druce). Tworzą one mieszańce międzygatunkowe i występują na całym terytorium kraju, ale dość
rzadko. Wszystkie gatunki centurii są prawnie chronione, a centurię
jako surowiec zielarski pozyskuje się głównie z upraw, choć do tej pory
stanowi jedną z najczęściej zbieranych roślin leczniczych w Karpatach.
Większość zebranych materiałów dotyczy C. erythraea, która występuje
także pod nazwami Centaurea umbellatum i Erythraea centaurium. Jest to
gatunek spotykany na łąkach, pastwiskach i leśnych zrębach. Jeśli informacja dotyczyła innego gatunku, zostało to zaznaczone w tekście. Naturalne siedliska pozostałych dwóch gatunków centurii to przede wszystkim wilgotne łąki, brzegi jezior oraz przybrzeżne i śródlądowe solniska.
Lecznictwo. Centuria to roślina używana do sporządzania leków (tysięcznik, PF IV: 887), w szczególności na wzmocnienie żołądka (Wisła
X: 124). Zebraną centurię suszy się i robi z niej herbatę na ból żołądka
(centorja, Podobin, pow. Limanowa, woj. krakowskie; Buczków i Dziewin, pow. Bochnia, woj. krakowskie; Zawoja, pow. Wadowice, woj. krakowskie; cyncelja, Pewel Ślemieńska, pow. Żywiec, woj. krakowskie; Sobowa, pow. Tarnobrzeg; Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie; centorja,
Dąbrówka Polska, pow. Sanok, woj. lwowskie; centuria, Łopuszna, okolice
Bóbrki, woj. lwowskie, Polacy i Rusini; pow. Jasło, Sarna 1908: 70). Prócz
Centuria
355
problemów żołądkowych łagodzi również bóle brzucha, jelit i wątroby
(Siedlec, pow. Bochnia, woj. krakowskie; Skawina i Radziszów, woj. krakowskie, Seweryn Udziela; okolice Sokołowa i Kańczugi, woj. lwowskie,
Wisła VII: 167; Sąspów, pow. Olkusz, woj. kieleckie, Wisła XX: 85; Wisła
XVII : 607; centorja, Łostówka, pow. Limanowa, woj. krakowskie; okolice Przeworska, woj. lwowskie, Wisła XII: 59; Grygielany, pow. Oszmiana,
woj. wileńskie; centorja, Delejów, pow. Stanisławów, woj. stanisławowskie,
MAAE XIII: 72; cencurja, Budziwój, pow. Rzeszów, woj. lwowskie, MAAE
X: 141). Stosuje się ją na biegunkę (tysiączne ziele, Warszawa, Łaguna: 134;
powszechnie, Udziela 1891: 161; centorja, cyntoryja, Wesoła, pow. Brzozów,
woj. lwowskie, Lud II: 155). Napar z centurii pobudza apetyt (Bolechów,
pow. Dolina, woj. stanisławowskie, Lud X: 335; Dobra Gospodyni 1901:
366; cyncyryjo, centworyjo, Przebieczany, pow. Wieliczka, woj. krakowskie, MAAE IV: 131). Poświęcona centuria leczy również ból głowy (Buczków, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot XI 10: 170; cyntorja, okolice
Tarnowa, woj. krakowskie, Orli Lot X 10: 213). Herbata z centurii usuwa
zgagę (cyncylije, Królówka, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot 1935
XVI 9 – 10: 165). Odwar z tysiącznika gałęzistego (C. pulchellum) należy pić na ból żołądka i brak apetytu (centurja, Freifeld, pow. Lubaczów,
woj. lwowskie), podawany jest także dzieciom na glisty (Hecznarowice,
Udziela 1891: 93).
Na dolegliwości sercowe pije się naparzane kwiatki tej rośliny (Giby,
pow. Suwałki, woj. białostockie). Napar z całych suszonych roślin służy
jako lek przy bólach piersi (okolice Oszmiany, woj. wileńskie, Z bliska
i z Daleka 1935 III: 86). Tysiącznik leczy kłucie wewnątrz, chroni od zimna. Pije się gotowane korzenie oraz kwiatki moczone w spirytusie (Ziemia
1933: 101). Centuria bywa używana przeciwko febrze (okolice Przeworska,
Wisła XII 59; pow. Konin, woj. łódzkie, Wisła V: 419; centoryja, cenceryja,
Skawina i Śledziejowice, woj. krakowskie, Seweryn Udziela; okolice Sieradza, woj. łódzkie, Wisła VIII: 137). Tysiącznik gałęzisty (C. pulchellum)
bywa używany na poruszenia [przesilenie się] (centorja, Święty Duch, pow.
Oszmiana, woj. wileńskie). Okadzanie zielem tysiącznika skuteczne jest
na ból zębów i inne boleści (Czeszów, pow. Środa, Kolberg Poznańskie
VII: 156; poznańskie, Biegeleisen 1929a: 159 – 160). Herbata z centurii jest
dobra na katar (cyncylije, Królówka, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli
Lot 1935 9 – 10: 165) i kaszel (Sułów, woj. krakowskie, Udziela 1891: 132).
Tysiącznik zwyczajny należy pić na opadniętą macicę (Kujawy, Kieleckie,
Centuria
356
Wisła XIV: 338). Używany jest także na przeczyszczenie krwi (Sułów, woj.
krakowskie, Udziela 1891: 213).
Weterynaria. Centuria bywa używana na niestrawności i zatwardzenia żołądka u bydła (okolice Przeworska, woj. lwowskie, Wisła XII, s. 59).
Obrzędy i wierzenia ludowe. „W noc z 30 kwietnia na 1 maja można
spotkać dużo czarownic, idąc na krzyżujące się drogi. Trzeba jednak mieć
wieniec na głowie lub kapelusz z centurii (czantoryj), może być z suszonej” (czantorja, Brenna, pow. Cieszyn, woj. śląskie, Zaranie Śląskie 1929
V 4: 242). Centuria znajduje się wśród ziół święconych w dniu M.B. Zielnej (powszechnie, Seweryn Udziela; Buczków, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot XI 10: 170; cyntorja, okolice Tarnowa, woj. krakowskie,
Orli Lot X 10: 213; tysiączne ziele, Warszawa, Łaguna: 134).
Inne zastosowania. Żucie liści tysiącznika w czasie upału gasi pragnienie (Wielkopolska, Lud XXXI: 7). (JS)
Chrzan· Chrzan pospolity (Armoracia rusticana P.Gaertn., B.Mey. &
Scherb.) w materiałach Fischera jest określany także starszymi łacińskimi synonimami, np. Cochlearia armoracia (L .) Kuntze, nie ma jednak wątpliwości, że zawsze chodzi o ten sam gatunek. Nazwy w gwarze
ludowej i na całej Słowiańszczyźnie są jednolite. To fonetyczne warianty nazwy chrzan, np. chrzon (Jodłówka, pow. Bochnia, woj. krakowskie),
krzan (Tarnawa, Wieliczka, pow. Bochnia), krzon (Cichawa, Królówka,
pow. Bochnia; Pewel Ślemieńska, pow. Żywiec, woj. krakowskie), chrin
(Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 110), ksán (Karłowicz SGP I: 204).
Chrzan jest rośliną głęboko zakorzenioną w kulturze ludowej, stosowaną
zarówno jako przyprawa, jak i lekarstwo. Pochodzi z Europy Wschodniej
i pierwotnie był uprawiany w Polsce; teraz jednak częściej pozyskuje się
rośliny ze stanu dzikiego.
Pożywienie. Chrzan bywa zbierany i powszechnie używany w charakterze przyprawy (Polska, Moszyński KLS I: 16; Morawski 1890: 180), np.
do mięsa (krzon, Pewel Ślemieńska, pow. Żywiec, woj. krakowskie), a jego
korzeń jest używany do różnych wędlin podczas Świąt Wielkanocnych
(krzon, Niepołomice, Jazy, pow. Bochnia, woj. krakowskie). „Tarte korzenie
używają do sztuki mięsa, bądź surowe lub różnie przyprawione z octem”
(Kluk 1787: 141, Kluk 1778: 214). „Wróciwszy z rezurekcji, jedzą naprzód
Chrzan
357
chrzan w kawałku, popijają kawą z kołaczem, a dopiero potem zwykłe
święcone” (Jankowice, pow. Chrzanów, Polaczek 1898: 53). W pierwszy
dzień Wielkanocy jada lud barszcz, w którym musi pływać święcony
chrzan (Radłów, pow. Brzesko, Lud XIII: 143), ponieważ wedle wierzeń
ludowych ma on smak żółci, którą pojono Chrystusa na krzyżu (krzan,
pow. Tarnobrzeg, Lud I: 86; Królówka, pow. Bochnia, Orli Lot 1935 XVI
9 – 10: 153). Również przed święceniem zjada się chrzan, aby zakosztować gorzkiej męki Pana Jezusa. Chrzan zjada się także jako dodatek do
gotowanych jaj (pow. Jasło, Sarna 1908: 97, 99).
Lecznictwo. Okłady z tartego chrzanu pomagają przy gorączce (krzon,
Pewel Ślemieńska, pow. Żywiec, woj. krakowskie). W razie zapalenia mózgu należy zjeść łyżkę tartego chrzanu (Siedlec, pow. Bochnia, woj. krakowskie). Utarty i zmieszany z cukrem służy do rozpalania krwi (krzan,
Tarnawa, pow. Bochnia, woj. krakowskie). Tartym chrzanem okłada się
bok przy zapaleniu płuc (Siedlec, pow. Bochnia, woj. krakowskie) oraz
przykłada się lub pije na wygrzanie żołądka (Leksandrowa, pow. Bochnia,
woj. krakowskie). Na ból głowy pomaga przykładanie do skroni liści lub
tartego korzenia (Leksandrowa, pow. Bochnia, woj. krakowskie; krzan,
Wieliczka, Seweryn Udziela; Murzynowo, pow. Płock, woj. warszawskie;
Dublany, pow. Sambor, woj. lwowskie; Sobowa, pow. Tarnobrzeg, GKK:
8; Królówka, pow. Bochnia, Orli Lot 1935 XVI 9 – 10: 155), stosuje się także krzan z macierzanką w occie (Iwonicz, pow. Krosno, woj. lwowskie,
Udziela 1891: 106; Dukielskie, okolice Iwonicza, Lud VI: 60). W niektórych
regionach na ból głowy wącha się chrzan (Krzeszowice, pow. Chrzanów,
woj. krakowskie; Leńcze, pow. Wadowice, woj. krakowskie, Udziela 1891:
107). Okłady z chrzanowych liści oraz korzenia tartego z octem zmieszane z serwatką są dobre w czasie gorączki i zaziębienia (Królówka, pow.
Bochnia, Orli Lot 1935 9 – 10: 155). We wszelkich rodzajach kaszlu i chorobach płuc stawia się dzieciom na szyi i na piersiach pod łyżeczką synapizmy [rodzaj ciasta] z gorczycy lub chrzanu (chrin, Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 110). Wąchanie tartego chrzanu pomaga również przy
katarze. Na katar lub duszność i zbyt mocne bicie serca przykładany jest
zastrugany chrzan na płatku na piersi, na plecy i na łydki (chrin, Ruś płd.,
Talko-Hryncewicz 1893: 191, 152 – 153, 161). Liście chrzanu leczą ból głowy
i katar (Ziemia 1933 [br. nr. t.]: 100), okłada się nimi również inne bolące
miejsca (Polany, pow. Oszmiana, woj. nowogródzkie). Nacieranie tartym
chrzanem praktykowane jest przy dolegliwościach reumatycznych (Ruś
Chrzan
358
płd., Talko-Hryncewicz 1893: 319). Utarty korzeń chrzanu przykłada się
również na ból w krzyżach, migrenę (okłady karku). Takie okłady stosuje się również w początkach trącania wiatru w głowę (Międzyrzec, woj.
lubelskie, Pleszczyński 1893: 112).
Chrzan leczy cholerę. Pomaga także na ból zębów (Krzeszowice, pow.
Chrzanów, woj. krakowskie; Sidzina, pow. Maków, woj. krakowskie, Dorożów, pow. Sambor, woj. lwowskie, ZWAK II: 277; Talko-Hryncewicz 1893:
351; okolice Kalisza, Wisła X: 344), np. poprzez płukanie ust chrzanem
wymoczonym w winnym occie i zmieszanym z wodą (Siedlec, pow. Bochnia, woj. krakowskie). W tym samym celu płucze się usta ogrzanym salmiakiem z solą i chrzanem (Podole, Małopolska wsch., Talko-Hryncewicz
1893: 354) lub przykłada na twarz dębowe „skóry” i pije chrzan z octem
trzy razy dziennie po półkwaterku wódki (Pińczów, Udziela 1891: 148).
Dla poprawienia i wzmocnienia wzroku zaleca się wąchanie chrzanu i innych mocnych zapachów (Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 349).
Z tartego chrzanu robi się okłady na kolki (Rozdziele Dolne, pow. Bochnia, woj. krakowskie; Radłów, pow. Brzesko, woj. krakowskie, MAAE XI:
83; Podole, Opacki 1936: 94; Delejów, pow. Stanisławów, woj. stanisławowskie, MAAE XIII : 73, 77), na tę dolegliwość pomaga także wymieszany z octem i mąką żytnią jako synapizmy (Podole, Małopolska wsch.,
Talko-Hryncewicz 1893: 167).
Chrzan i jajko jedzone są po to, by złagodzić zgagę (Królówka, pow.
Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot 1935 XVI 9 – 10: 153). Kto w Wielką Niedzielę zje na czczo chrzanu, a następnie chuchnie trzy razy do komina,
ten zabezpieczy się przed zgagą na cały rok.
Chrzan jest również używany jako skuteczna odtrutka (okolice Sieradza, Wisła VIII: 139; chrin, Ruś płd., Podole, Małopolska wsch., Talko-Hryncewicz 1893: 260, 263).
Dla wywołania zatrzymanej miesiączki dziewczęta jedzą chrzan, a przeciw krwotokom robią z gorczycy lub chrzanu zewnętrznie synapizmy,
którymi okłądają piersi (chrin, Zbaraż, pow. Tarnopol; Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 42, 263).
Paraliż leczy lud, przykładając synapizmy z natartego chrzanu lub tłuczonych nasion białej gorczycy, a także chłostając się pokrzywą. Uważa
się, że w ten sposób można przywrócić utraconą wskutek ataku paraliżu
lub udaru władzę w członkach (Augustowskie, Wisła XI: 778; chrin, Ruś
płd., Talko-Hryncewicz 1893: 197).
Chrzan
359
Przeciw szkorbutowi pije się wygotowane piwo z chrzanem (chrin, Ruś
płd., Talko-Hryncewicz 1893: 263) lub moczy się chrzan przez parę godzin w starym winie francuskim i myje się nim dziąsła (Wisła XI: 535).
Na miejsca odmrożone przykładane są świeże liście chrzanu (Podole,
Małopolska wsch., Talko-Hryncewicz 1893: 275).
Pokrojony w talarki gotuje się w piwie wraz z jałowcem, a otrzymany
odwar pije, by pozbyć się opuchlizny (Krzeszowice, pow. Chrzanów, woj.
krakowskie, ZWAK II: 277; Krzeszowice, pow. Chrzanów, Udziela 1891: 173).
Weterynaria. Chrzan jest lekarstwem dla koni i krów (Królówka, pow.
Bochnia, Orli Lot 1935 XVI 9 – 10: 153). W Gliniku Polskim dawany jest
rano w Wielki Piątek koniom (Sarna 1908: 96) jako dodatek do ćwikły. Zmieszany z owsem jest lekarstwem na zołzy (Dublany, pow. Sambor, woj. lwowskie; Dzianisz, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie, ZWAK
VI : 273 – 274). Koń, któremu dokuczają zołzy, karmiony jest chrzanem
z octem (podobny skutek ma przynieść dawanie zwierzęciu czosnku
z solą; Czarny Dunajec, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie, MAAE IX: 148).
W celu uchronienia bydlęcia od ukąszenia żmii, przy pierwszym wyganianiu na pastwisko pociera się mu nozdrza i uszy kiełbasą i chrzanem
poświęconym w Wielkanoc (Rembów, pow. Wierzbnik, woj. kieleckie,
ZWAK IX: 89).
Obrzędy i wierzenia ludowe. W skład święconego winien wchodzić
chrzan (krzon – Cichawa i Królówka, chrzon – Jodłówka, Krzan – Tarnawa,
pow. Bochnia, woj. krakowskie; Dukielskie, okolice Iwonicza, Lud VI: 77;
pow. Tarnobrzeg, Lud I: 129). „Wsadziwszy do grzędy kość ze święconej
szynki, na drugi rok urośnie w tym miejscu chrzan” (pow. Tarnobrzeg,
woj. kieleckie; pow. Nisko, woj. lwowskie, ZWAK XIV : 212). Z chrzanu
święconego w Niedzielę Wielkanocną robione są krzyżyki, które wkłada
się pod cztery węgły domu, aby węże trzymały się z dala (Jawornik, pow.
Tarnów, woj. krakowskie, ZWAK VI: 273 – 274).
Inne zastosowania. Wrzuca się do konewki oskrobany korzeń chrzanu,
aby woda była zdrowsza (Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 388). „ Aby
pijący mogli wypić więcej wódki, radzą im Żydzi po karczmach, aby przy
piciu jedli chrzan” (Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 265).
Często używa się nazwy tej rośliny „na sposób przykry, uszczypliwy
albo też żartobliwie a złośliwie: słodka ona jak chrzan, dobra jak jaszczurka. Dobry chrzan z miodem, a miód sam – Chrzan się chlubił: dobry ja
z miodem, a miód na to: kat cię prosi, dobry ja bez ciebie” (Morawski
Chrzan
360
1890: 180). Istnieje również powiedzenie „uparty jak chrzan” (Turów,
pow. Radzyń, woj. lubelskie, Wisła
XIV: 195). (JS)
Cykoria podróżnik· Cykoria
podróżnik (Cichorium intybus L.) – gatunek ruderalny, powszechnie występujący w Polsce, głównie na przydrożach. „Rośnie w polu między trawami
po twardych miejscach” (woj. krakowskie). Czasem spotyka się go też
w uprawie. W kulturze ludowej znany
jest pod różnymi nazwami – podróżnik, batogi św. Jana (pow. Nowy Targ,
Cykoria podróżnik
woj. krakowskie), szczerbak, suchotnik (woj. krakowskie), dorożnyk (pow.
Sambor, woj. lwowskie), twardostój (Płowce, pow. Sanok, woj. lwowskie),
grab, grabinka (Dąbrówka Polska, pow. Sanok, woj. lwowskie), uraźnik
(pow. Suwałki, woj. białostockie).
Pożywienie. Młode liście cykorii uprawianej w ogrodach jadane są w sałacie, natomiast palone korzenie dzikiej odmiany mieszane są z kawą
(Linde SJP I: 338; Królówka, pow. Bochnia, woj. krakowskie).
Lecznictwo. Cykoria podróżnik jest lekiem na bóle wewnętrzne, w tym
celu pije się napar z kwiatów; jest również skuteczna na „dolegliwości
kobiece” (Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie). Dorożnyk palony w fajce uśmierza ból zęba (pow. Sambor, woj. lwowskie). Służy przeciw katarowi – trzeba posiekać i zgotować we wrzącej wodzie, pić rano na czczo
(Dąbrówka Polska, pow. Sanok, woj. lwowskie). W pow. Limanowa i Żywiec w woj. krakowskim twardostój używany jest jako lek na ból żołądka
i zaostrzenie apetytu. Liście tej rośliny przykłada się na rany i oparzenia (Udziela 1891: 217, 234; woj. kieleckie, Wisła V: 903; Międzyrzec, woj.
lubelskie, Pleszczyński 1892: 127). Dzieci chore na suchoty bądź dzieci
wątłe kąpane są w odwarze podróżnika (Płowce, Biała Góra, pow. Sanok,
woj. lwowskie; Udziela 1891: 98; Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 126;
Cykoria podróżnik
361
ZWAK VI : 243). „Na reumatyzm lub gościec garść świeżego ślazu, dzi-
kiej cykorii i burakowego ziela pokrajać i włożyć razem w garnek, a zakrywszy go hermetycznie, postawić na cztery godziny w gorącym popiele; wyciśnięty sok ciepły z tych ziół pić parę razy dziennie po kieliszku”
(Włodzimierz, woj. wołyńskie, Talko-Hryncewicz 1893: 317). Odwar z całej rośliny wywołuje poronienie u kobiet (woj. krakowskie, Udziela 1891:
54). Kwitnąca cykoria podróżnik zatknięta za strzechę strzeże domostwo
przed epidemiami (Kolberg Chełmskie II: 185).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Cykorię podróżnik święci się w dniu M.B.
Zielnej (pow. Sambor, woj. lwowskie). „Kwiatków używają pastuszkowie
w polu, dziewczęta i chłopcy do wróżenia. Chłopiec obiera jeden kwiatuszek, dziewczynka drugi i rzucają oba do mrowiska, czyj kwiatek poczerwienieje wcześniej, to tej osoby uczucia są żywsze” (Biała Góra, pow.
Sanok, woj. lwowskie).
Istnieje również legenda o cykorii: „Raz szły dwie siostry naprzeciwko matki. Starszej zdała się droga za daleką. Postanowiła więc czekać
na matkę i młodsza siostra poszła dalej. Zniechęcona długim oczekiwaniem rzekła wreszcie: «Chciałabym zaraz zostać podróżnikiem». Życzenie jej spełniło się, została zamieniona w podróżnika i dotąd czeka przy
drodze siostry, który by ją wybawiła, a ponieważ przed wyrzeczeniem
powyższych słów odwróciła się od słońca, teraz za karę za niem obracać
się musi” (ZWAK VI: 243). (MK)
Czarcikęs· Czarcikęs łąkowy (Succisa pratensis Moench) jest w zgromadzonych materiałach opisywany również nazwą Scabiosa succisa L .
W Polsce występuje stosunkowo, często głównie na łąkach zmiennowilgotnych, rzadziej na skrajach lasów i wrzosowiskach.
Lecznictwo. Czarcikęs łąkowy zwany macicznikiem naparza się cały
i pije przy dolegliwościach macicy (macicznik, Giby, pow. Suwałki, woj.
białostockie). Liście przykłada się do wrzodów (nizipierśnik, okolice Olany, pow. Oszmiana, woj. wileńskie). Jest również środkiem nasennym:
zaparzony podaje się dzieciom, by dobrze spały w nocy (naczniczki, Grygielany, pow. Oszmiana, woj. wileńskie). Dotkniętym urokiem daje się
trzykrotnie na koniec noża następujący środek: za dwa szylingi korzeni mieczyka zmieszanych z czarcim łajnem za pół szylinga oraz czarcim
Czarcikęs
362
kminkiem za pół szylinga; mieszanka ta używana jest do kadzenia (Janusz
1912: 251).
Weterynaria. Czartowe żebro (S. succisa) zagotowane i posolone podaje się do zjedzenia bydłu w celu oddalenia czarów (czartowe żebro, ziele
św. Piotra, Kolberg Poznańskie VII: 68)3. (JS)
Dziewięciornik· Dziewięciornik błotny [Parnassia palustris L .] jest
rośliną popularną, rośnie w całym kraju, spotykany na torfowiskach niskich, wilgotnych łąkach i przy źródłach, zarówno na glebach kwaśnych,
jak i zasadowych. Jest niewielką (do 50 cm) wieloletnią rośliną o białych
kwiatach. Mimo, a może dzięki, wyjątkowym siedliskom, na których występuje (nad wodą, w miejscach trudno dostępnych), jest obecny w ludowym lecznictwie i wierzeniach. Nazwa dziewięciornik, a także ludowa
dziewięcznik, dziewienczylnik, pochodzi rzekomo od tego, że jest lekiem
na dziewięć chorób (PF XIII: 18a). W okolicy Suwałk dziewięciornik to
serdecznik żółty (Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie). Należał do dawnych magicznych roślin miłosnych: „jako że do miłości opornych przywracał” nazywano go wyrwitańcem albo przewrotem (powszechne, Ziemia XII: 224), na Rusi przywrotem (Linde SJP I: 612).
Lecznictwo. Odwaru z gotowanych kwiatów używa się do picia na ciężkość w piersiach (Freifeld, pow. Lubaczów, woj. lwowskie). Poleszucy leczą choroby serca dziewięciornikiem, ze względu na sercowaty kształt
liści (Polesie, Moszyński KLS II 1: 213). Parzony bez korzeni jest środkiem na serce (Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie). Według Hucułów
dziewięciornik to ziele połonińskie, skuteczne przeciw upławom u kobiet
(Hryniawa, pow. Kosów, woj. stanisławowskie); w chorobach kobiecych
używają go także Polacy nad Niemnem (Wisła II: 9).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Poświęcony w dniu M.B. Zielnej (Warszawa, Łaguna: 134; Przecław, Lud XXV 1 – 4: 77), jest podawany krowom
po ocieleniu, by miała dobre i żółte mleko (Czarny Dunajec, pow. nowotarski, woj. krakowskie, MAAE IX: 115). Służy też do „odprowadzania tęsknoty” (woj. małopolskie, Łaguna [br. nr. s.]). (PK)
3. Nie jest wykluczone, że notatka ta dotyczy ostrożenia warzywnego (Cirsium oleraceum
(L .) Scop.) nazywanego w Wielkopolsce czarcim żebrem.
Dziewięciornik
363
Dysfania [komosa] wonna· Rośliny zaliczane do rodzaju Dysphania
kiedyś, jeszcze całkiem niedawno, należały do rodzaju komosa (Chenopodium), stąd w materiałach Fischera Dysphania botrys (L .) Mosyakin &
Clemants występuje jako komosa wonna Chenopodium botrys L . Jest to
ruderalny chwast o ciekawym, przyjemnym zapachu.
Lecznictwo. U Hucułów znana jest pod nazwą myrziele; wysuszona
dodawana jest do wody podczas kąpieli dzieci, używana również przez
starszych cierpiących na bóle do mycia głowy (Jasieniów Górny, pow.
Kosów, woj. stanisławowskie – Huculszczyzna od Kosowa do Worochty).
Znana jako macicula oliwna, jest lekarstwem na kaszel w Cieszyńskim
(Lud II: 136). (ŁŁ)
Fiołek· W taksonomii ludowej rośliny z botanicznego rodzaju fiołek
są zwykle dzielone na „fiołki” – gatunki o fioletowych kwiatach, i „bratki” – gatunki o kwiatach żółto-fioletowo-białych (zob. hasło Bratek). Spośród fiołków o fioletowych kwiatach najczęściej używany jest fiołek wonny
(Viola odorata L .). Wynika to głównie z jego atrakcyjnego, przyjemnego
zapachu. Gatunek ten występuje zdziczały w lasach i zaroślach, ale zwykle jest uprawiany w ogrodach; często też rośnie w parkach i zaroślach.
Lecznictwo. Zwykle stosowany przy chorobach układu oddechowego,
w formie odwaru lub naparu, głównie na kaszel (Żywiec; Wisła VIII: 168),
także przeciw kokluszowi (Wieliczka, Seweryn Udziela; Buczków i Dziewin, okolice Bochni, pow. Bochnia, woj. krakowskie). „Zbierać kwiatki
fiołków po polach, po rosie, a nie suche, gotować je i pić odwar na zaziębienie” (Rzeszotary, Seweryn Udziela).
Fiołki pomagają pozbyć się flegmy, wzmacniają serce, uśmierzają ból
głowy i serca (okolice Sieradza, Wisła VIII: 138 – 139).
„Syrop fiołkowy rozwalnia. Na ból głowy z gorączki smaruje się czoło
i skronie, koło nosa olejkiem fiołkowym. Gdy się odwarem z fiołków w wodzie nogi i czoło skropi, sprawia to sen w gorączce” (Kosmos 1877 II: 465).
Macoszka polna (Viola canina) bywa stosowana jako napar na ból głowy (Cierznia, pow. Wejherowo, woj. pomorskie, Gryf IV 9: 246).
Wierzenia. Z Muszyny nad Popradem (fjołek) pochodzi bajka: „Niegdyś
w krakowskim zamku panował król imieniem Pyrowy, mąż już sędziwy
i złamany trudami tak, że gdy wybuchła wojna, postanowił na pole walki
Fiołek
364
wyprawić królewicza Fjołka. Królewicz był młodziutkiem pacholęciem,
słabowitem od urodzenia. Z polecenia ojca traktowano go w wojsku jak
żołnierza. Rozłożono się obozem nad Popradem. Fjołkowi kazano stać
przy kotle, a królewicz nieprzyzwyczajony do wyziewów bijących z kotła
i do zapachu dziegciu, którym smarowano buty, zemdlał. Najpierw go ratowano, niczym nie można było się młodzieńca docucić. Wtem dookoła
omdlałego napełniła powietrze woń dziwnie miła. Królewicz oprzytomniał, a gdy wszyscy zaczęli szukać przyczyny tej miłej woni, spostrzegli
w trawie mnóstwo ukrytych kwiatuszków, które na pamiątkę nazwano
fjołkami. Pierwszą wiązkę nowych kwiatków przyniósł królewicz matce.
Królowa kazała je sadzić w ogrodzie i rozmnożyły się fiołki po całej Polsce” (Kalmowski 1899: 456).
Używany jest również do przyozdabiania święconek (okolice Pińczowa, woj. lubelskie ZWAK IX: 24) i stołów wielkanocnych (Dublany, pow.
Sambor, woj. lwowskie), a także barwienia pisanek na zielono (Krzywice i okolice, Gliniany, Przemyślany, Złoczów, Stowiła, pow. Przemyślany,
pow. Rawa, Lud IV: 215; Płańcza i okolice, Glimna, Krasna, pow. Brzeżany, woj. tarnopolskie).
Z korzeniem fiołkowym związane są pewne wierzenia, chodzi tu zapewne o kosaciec bródkowy Iris germanica. Korzeń fiołkowy (kosaciec)
zawieszony dzieciom na szyi ułatwia ząbkowanie, chroni od kaszlu i innych chorób (Marcin z Urzędowa 1595), a noszony przez dorosłych zabezpiecza od niemocy kurczowych (Syreński 1613). „Naskrobać kropinkę
Jednorożcu, dwie tylko fiołkowego korzenia w winie Rynskim albo oclanskim [?] dobrze podsłodziwszy, po łyżeczce dziecięciu dawać posilać,
ażeby się pociło” (Lud V: 81). (ŁŁ)
Floks· Rodzaj Phlox L . obejmuje około 60 gatunków rodzimych dla
Ameryki Północnej. W Polsce kilka gatunków floksa, zwanego również
płomykiem, jest uprawianych jako rośliny ozdobne, które sporadycznie
dziczeją z uprawy – floks Drummonda (Phlox drummondii Hooker), szydlasty (Phlox subulata L .) i wiechowaty (Phlox paniculata L .).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Święci się go w wiązankach w dniu M.B.
Zielnej (Hołosko Wielkie, pow. Lwów, woj. lwowskie; zaharja, ładon, Koniuchy, pow. Brzeżany, woj. tarnopolskie; Tarnopol, woj. tarnopolskie).
Floks
365
Inne zastosowania. Floks (Phlox sp.) wkłada się do kąpieli dla dzieci
(gwoździki, Podobin, pow. Limanowa, woj. krakowskie). Floksy (P. paniculata) uprawiane są w ogródkach kwiatowych (Giby, pow. Suwałki, woj.
białostockie). (JS)
Georginia (dalia)· Rodzaj Dahlia Cav. liczy kilkanaście gatunków pochodzących z Ameryki Środkowej. Jako pierwszy sprowadzono gatunek
Dahlia pinnata Cav., i tak oznaczono dalie w materiałach Fischera (lub
też jako Dahlia pinnata var. variabilis (Willd.) Voss.). Jednak już od dawna w uprawie dominują wielogatunkowe mieszańce. W nazewnictwie
ludowym znana jako georginia lub pod kilkoma wariantami tej nazwy,
np. gieorginija, orgalija (PF I: 137).
Lecznictwo. Odwar z bulw georginii pity jest na zaziębienie (Lubomierz, pow. Bochnia, woj. krakowskie). Georginią kadzi się chorego na
zlęk (Pewel Ślemieńska, pow. Żywiec, woj. krakowskie).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Wchodzi w skład bukietów święconych
w dniu M.B. Zielnej (dalja zmienna, Igielnik, Adamki, pow. Żywiec, woj.
krakowskie; Jurgów na Spiszu; Zawoja, woj. krakowskie; georginja, Hołosko Wielkie, woj. lwowskie; Tarnopol, woj. tarnopolskie) oraz poświęconego snopka (powszechne, Rostafiński 1922: 35). W bukiecie panny
młodej znajduje się m.in. georginia (okolice Żywca, woj. krakowskie).
W czasie uczty weselnej ściany domu są przyozdobione choiną ubraną
w georginie (Koczurów, pow. Żywiec, woj. krakowskie).
Inne zastosowania. Jest motywem zdobniczym na garnkach i sprzętach domowych (Pewel Ślemieńska, pow. Żywiec, woj. krakowskie). Często bywa sadzona w ogródkach kwiatowych (pow. Jasło, Sarna 1908: 40;
ziemia kaliska, Wisła III: 759; Ropczyckie, Wisła III: 21; Dukielskie, Iwonicz, Lud VI: 55). (JS)
Glistnik jaskółcze ziele· Glistnik jaskółcze ziele (Chelidonium majus
L .) jest pospolitą rośliną miejsc ruderalnych. Ponieważ jest powszechna,
ma długi okres kwitnienia oraz charakterystyczny mleczny sok, należy
do najlepiej rozpoznawanych roślin polskiej flory.
Glistnik jaskółcze ziele
366
Glistnik jaskółcze ziele nosi ludowe nazwy jaskółcze ziele albo niebospad (Wola Bartoszycka, pow.
Bochnia; Wieliczka, Bieżanów, woj.
krakowskie), rzadziej spotykane nazwy to złoty groszek (Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie), roztopaść
(Biała Góra, pow. Sanok, woj. lwowskie), cencylja (Ciechanowskie, woj.
warszawskie, Łaguna [br. nr. s.]) lub
lantonica (Turobin, Krasnystaw, woj.
lubelskie, Kolberg Lubelskie II: 159).
Na Rusi używa się nazw hładysznyk,
hlistnik, zowtyj mołoczaj, żowtyj mołoczaj, smetannyk (Talko-Hryncewicz
1893: 261, 279).
Lecznictwo. Zdecydowana większość zabiegów leczniczych dotyczących skóry polega na kontakcie z soGlistnik jaskółcze ziele
kiem tej rośliny lub świeżymi liśćmi,
np. przykładanymi na rany (Wieliczka, woj. krakowskie; pow. Czarnków,
woj. poznańskie; Sobowa, pow. Tarnobrzeg, GKK: 8) lub brodawki, czyli
„kurzajki” (powszechne, Moszyński KLS II 1: 224; Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 311; Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892:
116). Na krosty stosuje się maść z jaskoszu, oliwy, żywicy jodłowej i wosku
pszczelego (Polacy, Sołonka Mała, pow. lwowski). Jaskółcze ziele, czyli
dziczyzna, pomaga na naboje [odciski] na nogach; liść przykłada się na nabój, który mięknie pod liściem i pęka po tygodniu (Bratkowce, pow. Stryj,
woj. stanisławowskie). Nacieranie korzeniem usuwa odgniotki między
palcami (Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 279), a sok glistnika bywa stosowany wewnętrznie – usuwa puchliznę (powszechnie, Udziela 1891: 173).
Pyłek z kwiatów stosuje się na choroby oczu (Giby, pow. Suwałki), odwar zalecany jest zaś na kiłę, przymiot (Ruś płd., Talko-Hryncewicz: 261).
Roślina ta jest popularna w leczeniu dzieci, zwłaszcza chorób pasożytniczych, od których zresztą pochodzi nazwa glistnik (Czarny Dunajec, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie, MAAE IX : 146; gliśnik, pow. Olkusz, woj. kieleckie, ZWAK XI: 53; Lubelskie, Udziela 1891: 93). Stosuje
Glistnik jaskółcze ziele
367
się tu lek w postaci odwaru z ziela żółtomlecza lub w postaci jedzonych
na surowo dojrzałych owoców (Załuże, pow. Zbaraż, woj. tarnopolskie,
Talko-Hryncewicz 1893: 116 – 117). Również dziecko chore na ospę dostaje co chwilę glistownik na czyszczenie. Zewnętrznie stosowany do
kąpieli (np. z wrotyczem, Siersza, pow. Chrzanów, woj. krakowskie, Lud
XI: 395). Kąpiel w samozełeni pomaga dzieciom na żółtaczkę (Dorożów,
pow. Sambor, woj. lwowskie, ZWAK VI: 242), dotyczy to również noworodków (Worożów [?], Udziela: 87). Na żółtaczkę działa także herbata
ugotowana z tego ziela (Bratkowice, Strzałków, pow. Stryj, woj. stanisławowskie).
Weterynaria. Odwar z niebospadu podawany jest do picia chorej krowie;
gdy ta ma ból wymienia, co nazywają zułem, kreśli się wymię pierścionkiem ślubnym na krzyż lub niebospadem (Szczepanów, pow. Podhajce,
woj. tarnopolskie). Liśćmi glistnika naciera się zwierzę, które ma choroby
skóry. Korzenia używa się, gdy zwierzę cierpi na wzdęcia, np. po zjedzeniu świeżej koniczyny; w takim wypadku korzeń podaje się, by wywołać
wymioty. Naciera się też wymię krowy po ocieleniu, jeżeli napęcznieje od
mleka (Biała Góra, pow. Sanok, woj. lwowskie). Na zołzy działa jaskółcze
gniazdo rozgotowane w mleku, gdyż sprawia wczesne dojrzenie i otwarcie się ropnia (Kraków, Udziela 1891: 97).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Glistnik święci się na M.B. Zielnej (Bieżanów, woj. krakowskie).
Inne zastosowania. Odwarem tej rośliny wyparzane są garnki na mleko,
aby wytrąciło się z niego więcej śmietany (Kolberg Chełmskie II: 186). (PK)
Głowienka· W Polsce występują dwa gatunki głowienki – pospolita
(Prunella vulgaris L .) i wielkokwiatowa (Prunella grandiflora (L .) Scholler). Większość zgromadzonych materiałów dotyczy głowienki pospolitej.
Lecznictwo. W przypadku zranienia przy koszeniu czy żęciu, sok
z liści głowienki pospolitej natychmiast zagoi i spowoduje zrośnięcie
rany (zrostalnik, Podobin, pow. Limanowa, woj. krakowskie). Na ciężko gojące się rany przykładane są listki główieczki (Toporzysko, Udziela
1891: 219), również w połączeniu ze ślimakami (lubelskie). Za najlepszą
maść na wszystkie rany uważana jest ta przygotowana z liści głowienki
ugotowanych w mleku „aż na masło”. Pomocne są także liście roztarte
Głowienka
368
w palcach i przyłożone na ranę (Wisła XIV : 337). Wywar pomaga usunąć ból gardła (dramulki, Polany,
pow. Oszmiana, woj. nowogródzkie). „Od bolenia w gębie – parzyć
i połykać. Na ból w gardle – płukać.
Na ból głowy – pić z miodem” (brunelka, Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie). Leczy różne choroby, ale
tylko te dokuczające mężczyznom;
zabronione jest podawanie głowienki kobietom (stanocinik mużycki, Polacy nadniemeńscy, Wisła II : 697).
Napar z P. grandiflora służy jako
lekarstwo przeciwko padaczce (głowienki, Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 114).
Weterynaria. Głowienki czerwone
są dobrą paszą dla bydła (Kluk 1787:
231; Linde SJP II: 64).
Inne zastosowania. Głowienki poGłowienka pospolita
spolitej używa się zamiast herbaty. Jest ona także palona w papierosach
i fajkach zamiast tytoniu (czemborek, Antyczkowo, pow. Oszmiana, woj.
nowogródzkie). Dawniej nie tylko w chatach, lecz i u panów zamiast herbaty gotowano brunelkę (brunelka, Samogój, Kowieńskie, Kujawy). (JS)
Głóg· W materiałach Fischera głóg jest najczęściej oznaczony jako głóg
dwuszyjkowy Crataegus oxyacantha L. (obecnie Crataegus laevigata (Poir.)
DC .) lub Mespilus (stara nazwa głogu, obecnie do tego rodzaju należy
tylko nieszpułka). Jednak najpospolitszym gatunkiem spośród kilku gatunków głogu występujących w Polsce jest głóg jednoszyjkowy Crataegus
monogyna Jacq. Poszczególne gatunki najczęściej i tak nie były rozróżniane przez ludność wsi. Według Brücknera (1927: 144) nazwa głóg „łączy się z grec. glóches, glóchis, ostry koniec, a Biblia ciernie głogiem tłumaczy”. Sprawę poprawnej identyfikacji głogu dodatkowo komplikuje
Głóg
369
fakt, że w Polsce głogiem nazywano także
inne, cierniste gatunki
roślin, najczęściej dziką różę (Rosa canina L.),
dlatego często nie ma
pewności, o który rodzaj
chodzi.
Pożywienie. „Zwarzony mrozem głóg bywa
jedzony przez Rusinów, a zapewne i Polaków” (Maurizio 1926:
42). W Wigilię Bożego
Głóg jednoszyjkowy
Narodzenia lud zrywa
głóg wcześnie rano podczas drogi do kościał i zjada czerwone owoce, co ma chronić przed bólem
ust. Głóg jedzony jest także przed wieczerzą, by zabezpieczyć się przed
bólem gardła na cały rok (Chocznia, pow. Wadowice, woj. krakowskie,
Udziela 1891: 129, 142).
Lecznictwo. Skrobanej skórki głogu używa się przeciw róży (Wesoła, pow. Brzozów, Lud II : 155). Owoce głogu stosowane są przeciwko
kaszlowi (Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 114),
a używane do nacierania klatki piersiowej dziecka, przynoszą dobry sen
(Lud XI: 396).
Obrzędy i wierzenia ludowe. „W Starym Sączu po głóg dziewczęta
idą w pole boso, wcześnie rano w Wigilię Bożego Narodzenia. Gospodyni odbiera go od każdej osobno i zachowuje, a oddającej do pary rychłe
zapowiada zamążpójście” (Stary Sącz, pow. Nowy Sącz, woj. krakowskie,
ZWAK II: 217). Gałązki głogowe wkłada się do kolebki dziecka, co ma je
uchronić przed dokuczliwymi strachami (woj. krakowskie, Udziela 1891:
75). Ze względu na zaczarowane mleko „wzięto nowe płótno, przecedzono
przezeń mleko i dano je na biało kwitnący krzew (ale niekoniecznie podczas kwitnienia), np. ostrężyny, dziką śliweczkę i głóg. Po chwili zobaczono na płótnie robaczki, którym połamano nóżki” (Brenna, pow. Cieszyn,
woj. śląskie, Zaranie Śląskie 1929 V 2:. 98). W Wielką Sobotę ksiądz święci ciernie. W tym celu przed wschodem słońca idzie boso przed kościół,
Głóg
370
gdzie znajduje się parę gałązek głogu (lub tarniny) i po poświęceniu pali
je (Zalesie, pow. Radom, woj. kieleckie, Orli Lot IX 9: 190).
Obfite obrodzenie głogu zapowiada ostrą zimę (pow. Radom, woj. kieleckie, Orli Lot IX 9: 197). Krzew głogu chroni grunty przed uderzeniami
piorunów (pow. Ropczyce, woj. krakowskie, ZWAK XIV: 131). Z gałązek
robi lud głowianki i chowa za obrazami, w sąsieku, pod powałą. Święci je
w Wielką Sobotę i opala nad święconym ogniem. Gdy biją pioruny, pali
się taką głowiankę dla ochrony domu od nieszczęścia (błędnie jako Mespilus, głowianka, Chyszówki, pow. Limanowa, woj. krakowskie, Lud XXI
3 – 4: 217). W wigilię św. Jana odłamuje się o północy gałęzie głogu i zatyka je we drzwi stajen w celu ochrony przed czarownicami (błędnie jako
Mespilus, Werszdor, Prusy Zach., Treichel 1893[?]: 12).
„Kiedy kwitnie bób i głóg,
To największy głód,
A kiedy mak
To przednówku tylko znak”
(Sarna 1908: 101).
Inne zastosowania. „Drzewko do różokwietnych należące, używane
często na żywe płoty” (Morawski 1890: 183). (JS)
Gorczyca· Rodzaj Sinapis L. jest we florze Polski reprezentowany przez
trzy gatunki: gorczycę polną (Sinapis arvensis L .), która jest pospolitą rośliną spotykaną na polach i w miejscach ruderalnych, oraz uprawiane
i dziczejące z uprawy gorczyce – jasną (Sinapis alba L .) oraz sarepską
(Brassica juncea (L .) Czern.). W starszych systematykach, a w związku
z tym także i w materiałach przedstawionych poniżej, można spotkać
także gorczycę czarną (Sinapis nigra L .), która współcześnie została zaliczona do rodzaju Brassica L . i nazwana kapustą czarną lub kapustą
gorczycą (Brassica nigra (L .) K.Koch).
Pożywienie. Gorczycę przyrządza się jak szpinak (Sitaniec, pow. Zamość, woj. lubelskie).
W głodowym roku 1847 lud jadał na wiosnę gorczycę i lebiodę. Obie odmiany gorczycy (biała i czarna, arvensis i alba) były spożywane również
Gorczyca
371
w latach 1865 – 1895 z powodu głodu (Maurizio 1926: 81). Gorczyca polna
(S. arvensis) to znany chwast, będący niegdyś rośliną warzywną (Maurizio 1926: 62 – 63). Była i jest zwykle nieodróżniana od rzodkwi świrzepy
i nazywana pszonakiem (zob. hasło Rzodkiew świrzepa).
Lecznictwo. Wywar z gorczycy (Sinapis sp.) służy jako lek przeciwko
niestrawności (Polany, pow. Oszmiana, woj. nowogródzkie). Na ból żołądka przykłada się na brzuch kompresy oraz spożywa ziarenka gorczycy (Sobowa, pow. Tarnobrzeg, woj. lwowskie). Nasiona są spożywane
przy „spieszeniu się żołądka” (okolice Oszmiany, woj. wileńskie, Z Bliska i z Daleka 1935 III: 86) oraz na pobudzenie apetytu (Królówka, pow.
Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot 1935 XVI 9 – 10: 155). Nasienie gorczycy połykane z płynem służy do przeczyszczenia żołądka, mąka utarta z nasienia z octem poprawia ukrwienie, a moczenie nóg w gorczycy
łagodzi ból w krzyżu (Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński
1892: 115). Olej z gorczycy (Synapis) służy przeciwko wiatrom (Turobin,
Żółkiewka, Krasnystaw, pow. Krasnystaw, Kolberg Lubelskie II : 160;
S. nigra, woj. lubelskie, Udziela 1891: 162). Gorczycy nie można pić, „bo
się od niej głupieje” (Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie), a olej otrzymany z jej nasion powoduje obłęd (S. arvensis, hodrych, pow. Żnin, Lud
XXXI: 3). Zgniecione nasiona gorczycy wymieszane z miodem i octem,
trzymane w ustach pomagają na ból zębów (Wisła XIX: 459). Na katar dorosłym zalecane jest wąchanie tabaki zmieszanej z proszkiem gorczycy
(B. nigra, hirczycia, Małopolska wsch., Talko-Hryncewicz 1893: 152). We
wszelkich rodzajach kaszlu i chorobach płuc u dzieci stawia się na szyi
i na piersiach pod łyżeczką synapizmy z gorczycy (B. nigra) lub chrzanu
(Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 110). Gorczyca (Sinapis L.) to lekarstwo
przeciw bólom pod piersiami, ale tylko w wypadku, gdy choroba ta nie
jest „zrobiona”, czyli nie jest wywołana urokiem (Polacy nadniemeńscy,
Wisła II: 702). Synapizmy z gorczycy (B. nigra) utłuczonej z zimną wodą
(Józwów, pow. Lublin, Wisła VIII: 353) lub pomieszanej z ciastem wziętym z dzieży (Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 191, 339) stawiane są za
uszami lub na karku w przypadku bólów głowy, oczu, a także jako środek
odciągający krew z głowy. Synapizmy z gorczycy (lub natartego chrzanu) stosowane są także przeciw krwotokom (Ruś płd., Talko-Hryncewicz
1893: 197 i 267). Od złego wiatru warzą nasiona konopi i trochę gorczycy
(Sinapsis), rozrabiają wodą, przecedzają i takim mlekiem okładają chore dzieci. Na pograniczach rdzennej Polski i na Rusi osobie dotkniętej
Gorczyca
372
urokami, względnie dziecku, okładają ciało gorczycą z octem; pryszcze,
które pojawiają się na skórze wskutek działania ostrego okładu, traktowane są jako symbol „złego”, które tkwiło w chorym i teraz opuszcza
jego ciało (Polska, Ruś, Moszyński KLS III: 185; woj. lubelskie, Udziela
1891: 80).
W odwarze z gorczycy kąpie się ciężarne kobiety, aby wywołać poronienie (Synapis ale: brassicapieris, Podgórze, pow. Kraków, woj. krakowskie, Lud XI: 396)4.
Obrzędy i wierzenia ludowe. Jeśli krowa zje gorczycę, to wówczas może
to zepsuć mleko („spalić” je) (Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie).
Inne zastosowania. Dawniej tłoczono olej z nasienia gorczycy (Dąbrówka, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot XI 10: 167). (JS)
Goździk· W Polsce występuje dziko kilkanaście gatunków z rodzaju goździk (Dianthus). Wiele też gatunków, niektóre o przyjemnym zapachu, jest uprawianych w ogrodach. Nazywane są zwykle goździkiem
lub gwoździkiem. Nazwa ta pierwotnie przypuszczalnie odnosiła się do
goździka ogrodowego (Dianthus caryophyllus L .), uprawianego u nas od
dawna, a potem przeniesiono ją na inne gatunki z tego rodzaju. Została
prawdopodobnie zapożyczona od nazwy pachnących pąków kwiatowych
południowoazjatyckiego goździkowca wonnego (Syzygium aromaticum
(L.) Merrill & Perry, dawniej Caryophyllus aromaticus L.), używanych jako
przyprawa i przypominających małe gwoździki.
Bardzo rzadko nazwy gwoździk używa się też na inne rośliny, np. onętek (jako chiński gwoździk, Cosmos bipinnatus Cav.), który święci się z innymi ziołami (Raniżów, pow. Kolbuszowa, woj. lwowskie), i aksamitkę
wzniesioną, również wplataną w bukiety na M.B. Zielnej (jako gwoździk
zwyczajny, Tagetes erecta L ., Tarnopol, woj. tarnopolskie).
Lecznictwo. Na katar żołądka należy pić naparzane kwiatki goździka leśnego (Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie)5. Przeciw czerwonce
zalecana jest babka z goździkami polnymi z masłem i bryndzą spaloną
4. Trudno określić, o jaką roślinę chodzi. Pieris brassicae (Linnaeus, 1758) to motyl bielinek kapustnik, żerujący na roślinach z rodziny kapustowatych, też na gorczycy. Być może
mowa o gorczycy zaatakowanej przez bielinka.
5. Możliwe, że chodzi o Dianthus arenarius L., mylnie podany jako Dianthus borbasii Vandas.
Goździk
373
na czerwono (Dianthus sp., Dzianisz, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie;
Udziela 1891: 164; Dzianisz, Talko-Hryncewicz 1893: 166). Zaparzony i wypity goździk upstrzony pomaga przy bólu w piersiach (Dianthus deltoides
L ., iskraczki, Grygielany, pow. Oszmiana, woj. wileńskie).
W niektórych materiałach nie jest jasne, czy chodzi o rodzaj goździk
Dianthus czy goździkowiec Syzygium, gdyż oba są używane w lecznictwie, np. „Sok z goździków zmieszany z winem pomaga w zaziębieniu”
(Królówka, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot 1935 XVI 9 – 10: 155)
czy „gwoździki używa się od boleści żołądka”, „wzmacniają głowę i serce”
(gwoździk, okolice Sieradza, Wisła VIII: 137 – 139). „Na kołtun: zerwać tylko
główki tego ziela, namaczać w gorzałce lub winie i głowę tam taplać, a kołtun zmieni się prędzej” (Radziszów, woj. krakowskie, Seweryn Udziela).
W poniższych materiałach ewidentnie chodzi o goździkowca. Bielmo
na oku zaleca się zasypać przez piórko proszkiem składającym się z łyżeczki od kawy utartego i przez muślin przesianego cukru zmieszanego
z dwoma miałko utartymi goździkami (Syzygium aromaticum, Włodzimierz, woj. wołyńskie, Talko-Hryncewicz 1893: 345); na tę dolegliwość
pomocny jest także zapach gwoździka, który „zdmuchuje” bielmo ([Syzygium aromaticum jako Caryophyllus], Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 115).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Goździki święcone są w wiązankach w dniu
M.B. Zielnej (Dianthus caryophyllus L ., Hołosko Wielkie, woj. lwowskie;
Radziszów, woj. krakowskie, Seweryn Udziela). Wyrastają z ziemi w Wielki
Piątek na pamiątkę, że Pana Jezusa przybijano w ten dzień gwoździami
do krzyża (goździki krzyżowe od Pana Jezusa, Radziszów, woj. krakowskie, Seweryn Udziela).
Inne zastosowania. Wieśniaczki hodują goździk (Dianthus) w ogrodach
(okolice Kowna, Litwa kowieńska, Łaguna: 138). Jako motyw zdobniczy
pojawia się na pisankach (gwoździk hwordyk, Caryophyllus, Dianthus,
Lud IV: 212). (JS)
Grążel żółty· Grążel żółty (Nuphar lutea (L .) Sm.) występuje w przybrzeżnych strefach jezior i stawów oraz wolno płynących, mulistych rzekach. Często spotyka się go razem z grzybieniami białymi (Nymphaea alba
L .), jednak żółty w odróżnieniu od nich występuje także na większych
Grążel żółty
374
głębokościach. „ Jest
grzybień biały, czyli tzw.
lilja wodna, i grzybień
żółty, czyli grążel” (Łaguna [br. nr. s.]). W taksonomii ludowej nazwy
grążel oraz grzybień bywają używane zamiennie, jednak dzięki dodaniu kolorów: biały lub
żółty, identyfikacja rodzaju nie stanowi problemu. W taksonomii ludowej grążel żółty jest
znany także pod nazwami: bonowie (ziemia kaliska; pow. Konin, woj.
łódzkie), bączywie (Kujawy, Kolberg Kujawy
[br. nr. s.]; Adamki, pow.
Grążel żółty
Żywiec, woj. krakowskie;
Wielkopolska), grebilija (pow. Suwałki, woj. białostockie), grążel, dzbanuszki, mydelnik (woj. białostockie, Łaguna [br. nr. s.]), grzebień żółty (pow. Rzeszów, woj. lwowskie), lilja błotna (okolice Tarnowa, woj. krakowskie), łotoć
(woj. białostockie; Janów nad Wilją i Wiłkomierskie, Łaguna [br. nr. s.]),
mamuchy (Mstyczów, pow. Jędrzejów, woj. lubelskie), marica, róża (okolice Tarnowa, woj. krakowskie), żółta lilia (pow. Suwałki, woj. białostockie).
Pożywienie. „Lilje wodne (N. alba, N. luteum) musiały stanowić pożywienie, skoro i dziś są urywane w latach głodu” (Maurizio 1926: 56).
Lecznictwo. Zaleca się przykładać grebiliję na różę, dzięki temu powstały tam guz uschnie i odpadnie (grebilija, żółta lilia, Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie), jednak liście używane przy tym schorzeniu
muszą pochodzić z rośliny rosnącej w stawie, z którego bydło nie pije
wody (lilja błotna, marica, róża, okolice Tarnowa, woj. krakowskie, Orli
Lot X 10: 213). Koło Wiłkomierza i Janowa nad Wilją wielkie liście łotoci przykładane są na rany, bo jako roślina chłodna wyciąga ogień (łotoć,
Janów nad Wilją i Wiłkomierskie, Łaguna: 70). Lilie wodne oraz liście
Grążel żółty
375
rozchodnika są pomocne przy wrzodach, pod warunkiem, że najpierw
nad raną wykona się znak krzyża (okolice Bytomia, Śląsk, Wisła XV: 617).
Na ból głowy należy przykładać rosnącą na jeziorze grebiliję (grebilija, żółta lilia, Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie), a okłady z liści mamuchy położone na głowie niwelują bóle wszelkiego rodzaju (mamuchy,
Mstyczów, pow. Jędrzejów, woj. lubelskie, Wisła IV : 88; grzebień żółty, pow. Rzeszów, woj. lwowskie, MAAE X: 141). Jak się okazuje, leczenie bólu głowy okładami z liści tej rośliny – występującej pod różnymi
nazwami – jest w Polsce powszchne (bonowie, pow. Konin, woj. łódzkie,
Wisła V: 422; Kolberg Chełmskie II: 187). Gotowane lilie wodne usuwają
flegmę (okolice Sieradza, Wisła VIII: 136).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Niektóre wieśniaczki zwane czarownicami o północy zrywają w stawach roślinę zwaną bonowie (Nuphar), suszą ją
i startą na proch wsypują do wódki. Wypicie tej wódki sprawia, że spojrzenie na znienawidzonego sąsiada i powiedzenie: „Diable wymieć mu
koryta i spróbuj go”, sprawia, że cała zwierzyna należąca do niego zdechnie w przeciągu dwunastu godzin (bonowie, ziemia kaliska, Wisła III: 766).
Inne zastosowania. W białostockiem chłopcy zwykli dla zabawy bić
o wodę przypominającym dzbanek owocem łotoci dopóty, dopóki nie
wytrąci się z niego mydło. Z tego powodu w Wiłkomierskiem zowią owoc
grążeli dzbanuszkami lub mydelnikiem (łotoć, grążel, grzybień żółty, dzbanuszki, mydelnik, woj. białostockie, Łaguna: 70). (JS)
Grzybienie białe· Grzybienie białe (Nymphaea alba L .), pospolicie
zwane nenufarami, ze względu na duże, efektowne kwiaty zostały rozpowszechnione w uprawie, zwłaszcza w postaci odmian barwnie kwitnących.
Ludność wiejska nazywała grzybień biały gąskami (Podole, PF V: 60),
jego nazwy ludowe to białe lilie wodne lub grzebienie (Polesie: na rzekach
Prypeć, Koryń, pow. Pińsk), grążela (Ruś polska), gribilija biała (Suwałki), huśki (Dereszewicze, Polesie wsch.), latatje żinacze, wodianyj łopuch,
makiewki (Ruś płd.), lilja wodna (woj. krakowskie), szlani (Międzyrzec
i okolice, woj. lubelskie).
Pożywienie. Białe lilie wodne używane są przez lud poleski jako żywność (owoce) i lekarstwo (korzeń i kwiaty). „Wraz z różą i mewą mogłyby
śmiało służyć za godło zachodniego Polesia” (białe lilie wodne, grzebienie,
Grzybienie białe
376
Polesie: na rzekach Prypeć, Koryń, pow. Pińsk,
Moszyński 1928: 4).
Lecznictwo. Grzybienie białe, rosnące na
stawach, przykładane
są na rany (Jodłówka,
pow. Bochnia, woj. krakowskie; lilja wodna,
Czorsztyn, Zakopane,
Udziela 1891: 218). Odwar cisu i korzeni grzybienia leczy wściekliznę,
natomiast liście „przykłada się do ran oraz
jako pokarm dla pijawek” (Buczków i DzieGrzybień biały
win, pow. Bochnia, woj.
krakowskie). Liście grzybienia białego stosowane jako okłady rozmiękczają wrzody (szlani, Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 115; lilja wodna, Kraków, Udziela 1891: 232). Na ból głowy parzy się i pije mieszankę ziół,
w skład której wchodzi gribilija biała (gribilija biała, Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie). Małorusini i Polacy kurują się w razie bólu głowy
przykładaniem liści grążeli oraz łopianu (Arctium sp.); pierwsza z roślin
ma główkowaty owoc, druga kwiatostan (grążela, Ruś Polska, Moszyński KLS II: 213). Świeżymi liśćmi grzybieni należy okładać bolącą głowę
(wodna lilja, Kozińce Wielkie, Seweryn Udziela; Marszowice, pow. Bochnia, woj. krakowskie, ZWAK VI: 274; Kraków, Charszowice, Udziela 1891:
106). Znachorki zalecają grzybień moczony w ciepłym mleku, czasem
słoninę, śmietanę lub wozie wylonisko, tj. skórę węża, na tzw. oberwanie (Królówka, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot 1935 XVI 9 – 10:
157 – 158). Wywar z ususzonej N. alba pity bywa w przypadku duszności
(pow. Olkusz, woj. kieleckie, ZWAK XI: 53); kwiaty N. alba przeciw białym
upławom, a wywar przeciw chorobom macicy (huśki, Dereszewicze, Moszyński 1928: 23, 137). Odwar grzybienia białego zmniejsza popęd płciowy (szlani, Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 115).
Grzybienie białe
377
Weterynaria. Grzybienie przynoszone do domu powodują mór bydła (Prusy Zach., Treichel [1893]: 13). Na poprawienie mleczności krów
wpływa lekarstwo przygotowane z kwiatów białych lilii, które zerwane
wraz z łodygą smaży się i przechowuje w suchym miejscu. Odwar z lilii
miesza się z młodziwem i wlewa po ocieleniu krowie do pyska (Żmudź,
Wisła XIX: 367).
Inne zastosowania. Niektórzy zapewniają, że powąchanie lilii wodnej
wywołuje katar (lilja wodna, Łaguna: 66). Piękno i gładkość ciała gwarantuje nacieranie białą lilią wodną lub obmywanie wodą, w której kwiaty
się moczyły (latatje żinacze, wodianyj łopuch, makiewki, Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 290). (JS)
Hyzop [Józefek]· Hyzop lekarski (Hyssopus officinalis L .) jest w Polsce rzadko uprawianą i dziczejącą z uprawy rośliną o statusie archeofita. Nazwy ludowe to izop, lizop, izopek, józefek (Lipnowskie, PF I: 138).
Lecznictwo. Gotowany pije się na czerwonkę (Leksandrowa, pow. Bochnia, woj. krakowskie), pomaga na ból szyi (Adamki, pow. Żywiec, woj. krakowskie), zasmażony na maśle jest dobry na żołądek (Pewel Ślemieńska,
pow. Żywiec, woj. krakowskie). Płukanie ust między innymi szałwią z józefkiem pomaga przy leczeniu szkorbutu (Wola Batorska, woj. krakowskie,
Udziela 1891: 144), a okłady z szałwii, bożego drzewka i józefka wykorzystywane są przy biegunce. Ból dziąseł (Dobczyce) lub nieprzyjemny zapach z ust niweluje się odwarem z józefka (Wieliczka, woj. krakowskie,
Seweryn Udziela), który wraz z szałwią pomocny jest także przy chorobach
dziąseł (Przecław, pow. Mielec, woj. krakowskie, Lud XXV 1 – 4: 76 – 77).
Kwiaty lub listki służą przeciw gorączce (powszechnie, Wisła X: 121).
Weterynaria. Odwar tych ziół podawany jest krowom po ocieleniu i w razie choroby do picia (Bieliny, pow. Nisko, woj. lwowskie). Święconym józefkiem kadzi się bydło (Brzyczyna, woj. krakowskie, Seweryn Udziela),
by uchronić je od chorób, wpłynąć na dojność krów, wydajność masła
(okolice Przeworska, woj. lwowskie, Wisła XII: 58).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Hyzop jest święcony wraz z innym zielem w dniu M.B. Zielnej (Raniżów, pow. Kolbuszowa; woj. krakowskie,
Seweryn Udziela; Przecław, pow. Mielec, woj. krakowskie, Lud XXV 1 – 4
76 – 77), po czym chowany za strzechę i używany do kadzenia izby, ażeby
Hyzop [Józefek]
378
uwolnić się od złego (okolice Przeworska, woj. lwowskie, Wisła XII: 58).
Wśród ziół święconych w oktawę Bożego Ciała jest i józefek. Wianek tych
ziół zawieszony na zewnątrz ścian chaty chroni od piorunów (Bieliny,
pow. Nisko, woj. lwowskie).
Inne zastosowania. Józefek jako roślinę pachnącą hoduje się w ogrodach (Janów nad Wilią, Łaguna: 34; Podole, Łaguna: 138). (JS)
Jałowiec· Jałowiec pospolity (Juniperus communis L .) i jałowiec sabina (Juniperus sabina L .) wspominane są przez polskie źródła etnograficzne i etnobotaniczne, które przypisują szczególnie temu pierwszemu
gatunkowi liczne zastosowania w różnych sferach życia wiejskiego. Już
Moszyński pisał, że „z roślin szpilkowych najważniejszy jest tu dla nas
jałowiec, posiadający duże znaczenie w magii wielu ludów Eurazji” (Moszyński KLS II 1: 308). Jałowiec odznacza się dużą stałością nazwy, która
w kulturze ludowej jest zbieżna z oficjalną nazwą botaniczną. W przypadku J. sabina Oskar Kolberg używa nazwy sawina, zaś Marian Udziela sabina (Kolberg Krakowskie III: 125 – 126; Udziela 1891: 54). J. sabina
występuje dziko tylko na jednym naturalnym stanowisku w Pieninach,
ale jest tu i ówdzie uprawiany.
Jałowiec pospolity · (Juniperus communis L .). Lecznictwo. Jałowiec
ma liczne zastosowania w medycynie ludowej. Osnówki (niby-owoce)
jałowcowe wykazują właściwości moczopędne, stosowane są na ból
pęcherza i dolegliwości nerkowe (Siedlec, pow. Bochnia, woj. krakowskie; Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie; powszechnie, Dobra Gospodyni 1901: 366; Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 183; Kurpie, Ziemia
XIII: 272; Orli Lot 1935 XVI 9 – 10: 155). Ze względu na te właściwości jałowiec pije się w wielu regionach kraju na tzw. puchlinę (oraz puchlinę wodną) wywołującą obrzęk, której przyczyną jest zatrzymanie płynów w organizmie (Wieliczka, woj. krakowskie; Dublany, pow. Sambor,
woj. lwowskie; Polany, pow. Oszmiana, woj. wileńskie; okolice Bytomia,
woj. śląskie, Wisła XV : 617; Księżnice Małe, pow. Pińczów, woj. kieleckie, Wisła XIV: 770; Międzyrzec, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 116;
Jałowiec pospolity
379
Kujawy, Wisła XIV: 334; okolice Sieradza, Wisła VIII: 136, Męczenin koło
Płocka, Wisła X: 126). Jałowiec używany jest również na oczyszczenie
krwi (Lubomierz, pow. Bochnia, woj. krakowskie; Kurpie, Ziemia XIII:
272). Osnówki jałowca spożywa się na skurcze żołądka (Dublany, pow.
Sambor, woj. lwowskie) i inne dolegliwości żołądkowe, w tym również
na biegunkę (powszechnie, Dobra Gospodyni 1901: 366; woj. lubelskie,
Wisła XIV : 334; Polesie, Talko-Hryncewicz 1893: 153; Kurpie, Ziemia
XIII : 272). W okolicach Oszmiany w woj. wileńskim w tym celu „wczesną wiosną zbiera się pozostałe z jesieni jagody, zalewa się wódką i pije
się taką »nastójkę«” (Z Bliska i z Daleka 1935 III: 87). Stosuje się go też
dość często na dolegliwości układu oddechowego – kaszel, astmę, dychawicę (Lubomierz, Bytomsko, pow. Bochnia, woj. krakowskie; Polany,
pow. Oszmiana, woj. wileńskie; pow. Łańcut, woj. krakowskie, MAAE VI:
259; pow. Olkusz, woj. kieleckie, ZWAK XI: 53; okolice Sieradza, Wisła
VIII: 139). Jeden z rękopisów Akademii Umiejętności z XVIII wieku zawiera taki przepis na lekarstwo na ból głowy: „garść jałowca, babki, pół
garści piołunu stłuc, rozpuścić winem, aż będzie wilgotne i przykładać
na ciepło w tyle głowy” (Wisła XIX: 463). Według Izydora Kopernickiego, jałowiec jest popularny w ginekologii ludowej (Kopernicki 1876: 4).
Weterynaria. Gdy koń ma zołzy, okadza się go dymem z jagód jałowcowych (Mirany, pow. Sztum, Prusy Wsch.) lub dodaje osnówki do paszy
(Kurpie, Ziemia XII: 272). W Dobrzyńskim podczas pomoru bydła rozpalany jest ogień z jałowca, bylicy, dziewanny i macierzanki, przez który
przepędza się stado (Biegeleisen 1929a: 302). Na Kujawach zaś, by krowy
dawały więcej mleka, podkadza się je jałowcem, mirrą, bławatkiem i czarcim łajnem (Biegeleisen 1929a: 30). W okolicach Iwonicza, gdy chłopi wypędzają na wiosnę bydło na paszę, po ocieleniu lub w chorobie okadzają
je specjalnymi święconymi palmami zwanymi bagnięta. Palmy te robione
są z jałowca, kłokoczki i wierzby dla krów, a dla koni z cisu (Lud VI: 58).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Święci się jałowiec w dniu M.B. Zielnej wraz z ziołami (Zawoja, pow. Wadowice, woj. krakowskie; Litwa kowieńska, Łaguna: 40; Czarny Dunajec, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie,
MAAE IX : 115; Kurpie, Ziemia XIII : 272). Jałowiec święci się również
w niektórych regionach w oktawę Bożego Ciała (Dublany, pow. Sambor,
woj. lwowskie). Wchodzi w skład palmy wielkanocnej (Koczurów, pow.
Żywiec, woj. krakowskie; pow. Sanok, woj. lwowskie, Lud XII: 310; pow.
Biała, woj. krakowskie, Orli Lot X 7: 157). W pow. Jasło po poświęceniu
Jałowiec pospolity
380
jałowca i wierzby w Niedzielę Palmową w kościele obchodzi się z nimi
trzy razy dom i uderza w każdy węgieł, aby nie było pcheł, much i innego
robactwa (Sarna 1908: 95 – 96). W woj. wileńskim oraz śląskim jałowiec
zatyka się w strzechy w wigilię św. Jana (Moszyński i in. 1935: tab. 1, 3).
Niekiedy poświęcony jałowiec stanowi kadzidło na Trzech Króli (Rozdziele Dolne, pow. Bochnia, woj. krakowskie; powszechnie, Łaguna: 40;
Kurpie, Ziemia XIII: 272). Powszechnie okadza się nim domy oraz bydło
przeciw czarom. Jałowcem przyozdabia się figury karnawałowe: rogi turonia oraz głowę kobyłki (okolice Biecza, pow. Gorlice, woj. krakowskie,
Orli Lot X 2: 25).
Na Kurpiach piwo jałowcowe należy do napojów obrzędowych: „Dojrzałe dwuletnie jagody młócą kobiety i dzieci bezpośrednio na rozpostarte płachty. Przesuszone jagody tłucze się w stępach lub kadłubkach.
Potłuczony jałowiec zalewa się ciepłą wodą, na drugi dzień zlewa się do
ceberka i przecedza i wszystko zarobione gotuje się w garach lub kotle.
Następnie zaprawia się go chmielem, a po ostudzeniu i wystaniu się jest
klarowny, słodkawo-gorzkawy płyn – piwo. Czasem zarabiają go miodem
lub cukrem” (Ziemia XIII: 272 – 273).
W Radomsku w woj. kieleckim istnieje przekonanie, że jeśli „zarodzi
obficie jałowiec, to będzie ostra zima” (Orli Lot IX 9: 197).
Inne zastosowania. Jałowiec ma też zastosowania gospodarcze. Najczęściej poświęcone gałązki jałowca dodaje się do złożonego zboża, żeby
uchronić je przed myszami (Zawoja, pow. Wadowice, woj. krakowskie;
Małociechowo, pow. Świeck, woj. pomorskie; Czarny Dunajec, pow. Nowy
Targ, woj. krakowskie, MAAE IX, s. 115).
Jałowiec sabina (Juniperus sabina L.)· Lecznictwo. Marian Udziela
(1891: 54) pisze, że w Pieninach kobiety używają sabiny wewnętrznie. Ten
sam autor w innym miejscu podaje, że w Polsce powszechnie kobiecie
rodzącej daje się do wypicia odwar z liści sawiny. Być może mowa o sabinie jest również w tej wzmiance (nie występuje ona dziko na Kurpiach,
ale opis rośliny i zastosowania odpowiada temu gatunkowi): „Wywar
z pewnego gatunku jałowca, rosnącego małymi kępkami na wydmach
i pustkowiach, stosowany jest przy porodach i spędzaniu płodu” (Kurpie, Ziemia XIII: 272). W Międzyrzecu, w woj. lubelskim, odwar z sabiny
Jałowiec sabina (Juniperus sabina L .)
381
używa się na kąpiele dla suchotników
(Pleszczyński 1892: 131).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Ludowe wierzenia podają, że na sabinie „jeżdżą czarownice na Łysą
Górę w każdy czwartek. Czarownica mająca sawinę, okadza nimi krowy, gdy chce, żeby zamiast mleka
dawały krew” (Kolberg Krakowskie
III: 125 – 126). (MK)
Jasnota· W Polsce występują cztery
gatunki z rodzaju Lamium L . Jasnota biała (Lamium album L .) jest najpospolitszym z nich, występującym
w miejscach ruderalnych, zaroślach
Jasnota biała
i na przydrożach. Jej nazwy lokalne
to głucha pokrzywa (Biała Góra, pow.
Sanok, woj. lwowskie; Antyczkowo, pow. Oszmiana, woj. nowogródzkie),
głucha pokrzywa biała (pow. Konin, woj. łódzkie; Międzyrzec i okolice, woj.
lubelskie) lub po prostu pokrzywa (Zawada, pow. Zamość, woj. lubelskie).
Pożywienie. Z liści przygotowuje się potrawę podobną do szpinaku
(Dziewiętniki, pow. Bóbrka, woj. lwowski, ZWAK VI: 267).
Lecznictwo. Jasnota stosowana jest przeciw kaszlowi (Żywiec, woj.
krakowskie) pod postacią herbaty zaparzonej z wysuszonych kwiatów
(głucha pokrzywa, Biała Góra, pow. Sanok, woj. lwowskie). Odwar z suszonego kwiatu służy także jako środek leczniczy na boleści w piersiach
i wspomaga oczyszczanie krwi (Dziewiętniki, pow. Bóbrka, woj. lwowskie,
ZWAK VI: 267). W Antyczkowie zbiera się tylko liście jasnoty, miesza je
z innymi ziołami i używa do leczenia blednicy. Wywar z liści piją również
chorzy na serce (pokrzywa głucha, Antyczkowo, pow. Oszmiana, woj. nowogródzkie), natomiast na białe upławy zalecany jest odwar z korzenia
jasnoty zwany głuchą pokrzywą białą (pow. Konin, woj. łódzkie, Wisła V:
423; Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 114). Za lekarstwo na febrę uznawana jest woda, w której przez całą dobę moczyło
Jasnota
382
się dziewięć koniuszków kwiatowych pokrzywy (Korczyna, pow. Gorlice, woj. krakowskie, ZWAK VI: 267). Z kolei w Szczepanowie lekarstwem
na tę chorobę jest sok z zebranej wraz z korzeniami i utłuczonej jasnoty
(Szczepanów, pow. Podhajce, woj. lwowskie, ZWAK VI: 267).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Roślina ta ma zastosowanie w czarach (Lamium sp., pokrzywa, Zawada, pow. Zamość, woj. lubelskie). Jeżeli sparzy
się nią garnki przeznaczone na mleko, czarownica ogłuchnie i stanie się
nieszkodliwa (Dziewiętniki, pow. Bóbrka, woj. lwowski, ZWAK VI: 267).
Inne zastosowania. Pokrzywa (Lamium sp.) ma zastosowanie praktyczne: nowo kupione garnki gliniane na mleko naparza się pokrzywami, aby
były czyste, żeby czarownica nie popsuła mleka oraz by mleko zawsze
dawało dużo śmietany (pokrzywa, Zawada, pow. Zamość, woj. lubelskie).
„Gdy mleko jest zaczarowane, tzn. wlecze się lub prędko siada, cedzą
je przez pokrzywę martwą albo także przez żegawkę lub nać pietruszki” (Wola Batorska, pow. Bochnia, woj. krakowskie, ZWAK VI: 267). (JS)
Jemioła· Jemioła pospolita (Viscum album L .) jest powszechnie występującym pasożytem rosnącym na różnych gatunkach drzew. Większość
źródeł etnograficznych wymienia ten gatunek pod jedną nazwą – jemioła. Występuje w trzech podgatunkach: V. album s ubsp. album – pospolita,
na drzewach liściastych, V. album subsp. austriacum – rozpierzchła, na
sosnach i V. album subsp. abietis – jodłowa, na jodłach. Dawniej traktowano je jako odrębne gatunki.
Lecznictwo. Odgrywa dużą rolę w zdrowiu reprodukcyjnym kobiet.
W Siedlcach w pow. Bochnia (woj. krakowskie) kobiety piją herbatę z liści
jemioły przeciw zbyt silnej miesiączce. Podobnie czynią kobiety chłopskie we wsi Giby (pow. Suwałki, woj. białostockie). Starsze źródła podają również, że odwaru z jemioły i jej jagód używają kobiety wewnętrznie
przy wywoływaniu poronienia (powszechnie, Udziela 1891: 54; Bóbrka,
Małopolska wsch., Talko-Hryncewicz 1893: 42). Używana bywa w leczeniu chorób dziecięcych, np. kokluszu. Jemiołę wkłada się do kolebki, „by
dziecku strachy i marzenia nie dokuczały” (Kraków, Udziela 1891: 97, 74).
Ma również zastosowanie w leczeniu chorób ludowych – uroków (woj.
krakowskie, Seweryn Udziela) oraz kołtuna (powszechnie w Polsce i na
Białorusi, Moszyński KLS II: 213 – 217). Jest lekiem stosowanym w okładach
Jemioła
383
na odmrożenia (Podole, Talko-Hryncewicz 1893: 276); jemiołę w postaci naparu pije się na kaszel (Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 116; Kolberg Chełmskie II: 188).
Weterynaria. Jemioła powoduje, że zwierzęta stają się posłuszne. Krowę,
która sprawia problemy, należy uderzyć trzy razy rózgą z jemioły (Wielkopolska, Lud XXXI: 3). Jemioła ma dobry wpływ na pszczoły (okolice
Łucka, Łaguna: 43): „W dzień Bożego Narodzenia obijają obuchem jemiołę i kładą z woskiem do uli pszczół, żeby było dużo miodu” (ziemia
sieradzka, Wisła III: 488); „Szlachta w Drohickiem mniema, że błędne
pszczoły lubią osiadać w ulu zrobionym z sosny, na którym rósł woraniec
[jemioła]” (okolice Drohiczyna nad Bugiem, Łaguna: 43). Jemiołę dodaje się świniom do paszy, aby chronić je przed chorobami (Wielkopolska,
Lud XXXI: 3), lub też karmi się bydło jemiołą, jeśli brakuje zwykłej paszy
(Kolberg Chełmskie II: 188).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Jemiołą przystraja się obrzędowy weselny
chleb (Dereszewicze, Polesie, Moszyński 1928: 185). Używana jest jako
barwnik do jaj wielkanocnych, ponieważ barwi jaja na żółto (Dereszewicze, Polesie, Moszyński 1928: 185) oraz na zielono (Lud XVII: 33). Jemioła świącona jest w Niedzielę Palmową (okolice Kowna, Janów nad Wilią,
Łaguna: 43), jak również w dniu M.B. Zielnej (woj. krakowskie, Seweryn
Udziela). Istnieje wierzenie, że jemioła leszczynowa ma moc i siłę przeciw
złym czarom (powszechnie, Udziela 1891: 80). Z rękopisu Łaguny pochodzi
opowieść świadczącą o tym, że jemioła była postrzegana jako roślina święta: „Gdy przed pięćdziesięciu laty wypadło rąbać drzewo w jednym takim
lesie w pow. rosieńskim (niedaleko granicy pruskiej, w dobrach podobno
Wedele), żaden włościanin z okolicy nie chciał się podjąć tej roboty, bo to
był widać gaj niegdyś święty, a drzewa w nim – uwieńczone jemiołą, rośliną
świętą – i trzeba było najmować do robienia Żydów” (Łaguna: 40). (MK)
Jodła· Jodła pospolita (Abies alba Mill.) w stanie naturalnym występuje
w górach środkowej i południowej Europy, a w Polsce przebiega naturalna granica jej północnego zasięgu. Nazwy ludowe to jodka (Dukielskie,
okolice Iwonicza) i jedlina (Istebna, pow. Cieszyn; Zalesie, pow. Radom).
Lecznictwo. Gałązki jodły gotuje się i pije na gruźlicę (Leksandrowa,
pow. Bochnia, woj. krakowskie). Żywicę z jodły przykłada się na odciski
Jodła
384
i rany (Bytomsko, pow. Bochnia, woj. krakowskie; Królówka, pow. Bochnia,
woj. krakowskie, Orli Lot 1935 XVI 9 – 10: 155). Węgle, szczególnie jodłowe, starte na proch służą do posypywania miejsc oparzonych (Królówka, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot 1935 XVI 9 – 10: 156). Szyszki
jodły leczą szkorbut (okolice Sieradza, Wisła VIII: 140), a na ból zębów
okadzają zęby smołą jodłową (Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 355).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Jodła odgrywa ważną rolę w obrzędzie
weselnym: przed domem, gdzie odbywa się uczta weselna, wbijane są
do ziemi wierzchołki jodeł, a wejścia do domów ozdabiane chojną z jodły,
ubraną wstążkami i kwiatami (Koczurów, pow. Żywiec, woj. krakowskie).
Na Wschodnim Podhalu rózga weselna jest zrobiona z uciętego wierzchołka jodły o pięciu–siedmiu ramionach; przystraja się ją jabłkami, orzechami i liśćmi barwinku (okolice Nowego Sącza, woj. krakowskie, SKJ
IV: 328). W okolicach Iwonicza różdżka weselna ma na wierzchołku młodą jodłę ozdobioną we wstążki, pióra i jabłka (jodka, Dukielskie, okolice
Iwonicza, Lud VI: 133). Gałązek jodłowych używa się również w obrzędzie
pogrzebowym (Pewel Wielka, pow. Żywiec, woj. krakowskie), a wieńce
jodłowe kładzie się na groby (Koczurów, pow. Żywiec, woj. krakowskie).
Gałązkami jodły posypuje się drogę, którą ma przechodzić orszak pogrzebowy (Wiłkomierskie, Łaguna: 43).
Jodła ma również zastosowanie w obrzędach związanych z kalendarzem chrześcijańskim. W niektórych domach w czasie Świąt Bożego Narodzenia, zwłaszcza tam, gdzie są starsze dziewczyny, robią sady. Małą
jodełkę ukwiecają bibułkami, tasiemkami z kolorowego papieru oraz
kolorowymi świeczkami, a następnie wieszają na nich jabłka, cukierki
i ciastka. Sad wieszają albo u tragarza na sznurku, albo stawiają go na
stole, względnie, o ile jest wysoki, na ziemi (Królówka, pow. Bochnia,
woj. krakowskie, Orli Lot 1935 XVI 9 – 10: 149). Na Wigilię zdobi się obrazy jedliną (Istebna, pow. Cieszyn, woj. śląskie, Zaranie Śląskie V 4: 233),
a w wieczór wigilijny w tajemnicy przed dziećmi ubiera choinkę jodły
pospolitej (Śląsk, Ziemia XV : 10). Z Wigilią wiążę się również zwyczaj
zatykania jodły w oborniku – ma to ochraniać zwierzęta przed wilkami
(pow. Brzozów, Biegeleisen 1929[a]: 491). Jodła jest również dodawana
do „palmy” święconej w Niedzielę Palmową (Zalesie, pow. Radom, woj.
kieleckie, Orli Lot IX 9: 190). W maju kapliczki ozdabiane są wieńcami
z jodły (Koczurów, pow. Żywiec, woj. krakowskie). Parę tygodni przed Zielonymi Świątkami obcina się jodłę (lub świerk) z gałęzi, które układane
Jodła
385
są na stos, by wyschły. W drugi dzień Zielonych Świąt stos ten jest palony jako sobótki (okolice Żywca, woj. krakowskie). Majem zwie się bukiet z gałęzi jodłowych ozdobiony kolorowym papierem i przywiązany
w maju na wierzchołku drzewa przy domu, w którym jest wadna dziewka
(Głębowice, pow. Wadowice, woj. krakowskie, SKJ IV: 25). Na szczycie
majki przytwierdza się jodełkę, przybraną wstążkami i bibułami. Istnieje zwyczaj, wedle którego po wybudowaniu zrębu domu do jego krokwi
przybija się zieloną jodłę (Łękawica, pow. Żywiec, woj. krakowskie). Jedliną mai się konie, wozy, dom, a w czasie imienin chodzi się z maikiem
zrobionym z jedliny. W podaniach jodła zawsze jest przedstawiana jako
drzewo smutku i śmierci (powszechnie, Grejnert 1864: 182).
Wierzy się, że obficie ściekająca po jodłach żywica zapowiada dobre
zbiory miodu (pow. Tarnobrzeg, woj. kieleckie i pow. Nisko, woj. lwowskie,
ZWAK XIII: 213). Umiejscowienie szyszek na jodle pozwala przepowiedzieć, kiedy należy rozpocząć siewy: „Gdy na wysokich jodłach szyszki
samym wierzchołkiem, należy siać jak najwcześniej, gdy środkiem drzew,
średni siew dobry, gdy zaś dołem, nie trzeba się z sianiem spieszyć” (Ropczyce, pow. Kraków, woj. krakowskie, ZWAK VI: 193). Jodła jest uważana
za nieszczęśliwe drzewo i z tego powodu nie sadzi się jej obok domów
(Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 100).
Inne zastosowania. Jodła jest używana jako materiał budowlany (Pewel
Wielka, pow. Żywiec, woj. krakowskie); górale nowotarscy budują swe
domy z okrąglaków, z drewna jodłowego lub świerkowego (pow. Nowy
Targ, woj. krakowskie, Lud XVIII 1 – 4: 68). Przycień i podwalina jest tu
z reguły jodłowa (Podkarpacie wsch., Lud XVIII 1 – 4: 6). Także w okolicach
Kalisza robią jodłowe gonty do pokrycia dachów (ziemia kaliska, Wisła
III: 764). Wyżłobiony pień jodły służy jako ocembrowanie studni (Husów,
Łańcut, woj. lwowskie, Lud IX: 274). Drewno jodłowe służy do wyrobu kołysek, blatów, siedzeń przy ławkach, stołków, żerdzi do wieszania ubrań,
z dąg jodłowych robione są zaś cebrzyki, przetaki i koryta dla świń (Husów, pow. Łańcut, Lud IX: 360 – 366). Szczap jodłowych na cztery–pięć
stóp długości używa lud do oświetlania izb (pow. Augustów, PF IV: 800);
szczapy dawniej nazywane były slajsami (żywieckie) lub batlina, batwa
(Żarnówka nad Skawą, Lud V: 378). Sęk jodłowy po przegnitym drzewie,
zwany karkoską, używany jest w podobnym celu (Podhale, pow. Nowy Targ,
woj. krakowskie, Lud V: 378). Lud uważa, że siekaną jedliną z piołunem
i tatarakiem można wypędzić robactwo z mieszkania (Wisła VII: 168). (JS)
Jodła
386
Kalina zwyczajna· Kalina koralowa (Viburnum opulus L .), zwana dawniej kaliną zwyczajną, to nieduży krzew spotykany w lasach i zaroślach
na wilgotnych glebach. Ma liczne odmiany ozdobne. Kalina jest obecna
w kulturze Słowian prawdopodobnie od dawna, o czym świadczyć może
nazewnictwo w językach słowiańskich oraz folklor, w którym nie brak
symbolicznych odwołań do kaliny.
Lecznictwo. Odwar z jagód kaliny dobry jest na zaziębienie (Sitaniec,
pow. Zamość, woj. lubelskie; okolice Oszmiany, woj. wileńskie, Z Bliska
i z Daleka 1935 III: 87). Herbata z owoców kaliny obniża gorączkę (Dublany, pow. Sambor, woj. lwowskie), wywar kwiatu kaliny pije się na poty
(powszechne, Udziela 1891: 128). Owoce kaliny smażone z cukrem są popularnym lekarstwem na kaszel (Rusini i Polacy, Skielniki, pow. Bóbrka;
Freifeld, woj. lwowskie). W tym celu używa się owoców święconych w dniu
M.B. Zielnej (Sambor, woj. lwowskie), gotowanych w miodzie (Turobin,
Żółkiewka, Krasnystaw, Kolberg Lubelskie II: 160) lub w postaci odwaru z mlekiem bądź miodem (pow. Łańcut, woj. lwowskie, MAAE VI: 259;
Żołynia, pow. Przemyśl, woj. lwowskie, Lelejów, pow. Stanisławów, woj.
stanisławowskie, MAAE XIII: 73, 75; pow. Rzeszów, woj. lwowskie, MAAE
X: 141; Dziewiętniki, pow. Bóbrka, woj. krakowskie, ZWAK VI: 306; Talko-Hryncewicz 1893: 150; Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński
1892: 117; Płudy, pow. Radzyń, Lud XII: 265; Ostróżańskie, Łaguna: 43).
Picie uprzednio zmrożonych, a później ugotowanych owoców kaliny jest
sposobem na chrypkę (Jobów, pow. Tarnobrzeg, GKK [br. nr. s.]). Duszność łagodzi odwar z jagód kaliny gotowanej pod szpontem (Chruszczów,
Nałęczów, Chmielnik, woj. lubelskie, Wisła IV: 881).
Kalina jest środkiem także na inne schorzenia. Odwar ze skorusy [kaliny] lub wino, w którym moczono tytoń, leczy zimnicę, czyli febrę (Czarny
Dunajec, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie, MAAE IX: 146), działa przeciw
pasożytom (pow. Olkusz, woj. krakowskie, ZWAK XI: 53). Kalina pomaga
w cierpieniach żołądka – tłumi pragnienie i zatrzymuje plucie krwią (okolice Sieradza, woj. łódzkie, Wisła VIII: 140). Jest nawet środkiem nasennym (powszechne, Udziela 1891: 128). W przypadku skrofulozy u dzieci
zaleca się nastój równych części młodych gałązek kaliny, liści czarnych
porzeczek, liści włoskiego orzecha i korzeni bratków z kwiatami, które po wysuszeniu należy drobno pokroić i wymieszać, później łyżeczkę
mieszanki zalać szklanką gorącej wody i wypijać dwa razy dziennie (Lipowiec, Talko-Hryncewicz 1893: 131).
Kalina zwyczajna
387
Na suchoty u dorosłych lekiem jest odwar
z zielonych gałązek kaliny, wygotowanych w krynicznej wodzie w hermetycznie zamkniętym
naczyniu przez dwie godziny. Należy pić taki
odwar dwa razy dziennie po szklance. Równocześnie z tym trzeba
Kalina koralowa
dawać do picia sok wyciśnięty z jagód kaliny po kieliszku raz na dzień na czczo (Włodzimierz,
woj. wołyńskie, Talko-Hryncewicz 1893: 157).
Weterynaria. Odwar z kaliny daje się do picia krowom, aby nie chorowały (Skawina, woj. krakowskie, Seweryn Udziela), a kiedy mają dolegliwości żołądkowe, podaje się bydłu świeże lub zaparzone owoce kaliny
(okolice Oszmiany, woj. wileńskie, Z Bliska i z Daleka 1935 III: 87). Lekarstwem dla ocielonej krowy jest woda, w której było gotowane święcone „ziele” zawierające również kalinę (Królówka, pow. Bochnia, woj.
krakowskie, Orli Lot 1935 XVI 9 – 10: 154).
Wierzenia i obrzędy ludowe. Kalinę święci się wraz z innym zielem
w święto M.B. Zielnej (Bytomsko, Rozdziele, pow. Bochnia, woj. krakowskie; Zawoja, woj. krakowskie; Raniżów, pow. Kolbuszowa, woj. lwowskie;
Gaj, Skawina, Świątniki Górne, Seweryn Udziela; Warszawa, Łaguna: 43).
Wianek weselny na Podolu robi się z barwinku przetykanego kaliną
(Podole, Łaguna: 44). Kalina zdobi do dziś weselne, ruskie korowaje, tak
jak dawniej polskie kołacze (Polska i Ruś powszechnie, Wójcicki 1838:
182 – 183; Wołyń, Łaguna: 43). Kalina w wianku weselnym jest symbolem
dziewiczej czystości. Dom panny młodej, w którym odbywa się wesele,
ozdabiany jest kaliną. Gdy na weselu goście przekonają się o złamaniu
wstydu panny młodej, wyrywają kalinę zza czapek, a niewiasty od piersi,
rzucają z pogardą na ziemię, a w jej miejsce zatykają choiny (Polska i Ruś
powszechnie, Wójcicki 1838: 182 – 183). Według starych podań zakochane
dziewczęta, które umierają przed ślubem, zamieniają się w kalinę. Przypisuje się też kalinie szczególną władzę: jej kwiat świeżo ułamany i przyłożony do zbolałego serca zmniejsza cierpienia (Ruś, Wójcicki 1838: 183).
Kalina zwyczajna
388
Inne zastosowania. Jagody kaliny zbierane są w niektórych miejscach
rdzennej Polski przez dzieci. Lud spożywa je w stanie przemarzniętym,
zaparzane lub pieczone, a także zleżałe w sianie (Moszyński KLS I:20).
Jagody kaliny gotuje się albo kładzie w stogi i przechowuje w taki sposób aż do zimy. Drewno kalinowe nie jest używane (Dereszewicze, woj.
poleskie, Moszyński 1928: 23, 137). (PK)
Kłokoczka· Kłokoczka południowa (Staphylea pinnata L .) występuje
bardzo rzadko, w lasach i zaroślach na południu Polski, najliczniej we
wschodniej części Pogórza Karpackiego6. Według Brücknera (1927: 238)
nazwy kłokocina, kłokoczyna, kłokoczko, kłokotka – pochodzą od „klekotu nasienia w pęcherzu”.
Weterynaria. Święcone palmy zwane bagniętami mają moc odpędzania robactwa, much, pcheł, burz, gradów i innych nieszczęść (Dukielskie,
okolice Iwonicza, Lud VI: 76 – 77). Bagnięta święcone w niedzielę kwietną służą do okadzania bydła w drodze, po ocieleniu i przy wypędzaniu
na wiosenną paszę. Dla bydła są one sporządzane z jałowca i kłokoczki, a dla koni z cisu (Dukielskie, okolice Iwonicza, Lud VI: 58). Kokocyną święconą w dniu M.B. Zielnej okadza się bydło w Skawinie (Skawina,
woj. krakowskie, Seweryn Udziela).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Kłokoczka najczęściej wykorzystywana
jest do sporządzania palm na Niedzielę Palmową (Siedlce, Przycież, Łęka,
pow. Nowy Targ, Lud IV: 184; [błędnie oznaczone jako Rhamnus cathartica] pow. Sanok, Lud XII: 310; Podegrodzie, pow. Nowy Sącz, woj. krakowskie, Ziemia V: 215). W sądeckim krzew ten, zwany knokocyną, jest
specjalnie sadzony koło domów (Podegrodzie, pow. Nowy Sącz, woj. krakowskie, Ziemia V: 215). Kłokoczką, która „przypomina berło Chrystusa”,
okadzane są krowy, aby masło zrobione z ich mleka było żółte ([błędnie
oznaczone jako Rhamnus cathartica] pow. Sanok, Lud XII: 310). Kokocynę
święci się także razem z innym zielem na M.B. Zielnej w Skawinie (Skawina, woj. krakowskie, Seweryn Udziela). Mieszanie kłotowym drzewem
6. Materiały Fischera dotyczące kłokoczki wykorzystano wcześniej w monografii użytkowania kłokoczki w Polsce: Ł . Łuczaj, 2009, Bladdernut (Staphylea pinnata L.) in Polish folklore, „Rocznik Polskiego Towarzystwa Dendrologicznego” 57, s. 23 – 28.
Kłokoczka
389
w kadzi piwa chroni je przed czarami (Kolberg Poznańskie VII: 71). Materiały ludoznawcze z Brennej podają (okolice Cieszyna, woj. śląskie), że
tamtejszy lud wierzył i przypisywał kłokoczowi wielką moc czarodziejską:
„Jednego dnia pewnemu gospodarzowi wszystkie owce dostały zawrotu głowy, leżały jak martwe na ziemi. Miał starego owczarza, ten nie tracił głowy, poszedł i urżnął gałązkę z kłokocza, trzymał przed sobą obiema rękami, ale tylko palcami wskazującymi i poszedł na miejsce, gdzie
wszystkie owce musiały przechodzić. Nagle mu się gałązka pochyliła ku
ziemi, on zaczął nią grzebać w ziemi i znalazł kawałek zębu koła młyńskiego, który ktoś umyślnie tam zakopał. Wziął ten kawałek, poszedł
z nim za granicę majętności swego gospodarza i spalił go na sąsiednim
gruncie. Gdy przyszedł z powrotem, wszystkie owce już stały na nogach
i pasły się” (Zaranie Śląskie 1929 V 3: 153). (JS)
Kocanki· Kocanki piaskowe (Helichrysum arenarium (L.) Moench) w materiałach Fischera występują także pod nazwą Gnaphalium arenarium L .
oraz błędnie oznaczone jako Cotula sp. Pod nazwą kocanki znalazła się
również Antennaria dioica, czyli ukwap dwupienny, zwany także kocanką czerwoną (Antennaria dioica (L .) Gaertn.). Nazwy ludowe kocanek to
dramulki (Grygielany, pow. Oszmiana, woj. wileńskie), drymaczki, drzemaczki leśne, suchosiejki, suchowiejki lub śniedowiejki (Giby, pow. Suwałki,
woj. białostockie) oraz trypernik – kocanki żółte (Karłowicz SGP V: 428).
„Nazwa miedulki żółte albo niebot pochodzi jakoby od zapachu miodowego. Zbiera się je w lipcu” (Oszmiana, woj. nowogródzkie).
Lecznictwo. Na suchoty zaleca się picie zaparzonych kwiatów kocanki piaskowej (drymaczki, suchosiejki, suchowiejki, śniedowiejki, Giby, pow.
Suwałki, woj. białostockie). Wywar z kocanki i innych ziół z poświęconego wianka, zmieszanych z siemieniem, rozkrojoną na czworo cebulą
oraz ospą żytnią wlewa się suchotnikom do kąpieli (Dębicz, pow. Środa,
Kolberg Poznańskie I: 145).
Kocanki parzy się i pije przy bólu żołądka i brzucha (dramulki, Grygielany, pow. Oszmiana, woj. wileńskie). Wywar jest skuteczny przy rozwolnieniu (miedulki żółte albo niebot, Oszmiana, woj. nowogródzkie). Kocanki
leśne zatrzymują biegunkę i plucie krwią; płukanie gardła kocanką uśmierza ból, gdy gardło jest owrzodzone, żółte kocanki wywołują zaś poty i są
Kocanki
390
pomocne przy fluksji [obrzęk twarzy spwodowany zapaleniem dziąseł] (okolice Sieradza, Wisła
III: 140). Napar z kocanki pije się w przypadku
kaszlu i duszności (Ziemia 1933 [br. nr. t.]: 100).
W lecznictwie ludowym mocny odwar z kocanek piaskowych stosuje się do wlewek pochwowych przy białych upławach (Biegański
1931: 94). „Od załotuchy i kołtuna dają wywar
tej rośliny z liśćmi i korzeniami zerwanej wówczas, gdy ma butónczyki (pączki) – piją w razie zatrzymania miesiączki. Niepłodna kobieta powinna zerwać wielką gromadę tych roślin
razem rosnących na piaszczystych polanach
i pić z niej wywar. Oprócz tego powinna zjeść
dwa żółtka. Po każdej szklance wypitej następną trzeba wylewać za siebie przez głowę. Lekarstwo pomaga tylko o tyle, o ile niepłodność
Kocanki piaskowe
powstała z dopuszczenia Bożego albo z przeziębienia, pozostaje zaś bezskuteczne, o ile przedtem kobieta, chcąc
zapobiec zajściu w ciążę, umyślnie piła na bezpłodność i popsuła nadzieję” (Dereszewicze, woj. poleskie, Moszyński 1928: 136 – 137).
Weterynaria. Kocanki i inne rośliny z poświęconego wianka przygotowane w formie wywaru z siemieniem, rozkrojoną na czworo cebulą oraz
ospą żytnią podaje się krowie po ocieleniu lub w przypadku choroby
(Dębicz, pow. Środa, Kolberg Poznańskie I: 145).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Kocanki piaskowe święci się w dniu M.B.
Zielnej (drzemaczki leśne, suchosiejki, Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie). Kocanka wchodzi w skład palmy obwiązanej bałogiem święconej
w Niedzielę Palmową (Koczurów, pow. Żywiec, woj. krakowskie), wchodzi również w skład snopków święconych w dniu M.B. Zielnej i służy
do różnych okadzań (Bibl. Warsz. 1877 III: 443; Warszawa, Łaguna: 49;
okolice Sieradza, Wisła VIII: 138). W dzień Wniebowstąpienia Pańskiego
kocanki (Antennaria dioica) zbiera się przed wschodem słońca, wiąże je
w bukiety, które zawieszone na ścianach mają chronić przed piorunami
(Kaszuby, Fischer 1934 XVI: 80).
Inne zastosowania. Kocanek rośnie w doniczce (Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie). Truje mole (okolice Sieradza, Wisła III: 140). (JS)
Kocanki
391
Kosaciec· W zebranych materiałach występują dwa gatunki z rodzaju
Iris: kosaciec syberyjski (Iris sibirica L .), gatunek występujący zarówno
dziko, jak i w uprawie, oraz hodowany u nas tylko w ogrodach kosaciec
bródkowy Iris x germanica L ., z jego białą odmianą często nazywaną Iris
x florentina L . Brak w materiałach najpospolitszego w stanie dzikim kosaćca żółtego Iris pseudoacorus L .
Lecznictwo. Już z początkiem XIX wieku, jak podaje Fr. Klein, korzenierze zbierali kosaćce i sprzedawali aptekom, chorym lub babom (Lud
III: 240 i 268). Kosaciec syberyjski (I. sibirica) rośnie w lesie na miejscu
podmokłym, przynosi ulgę w bólu oczu (oczka Matki Boskiej, Grębów,
pow. Tarnobrzeg). Kosaciec leczy puchlinę (okolice Sieradza, Wisła VIII:
140). „Na stare rany dobry kosaciec, bo wsyćko wygryzie” (I. germanica,
Mazowsze, Wisła XIV: 334).
Weterynaria. Podawany jest krowom po ocieleniu (I. germanica, kieleckie, Wisła XIV: 334).
Inne zastosowania. Kosaciec bywa sadzony w ogrodzie (Ropczyckie,
Wisła III: 21). Korzeń kosaćca włoskiego (I. germanica) przyjemnie pachnie fiołkami. Jego ostrugane kawałki dawane są dzieciom do gryzienia
podczas wyrzynania zębów (powszechnie, Łaguna: 55). (JS)
Krwawnik· W Polsce występuje kilkanaście gatunków krwawnika,
jednak większość zgromadzonych materiałów dotyczy krwawnika pospolitego (Achillea millefolium L .), a tylko nieliczne krwawnika kichawca (Achillea ptarmica L .).
Lecznictwo. Gotowany krwawnik pije się na zawrót głowy (Leksandrowa, pow. Bochnia, woj. krakowskie). Gdy ktoś jest pod wpływem
uroku i boli go głowa, powinien wziąć liście krwawnika pospolitego,
włożyć do obu dziurek nosa i zacisnąć je palcami. Ze względu na to, że
kwiaty krwawnika mają drażniące działanie, z nosa urzeczonego puszcza się krew, dzięki czemu ból głowy ustaje (derewyj, rannyk, serporiz,
Oryszkowce, pow. Bóbrka, woj. lwowskie, Talko-Hryncewicz 1893: 191;
Oryszkowce, Udziela 1891: 104; Oryszkowce, pow. Bóbrka, woj. lwowskie,
ZWAK VI: 215; kowieńskie, Wisła XIV: 334 – 335; pow. Olkusz, woj. kieleckie, Wisła XVII : 608, XX : 85). Dobrzyniacy czynią podobnie, utrzymując, że ból głowy bierze się z uderzenia krwi (Dobrzyńskie, Biegeleisen
1929a: 192).
Krwawnik
392
Okłady z liści przykłada się na
krwawiące rany (Podobin, pow. Limanowa, woj. krakowskie; Bieżanów,
Dobczyce, Wieliczka, woj. krakowskie, Seweryn Udziela; Bytomsko,
pow. Bochnia, woj. krakowskie; Żywiec, woj. krakowskie; Sobowa, pow.
Tarnobrzeg, woj. lwowskie; Polacy
i Rusini, Mielniki, pow. Bóbrka, woj.
lwowskie; Polany, pow. Oszmiana,
woj. nowogródzkie; Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie; pow. Łańcut, woj. lwowskie, MAAE VI : 259;
Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie,
Pleszczyński 1892: 119; Ziemia 1933:
99), stosuje się również zgniecione liście (derewec, Bratkowice, pow.
Krwawnik pospolity
Stryj, woj. stanisławowskie; Sułów,
pow. Wieliczka, woj. krakowskie, Udziela 1891: 218; okolice Oszmiany,
woj. wileńskie, Z Bliska i z Daleka 1835 III: 87). Krwawnik leczy również
rany pochodzące od noża (Ostróg, Wołyń; Przebieczany, pow. Wieliczka,
woj. krakowskie, MAAE IV: 132; okolice Olan, pow. Oszmiana, woj. wileńskie) i inne rany cięte. Przyłożenie liści na ranę sprawia, że skaleczone
miejsce drętwieje – stąd pochodzi nazwa drętwik (Wola Batorska, pow.
Wieliczka, woj. krakowskie; Dziewiętniki, pow. Bóbrka, woj. lwowskie,
ZWAK VI: 215), dretwik (Karłowicz SGP VI: 214), derewyj, rannyk, serporiz (Dorożów, pow. Sambor, woj. lwowskie, Talko-Hryncewicz 1893: 281).
Krwawnika używa się na krosty, wypryski i wyrzuty na ciele (derewyj białogłowy, Sokolniki, woj. lwowskie; derewycia, derewyj, ramnyk, serporiz,
Kurowce, pow. Przemyśl, woj. lwowskie, Talko-Hryncewicz 1893: 296;
Hecznarowice, pow. Biała, woj. krakowskie, Udziela 1891: 198; ZWAK
VI: 215).
Odwar krwawnika pije się na oczyszczenie krwi (Dąbrówka Polska,
pow. Sanok, woj. lwowskie; Mstyczów, pow. Jędrzejów, woj. kieleckie,
Wisła IV: 879; Podole, Opacki 1936: 99), na przyrost krwi (Bochnia, woj.
krakowskie, Orli Lot XI 10: 171). „Kto ma niewiele krwi, to raniutko niech
pije herbatę [z krwawnika]” (Kujawy, Wisła XIV: 334 – 335).
Krwawnik
393
Naparzany krwawnik pije się „na period”7
(Płowce, pow. Sanok, woj. lwowskie; Polacy i Rusini, Mielniki, pow. Bóbrka, woj. lwowskie; Ostróg,
Wołyń; Turobin, Żółkiewka, Krasnystaw, Kolberg,
Lubelskie II: 164; Udziela 1891: 176). Kobiety, które
przez dłuższy czas nie mają regularnych miesiączek, piją gotowany w winie krwawnik z mlekiem,
choć z pół kwarty. Po wypiciu powinny położyć się
do łóżka i przykryć (Zakopane, Udziela 1891: 54).
Przeciw białym upławom stosuje się wewnętrznie
odwar krwawnika (krowawnym, derewycia, derewyj, rannyk, serporiz, Ruś płd. powszechnie, Talko-Hryncewicz 1893: 98), na czerwone upławy pije
się krwawnik i zogiew jak herbatę (Gusty, pow.
Radom, woj. kieleckie, Wisła V: 904).
By ochronić nowo narodzone dziecko od wieKrwawnik kichawiec
szerki, wieszane są w czasie porodu na oknach
wianki święcone na Boże Ciało, uwite między innymi z krwawnika (Krakowskie, Udziela 1891: 60). Przeciw suchotom dziecięcym oraz u dorosłych zalecane są kąpiele z krwawnikiem (Zakopane,
pow. Nowy Targ, woj. krakowskie, ZWAK VI: 215; Zakopane, pow. Nowy
Targ, woj. krakowskie, Talko-Hryncewicz 1893: 126; Zakopane, Udziela
1891: 72). Takie kąpiele pomocne są również dla słabowitych dzieci i dorosłych (Dobczyce, Seweryn Udziela). Odwar z krwawnika podaje się
dzieciom przeciwko biegunce (krowawnym, derywycia, rannyk, Ruś płd.,
Talko-Hryncewicz 1893: 115), a także przeciwko czerwonce i na wzmocnienie żołądka (Wieliczka, Seweryn Udziela). Naparzane kwiaty krwawnika
pije się na czerwonkę. Liśćmi owija się rany na nogach (Polacy i Rusini,
Czyszki, pow. Lwów). Okładanie brzucha liśćmi bądź picie krwawnika
zagotowanego w mleku lub wodzie pomaga na morzysko [kolki] (Zakopane, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie, ZWAK VI: 215; Udziela 1891: 159).
Również na Kujawiach, obok rumianku i tysiącznika, na bóle brzucha
zaleca się krwawnik (Kujawy, Wisła XIV: 334 – 335). Kwiatu krwawnika
używa się na ból żołądka; parzy się go i pije (okolice Olany, pow. Oszmiana, woj. wileńskie). Innym sposobem na nieżyt żołądka jest okładanie
7. Najczęściej chodzi o nadmierne krwawienie miesiączkowe.
Krwawnik
394
brzucha liśćmi tej rośliny (rwawnyk, derewycia, rannyk, serporiz, Zakopane i Nowy Targ, woj. krakowskie, Talko-Hryncewicz 1893: 173). Na te
dolegliwości stosuje się również wódkę, w której moczono kwiat krwawnika (Delejów, pow. Stanisławów, woj. stanisławowskie, MAAE XIII: 72).
Przeciw puchlinie używany jest krwawnik, zwany śmietanką albo śmietalnikiem (Kraków, Udziela 1891: 173; okolice Sieradza, Wisła VIII: 140).
Krwawnik leczy również reumatyzm (Świeryż, pow. Łowicz, woj. warszawskie; Królówka i Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot 1935 XVI 9 – 10: 155;
okolice Sieradza, Wisła VIII: 137). W kieleckim mówi się, że: „ Aby biały,
to dobry na boleści” (kieleckie, Wisła XIV: 334 – 335). Gotowany z mlekiem pity jest na bóle wewnętrzne, zwane rzezaniem (rżnięciem) lub na
otrzęsienie (Krościenko, Czorsztyn, Nowy Targ, Zakopane oraz Wola Batorska, pow. Bochnia, woj. krakowskie; Dziewiętniki, pow. Bóbrka, woj.
lwowskie; Dorożów, pow. Sambor, woj. lwowskie, ZWAK VI : 215; liścieniec, Czarny Dunajec, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie, MAAE IX: 146).
Na bolące zęby należy przykładać prażoną mąkę żytnią, płukać naparem z liści barwinku, krwawnika i kwiatu dzikiej róży albo gałązek, „byle
były proste” (Wierzchowisko, pow. Janów, woj. lubelskie, Wisła XV: 358).
Silny odwar z krwawnika zalecany jest również na zapalenie płuc (Dziewiętniki, pow. Bóbrka, woj. lwowskie; Radłów, pow. Brzesko, woj. krakowskie, MAAE XI: 85), odwar – przygotowany z roślin święconych w dniu M.B.
Zielnej – zatrzymuje plucie krwią (Polska powszechnie, Udziela 1891: 138).
Krwawnik jest także stosowany na hemoroidy (krwawnyk, rannyk, serporiz, Stanisławów, Talko-Hryncewicz 1893: 178) oraz przeciw glistom (robakom) w formie odwaru (Biała Góra, pow. Sanok, woj. lwowskie), który
jest skuteczny także przeciw zimnicy. Skuteczność lekarstwa zależy jednak od zachowania następującego zwyczaju: chory o wschodzie słońca
powinien na ścianie swego domu odliczyć ręką ku wschodowi dziesięć
piędzi, następnie przeżegnać się i wypić odwar; tę samą czynność powtórzyć ma wieczorem, podczas zachodu słońca, lecz odmierza dziesięć piędzi na tej samej ścianie ku zachodowi (derewyj, rannyk, serporiz,
Dziewiętniki, pow. Bóbrka, woj. lwowskie, Talko-Hryncewicz 1893: 225).
Krwawnik kichawiec ma mniej zastosowań leczniczych niż krwawnik pospolity. Różne źródła wymieniają go jako lek na bóle wewnętrzne
(uraźniki, Dobczyce, woj. krakowskie, Seweryn Udziela; Brzyczyna, woj.
krakowskie, Seweryn Udziela; Podobin, pow. Limanowa, woj. krakowskie). Na ból zębów pomaga krwawnik gotowany w mleku (Zawoja, woj.
Krwawnik
395
krakowskie), bądź starty (uraźnik, Wieliczka, woj. krakowskie, Seweryn
Udziela). W razie biegunki je się marunkę (A. ptarmica) usmażoną w jajecznicy (Mszana Dolna, pow. Limanowa, woj. krakowskie). W razie choroby kobiety brzemiennej leczy się ją tylko odwarem uraźnika (Zakopane,
Dzianisz, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie, Udziela 1891: 58).
Weterynaria. Krwawnik uzbierany 22 kwietnia w wigilię św. Wojciecha
suszy się, a gdy krowa się ocieli, zostaje nim okadzona, co ma ją ustrzec
przed odebraniem jej mleka przez czarownicę (Szczepanów, pow. Podhajce,
woj. tarnopolskie, ZWAK VI: 215). Krwawnik daje się krowie po ocieleniu
(czyszcz, Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie; Kolberg Krakowskie III:
130). Okadzanie krów ma zapewnić tłustość mleka, a tym samym grubą
warstwę śmietany (Kolberg Krakowskie III: 130). „Na Litwie, u szlachty
koło Janowa nad Wilią, używa się krwawnik dla krów, kiedy krwią moczą”
(Janów nad Wilią, Łaguna: 61; Mstyczów, pow. Jędrzejów, woj. kieleckie,
Wisła IV: 879). Wysuszone i starte kwiaty krwawnika zmieszane z innym
pokarmem daje się do jedzenia gęsiom i kurczętom w pierwszym dniu
ich życia, ponieważ kwiaty tej rośliny mają taką moc, że po spożyciu ich
ptactwo domowe nie podlega żadnej chorobie (Wysokie, pow. Zamość, woj.
lubelskie). Posiekany krwawnik dawany jest młodym indykom, aby nie
zdychały (Zawada, pow. Zamość, woj. lubelskie; pow. Tarnobrzeg, woj. kieleckie oraz pow. Nisko, woj. lwowskie, ZWAK XIV: 213; Podole, Łaguna: 61;
Radłów, pow. Brzesko, woj. krakowskie, MAAE XI: 85; Toporzyskowa zwana
także Osiczami, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie, ZWAK VI: 215). Siekany
i podany z jajem lub z chlebem pomaga indykom w trawieniu (sierpownik,
Polanka Haller, woj. krakowskie, Seweryn Udziela). W Kowieńskim uważa się, że indyki się nie wychowają bez krwawnika (Wisła XIV: 334 – 335).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Krwawnik pospolity znajduje się wśród
ziół święconych w dniu M.B. Zielnej (czyszcz, Giby, pow. Suwałki, woj.
białostockie; Izdebnik; bukiet mniejszy, bukiet większy, Sopów, Kniażdwór, pow. Kołomyja, woj. stanisławowskie, Seweryn Udziela; Łaguna:
61; okolice Sieradza, Wisła VIII: 137). Po poświęceniu, wysuszony, służy
jako lekarstwo (Buczków, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot XI 10:
170; Warszawa, Łaguna: 134; okolice Porządzia, Pniewa, pow. Ostrołęka,
woj. białostockie, Kolberg 1885 IV: 137; Malborskie, Wisła III: 726).
Krwawnik kichawiec (A. ptarmica) także święci się wraz z innymi ziołami (marunka, pyryk, Raniżów, pow. Kolbuszowa) w dniu M.B. Zielnej
(Brzyczyna, Dobczyce, Skawina, woj. krakowskie, Seweryn Udziela).
Krwawnik
396
Inne zastosowania. Bywa sadzony w ogródku kwiatowym przed domem
(czyszcz, Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie). Czasem mylony z dziurawcem, którego kwiaty barwią na czerwono i dlatego też jest nazywany
krwawnikiem, jak we wzmiance, gdzie ewidentnie mowa o Hypericum
(dziurawiec): „Krwawnikiem polnym pono zowią w Wronieckiem jakieś
ziele, którego korzeniami chłopcy malują sobie dla figlów nogi na czerwono” (Łaguna: 61). (JS)
Krwiściąg· W Polsce występują dwa gatunki z rodzaju Sanguisorba:
krwiściąg mniejszy (Sanguisorba minor Scop.) oraz krwiściąg lekarski
(Sanguisorba officinalis L .). Zebrane materiały dotyczą jedynie krwiściągu lekarskiego, zwanego w nich także krewnikiem lekarskim. Jego nazwy
ludowe spisane przez Seweryna Udzielę w okolicach Krakowa to czarna
róża (Radziszów, woj. krakowskie), czarna różyczka (Brzyczyna, Dobczyce, Krzesławice, Rzeszotary, Zakliczyn, woj. krakowskie), róża polna
(Bieżanów, Gdów, woj. krakowskie) i czarne ziele (Gaj, woj. krakowskie).
Często również S. officinalis określano lokalną nazwą Baranków Najświętszej Panny (okolice Krakowa, Biegeleisen 1929b: 480; Kolberg Krakowskie III: 131; Udziela 1891: 135).
Lecznictwo. Baranki Najświętszej Panny są używane w woj. krakowskim
na choroby zapalne (okolice Krakowa, Biegeleisen 1929b: 480; Kolberg
Krakowskie III: 131; Udziela 1891: 135). Z krwiściągu lekarskiego robi się
kąpiel na rany, aby się goiły (Dobczyce, woj. krakowskie). Jeżeli kobieta
nie ma regularnych miesiączek, należy to ziele moczyć i pić jako herbatę,
a to zapewni płodność (Radziszów, woj. krakowskie, Seweryn Udziela).
Ze święconych z innymi ziołami kwiatów krwiściągu przygotowuje się
odwar, który podaje się dzieciom chorym na biegunkę (Kolberg Chełmskie II: 189).
Weterynaria. Jeżeli bydło ma złą krew, dodaje się krwiściągu do wody,
którą poi się zwierzęta (Rzeszotary, woj. krakowskie), natomiast przeciwko czerwonce podaje się im do picia odwar (Brzyczyna, woj. krakowskie, Seweryn Udziela).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Krwiściąg święci się razem z innym zielem w dniu M.B. Zielnej (woj. krakowskie, Seweryn Udziela; Kolberg
Chełmskie II: 189). (JS)
Krwiściąg
397
Krzyżownik· W opracowywanych materiałach krzyżownikiem jest
nazywana krzyżownica pospolita (Polygala vulgaris L .). Tylko w jednym
przypadku nazwa ta dotyczy krzyżownicy gorzkiej (Polygala amara L .).
Najpospolitsza nazwa ludowa tej rośliny pochodzi od tego, że „ma listeczki na krzyż” (Krzczonów, woj. lubelskie). Inne nazwy lokalne to
sardesznik, ślazki, dotyczące krzyżownicy pospolitej (P. vulgaris), oraz
łuskowe ziele określająca krzyżownicę gorzką (P. amara).
Lecznictwo. Krzyżownik jest uważany za roślinę leczniczą (Adamki,
pow. Żywiec, woj. krakowskie). Pomaga na zlęk, który jest leczony odwarem przelewanym nad chorym z garnka do garnka trzy do dziewięciu razy (Pewel Ślemieńska, pow. Żywiec, woj. krakowskie). Na morzysko, czyli ból brzucha, pomaga między innymi sok wygnieciony z liści
krzyżownika, który pije się rozcieńczony z wodą (Hecznarowice, pow.
Bielsko, woj. krakowskie, Udziela 1891: 160; ZWAK VI: 309). Kąpiel z dodatkiem krzyżownika jest skuteczna „od darcia w kościach” (Korytnica, pow. Jędrzejów, woj. kieleckie, Wisła V: 903). Jest on również lekarstwem na ból pod piersiami (sardesznik, Polacy nadniemeńscy, Wisła II:
689). Gotowane liście i kwiaty krzyżownicy pospolitej należy przykładać na oczy, gdy łzawią. Roślina ta po okwitnięciu ma nasionka w pochewkach trochę owalnych i bardzo podobnych do spływających w dół
łodygi kropel8 (ślazki, Polacy nadniemeńscy, Wisła V: 240). Krzyżownica gorzka (P. amara) jest używana także podczas leczenia chorób
oczu. Sprzedające ją na Jasnej Górze zielarki zalecały „kadzić, kiedy
jest łuszczka na oku i biała materia płynie” (łuskowe ziele, Częstochowa,
Wisła II: 605).
Weterynaria. Krzyżownikiem poświęconym na Boże Ciało kadzone
są krowy, aby czarownica nie rzuciła na nie uroku (Wola Batorska, pow.
Bochnia, woj. krakowskie). Krzyżownik nie nadaje się na paszę, ponieważ w wydojonym mleku krowim pojawia się krew (Karłowicz SGP II,
s. 499).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Krzyżownik Crucianella [podana nazwa
łacińska odnosi się do rośliny występującej w płd. Europie, jest najprawdopodobniej błędna i przypuszczalnie chodzi o Polygala] znajduje się
wśród ziół święconych w dniu M.B. Zielnej (Buczków, pow. Bochnia, woj.
krakowskie, Orli Lot XI, 10: 170). (JS)
8. Byłoby to więc leczenie przez analogię.
Krzyżownik
398
Kuklik· W Polsce występuje kilka gatunków z rodzaju Geum L .. W zebranych materiałach pojawia się kuklik górski (Geum montanum L .) o góralskiej nazwie banadek (Tatry, Pam. Fiz. 1883 III: 234), kuklik pospolity
(Geum urbanum L .), benedyk (Podhale, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie,
SKJ III: 362), hrebnyk, wywisznyk, czysteć (powszechnie Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 163) oraz kuklik zwisły (Geum rivale L .).
Lecznictwo. Liście kuklika pospolitego (G. urbanum) gotowane w mleku
pije się na podźwignięcie (Hecznarowice, pow. Bielsko, woj. krakowskie).
Kuklik górski (G. montanum) służy przeciw zruszaniu się (vyd porusenyny,
pydójma, Hryniawa, pow. Kosów, woj. stanisławowskie). Odwar kuklika
górskiego jest lekarstwem stosowanym przy bólach żołądkowych (Zakopane, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie, ZWAK VI: 258), a przeciw biegunce pije się odwar kuklika pospolitego (k. goździkowaty, G. urbanum,
hrebnyk, wywisznyk, czysteć, powszechnie Ruś płd., Talko-Hryncewicz
1893: 163). Na zapalenie gruczołów przykłada się świeże liście, mające
„wyciągać ogień z gruczołów” (G. urbanum, hrebnyk, hrebennyk, wiwysznyk,
czysteć, Załuże, pow. Zbaraż, woj. tarnopolskie, Talko-Hryncewicz 1893:
324). Przeciw durzycy podawany jest odwar z kuklika (hrebnyk, hrebemnyk, wywisznyk, czysteć, Ruś płd. powszechnie, Talko-Hryncewicz 1893:
242). Na namożenie podają do picia odwar kuklika pospolitego G. urbanum (Hecznarowice, pow. Bielsko, woj. krakowskie, Udziela 1891: 244).
Odwar korzenia kukliku pospolitego (G. urbanum) służy jako lekarstwo
przeciw zimnicy (Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892:
119). „Korzeń kuklika wzmacnia głowę i serce, służy na paraliż i zamulenie śledziony” (okolice Sieradza, woj. łódzkie, Wisła VIII : 140). (JS )
Kukurydza· Kukurydza zwyczajna (Zea mays L .) to pochodząca z Meksyku roślina uprawna, niewystępująca w formie dzikiej. „Roślina amerykańska, zaczęto ją uprawiać na wschodzie, szczególniej w krajach
naddunajskich, nazwa pochodzi może z narzeczy południowych, słowiańskich i dałaby się zestawić z podobnemi naszymi: kokorycz, kokornak o roślinach uwłosionych” (Brückner 1927: 280). W Małopolsce kukurydzę nazywa lud łęgierzyca, od wyrazu łęgi (Jaśliska, Małopolska, PF
I: 139). Nazwa kukurydza może pochodzić od tureckiego słowa kokorus
(PF I: 464).
Kukurydza
399
Pożywienie. Kukurydza jest pokarmem głównie w czasie przednówka
(Dublany, pow. Sambor, woj. lwowskie). Potrawa z kaszy kukurydzianej
nosi nazwę bieda (Wisła IV: 190, VII: 74; PF V: 698). „Ziarna kukurydzy
służą do wyrobu różnego rodzaju bryj i pieczywa – zasadniczo przyjęły
się jednak śród ludów ludnych i stojących na niskim poziomie kultury.
W latach jedynie głodu staje się w Małopolsce ta roślina powszechnie jadaną. Kukurydza jednak spożywana w większej ilości wywołuje chorobę
zwaną pelagra” (Maurizio 1926: 177 – 185). „Głodową potrawę z lebiody
zaprawia lud mąką kukurydzianą. Także i same kaczany kukurydziane,
w nieurodzajne lata 1865 – 1895, stanowiły pożywienie ludu” (Maurizio
1926: 80, 81). Ze śrutu kukurydzianego, czyli grubo zmieloej mąki, przygotowuje się placki. Wymieszana z żytem, jęczmieniem i owsem służy do
wypieku chleba (Małopolska wsch., Maurizio 1926: 264, 295). Przekładańce, czyli pieczywo warstwowe, w którym każda warstwa przygotowywana jest z innego gatunku zboża (żyta, pszenicy, owsa, jagły i kukurydzy), uznawane są za potrawę głodową (Maurizio 1926: 298). Kulaszka
z kukurydzianki jadana jest na śniadanie (Huszów, pow. Łańcut, Lud X:
37). Balmosz to lemieszka kukurydziana, mamałyga gotowana na śmietanie (Karłowicz SGP I: 40).
Lecznictwo. Na kaszel u starszych osób zalecany jest odwar z ziaren
i kaczanu kukurydzy (kukuruza, Podole, Talko-Hryncewicz 1893: 155).
„Odwar kaczana z nasieniem służy jako lekarstwo na oczyszczenie pęcherza moczowego z mułu i piasku” (Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 119).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Kukurydzę święci się w wiązankach w dniu
M.B. Zielnej (Tarnopol, woj. tarnopolskie; Sopów, Kniaźdwór, pow. Kołomyja, woj. stanisławowskie). Somple u skapu9 wróżą urodzaj na kukurydzę (Delejów, pow. Stanisławów, woj. stanisławowskie, MAAE XIII: 70).
W czasie nieurodzaju lud kupuje kukurydzę, ale kupowanie i sprowadzanie tej rośliny jest oznaką niedostatku. Stąd o kukurydzy, którą tenderycią nazywają, mówi się: „Tenderycia najby sła rodyta, lecz do nas by nie
chodyła” (Sarna 1908: 60). (JS)
9. Somple u skapu wyrażenie najprawdopodobniej oznaczające w lokalnej gwarze sople
u dachu, strzechy.
Kukurydza
400
Lebioda i łoboda· Komosa i łoboda to obecnie nazwy dwóch odrębnych, ale blisko spokrewnionych rodzajów roślin – Chenopodium i Atriplex.
Kiedyś jednak fitonimu łoboda używano zamiennie z nazwą lebioda.
Obie mogły oznaczać zarówno botaniczną komosę, jak i łobodę. Nazwy
tych roślin pochodzą od „białości”, podobnie jak para „łabędź” i „lebed”
(Brückner 1927: 310). Najczęściej pod ludową nazwą lebioda i łoboda występuje komosa biała Chenopodium album10.
Pożywienie. Jedzenie komos i, w mniejszym stopniu, łobod było bardzo rozpowszechnione na całej Słowiańszczyźnie. Dawniej w niektórych miejscach były także uprawiane (w Polsce głównie Atriplex hortensis, w innych krajach również Chenopodium album). Rośliny te, jak inne
warzywa liściowe, nadają się do jedzenia wiosną i są typowym pokarmem na przednówku. Komosa biała to chyba najpowszechniej jadane
dzikie warzywo północnej Słowiańszczyzny. Jest chwastem występującym w uprawach okopowych i jej pozyskiwanie w celach pokarmowych
to dodatkowe wykorzystywanie rośliny, którą i tak wyrwano by z pola.
Jej użytkowanie wzrasta w okresach wojny i niedostatku (Moszyński
KLS I: 14; Maurizio 1926: 80; Łowickie, Reymont Chłopi IV: 151). Z lebiody, skrzypu i komosy przygotowywano potrawę zwaną gorcyca albo zielenina (Tykocińskie, PF IV: 819 i 830). Mącznik (Chenopodium) to roślina
pospolita na Podlasiu, w ogrodach warzywnych, gotowana przez biedniejszych na zieleninę, z kaszą jęczmienną i okrasą (PF IV: 830, Karłowicz
SGP II: 413). Łobodę ogrodową (Atriplex hortensis) zbiera się na zieleninę
dla ludzi oraz sieka surową dla świń, które jedzą ją z przyjemnością; stąd
też pochodzi jej nazwa ludowa (Kolberg Chełmskie II: 190). Z listków
lebiody gotuje się potrawę zwaną jarmuż (Wielkopolska, Szulczewski
1932: 4).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Lebioda znajduje się wśród ziół święconych na M.B. Zielną (Buczków, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot
XI 10: 170) [jako nazwę łac. podano chyba mylnie Atriplex]. Chroniąc się
przed skutkami pijaństwa, przykładano do ust wianki z lebiody (Bibl.
Warsz. 1877 III: 439). „Ludzie na wsi gotują to ziele z mięsem. Gdyby liście łobody w nowym garnku wstawiono pod ziemię tak, żeby z garnka
10. Obszerniej użytkowanie tych rodzajów omówiła M. Henslowa, 1962, Rośliny dziko rosnące w kulturze ludu polskiego: (Chenopodium, Atriplex, Urtica, Rumex, Sambucus), Polskie
Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław.
Lebioda i łoboda
401
para nie mogła uchodzić, wówczas z liści powstaną żaby” (Kosmos 1877
II: 460). Komosą białą (zwaną tu lebiodą) karmi się bydło, by odczynić
urok (Zawoja). Lud używa komosy białej do wyparzania dzieży chlebowej, aby się ciasto z niej udawało – w tym celu ususzoną komosę z kwiatem chowa się na zimę i zanosi ją wraz z innymi ziołami do poświęcenia
w dzień M.B. Zielnej (Kolberg Chełmskie II: 188). (ŁŁ)
Len· Len (Linum usitatissimum L .) jest rośliną uprawną, niezwykle ważną w kulturze ludowej Słowian północnych, głównie jako podstawowa
roślina włókiennicza; siemię lniane zaś jest także ważnym produktem
leczniczym.
Pożywienie. Zarówno w Polsce, jak i na Rusi znane są polewki z siemienia lnianego zwane siemieniec (Maurizio 1926: 44 – 45). W czasie głodu mielone nasiona lnu dodaje się do wypieku chleba (Maurizio 1926:
319). Z lnu wyciska się olej jadalny (Dublany, pow. Sambor, woj. lwowskie; Dąbrówka, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot XI 10: 167; Malborskie, Wisła III: 724; Bobreckie, Lud VIII: 370 – 371). Makucze11 lniane
lub konopne były w latach głodu (tak jak w 1847) pożywieniem (Małopolska, Maurizio 1926: 81). Polewka z makuczu lnianego nazywana
jest żurem (Maurizio 1926: 191). Wurdę wyrabia się ze startego makucza gotowanego z wodą, który po odcedzeniu i wystygnięciu gęstnieje. Smaruje się nią chleb oraz dodaje do pierogów (Bobreckie, Lud VIII:
370 – 371).
Lecznictwo. Kataplazmy z siemienia lnianego ugotowanego w mleku (Płowce, pow. Sanok, woj. lwowskie; Hecznarowice, pow. Biała, woj.
krakowskie, Udziela 1891: 220) z korzeniem ślazowym (Ruś płd., Talko
-Hryncewicz 1893: 293) lub rozchodnikiem, miazgą lipową, nostrzykiem
i rojnikiem przykłada się do czyraków lub wrzodów, by przyspieszyć tworzenie się ropy. Po obmyciu wrzodów gotowanym lnem należy przykładać
usmażone na maśle liście kaczeńca (Wierzchowisko, pow. Janów, woj. lubelskie, Wisła XV: 357). Rany i skaleczenia pokrywa się olejem z nasienia
lnianego (Gołuchów, Wisła VI: 663; Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 283).
11. Produkt spożywczy otrzymywany z jednego garnka siemienia służący do przygotowywania postnych potraw.
Len
402
Siemię lniane odgrywa ważną rolę w leczeniu chorób wewnętrznych. Jego lekki odwar łagodzi objawy zapalne w drogach oddechowych
i wnętrznościach w stanie zapalnym (Polany, pow. Oszmiana, woj. nowogródzkie; Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 120;
powszechnie, Dobra Gospodyni 1901: 367; okolice Oszmiany, woj. wileńskie, Z Bliska i z Daleka 1935 III: 87). Dzieci kąpią się w wodzie, w której
wcześniej moczono przędzę lnianą, by wyleczyć się z suchot (Drohobyckie, Małopolska wsch., Talko-Hryncewicz 1893: 317). Osoby starsze piją
na suchoty odwar siemienia lnianego ugotowanego na gęsto z bożym
drzewkiem (lon, Podole, Małopolska wsch., Talko-Hryncewicz 1893: 157).
Włóknem z lnu z poświęconej gromnicy podwiązuje się gardło w celu
uśmierzenia jego bólu (Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 120). Gorącym gotowanym lnem owija się bolące gardło. Na tę
dolegliwość stosuje się również lniane kłosy, które następnie wiesza się
na przydrożnych krzyżach (Płudy, pow. Radzyń, woj. lubelskie, Lud XII:
265). Na ból gardła przykłada się również mąkę z lnu rozrobioną mlekiem prosto od krowy (Delejów, pow. Stanisławów, woj. stanisławowskie,
MAAE XIII: 72, 74). Siemię lniane działa przeciwkaszlowo (Nadrybie, pow.
Chełm, woj. lubelskie, Wisła X: 347). Używa się go do smarowania piersi
podczas kaszlu, ponadto pomaga na dychawice, kolki w boku i odmiękcza wrzody (powszechnie, Wisła X: 122).
Siemię lniane tłuczone z mlekiem (Bytomsko, pow. Bochnia, woj. krakowskie) lub letnie, ogrzane w garnku należy przykładać na puchlinę
(Brzyczyna, woj. krakowskie, Seweryn Udziela; Polany, pow. Oszmiana,
woj. nowogródzkie; okolice Oszmiany, woj. wileńskie, Z Bliska i z Daleka 1935 III: 87).
Okłady z siemienia lnianego stosuje się na bóle wewnętrzne i kolki
(Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 80).
W razie silnego bólu głowy przykłada się do niej włókna lnu zamoczone
w białku (Bytomsko, pow. Bochnia, woj. krakowskie). Utłuczone siemię
lniane należy przykładać na bolące oczy (Wieliczka). Rozparzonego lnu
używa się na okłady, a jego utarte i namoczone w gorącej wodzie włókna pije się na boleści (Leksandrowa, pow. Bochnia, woj. krakowskie). Na
zastrzał, czyli obieranie i próchnienie kości, okadza się i okłada chorego
listkami lub kataplazmami z siemienia lnianego (pow. Konin, woj. łódzkie, Wisła V: 422). Maść z tłuczonego nasienia lnu gotowanego z mlekiem przykłada się celem prędkiego obierania (Siedlec, pow. Bochnia,
Len
403
woj. krakowskie). Na katar żołądka lud pije na czczo odcedzony, zimny odwar z siemienia lnianego (Płudy, pow. Radzyń, woj. lubelskie, Lud
XII: 265).
W różnych regionach oparzenie leczone jest olejem z lnu (Delejów,
pow. Stanisławów, woj. stanisławowskie, MAAE XIII: 72, 74), po połowie
zmieszanym z wodą wapienną (Zbaraż, woj. tarnopolskie, Talko-Hryncewicz 1893: 277) lub z kocią sierścią (Wesoła, pow. Brzozów, woj. lwowskie, Lud II: 155).
Osoby starsze piją na biegunkę odwar nasienia lnianego (Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 163; Wisła XIX: 466).
Gośćca poznaje lud przez położenie czesanego lnu na piersi, który, jeżeli
się do dwudziestu czterech godzin zwinie i skręci, wskazuje, że w ciele
jest gościec (Biecz, pow. Gorlice, woj. krakowskie, Lud VI: 303 – 304). To
schorzenie można, między innymi, spalić lnem, trzymając roślinę nad
chorym na krzyż i wymawiąjąc zaklęcie (Dukielskie, okolice Iwonicza,
woj. lwowskie, Lud VI: 60; Płudy, pow. Pułtusk, woj. warszawskie, Biegeleisen 1929a: 256).
Nasienie lniane zaparzone w gorącej wodzie położone na kawałek
płótna przykłada się na brzuch rodzącej w celu wzmożenia bólów (lon,
Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 75). Poświęcone z gromnicą włókno
lnu służy do podwiązywania pępka noworodkom (Międzyrzec i okolice,
woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 120).
Len ma również liczne zastosowania w leczeniu chorób ludowych
niemających bezpośrednich odpowiedników w medycznej klasyfikacji
schorzeń. Na podwianie wiatrem należy okadzać przędziwem lnianym
(Sozań, pow. Sambor, woj. lwowskie). Gdy dziecko się przelęknie, palone są nad jego głową len lub konopie. Podobny zwyczaj stosuje się przy
chorych na padaczkę wynikającą z przestrachu i przelęknienia, następnie zaś chory oblewany jest wodą. Jeśli przestraszy się tej wody, choroba opuści jego ciało (Wola Batorska, pow. Bochnia, woj. krakowskie,
Udziela 1891: 112). Na tak zwane oberwanie albo przełamanie, wywołane
najczęściej przeziębieniem albo przepracowaniem się, owija się całe
ciało w len przygotowany do przędzenia i skropiony octem albo okowitą
(pow. Konin, woj. łódzkie, Wisła V: 421). Len stosowany jest powszechnie
do leczenia róży poprzez trzykrotne palenie go nad bolącą częścią ciała
na papierze lub fartuchu (Wola Batorska, pow. Bochnia, woj. krakowskie) lub obłożenie lnem rozrobionym z jajkiem (Kraków, Udziela 1891:
Len
404
226 – 227). W Dziewiętnikach mówią, że trzeba różę spalić do wschodu słońca (Dziewiętniki, woj. lwowskie): „W tym celu biorą trochę lnu
i kawałek sukna czerwonego lub krajki czerwonej. Z naskubanego lnu
robią gałkę, którą kładą na to sukno lub krajkę. To wszystko przykładają na różę. Len podpalają z czterech stron. Po spaleniu lnu kładą lniany
płatek. To spalenie powtarzają często po kilka razy, aż chory wyzdrowieje” (pow. Bóbrka, woj. lwowskie, ZWAK VI : 270). Do spalenia bierze
się lnu zwanego skoceń; drugi bowiem gatunek zwie się mołoteń. „Len
spala stara baba, bo gdyby go młoda spaliła, róża by bardziej się jątrzyła”. Przy spaleniu przemawia kobieta trzykroć: „jakieś się niewidomo
wziała, tak też niewidomo znykny” lub nad miejscem dotkniętym różą
trzymany jest czerwony pas wełniany, a nad nim lekko zwinięte czyste
włókno lniane, które zapala się, a gdy gaśnie, przytłumia ręką. Zarzewie z włókna, czyli popiołek, przykłada się na chore miejsce na kilka
sekund. Robi się to trzy razy dziennie, dopóki czerwoność i nabrzmienie nie znikną, po czym smaruje się czystą oliwą lub oliwą z dodatkiem
kwasu karbolowego (Podole, Talko-Hryncewicz 1893: 305). Podobne
obrzędy „spalania” róży są odnotowywane w różnych rejonach kraju
(Sarna 1908: 69; Dukielskie, okolice Iwonicza, woj. lwowskie, Lud VI :
42, 60; Bratkowice, pow. Rzeszów, woj. lwowskie, MAAE X: 142; Przecław,
pow. Mielec, woj. krakowskie, Lud XXIII 1 – 4: 136; okolice Łańcuta, woj.
lwowskie, MAAE [br. nr. t.]: 259; Delejów, pow. Stanisławów, woj. stanisławowskie, MAAE XIII : 75; Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 303; powszechne, Biegeleisen 1929a: 130). Nie wolno wychodzić z różą na wiatr
(Dorożów, pow. Sambor, woj. lwowskie, Dziewiętniki, pow. Bóbrka, woj.
lwowskie, ZWAK VI : 271; Talko-Hryncewicz 1893: 305). Lud mniema, że
kołtun jest skutkiem używania oleju (zarówno lnianego, jak i rzepakowego; powszechnie, Gniezno, pow. Gniezno, Pleszew, pow. Pleszew, Kolberg Poznańskie VII : 159). Przed zamawianiem znachora chory na żabę,
szkułę, szkorbut (oznaczające trzy fazy jednej choroby) powinien obmyć język lnianą szmatką (północna część pow. Bochnia i pow. Brzesko,
Lud VIII : 86).
W celu uchronienia od cholery „wszystkie kobiety we wsi gromadziły się w jednej chacie, aby wykonać robotę, która koniecznie rozpoczętą i zakończoną być musi jednej nocy, pomiędzy zachodem i wschodem
słońca: potrzeba len wyrwać, wymiędlić go, wyczesać, uprząść i utkać
z niego kawałek płótna, które kładzie się przed progiem cerkiewnym.
Len
405
Każdy mieszkaniec wsi, idąc na nabożeństwo, stąpa po nim, a nicią zachowaną po utkaniu czarodziejskiego płótna obwodzi się całą wieś ze
wszystkimi domostwami, a cholera już nie może mieć do nich przystępu” (Rozwadówka, pow. Włodawa, woj. lubelskie, Biegeleisen
1929a: 295).
Weterynaria. Nasienie lnu zmieszane z białkiem jajka służy przeczyszczająco na krowy (Królówka, pow. Bochnia, Orli Lot 1935 XVI 9 – 10: 155).
Gotowane nasiona podaje się bydłu na rozwolnienie oraz daje się pić
krowom na zasuszenie (Leksandrowa, pow. Bochnia, woj. krakowskie).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Umierającemu daje się w ręce zapaloną
gromnicę owiniętą lnem (Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 125).
W wigilię św. Andrzeja (30 listopada) dziewczęta robią z uskubanego
lnu trzy kule, które kładą na stół i zapalają równocześnie. Ta dziewczyna, której kula, zapaliwszy się, wzleci w górę i w powietrzu spali, pójdzie szybko za mąż, a której kula spali się na stole, nie wyjdzie tego roku
za mąż (Dzianisz, pow. Nowy Targ, ZWAK VI: 270). W dzień św. Jędrzeja
sieją dziewczęta len w naczyniu, mówiąc: „Święty Jędrzeju, daj mi znać,
z kim ja będę te konopie brać” (Czarny Dunajec, pow. Nowy Targ, woj.
krakowskie, MAAE VII: 71). Pani młoda, idąc do ślubu, musi nasypać do
butów siemię (okolice Sieradza, woj. łódzkie, Wisła III: 495) lub zabrać
go trochę z sobą do poświęcenia (Juszczyn, pow. Myślenice, woj. krakowskie, Lud XIV: 381), aby zapewnić sobie dobre zbiory lnu (Jeleśnia,
pow. Żywiec, Głębowice, pow. Wadowice, woj. krakowskie, MAAE VII: 45).
Zwyczajowo pończochy panny młodej są podwiązane sznurkiem lnianym
(Kaszuby, Gulgowski 1911: 109). Dostaje ona garść lnu po tym, jak powita
swatów i starostów po powrocie z kościoła (Jaszczew, pow. Krosno, woj.
lwowskie, Lud II: 245). W Muszynie zaś po powitaniu sypie się len pannie młodej na głowę (Muszyna, pow. Nowy Sącz, woj. krakowskie, Ziemia IV: 783). W Dukielskiem kuma przesyła matce dziecka dary, najdalej
do dwóch tygodni po porodzie: len, konopie, suszone owoce, pszenicę
(Dukielskie, okolice Iwonicza, woj. lwowskie, Lud VI: 127). Po odebraniu
porodu akuszerka zwana babką bierze męskie kalesony i obciera położnicę, mówiąc: „Czy będziesz więcej starać się?”, a ta odpowiada: „Nie”.
Kalesony muszą być zgrzebne lub lniane, należeć do ojca lub brata dziewczyny. Ta ceremonia służy za wywód [obrzęd przejścia dla noworodków]
(Jeże, pow. Lublin, woj. lubelskie).
Len
406
Len przędą w zimie kobiety i dziewczęta (Sarna 1908: 61). We Wowednie (21 października według kalendarza grekokatolickiego) Hucułki przędą len nago o godzinie trzeciej nad ranem, podobny zwyczaj jest
w Parchińsku przy wróżbach na św. Andrzeja (Ruś Czerwona, Tatarzy, Bystroń 1916: 169). Na Kaszubach istnieje zakaz przędzenia lnu w okresie
adwentowym (Kaszuby, Fischer 1934 XVI: 193). W tym samym regionie
kładzie się pod poduszką kawałek lnu, aby się uchronić przed nadejściem zmory (Kaszuby, Gulgowski 1911: 189). Sople u dachu w adwencie
zwiastują, że się wcześnie posiany len uda; w marcu, że późno posiany
(Tarnów, pow. Rzeszów, woj. lwowskie, MAAE XI: 287). Nie wolno prząść
przy świetle Księżyca, bo diabeł porwałby przędziwo (Prusy Zach., Treichel 1893: 11). „Jak we wilję jasno, to o len ciasno, a jak pochmurno, to
o len nietrudno” (MAAE VII: 46). Aby len dobrze obrodził, dziewczęta
przędą go w Wigilię Bożego Narodzenia (Bienkówka, woj. krakowskie)
około dziesiątej przed południem (Pisarzowice, pow. Biała, woj. krakowskie), w Więcierzy przed zachodem słońca (Więcierza, woj. krakowskie),
a w Osieczanach po wieczerzy (pow. Myślenice, woj. krakowskie). Jeżeli
gospodarz długo leży w dzień Bożego Narodzenia (Podwilk, pow. Nowy
Targ) lub gospodyni (Więcierza, woj. krakowskie), len się położy na polu
(Podwilk, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie). W dzień młodzianków (28
grudnia) nie można prząść, by len się nie odmłodził w czasie dojrzewania (Łączany, pow. Radom, woj. kieleckie, Orli Lot IX 9: 195). Zakończenie zimowych prac nad lnem obchodzą dziewczęta ucztą zwaną kłakociny, kłaczkowiny (Wieluń, woj. łódzkie, Lud XV: 105). Jeżeli na Nowy Rok
ukaże się słońce, jest to znak, że len się uda (Olsztynek, Wisła VI: 648).
21 stycznia należy patrzeć w niebo – jeżeli będzie ono jasne, lnu nie będzie, a jeśli dzień jest pochmurny, len dobrze obrodzi (Zakopane, pow.
Nowy Targ, woj. krakowskie). W dzień M.B. Gromnicznej sprawdzają
gospodynie, czy przy strzechach wiszą sople lodowe, jeśli tak – „będzie
uroda wielka na len” (Strzeszyn, pow. Gorlice, woj. krakowskie; ziemia
sieradzka, Wisła III: 501). W Wadowicach urodzaj lnu rokują na podstawie długich sopli wiszących u dachu po wschodniej stronie domu. Kto
przędzie na zapusty, temu len się nie uda (Dąbrówno, Wisła VI: 649; Polska, Lud IX: 374). W pow. Maków lud w zapusty nie przędzie, aby żaby
lnu nie psuły (pow. Maków, woj. krakowskie, ZWAK XV: 48). W ostatki
nie przędzie się kądzieli, gdyż żaby jadłyby nowy len (Chocznia, pow.
Wadowice; Żarnówka, pow. Chrzanów, woj. krakowskie; ZWAK VI: 269),
Len
407
ziemniaki i len zarosłyby zaś chwastami (Sarna 1908: 95). W okresie
zapustnym należy dużo tańczyć i wysoko skakać w tańcu, aby len duży
urósł. Gdy skaczą gospodynie, urośnie len, a gdy gospodarze, to duże
będzie zboże (Płaza, Żarnówka, pow. Chrzanów, woj. krakowskie; Bienkówka, Więcierza, pow. Myślenice, woj. krakowskie; Kaszuby, Fischer
1934 XVI: 195). Również w Jeleśni mówi się, że w ostatki trzeba tańczyć,
aby się len urodził; tańczyć zaś należy drobno i podskakiwać, aby len był
drobny a duży (Jeleśnia, pow. Żywiec oraz Czarny Dunajec, pow. Nowy
Targ, woj. krakowskie, MAAE VII: 46; Międzyczerwone [?], pow. Nowy
Targ, woj. krakowskie, ZWAK VI: 269). Na wschodzie Prus uważają, że
ten, kto chce mieć dobry len, musi na zapusty jeździć saniami (Wielbark,
Prusy Wsch., Wisła VI: 649). Kaszubi przed zbliżającym się Wielkim Postem wyprawiają obfite uczty mięsne i tańce, bo w przeciwnym razie len
by nie urósł (Kaszuby, Fischer 1934 XVI: 78). W ostatni dzień zapustów
wróżą z lnu (ziemia sieradzka, Wisła III: 485). Na Polesiu w środę popielcową skaczą gospodynie „przez pień na len” (Polesie płn., Lud XII:
41). Kobieta, pożyczając igłę sąsiadce, daje ją z długą nitką, aby jej się
len rodził duży (Dobrut, pow. Radom, woj. kieleckie, Orli Lot IX 9: 195).
By len dobrze obrodził, w Białobrzegach lud skrapia ziemię przeznaczoną do siania wodą święconą i zakopuje w niej szerokie i długie wstążki
oraz kawałek kości ze święconej szynki (Białobrzegi, pow. Łańcut, woj.
lwowskie, Lud VIII: 364). Len poświęcony w dniu M.B. Zielnej wykrusza się i służy do zasiewu z innym (nieświęconym), aby się rodził i aby
nie niszczyło go robactwo (okolice Porządzia, Pniewa, pow. Ostrołęka,
woj. białostockie, Kolberg Mazowsze IV: 137). W pow. Kartuzy len sieje
się na Strumienną Matkę Boską, czyli w dzień zwiastowania (Ziemia IV:
358). W okolicach Pińczowa do jaj święconych na Wielkanoc wkłada się
jedno surowe, które po oświęceniu wtyka się do lnu przeznaczonego
do siewu. Jajo to zabiera się do siewu i przynosi z powrotem. Len bywa
powszechnie siany w dzień św. Zofii (połowa maja), a przed udaniem
się na pole odmawiane są po trzy pacierze do tej świętej uznawanej za
opiekunkę lnu. Należy się wystrzegać siania lnu w suche dni przed Zielonymi Świętami, gdyż w takim razie nie urósłby wcale. Len nie będzie
się rodzić, jeżeli obetrze się nogi po ich wymoczeniu. Niosąc len do siewu, należy włożyć doń wstążki ślubne i kredę święconą na Trzech Króli.
Lnu nie należy siać w mokre dni, gdyż zarósłby chwastami. Kobieta siejąca len powinna się ubrać w czystą białą koszulę, aby zbiory były udane.
Len
408
Żeby len wyrósł bez chwastów, należy trzy garście nasion z koszyka rzucić w drodze na pole przed sianiem na rosnący przy niej krzak (okolice Pińczowa, woj. kieleckie, ZWAK IX: 35 – 36). W Wielkopolsce wysiew
odbywa się 31 maja, w wigilię św. Petroneli (Wielkopolska, Lud XXXI: 4).
„Zasiewając len, stawiają po zagonach patyki, a na nich zawieszają skorupy jaj, aby przechodzień wprzód spojrzał na owe skorupy jaj, a nie
urzekł lnu” (Wierzchosławice, pow. Tarnów) lub w len wtykają miotłę,
aby go nikt nie urzekł (Iwonicz, pow. Krosno; Dukielskie, okolice Iwonicza, Lud VI: 64). Przy sianiu lnu stawiane są na zagonie grabie, aby
len wyrósł równie wysoki (Jaćmierz, Posada Jaćmierska, Lud VIII: 61).
Zatykane są również w ziemię gałązki z ołtarzy z procesji Bożego Ciała
(Gniezno, Pleszew, Kolberg Poznańskie VII: 159; Jawornik, pow. Tarnów)
dla ochrony od wszelkiej szkody (Iwonicz, woj. lwowskie), aby był urodny (Chocznia, Bieńkówka, woj. krakowskie), a w Izdebniku również po
to, aby krety nie mogły mu wyrządzić szkody (Jawornik, pow. Tarnów,
Bieńkówka, pow. Myślenice, Chocznia, Izdebnik, pow. Wadowice, woj.
krakowskie; Iwonicz, pow. Krosno, woj. lwowskie, ZWAK VI: 269 – 270).
Chrust i wianki święcone w oktawę Bożego Ciała chronią grzędy lnu
i kapusty od szkód (Dukielskie, okolice Iwonicza, woj. lwowskie, Lud VI:
78). Z okolic Pińczowa pochodzi zwyczaj, który nakazuje tarzanie się po
ziemi w czasie kwitnienia lnu, by ustrzec się bólu krzyża podczas żniw
(Pińczowskie, Biegeleisen 1929a: 332), a w Skawicy lud wierzy, że „len
kwitnie tylko przed południem dlatego, że przed południem odprawiają
się msze święte” (Skawica, pow. Myślenice, woj. krakowskie, MAAE VII:
45). Dziewczęta i chłopcy chcący oddalić swe zamążpójście lub ożenek
wkładają sobie we włosy kwiat lnu Matki Boskiej12 (len Matki Boskiej,
lonok, medowyki, czysteć, Podole, Małopolska wsch., Talko-Hryncewicz
1893: 44). W przeddzień uroczystości św. Piotra i Pawła nie można robić
koło lnu, gdyż w len może uderzyć piorun (pow. Mińsk Mazowiecki, woj.
warszawskie, Orli Lot VIII 10: 192). Jest święcony w dniu M.B. Zielnej
(Brzyczyna, Seweryn Udziela; okolice Bielska, woj. krakowskie, Łaguna:
138; okolice Porządzia, Pniewa, pow. Ostrołęka, woj. białostockie, Kolberg Mazowsze IV: 137). Z okazji tego święta święci się też dziko rosnący len przeczyszczający (Linum catharicum L .) (Sopów, pow. Kołomyja,
12. Chodzi tu zapewne o inny gatunek rośliny, najprawdopodobniej o lnicę pospolitą
Linaria vulgaris.
Len
409
woj. stanisławowskie). „Na czyim zagonie podczas brania lnu stawiają
wiązki [tego lnu], ten się wkrótce ożeni albo wyda” (Wieprz, pow. Wadowice, woj. krakowskie, MAAE VII: 46).
Inne zastosowania. „Co do lnu, to w Polsce i na Białorusi tym bardziej
przeważa jego uprawa w stosunku do uprawy konopi, im bardziej posuwamy się ku północy” (Moszyński KLS 1929 [br. nr. t.]: 223). Len służy
do wyrobu odzieży i tkanin (Dublany, pow. Sambor, woj. lwowskie; Pewel
Wielka i Pewel Ślemieńska, pow. Żywiec, woj. krakowskie; Sitaniec, pow.
Zamość; pow. Czarnków, woj. poznańskie). Na wsi len stosowany jest do
wyrobu płótna zwanego partem (Międzyrzec, woj. lubelskie, Pleszczyński
1892: 26). Na Podhalu z lnu, który się tutaj udaje, przędą góralki w zimie
wieczorami cienkie przędziwo, tkają piękne i mocne płótno. Nie mając
jednak wiele gruntu pod zasiew lnu, zaledwie zaspokajają nim domowe
potrzeby, mało co sprzedając (Podhale, Pam. Tow. Tatrz. 1876 I: 47). Uprawa lnu, z którego cienkie białe płaty stały się monetą wymienną, sięga
czasów najdawniejszych (Brückner 1927: 295). W zwyczajach dzierżawczych, zwanych połownictwem, wypłaca dzierżawca połowę plonu; jeśli
jest nim len, wówczas wypłaca się w formie wyczesanych włókien (Lud
IV: 130). Organiście jeżdżącemu z opłatkiem przed Bożym Narodzeniem
często lud płaci w naturze, szczególnie lnem (Tykocińskie, Lud V: 380).
Lnem i owocami wynagradza się księdza, jeżeli ten godzi się na tani ślub
(Wieluń, woj. łódzkie, Lud XV: 89). Batogi kręci się z lnu (Sitaniec, pow.
Zamość). Większą część ogródka poświęcają gospodynie pod zasiew
konopi i lnu (Lud III: 10), którego uprawa, a właściwie korzyści płynące
z jego uprawy, należą się kobietom, ale daje się zauważyć, że monopol
ten przechodzi w ręce męża tam, gdzie uprawa lnu nabiera znaczenia
przemysłowego (Lud IV: 23). „W innych okolicach Polski, w Tatrach, sporządzają miejscowi mieszkańcy lep ptaszniczy z długo warzonego oleju
z siemienia lnianego” (Moszyński KLS 1929 [br. nr. t.]: 377). (JS)
Lilia· Lilia złotogłów (Lilium martagon L .) jest gatunkiem charakterystycznym dla lasów liściastych, jednak piękne kwiaty były powodem jej
znacznego wyniszczenia na siedliskach naturalnych. Obecnie ta rzadka
roślina jest w Polsce spotykana głównie w Sudetach i Karpatach, najczęściej na wysoko położonych halach i trawiastych miejscach wśród skał,
Lilia
410
choć spotyka się ją i w lasach na niżu. We florze Polski z rodzaju Lilium L .
odnotowane zostały ponadto trzy uprawiane i przejściowo dziczejące gatunki: lilia biała (Lilium candidum L .), lilia bulwkowa (Lilium bulbiferum
L .) i lilia tygrysia (Lilium lancifolium Thunb.). W ogrodach uprawianych
jest wiele gatunków i mieszańców o różnej barwie i kształtach kwiatów.
Większość prezentowanych danych odnosi się do lilii ogrodowych, które są w Polsce uprawiane od wieków.
Lecznictwo. Płatki z kwiatów lilii św. Józefa maczane w spirytusie spożywane są przeciw wszelkim chorobom. Lekarstwo to jest robione w każdym domu (lilia św. Józefa, Sobowa, pow. Tarnobrzeg, woj. lwowskie). Liście białej lilii moczone w spirytusie goją największe rany (Siedlec, pow.
Bochnia, woj. krakowskie). Liście lilii wazonkowej przykłada się na skaleczenia (Sitaniec, pow. Zamość, woj. lubelskie). Na rany pomagają również
płatki lilii moczone w oliwie (powszechnie, Rostafiński 1900a: 28). W celu
spojenia głębokiej rany, należy wziąć pięć części soku z liliowego liścia,
jedną część octu, część miodu i gotować to w miedzianej patelni, aż cała
wilgoć wyparuje, i utrzeć na maść. Stare wrzody leczy się, przykładając
tłuczone liście i kwiat (powszechnie, Ziemia XII: 125). Również oparzenia smaruje się oliwą, w której moczono kwiaty lilii. „Już Siennik radzi
na oparzenie: korzeń liljowy z octem wywarzony, z nasieniem zmieszany.
Tak samo Syrenjusz zachwala lilję i pałki (Typha)” (Kraków, Udziela 1891:
234). Liście białej lilii moczone w oliwie oraz woszczynie przykłada się
do ran z oparzelizny (pow. Konin, woj. łódzkie, Wisła V: 422). Na oparzenia pomocny jest również okład z kwiatów (Wieliczka, Seweryn Udziela).
Często zdarza się, że kobieta po słabości dostaje wrzodów w piersiach.
Pomocne jest wówczas nacieranie bolących miejsc smażonymi na tłuszczu
cebulami lilii (powszechne, Wisła IV: 440). Lilia biała odmiękcza wrzody,
a liście moczone w oliwie są skuteczne na ból oczu (okolice Sieradza, Wisła VIII: 141). Kwiat lilii zamoczony w spirytusie i przyłożony do oka leczy
je (Królówka, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot 1935 XVI 9 – 10: 155).
Lilia pomaga również w zażegnywaniu łuszczki na oku: „Posła święta Rozalia na górę liljową, spotkała się z Panem Jezusem. »Kaj to idziecie, Rozalijo Lilijowo?« »Po łusckę zganiać«” (Udziela 1891: 120).
Cebulę białej lilii utartą z miodem przykłada się na brodawki (okolice
Krakowa, Seweryn Udziela).
Przeciw róży używana jest woda przyrządzona z kilkoma kroplami
nastoju spirytusowego kwiatu róży lub lilii białej (L. candidum), którą
Lilia
411
należy myć twarz, dodając czasem do wody trochę mleka (Ruś płd., wśród
szlachty, Talko-Hryncewicz 1893: 302).
Wódka liliowa pomaga na dolegliwości mowy, na bóle wewnętrzne
i wątrobę. Na zatrucie grzybami natomiast należy pić cebulki i kwiaty
liliowe (powszechnie, Ziemia XII: 125).
Z zielnika Syreniusza: „Liljowe liście warzyć i przykładać na oparzeliny
wszelkie (…). Albo korzeń cebulaty liljowy w żarzystym popiele upiec,
i z olejkiem różanym go rozetrzeć a przykładać (…). Plamy y zmiany na
twarzy y trędowatość (…). Usczknionym od bestiy iadowitych, osobliwym jest ratunkiem, liście utrzyć co nalepiey, przykładać na ranę; albowiem jad z rany wyciąga i goi” (Ziemia XII: 124). Na piegi pomaga mycie
twarzy mocnym nastojem spirytusowym lilii białej (Podole, Małopolska,
Talko-Hryncewicz 1893: 291).
Weterynaria. Odwar tych ziół podaje się do picia krowom po ocieleniu
i w razie choroby (Bieliny, pow. Nisko, woj. lwowskie). Cebulę lilii złotogłów (L. martagon) lud daje krowom dojnym, żeby miały więcej tłustego
mleka, z którego zebrać będzie można dużo śmietany (Zawojek, Smietannik, Kolberg Chełmskie II: 189).
Cebule błękitnej lilii położone w ulu sprawią, że pszczoły nie ulecą
(Brenna, pow. Cieszyn, woj. śląskie, Zaranie Śląskie V 2: 98).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Lilie należą do ziół święconych w oktawę Bożego Ciała. Wianek tych ziół, zawieszony na zewnętrznej ścianie chaty, chroni od piorunów (Bieliny, pow. Nisko, woj. lwowskie). Lud
wierzy, że kropla rosy w kielichu lilii jest łzą Najświętszej Panny Maryi
wylaną nad ludzką nędzą (Prusy Zach., Lud XI: 187 – 188). Lilia wyrasta
na grobie niewinnej osoby, sadzi się ją również na grobach dziewcząt
(Biegeleisen 1929a: 488). Ma niezwykłą siłę mogącą wzbudzić miłość
(pow. Czarnków, woj. poznańskie). Do wianka panny młodej używano
dawniej lilii, ale tylko białej (okolice Wieliczki, woj. krakowskie, Lud
III: 350).
Inne zastosowania. Lilia jest motywem zdobniczym na garnkach i sprzętach domowych (Pewel Ślemieńska, pow. Żywiec, woj. krakowskie; pow.
Czarnków, woj. poznańskie). Ulubionym tematem malowideł był motyw
lilii lub serce z wyrastającymi z niego liliami (Kaszuby; Lorentz, Fischer,
Spławiński 1934: 53).
Lilie żółte bywają sadzone w ogrodach (Ropczyckie, ziemia kaliska,
Wisła III: 21, 759). (JS)
Lilia
412
Lipa· Lipa jest jedną z najważniejszych roślin w kulturze Słowian. Miesiąc
lipiec zawdzięcza nazwę kwitnieniu lip. Kwiaty lipy są jednym z głównych
pożytków pszczelich, a zarazem surowcem na powszechnie pitą herbatę
lipową. W Polsce występują dwa gatunki lipy. Lipa drobnolistna (Tilia
cordata Mill.), w materiałach Fischera występująca także pod nazwą Tilia
parvifolia Ehrh. ex Hoffm., rośnie na całym obszarze Europy środkowej
i wschodniej. Lipa szerokolistna (Tilia platyphyllos Scop.), w zgromadzonych materiałach występująca również pod nazwą Tilia grandifolia Ehrh.
Ex W.D.J.Koch, spotykana jest głównie na południu kraju. W materiałach
Fischera pojawia się także łacińska nazwa Tilia europaea L ., oznaczająca
mieszańca obu gatunków lip.
Pożywienie. Lud pije herbatę z kwiatu lipowego (okolice Bydgoszczy,
woj. poznańskie; Polany, pow. Oszmiana, woj. nowogródzkie).
Lecznictwo. Herbata z suszonych kwiatów lipy pita jest w przypadku kaszlu, przeziębienia lub grypy (Sokolniki, woj. lwowskie; Sobolowa,
pow. Tarnobrzeg; Giby pow. Suwałki, woj. białostockie; Narbutowszczyzna i Polany, pow. Oszmiana; Sitaniec, pow. Zamość, woj. lubelskie; pow.
Czarnków, woj. poznańskie; Polany, pow. Oszmiana, woj. nowogródzkie; Zaczernie, pow. Rzeszów, woj. lwowskie, MAAE X: 141; Radłów, pow.
Brzesko, woj. krakowskie, MAAE XI: 85; Delejów, pow. Stanisławów, woj.
stanisławowskie, MAAE XIII: 73; Dobra Gospodyni 1901: 367; Królówka,
pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot 1935 XVI 9 – 10: 155; Hecznarowice, pow. Biała, woj. krakowskie, Udziela 1891: 132; Chruszczów, Nałęczów,
Chmielnik, pow. Lublin, Wisła IV: 881; Moszyński KLS II 1: 215; Międzyrzec, woj. lwowskie, Pleszczyński 1892: 120; łypa, łypina, Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 154; Sułów, pow. Wieliczka, woj. krakowskie, ZWAK
VI: 299 – 300). Herbata przyrządzona z kwiatu lipy wielkolistnej (T. platyphyllos) i kwiatu ślazowego, z dodatkiem miodu, jest pita w czasie zakatarzenia (Zielonki, woj. krakowskie, Seweryn Udziela; Hecznarowice,
woj. lubelskie, Udziela 1891: 128). Lekarstwem na przeziębienie jest także
łyko zeskrobane z lipy i ugotowane z mlekiem (Bytomsko, pow. Bochnia,
woj. krakowskie). Na krzypotę, czyli kaszel, najczęściej jednak pije się odwar kwiatu lipowego, a ponadto stosuje się również odwar szałwii i ślazu
z mlekiem osłodzonym cukrem lodowatym (Czarny Dunajec, pow. Nowy
Targ, woj. krakowskie, MAAE IX: 145). Herbata z kwiatu lipowego pomaga
nie tylko na kaszel oraz gorączkę, ale także na poty, duszności (Siedlec,
pow. Bochnia; okolice Olany, pow. Oszmiana, woj. wileńskie; Bolechów,
Lipa
413
pow. Dolina, woj. stanisławowskie, Lud X: 335; Wędrowiec 1868 II: 61;
łypa, łypina, Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 222; Radomskie, woj. kieleckie, Orli Lot IX 9: 196; Ziemia 1933: 100; okolice Sokołowa i Kańczugi,
woj. lwowskie, Wisła VII: 167; okolice Kalisza, woj. poznańskie, Wisła X:
123, 343), chrypkę (Dublany, pow. Sambor, woj. lwowskie; pow. Tarnobrzeg oraz pow. Nisko, ZWAK XIV: 198) oraz ból gardła (okolice Oszmiany, woj. wileńskie, Z Bliska i z Daleka 1935 III: 87; Płudy, pow. Radzyń,
woj. lubelskie, Lud XII: 265). Ponadto podczas bólu gardła przykłada się
na szyję okłady z rdzenia lipy gotowanego w mleku (Hecznarowice, pow.
Biała, woj. krakowskie, Udziela 1891: 130).
Napar kwiatu lipowego (T. europaea) stosowany bywa przy chorobach
pęcherza i nerek, atakach nerwowych i jako środek uspokajający (Biegański 1931: 181).
Na blednicę (Wieliczka, woj. krakowskie) czy dymicnicę (Siercza, woj.
krakowskie) należy robić okłady z kory lipowej wygotowanej w słodkim
mleku, a herbatę z kwiatu lipowego z cukrem lub słodkim dżemem należy pić trzy razy dziennie w razie duszności, bólu brzucha, zaziębienia,
chrypki u dzieci lub kłucia w piersiach (Polanka Haller, woj. krakowskie,
Seweryn Udziela). We wszelkich rodzajach kaszlu i ostrych wysypkach
u dzieci, takich jak odra, płonica czy ospa, podaje się dzieciom do picia
odwar z kwiatu lipowego z mlekiem (łypa, łypina, Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 110, 125). Za najpotężniejszy i najskuteczniejszy sposób
przeciw moczeniu nocnemu u dzieci uchodzi przeskakiwanie chorego
dziecka przez kłodę lipową wydrążoną w kształcie ula i służącą do ługowania bielizny. Karze się dziecku przeskakiwać po kilka razy codziennie
przez dziewięć dni (łypa, łypyna, Wołyń, Talko-Hryncewicz 1893: 124).
Na potrzeby wyleczenia pozbawionego zmysłów człowieka, obwiązuje się chorego powrozem z łyka lipowego poświęconego wodą święconą;
widocznie w celu skrępowania i poskromienia złego ducha, który go opętał (Tarnów, Rzeszów, Biegeleisen 1929: 219). Kwiat lipy leczy konwulsje,
paraliż i zawroty głowy (okolice Sieradza, woj. łódzkie, Wisła VIII: 141;
ziemia kaliska, Wisła IV: 763).
Chory na febrę wierci dziurę w lipie i kicha w nią, mówiąc: „Idź, febro!”; następnie zabija tę dziurę kołkiem, mając pewność, że wyleczył
się z febry (Pakosław, pow. Rawicz, Kolberg Poznańskie VII: 157).
Chory na suchoty kąpany jest w lipowych latoroślach i macierzance
ugotowanej ze świeżym, świńskim gnojem (Hecznarowice, pow. Biała,
Lipa
414
woj. krakowskie, Udziela 1891: 140). Na gościec pomaga kąpiel w wywarze liści lipowych (Wola Przemykowska, pow. Brzesko, woj. krakowskie,
Lud XI: 400). Lipa skuteczna jest także w leczeniu chorób macicy (Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 122).
Rozgniecione młode gałązki lipowe służą ludowi jako lekarstwo. Przyłożone do rany mają wyciągać i goić wszelkie zapalenia (powszechnie,
Przyjaciel Ludu 1840 [br. nr. t.]: 18). Na wrzody lub bolączki przykłada
się miazgę lipową ugotowaną w mleku razem z rozchodnikiem, nostrzykiem, rojnikiem i siemieniem lnianym (Płowce, pow. Sanok, woj. lwowskie). Na wrzody pomaga masa zeskrobana z gałęzi lipy, przykładana do
rany w formie kataplazmy (okolice Sieradza, woj. łódzkie, Wisła VIII: 137).
Przeciw wodnej puchlinie okłada się opuchnięte miejsca zmiażdżonymi
liśćmi lipowymi (Sułów, pow. Wieliczka, woj. krakowskie, Talko-Hryncewicz 1893: 187, Udziela 1891: 173) lub moczonymi w miękkiej wodzie
liśćmi i kwiatami, które spędzają nie tylko puchlinę, ale nawet i piegi
(powszechnie, Dobra Gospodyni 1901: 367). Na trudno gojące się wrzody,
rany i puchliny (Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892:
128) przykładany bywa także rdzeń lipy ugotowany w mleku (Marszowice, woj. krakowskie) lub listki lipy (Kraków, Udziela 1891: 220, 232),
bądź stosuje się okadzanie święconymi wianeczkami z liści lipowych
(T. europaea, Kolberg Chełmskie II: 189).
Węgiel z drewna lipowego (T. parvifolia) ma zastosowanie jako środek
na zgagę i parchy (Międzyrzec, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 120).
Krosty należy okładać liśćmi lipy (Wierzchowisko, pow. Janów, woj.
lubelskie, Wisła XV: 357), a przy odrze i ospie podawać napój z kwiatu
lipowego wraz z miodem. Liście tej rośliny, zbierane w wigilię św. Jana
i namoczone w ciepłym mleku, przykłada się do oparzonej skóry (pow.
Konin, woj. łódzkie, Wisła V: 422). Na św. Jana lud przybiera chaty gałązkami lipowymi, a chłopcy noszą takie gałązki za kapeluszem, co ma
chronić przed chorobami (Zarucze, pow. Nowy Targ; Jabłonica, pow.
Brzesko, Lud IV: 315). Picie dwa razy dziennie mikstury z piołunu, lipy,
rumianku i macierzanki ma swój cel leczniczy (Pamiątkowo, pow. Oborniki, woj. poznańskie, Gazeta Polska 1937 III: 5).
Weterynaria. Do okadzania krów, a także ludzi zielarki sprzedają na
Jasnej Górze T. europea (Częstochowa, Wisła II: 607). Łykiem z tego samego drzewa, z którego zerwano liście na święcone wianuszki, obwiązuje się szyje bydlętom chorym na gardło (Kolberg Chełmskie II: 189).
Lipa
415
Co rok w wigilię św. Jana Chrzciciela obwiązuje się krowom nogi łykiem lipowym. Smaganie takim łykiem krowy, która padła ofiarą uroku,
uderza również w czarownicę, która uczyniła (powszechnie, Klatecki
1880: 214).
Obrzędy i wierzenia ludowe. „W Polsce każdy dwór, a poniekąd i wieś,
posiadają swoje stare, tradycją uświęcone lipy, pomiędzy którymi tulą
się kościoły i dzwonnice wiejskie” (Ogrodnictwo IX [br. nr. s.]; Małecki,
Nitsch 1934: 356).
Lipa jest drzewem świętym (powszechnie, ZWAK VI: 299 – 300). Należy do drzew dobrych, sprowadzających szczęście (Międzyrzec i okolice,
woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 100), była poświęcona Światowidowi.
Gdzieniegdzie na Śląsku rosną lipy, które nie są ścinane, bo wedle wierzeń
ludu przy cięciu pokazuje się krew, a ścięcie takiej lipy mogłoby sprowadzić na ludzi nieszczęście (Śląsk, Zaranie Śląskie V 2: 94). Wierzy się,
że ścięcie lipy zapowiada śmierć w domu ścinającego (Borowa, Biegeleisen 1929b: 454). Ślad dawnej czci świętych drzew lipowych objawia się
w tym, że przeważnie na nich zawieszane są kapliczki i obrazy świętych,
a najstarsze kościółki wiejskie bywają otoczone wiekowymi drzewami
tego gatunku (Krakowskie i Góralszczyzna, Kopernicki 1876: 8). Święte
obrazy i rzeźby, szczególnie Pana Jezusa na krzyżu, umieszczane są najczęściej na dębach i lipach (Sarna 1908: 40, 64).
Lipę uważa lud za drzewo święte, nieprzyjazne złym duchom i czarownicom (powszechnie, Lud XI: 107; Grajnert 1863: 479). Łużyczanie
w pewnych okolicach twierdzą, że w lipach mieszka tak zwana biała
pani, która niekiedy ukazuje się ludziom (Łużyce, Klatecki 1880: 214).
Lud wierzy, że w lipę nigdy nie uderza piorun, a drzewo lipowe odgania
diabła, który się przed nim rozpływa w smołę. Na Mazowszu lud mówi,
że w lipę nigdy nie uderza piorun, bo mieszka w niej Matka Boska. Wobec takiej sakralności lipy nic dziwnego, że sznur z jej łyka skutecznie
przeszkadza upiorom. Diabła można nim związać, ponieważ łyko lipowe
jest tak mocne, że nawet diabeł nie jest w stanie go rozerwać (Mazowsze,
Wiedza o Polsce III: 291; powszechnie, ZWAK VI: 299 – 300; Wielkopolska, Lud XXXI: 4; Lud XI: 107; powszechnie, Grajnert 1863: 479). Według
dawnych podań diabeł boi się łyka lipowego, ponieważ łykiem lipy można go związać i zmusić do posługi (Biecz i okolice, woj. krakowskie, Lud
XII: 221 – 228; Dukielskie i okolice Iwonicza, woj. lwowskie, Lud VII: 54;
powszechnie, Przyjaciel Ludu 1840 [br. nr. t.]: 19). Na Mazowszu znanych
Lipa
416
jest wiele piosenek o tym drzewie; na Podlasiu mówi się, że znający czary kręcą łyka z lipiny, warzą je, a kiedy tą wodą kogoś poleją (Łaguna:
67) lub gdy czarownica tę wodę pod próg wyleje, kiedy ktoś go przekracza, delikwent zaraz zamienia się w wilkołaka (Ruś i Podlasie, Przyjaciel
Ludu 1840 [br. nr. t.]: 18 – 19). Według podania, we wsi Mądre pielgrzym
ugodził kijem lipowym kuszącego go czarta, a ten zamienił się w śmierdzącą smołę. Zatknięty w ziemię kij pielgrzyma wyrósł cudownie w lipę,
stojącą tam dotąd na cmentarzu kościelnym. Drzewo to nazwano lipą
pielgrzyma (Mądre, pow. Środa Śląska, Łaguna: 67).
W czasie Zielonych Świąt mai się lipą pola i domy (Dublany, pow. Sambor, woj. lwowskie). „Wianki święcone na Boże Ciało nizają na lipowe łyko,
które służy za prezerwatywę od diabłów – lipa bowiem w wierzeniach
Mysłakowian odstrasza złe duchy. Jadąc na wesele, goście zawiązują sobie takie łyko pod kolanem, a wtedy ominie ich nieszczęście. Panna życząca sobie mieć męża wiąże na takim łyku siedem węzłów” (Mysłaków,
pow. Łowicz, Ziemia IV: 266).
Na nieszporach w oktawę Bożego Ciała święci się wianki uwite z różanego ziela, w tym z listków lipy, natomiast w wigilię św. Jana wtyka się
w strzechy domu gałązki bzu i lipy (Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie,
Pleszczyński 1892: 90 – 91; cały obszar Polski, oprócz woj. wileńskiego,
nowogródzkiego i poleskiego, Moszyński KLS IIa, nr 2, cz. 2 i 3). Święconymi wianeczkami z liści lipowych (T. europaea) okadzane są domy i budynki podczas burzy (Kolberg Chełmskie II: 189). Chronią one nie tylko
przed piorunami. Gałązki lipy wzięte z ołtarza ustawionego w dzień Bożego Ciała i zatknięte w len powodują tak wysoki jego wzrost, jak wysokie są te gałązki; wsadzone w zagon kapusty – chronią przed pchełkami;
natomiast zatknięte w żyto chronią przed płonnikiem, czyli demonem
zbożowym, który przed wschodem słońca kroczy skośnie przez pole
jedną nogą ludzką a drugą psią i wycina sierpem w zbożu wąską dróżkę, przez co zabiera plon i kłosy zagonu stają się próżne. Jeżeli w nocy
na św. Jana urwie się liść lipy i wypowie jakieś życzenie, spełni się ono
w ciągu roku (okolice Bydgoszczy, woj. poznańskie).
Inne zastosowania. Wśród ludu śląskiego jest zwyczaj określania ludzi nie nazwiskiem, lecz wedle miejsca, gdzie mieszkają, np. Jura spod
lipy (Śląsk, Zaranie Śląskie V 2: 97). Lud wierzy, że pasożyty roślin oraz
inne drobne szkodniki posypane lipowym popiołem niezwłocznie giną
(Łużyce, Klatecki 1880: 214). Włościanie używają kory odartej z młodej
Lipa
417
lipy do wyplatania obuwia zwanego chodakami (Prusy Zach., Treichel
[1893]: 23), kurpiami (Ostrołęckie, Grajnert 1863: 479), łapciami albo
postałami (Karłowicz SGP III: 84). W rdzennej Polsce już tylko zupełnie
wyjątkowo można spotkać na jej wschodnich kresach łapcie wyplatane
z taśm kory lipowej (Moszyński KLS I: 456). Z lipy robi się krzyże (Dublany, pow. Sambor, woj. lwowskie), koryta, łupy u powozów, sikawki
do gaszenia ognia, przetaki do siania zboża oraz jarzma do zaprzęgania
wołów (ziemia kielecka, Wisła III: 764). Drewno z lipy jest miękkie, ale
wytrzymałe i dzięki temu użyteczne do wyrobów snycerskich, produkcji
wiejskich narzędzi rolniczych. Kwiaty lipy dostarczają pszczołom „wybornego miodu lipca” (Wędrowiec 1868 II: 61), „jedynej do gorzkiego chleba
osłody (miodu), a zarazem i ofiary na ołtarz (wosku); z niej ligawka i liza,
i skrzypki, i kolebka, i trumna, i krzyż na mogiłę; ona słodką swą miazgą
z garścią grubej mąki zmieszana nieraz ich od głodowej śmierci ratuje;
ona wonnym swym kwiatem podźwiga ich z niemocy” (powszechnie,
Łaguna: 67). (JS)
Lubczyk· Uprawiany, rzadko dziczejący lubczyk ogrodowy (Levisticum
officinale Koch) jest jedynym przedstawicielem tego rodzaju w Polsce.
Lokalnie występuje też pod nazwami lubszyk, lubszczyk, lubieszczyk, lubieniec, lubystka itp.
Lecznictwo. Suszony lubczyk używany jest w celach leczniczych w postaci okładów (Rozdziele Dolne, pow. Bochnia, woj. krakowskie). Herbatę
z gotowanych korzeni pije się na oberwanie (Leksandrowa, pow. Bochnia,
woj. krakowskie; Królówka, pow. Bochnia, Orli Lot 1935 XVI 9 – 10: 155).
Na namożenie [dolegliwości żołądka] podaje się do picia wino, w którym moczono korzenie lubczyku (Kraków, Udziela 1891: 244). Roślina ta
uśmierza bóle zewnętrzne (Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot XI 10: 171).
Dobrze jest zapalić go jak papierosa i dym wciągać na ból gardła (Lubomierz, pow. Bochnia, woj. krakowskie; Pewel Ślemieńska, pow. Żywiec,
woj. krakowskie; pow. Olkusz, woj. kieleckie, ZWAK XI: 54; Przebieczany, pow. Wieliczka, woj. krakowskie, MAAE IV: 132; Brzyczyna, Dobczyce,
Krzesławice, woj. krakowskie). Jest również lekiem na kaszel (Radziszów,
woj. krakowskie, Seweryn Udziela) oraz na ból gardła (Hecznarowice,
pow. Biała; Marszowice, Wola Batorska, pow. Bochnia, woj. krakowskie),
Lubczyk
418
zwany zawalnicą [obrzmienie i wrzody na szyi] (Zakopane, Zaryte, pow.
Nowy Targ) – w tym celu zapala się suchą łodygę i okadza nią (Hecznarowice, Marszowice, Zakopane) albo też okłada szyję liśćmi uprzednio
parzonymi w wodzie (Zakopane, pow. Nowy Targ, ZWAK VI: 268 – 269).
Lubczyk sprzedają zielarki na Jasnej Górze i zalecają używać go na ból
gardła (Wisła II : 605). Urzeczonego kadzą poprzez wciąganie dymu
przez suchą, wewnątrz pustą łodygę lubczyku zapalonego na jednym
końcu (Zakopane, Udziela 1891: 80, 98). Na oberwanie stosuje się albo
okłady z lubczyku, albo też smaży się lubczyk w maśle, dodaje jajko i je
jako lekarstwo rano i wieczorem (Rzeszotary, Radziszów, woj. krakowskie, Seweryn Udziela). Pomaga również na ból zębów (Sułów, pow. Wieliczka, woj. krakowskie; lubszczyk, okolice Bytomia, woj. śląskie, Wisła
XV: 617). W celu leczenia reumatyzmu, naparem smaruje się opuchnięte miejsce (Ziemia 1933: 100). W obrzędzie odpędzania uroków kruszy się kawałek lubczyku z innym zielem święconym i kadzi człowieka.
Najlepiej kadzić ze stępki służącej do tłuczenia soli, a po kadzeniu rzucić ją, aby się przewróciła (Zakopane, pow. Nowy Targ, ZWAK VI: 269).
Weterynaria. Odwar ziół z wianka (z lubczykiem) święconego na Boże
Ciało dawany jest do picia krowom po ocieleniu i w razie choroby (Bieliny, pow. Nisko, woj. lwowskie; Pewel Ślemieńska, pow. Żywiec, woj. krakowskie). Regularne podawanie krowom co miesiąc gałązki lubczyku
powoduje, że ich mleko nigdy się nie psuje, a one same nie chorują (Ujsoły, pow. Żywiec, woj. krakowskie, Lud X: 97). Daje się go krowom również wtedy, gdy czarownice odbiorą im mleko (Adamki, pow. Żywiec, woj.
krakowskie), w niektórych regionach podkadza się także krowy w tym
celu (Bogusławice, pow. Włocławek, woj. warszawskie, Kolberg Kujawy I:
99). Żeby przywrócić krowie mleko, dają jej lubieszczyk z solą (Ruszków,
pow. Sieradz, woj. łódzkie, Kolberg Kujawy I: 99). Lubczyk poświęcony
w dniu M.B. Zielnej dają jeść także chorym gęsiom (Wola Batorska, pow.
Bochnia, woj. krakowskie, ZWAK VI: 268 – 269). W celu wypędzenia węża
z domu lub innych zabudowań gospodarskich należy kadzić lubczykiem
(Wiśniowa, woj. krakowskie, Seweryn Udziela).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Uplecione z lubczyka wianki święcone są
na Boże Ciało (Koczurów, pow. Żywiec, woj. krakowskie; Leńcze, pow. Wadowice, woj. krakowskie, ZWAK VI: 268; Łuckie, Łaguna: 67). Wianek ten
zawieszony na ścianie chaty (na zewnątrz) chroni od piorunów (Bieliny,
pow. Nisko, woj. lwowskie). Lubczyk należy też do ziół święconych w dniu
Lubczyk
419
M.B. Zielnej (Raniżów, pow. Kolbuszowa; Koczurów, pow. Żywiec, woj.
krakowskie; Jurgów na Spiszu; powszechnie w okolicach Krakowa, Seweryn Udziela; Przecław, pow. Mielec, woj. krakowskie, Lud XXV 1 – 4: 76 – 77).
Jest uważany za przynętę miłosną (Karłowicz SGP III : 48; lubystka,
Sitaniec, pow. Zamość, woj. lubelskie; okolice Sieradza, Wisła VIII: 141;
Kujawy, Lud XXXI: 5). „Owe ziele miłości ma własności podobne do leszczyny, że za użyciem go staje się człowiek miłym i poważnym” (lubszczyk,
Wola Batorska, pow. Bochnia, woj. krakowskie, ZWAK VI: 268 – 269). Podobnie lud nad Sanem wierzy, że lubczyk rozbudza miłość i rozróżnia
lubczyk wodny od płowego (nad Sanem, Łaguna: 67). „W Łuckiem dzieci
kąpią w lubystku, ażeby się ludziom podobały. Dorośli w tymże celu noszą go przy sobie. O dziewczynie, która się wszystkim podoba, mówią,
że musiała się kąpać w lubystku” (Łuckie, Łaguna: 67). Podobnie czyni
się na Rusi południowej (lubystok, lubysta, Ruś płd., Talko-Hryncewicz
1893: 108). Matki kąpią córki w lubczyku, żeby po dorośnięciu podobały
się chłopcom (Kolberg Kieleckie II: 200; lubystek, Ukraina, Kopernicki
1876: 11). Z kolei chłopiec w dzieciństwie kąpany w leszczynie i lubystoku
łatwo zyskuje miłość dziewczyny (Dziewiętniki, woj. krakowskie, Talko
-Hryncewicz 1893: 53; Ruś, Wójcicki ZD II: 330). Wójcicki, wymieniając
zioła czarodziejskie, dodaje: „Lubystek, trójziele i wiele innych są to nieznane botanice zioła, ale słynne w podaniach ludowych mocą swą tajemniczą. W pierwszym odwarze kąpane dzieci będą szczęśliwe w miłości
i zawsze otrzymają pożądaną wzajemność” (Łaguna: 67). Młode dziewczęta noszą lubczyk z sobą, aby podobać się chłopcom i prędzej wyjść za
mąż (Raniżów, pow. Kolbuszowa, woj. lwowskie; Białobrzegi, pow. Łańcut, woj. lwowskie, Lud VIII: 359; Kolberg Chełmskie II: 260; Słowiańszczyzna, Moszyński KLS II 1: 338). Lubieniec służy zatem jako środek do
wzbudzania sympatii w danej osobie. Roślinę tę podczas pełni Księżyca
zrywa się o północy, wymawiając następujące zaklęcie: „Lubieniec, ja cię
rwę pięciu palcami, szóstą dłonią, niech się za przyjaźnią moją ludzie
gonią” (ziemia kaliska, Wisła III: 766 – 767).
Kradzież lubczyka powoduje psucie się mleka u złodzieja, podarowany
zaś nie szkodzi mleku. Jeśli gaździna obwinie krzak lubczyku paździorami
lnu czesanego w Wielki Piątek, mleko się już więcej nie zepsuje (Ujsoły,
pow. Żywiec, woj. krakowskie, Lud X: 97). Łyko, którym wiązano lubczyk,
służy do wiązania palców (kciuków) umarłemu, którego podejrzewa
się, że wstanie z grobu, bo jest strzygoniem (Dwory, pow. Oświęcim, woj.
Lubczyk
420
krakowskie, PMAAE IV 2: 19). Na Małorusi walczy lud z rusałkami i czartami ukazującymi się pod postacią
wichru (lub inną) za pomocą licznych
ziół, m.in. trującego tojadu, piołunu,
mięty, ruty, lubczyku (Ruś, Moszyński KLS II 1: 329). (JS)
Macierzanka· W Polsce występuje kilka gatunków macierzanki, najpospolitsze są dwa, które pojawiły
Macierzanka piaskowa
się też w opracowanych materiałach.
Jest to macierzanka zwyczajna (Thymus pulegioides L ., syn. T. ovatus Mill.,
T. chamaedrys Fr.), rzadziej macierzanka piaskowa (T. serpyllum L .). Jako
że lud nie rozróżniał poszczególnych gatunków, wszystkie krajowe macierzanki opracowano łącznie. Odróżniano jednak należący do tego rodzaju tymianek (T. vulgaris L .) uprawiany w ogrodach.
Lecznictwo. Jako panaceum: „jest na wszystko pomocna” (Giby, pow.
Suwałki, woj. białostockie). W celach leczniczych pije się dwa razy dziennie miksturę z piołunu, lipy, rumianku i macierzanki (Pamiątkowo, pow.
Oborniki).
Wchodzącą w skład ziół leczniczych macierzankę święci się w dzień
M.B. Zielnej (Jurgów, woj. krakowskie) i pije na kaszel razem z kwiatem
lipowym (Izdebnik, woj. krakowskie). Ugotowana w winie również pomaga na kaszel (Polska, Wisła X: 121). Herbata z macierzanki jest pomocna przy leczeniu kokluszu, a kąpiele z macierzanki – angielskiej choroby
[krzywicy] (Siedlec, pow. Bochnia, woj. krakowskie). W woj. lwowskim
używana również przeciwko bólowi szyi (okolice Sokołowa i Kańczugi,
woj. lwowskie, Wisła VII: 167). Liście macierzanki gotowane wraz z liśćmi
bluszczyku służą do płukania ust przy bólu zębów (Jaksice, pow. Pińczów,
woj. kieleckie, Wisła V: 642). Na bóle głowy robione są okłady z liści i tartego korzenia chrzanu, moczonego wraz z macierzanką w occie lub wódce
(Iwonicz, Udziela 1891: 106; Dukielskie, okolice Iwonicza, Lud VI: 60 – 61).
Kwiat macierzanki pomaga w zasypianiu, gorączce, malignie, pluciu krwią,
kolkach w boku, bólu głowy i żołądka (okolice Sieradza, Wisła VIII: 136 – 137,
Macierzanka
421
141). Niemoc, brak sił leczą baby deptaniem bosymi nogami ognia z poświęconych gałęzi tarniny, pokrzywy, macierzanki i bylicy (Hrubieszowskie, Lud III: 20). Gotowana macierzanka dodana do kąpieli jest dobra
na zlęk (Pewel Ślemieńska, pow. Żywiec, woj. krakowskie), a odwar bywa
pity na utrząśnięcie (Błotnica, pow. Końskie, woj. kieleckie, Wisła X: 130).
Herbata z macierzanki wykorzystywana jest także przeciw chorobom
płuc i dolegliwościom nerek objawiającym się zatrzymaniem moczu (Sobowa, pow. Tarnobrzeg) oraz w chorobach serca (ziemia kaliska, Wisła III:
763). Macierzanka i nawróć tworzą herbatę, której picie oczyszcza krew
(okolice Sambora, woj. lwowskie). Macierzankę
gotuje się na okłady przeciw boleściom; rozparzoną przykłada się na piersi (Leksandrowa, pow.
Bochnia, woj. krakowskie); gotowaną z mlekiem
pije się na duszność w piersiach (Bytomsko, pow.
Bochnia, woj. krakowskie; Czambor, Olany, pow.
oszmiański, woj. wileńskie). Na zapalenie płuc
należy przykładać gorący kataplazm z mąki gryczanej z macierzanką i pietruszką (Wierchowisko,
pow. Janów, woj. lubelskie, Wisła XV: 357). Okadzanie macierzanką jest użyteczne przy chorobach
gruczołów (Bogusławice, pow. Włocławek, woj.
warszawskie, Kolberg Kujawy I: 199) lub bólach
pod piersiami lub niżej – korzysta się wówczas
z postaci świeżej, suszonej, święconej bądź naMacierzanka zwyczajna
parzanej (Czorsztyn, Zakopane, pow. Nowy Targ,
ZWAK VI: 298 – 299).
Pomaga na silne bóle wewnętrzne, tj. na morzyska. W tym celu trzeba
urwać dziewięć wierzchów tej rośliny i zjeść (Pewel Wielka, pow. Żywiec,
woj. krakowskie) lub pić z mlekiem (Zakopane, ZWAK VI : 298 – 299).
Herbata rozgrzewa i leczy choroby wewnętrzne, a okłady usuwają puchlinę (Królówka, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot 1935 XVI 9 – 10:
155). Napar z macierzanki piaskowej (T. serpyllum) jest nader skuteczny na boleści i niestrawność żołądka (Dobra Gospodyni 1901: 361). Na
bóle żołądka (morzysko, mordowisko) zażywana jest gotowana na wodzie
macierzanka. Ponadto okłada się brzuch liśćmi krwawnika nagotowanymi na mleku lub pije wódkę, w której piołun moczono; kadzi święconym zielem lub samym lubczykiem (Czarny Dunajec, pow. Nowy Targ,
Macierzanka
422
MAAE IX: 145). Kąpiele z macierzanki leczą biegunkę (Międzyrzec i oko-
lice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 117).
Stosuje się macierzankę również na kłucie wewnętrzne, robi się z niej
okłady (Czorsztyn i Zakopane, Udziela 1891: 134, 137). Tymianek (T. vulgaris) służy do kąpieli przeciw wszelkim bólom (woj. lubelskie, ZWAK
XI: 54), podobnie jak T. pulegioides (Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie), T. serpyllum (Korytnica, pow. Jędrzejów, woj. kieleckie, Wisła V:
903). Tymian, macierzanka albo cząber służy na okładanie lub kąpiele
w darciu rąk (Kolberg Krakowskie III: 128). Na reumatyzm i różne bóle
w kościach okadza się miejsca cierpiące macierzanką (T. serpyllum) święconą na Boże Ciało. Okadzanie odbywa się pod okryciem, więc wywołuje poty i przynosi chwilową ulgę (pow. Konin, woj. łódzkie, Wisła V:421).
Kąpieli z macierzanki zażywają kobiety zamężne pragnące mieć potomstwo (Mstyczów, Jędrzejów, woj. kieleckie, Wisła IV : 880). Napar
kwiatu macierzanki używa się również na zatrzymanie menstruacji
(Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 123) lub utratę
jej regularności (Dobra Gospodyni 1901: 361). Przeciw chorobie macicy
(Świeryż, pow. Łowicz, woj. warszawskie) spożywa się herbatę z macierzanki poświęconej w oktawę Bożego Ciała (Mirany, pow. Sztum, Prusy
Wsch.). Choroby kobiece leczone bywają kąpielami z macierzanki; jeśli
to nie pomaga, macierzankę rozciera się z tłuszczem wieprzowym i tym
naciera (okolice Bytomia, woj. śląskie, Wisła XV, s. 617) lub zaparzaną
mlekiem przykłada w ściereczce (Sąspów, pow. Olkusz, woj. kieleckie,
Wisła XVII: 608). Tymianek (T. vulgaris) zbiera się w noc świętojańską
i odwarem leczy położnice (Lelowice, pow. Miechów, woj. kieleckie, Wisła XX: 20). Macierzanka albo macierz duszka, wymoczona w wódce lub
wygotowana w wodzie, służy kobietom słabym, brzemiennym (Turobin,
Żółkiewka, Krasnystaw, pow. Krasnystaw, Kolberg Lubelskie II: 160; lubelskie, Udziela 1891: 178). Gdy podczas ciąży występują boleści, należy
pić odwar z macierzanki. Na bóle dzieci pozostających w brzuchu matki
robi się okłady z macierzanki, świeżych, suszonych, naparzonych i święconych (Czorsztyn, Zakopane, pow. Nowy Targ, Talko-Hryncewicz 1893:
113). Prócz tego kobiety ciężarne w razie boleści naparzają macierzankę
gorącą duszą, na którą leją odwar, a powstała para odstrasza chorobę
(Warszawa, Będzin, woj. kieleckie, Wisła XV: 673). Na maciczne cierpienia piją odwar z macierzanki, a jeśli kobieta ma poród trudny, robią naparzania z tej rośliny (pow. Konin, woj. łódzkie, Wisła V: 423). Zielarki
Macierzanka
423
sprzedają ją na Jasnej Górze, w celu podawania od zimna do picia kobietom w połogu (Częstochowa, Wisła II: 606).
Nowo narodzone dziecko kąpane jest w wodzie z macierzanką (lub rumiankiem), żeby dobrze się rozwijało (Mirany, pow. Sztum, Prusy Wsch.).
Aby noworodka uchronić od wieszczki, na oknach podczas porodu wiesza
się wianki święcone w dniu Bożego Ciała, a uwite między innymi także
i z macierzanki (Krakowskie, Udziela 1891: 60). Dla zachowania zdrowia dzieci, kąpie się je w odwarach macierzanki (macierzanka piaskowa,
tymian połzuczyj, czepczyk, czebryneć, Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893:
108; Dziewiętniki, pow. Bóbrka; Chorowice, Wieliczka, woj. krakowskie,
ZWAK VI: 298 – 299; Freifeld, pow. Lubaczów, woj. lwowskie), jak również
dla starszych (Chorowice i Wieliczka, woj. krakowskie, Udziela 1891: 72).
Kąpiele w macierzance stosuje się również na wzmocnienie dzieci (lud
łańcucki, woj. lwowskie, MAAE VI: 259; okolice Przeworska, woj. lwowskie, Wisła XII: 59) oraz leczenie suchot zarówno u dzieci, jak i dorosłych
(okolice Bytomia, woj. śląskie, Wisła XV: 617; okolice Sieradza, Wisła VIII:
136 – 137; powszechnie, Udziela 1891: 139; Mstyczów, Jędrzejów, woj. kieleckie, Wisła IV: 880; Warszawa, Łaguna: 172; Bibl. Warsz. 1877 III: 443).
Macierzanką leczy się paskudnika (Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot
XI 10: 171), obmywa rany (Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 90). „Jak gniją nogi, to ciało smaruje się jodyną i obsypuje wysuszoną macierzanką, startą na mąkę” (materynka, m. ożankowa, T. chamaedrys, Hryniawa, pow. Kosów).
Starta macierzanka z wódką ma służyć jako lek na zimnicę (Dukielskie,
okolice Iwonicza, Lud VI: 60 – 61). Picie utłuczonej i zalanej okowitą macierzanki pomaga chorym na febrę (Sarna 1908: 70). Robi się z niej także
gorące okłady na brzuch, a gorącym zielem naciera ręce i nogi chorych
na cholerę (pow. Nowy Sącz, woj. krakowskie, MAAE I: 3).
Położona do łóżka łagodzi rozpacz konającego (Lud X: 355; Maków,
woj. krakowskie, Grzechynia, pow. Myślenice, woj. krakowskie, ZWAK
VI: 298 – 299).
Weterynaria. Święconymi w Boże Ciało wiankami z macierzanki okadza się bydło w dniu, gdy wygania się je po raz pierwszy na paszę. Dzięki temu zwierzęta dobrze się chowają (Królówka, pow. Bochnia, Orli Lot
1935 [XVI] 9 – 10: 154). Wiankami tymi okadzane są również krowy przed
i po ocieleniu (okolice Pińczowa, woj. kieleckie, ZWAK IX : 25). Macierzanką piaskową (T. serpyllum) święconą w dniu M.B. Zielnej okadza się
Macierzanka
424
także bydło, co ma uchronić od chorób, wpłynąć na dojność krów i wydajność masła (okolice Przeworska, Wisła XII: 58). Dla uchronienia od
czarów, aby mleko dawała, podkadza się krowę wiankiem uwitym z suszonych ziół, którymi najczęściej są rozchodnik, targownik13, kopytnik,
rosiczka (wodna), lubieszczyk14, macierzanka, mięta, piwonia pachnąca,
lipina, gdy wieczorem przychodzi z pastwiska. Bierze się ponadto owe
zioła, gdy są świeże, i obwija w lipowe łyko; łykiem tym obwiązują krowie rogi i przytwierdzają do ogona (Bogusławice, pow. Włocławek, woj.
warszawskie, Kolberg Kujawy I: 199).
Macierzanka używana jest jako podściółka dla gęsi, gdy mają chrypkę
(Chorowice, pow. Wieliczka, woj. krakowskie, ZWAK VI: 298 – 299). Tymiankiem (T. vulgaris) ściele się kurom gniazda, aby młode dobrze się
lęgły (Ropczyce, woj. krakowskie, Lud XII: 61). Macierzanka w ogóle dobra jest dla drobiu (Kolberg Krakowskie III: 128).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Macierzanka jest matką wszelkiego ziela
(pow. Biała, Biegeleisen 1929a: 500). W dzień przed Bożym Ciałem dziewczęta wiją wianki z macierzanki, które mają po poświęceniu szczególne
właściwości. Zawieszane na zewnętrznej ścianie domu chronią go przed
burzami, piorunami i gradobiciem (Królówka, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot 1935 [XVI] 9 – 10: 154). W czasie burzy pali się część poświęconego wieńca (Koczurów, pow. Żywiec, woj. krakowskie). Kiedy bardzo
się błyska lub jest gradobicie, pali się wianki na kominie, aby oddalić nieszczęście od wsi (okolice Pińczowa, woj. kieleckie, ZWAK IX: 25). W oktawę Bożego Ciała święcone są wianki z macierzanki i rozchodnika (okolice Łucka, woj. wołyńskie, Łaguna: 138, 172; Kaszuby, Gulgowski 1911: 176;
Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 90), a w Boże Ciało
podczas sumy – z macierzanki, bagna, szałwi, tureckiego ziela, leszczyny,
ostu roztrzepanego, rozchodnika i żółcienia. Wianki te kobiety obnoszą
w czasie procesji, uważając to za jeden z głównych warunków późniejszej
skuteczności tych roślin. Kadzą nimi w izbie, kurzą bydło i zachowują pod
strzechą (okolice Przeworska, woj. lwowskie, Wisła XII: 56 – 57). Macierzanka poświęcona na Boże Ciało i wrzucona do ognia rozprasza chmury (ziemia sieradzka, Wisła III: 494), a zbierana przed wschodem słońca
w noc św. Jana ma moc odpędzania złych mocy (Bibl. Warsz. 1877 III: 441).
13. Przypuszczalnie koniczyna pagórkowa Trifolium montanum, zob. hasło Koniczyna.
14. Jedna z ludowych nazw lubczyku.
Macierzanka
425
Macierzankę święci się w dniu M.B. Zielnej (okolice Bielska, woj. śląskie; Warszawa, Łaguna: 138, 136; Drohickie, Warszawa, Łaguna: 172; Kaszuby, Gulgowski 1911: 176). Święci się również macierzankę piaskową
(T. serpyllum), a następnie chowa za strzechą i kadzi nią izby, aby uwolnić się od złego (okolice Przeworska, woj. lwowskie, Wisła XII: 58). Dołącza się macierzankę do roślin wchodzących w skład wieńca ślubnego
i zdobienia korowaja i rózgi weselnej (powszechnie, Kopernicki 1876: 12).
Aby odpędzić lub unieszkodliwić czarownicę, zalecane jest udanie się
przed wschodem słońca na dziewiątą miedzę w celu zebrania macierzanki, dzwonków i bylicy. Po ususzeniu tych ziół należy nimi kurzyć w stajni
(pow. Nowy Targ, woj. krakowskie, Biegeleisen 1929a: 30).
Gospodynie radzyńskie powiadają: „jak chleb sobie w dzieży przykudzi, to znaczy gdy ciasto nie wyrasta, trzeba wykurzyć cmyrem” – macierzanką, pieprzem, wiankami i starą podeszwą (Radzyń, woj. lubelskie,
Biegeleisen 1929a: 31).
Macierzanka wyrasta z ości rybich wyniesionych po wieczerzy wigilijnej Bożego Narodzenia do ogrodu i tam rozgrzebanych (Pisarzowice,
pow. Bielsko, woj. krakowskie, ZWAK VI: 298 – 299). W Wigilię Bożego
Narodzenia okadza się nią drzewa owocowe, by wywołać urodzaj (Lelowice, pow. Miechów, woj. kieleckie, Wisła XX: 20).
Inne zastosowania. Macierzanki używa się głównie przy myciu włosów
i do kąpieli (Dąbrówka Polska, pow. Sanok, woj. lwowskie; okolice Bóbrki, woj. lwowskie). Macierzanka, pokrzywa i cencelja15 wchodzą w skład
odwaru, którym myje się naczynia, aby mleko się w nich nie warzyło (Tykocińskie, PF IV: 805). Parzy się ją i kisi mleczniki (skopce), aby mleko
było lepsze (Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie). Również poduszkę
pod głowę zmarłego wypełniają macierzanką (Zalas, pow. Chrzanów, woj.
krakowskie, Polaczek 1898: 63). (JS)
Malwa i ślaz· Do botanicznej rodziny ślazowate (Malvaceae) zaliczane są między innymi takie rodzaje: ślaz (Malva L .), prawoślaz (Althaea
L .) i malwa (Alcea L .). W zebranych materiałach pod pospolitym hasłem
„Malwa i ślaz” zgrupowane zostały następujące gatunki – ślaz dziki (Malva
15. Tysiącznik (Centaurium sp.).
Malwa i ślaz
426
sylvestris L .), ślaz zygmarek (Malva alcea L .),
ślaz drobnokwiatkowy (Malva pusilla Sm.)
pod nazwą Malva rotundifolia L . lub błędnym
oznaczeniem Malva borealis, ślaz kędzierzawy
(Malva verticillata L .,
w materiałach pod nazwą Malva crispa (L .)),
ślaz zaniedbany (Malva
Ślaz okółkowy
neglecta Wallr.), prawoślaz lekarski (Althaea officinalis L .) oraz malwa ogrodowa (Alcea rosea L .)
mylnie określana mianem prawoślazu ogrodowego czy czerwonej malwy (Althea rosea Cav.).
Lecznictwo. Poświęcony ślaz (M. verticillata) pomaga na płuca (Zawoja, woj. krakowskie; Buczków, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot
XI 10: 170; Mazowsze, Udziela 1891: 136). Ślaz jest lekarstwem na kaszel
(Pewel Ślemieńska, pow. Żywiec, woj. krakowskie), podobnie jak poświęcony ślaz dziki (M. sylvestris, słyz, Stary Sambor, pow. Sambor, woj. lwowskie; Freifeld, pow. Lubaczów, woj. lwowskie; Izdebnik, woj. krakowskie;
Czarny Dunajec, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie, MAAE IX: 115; Sąspów,
pow. Olkusz, woj. kieleckie, Wisła XVII: 608). Również ślaz kędzierzawy
jest dobry na kaszel (M. verticillata, Mszana Dolna, pow. Limanowa, woj.
krakowskie; Podobin, pow. Limanowa, woj. krakowskie; Polacy i Rusini,
Czyszki, pow. Lwów, woj. lwowskie). Nie inaczej jest w przypadku ślazu drobnokwiatowego (M. pusilla) – na kaszel należy cały naparzyć i pić
(ślaz krzaczasty, Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie). Także korzenie
ślazu zaniedbanego są wykopywane, gotowane i uzyskany napój jest
środkiem zdrowotnym od kaszlu (M. neglecta, Zawada, pow. Zamość, woj.
lubelskie). Odwar ślazu przeciwko kaszlowi używany jest niemal w całej Polsce (okolice Tykocina, Wisła XI: 913; Opacki 1936: 94; Międzyrzec
i okolice, pow. Lubaczów, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 13; szloz, śliz,
ałtej, sobacza rosa, Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 110; powszechnie,
Udziela 1891: 96), w niektórych miejscach poleca się pić go z miodem
lub cukrem (Zaryte, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie; ślaz zygmarek,
Malwa i ślaz
427
M. alcea, bluz, Soposzyn, pow. Żółkiew, woj. lwowskie). Stosuje się również herbatę ze ślazowej róży (Alcea rosea; Kujawy, Lud XXXI: 6). Herbatę
ze ślazu pije się na zaziębienie (Bytomsko, pow. Bochnia, woj. krakowskie). Odwar ze ślazu jest także środkiem napotnym (Althaea officinalis,
śliz, ałtej, sobacza rosa, Ruś płd. i Litwa, Talko-Hryncewicz 1893: 222).
Kwiaty ślazu i lipowe z przaśnym miodem należy pić jako herbatę na
katar (Zielonka, woj. krakowskie, Seweryn Udziela). Ślaz z miętą i z biedrzeńcem sieka się drobno, miesza z tłuszczem i żytnią mąką i taką maść
kładzie na papierze lub płótnie, i okłada chorego na oberwanie (Rzeszotary, woj. krakowskie, Seweryn Udziela).
Liście ślazu (Althaea officinalis) przykłada się na rany (Żywiec, woj. krakowskie; Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie; Bochnia, woj. krakowskie,
Orli Lot XI 10: 171), czasem wraz ze świeżo zerwanymi liśćmi olchy i innych ziół lub liśćmi miękkich drzew (Dukielskie, okolice Iwonicza, Lud
VI: 59). Wrzody obmywa się jego odwarem (okolice Żarek, woj. lubelskie,
Federowski II: 267). Ślaz (M. pusilla) jest również przykładany na wszelkie bolące miejsca. Na czyraki lub wrzody, by przyspieszyć tworzenie
się ropy, kładzie się plazmy korzenia ślazowego ugotowanego z siemieniem lnianym w mleku (Althaea officinalis, śliz, ałtej, sobacza rosa, Ruś
płd., Talko-Hryncewicz 1893: 297). Zwilżanie ran wywarem ślazu przyspiesza ich gojenie (Królówka, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot
1935 XVI 9 – 10: 156).
Również wszelkie obierki dla uśmierzenia bólu okłada się ślazem (Kraków, Udziela 1891: 230). Zaparzone liście ślazu stosuje się jako okłady
na dolegliwości związane z gruczołami szyjnymi (Brzezowa, Dobczyce,
Radziszów, Skawina, woj. krakowskie, Seweryn Udziela). Na różę poleca
się kwiaty malwy różowej oraz róży czerwonej wymoczyć w wodzie i tą
wodą zalewać oczy (Księżnice Małe, pow. Pińczów, woj. kieleckie, Wisła
XIV: 770; Książnice, pow. Pińczów, woj. kieleckie, Biegeleisen 1929a: 131).
Ślaz (M. neglecta lub M. pusilla) to skuteczny lek stosowany w kataplazmach (Litwa, Hryniewiecki 1933: 32).
Czerwonej malwy używa się do płukania gardła (Alcea rosea Cav.,
Freifeld pow. Cieszanów, Małopolska), a przywiązany na szyi kwiat ślazu leczy słaby wzrok (okolice Sieradza, Wisła VIII: 142). Ból oczu leczy
się odwarem z kwiatów (Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 131), a ból zębów oskrobanym korzeniem ślazu (Wesoła, pow.
Brzozów, Lud II: 156).
Malwa i ślaz
428
Napar z liści malwy pije się przy
kłuciu w boku (okolice Oszmiany,
woj. wileńskie, Z Bliska i z Daleka
1935 III: 87). Na reumatyzm lub gościec garść świeżego ślazu, dzikiej
cykorii i burakowego ziela należy pokroić i włożyć do polewanego garnka,
a zakrywszy go hermetycznie, postawić na cztery godziny w gorącym popiele; wyciśnięty ciepły sok z tych ziół
pić parę razy dziennie po kieliszku
(Althaea officinalis, śliz, ałtej, sobacza
rosa, Włodzimierz, woj. wołyńskie,
Talko-Hryncewicz 1893: 317).
Owoc podobny do sera wiejskieŚlaz zygmarek
go (babskiego) często zjadany przez
dzieci ma powodować choroby umysłowe (M. neglecta, babski serek, Kujawy, pow. Żnin, Lud XXXI: 1).
Ślaz dobry jest także dla położnic (Kolberg Krakowskie III: 129), podaje się im go do picia zamiast wody (Althaea rotundifolia i M. verticillata,
Udziela 1891: 65). Przeciw krwotokom kobiecym pije się odwar malwy
(Alcea rosea, ślazowa róża, Podobin, pow. Limanowa, woj. krakowskie),
ale jest on stosowany również na wstrzymaną miesiączę (malwa czarna,
róża czarna, Polacy, Sołonka Mała, pow. Lwów, woj. lwowskie). W lubelskim i nad Sanem baby trudniące się wróżbą i lekami dają flores malvae
wywołujące poronienia (woj. lubelskie, Łaguna: 72). Również w Myślenicach flores malvae arborae uważany jest za środek do spędzania płodu
(czarna róża, pow. Myślenice, woj. krakowskie, Lud V: 164). Odwar przy
jednoczesnym spożywaniu wielkiej ilości cebuli ceniony jest jako środek
na poronienie (malwa, Alcea rosea, Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie,
Pleszczyński 1892: 121).
Weterynaria. Letnim odwarem ze ślazu i rumianku obmywają rany ludziom, koniom, krowom i trzodzie (Gaj, woj. krakowskie, Seweryn Udziela).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Ślaz dziki (M. sylvestris) i prawoślaz ogrodowy (Alcea rosea) święci się z innymi ziołami w dniu M.B. Zielnej (Izdebnik, woj. krakowskie), również w tym celu zbiera się ślaz (M. verticillata)
(Zawoja, woj. krakowskie; Buczków, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli
Malwa i ślaz
429
Lot XI 10: 170), jak również ślaz dziki (M. sylvestris) (słyz, Stary Sambor,
pow. Sambor, woj. lwowskie). Malwa wchodzi w skład snopka święconego na M.B. Zielną (Jurgów na Spiszu, Rostafiński 1922: 35). Ślaz wplata
się również w wianki święcone na Boże Ciało (okolice Bielska, woj. śląskie, Łaguna: 138).
Inne zastosowania. Ślaz drobnokwiatowy (M. borealis) rośnie przy płocie (ślaz krzaczasty, Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie). Kwiaty malwy
i wrotyczu sadzi się dookoła krzyży (ok. Zamościa, Ziemia III: 301). Kwiaty malwy często spotykane są przy wiejskich chatach (Pol 1907: 103), bywają sadzone w ogrodzie (Ropczyckie, ziemia kaliska, Wisła III: 21, 759;
Ks. Łowickie, Ziemia IV: 256; Międzyrzec, woj. lubelskie, Pleszczyński
1892: 20; Janów nad Wilją, Łaguna: 72).
Z malwy pozyskuje się fioletowy barwnik do pisanek (malwa ciemna,
Altea rosea, Lud XVII: 33). Listki kwiatu malwy i krokosz służą również
do wyrobu żółtego barwnika (Alcea, Malva, Althaea, Koniuszków i okolice, pow. Brody, woj. tarnopolskie, Lud IV: 214). (JS)
Manna· Kilka gatunków traw z rodzaju manna występuje w Polsce na
podmokłych łąkach i brzegach wód. Prawie wszystkie z nich były podobnie używane, choć zwykle nieodróżniane od najpospolitszej manny
jadalnej (Glyceria fluitans (L .)R.Br.)16. Czasem manną nazywa się inne
rośliny lub tajemnicze wydzieliny pojawiające się na ziemi. Donosi o tym
na przykład list hrabiego Tyzenhausa, właściciela folwarku Zawiel koło
miasteczka Smorgoniów w pow. Święciany, do prof. zoologii w Monachium, Andrzeja Wagnera, wydrukowany w „Tygodniku Petersburskim”
w roku 1846: „Dnia 22 marca 1846 roku między 6 a 7 wieczorem spadł
w Zawielu ciepły, ulewny deszcz, trwający całą noc. Z rana ekonom Wróblowski zobaczył jakby biały grad pokrywający cały trawnik. Przyjrzawszy się, zobaczył małe potrzaskane kulki; jedne z nich mogły być wielkości laskowego orzecha, inne wielkości orzecha włoskiego, ale żadnej
nie znalazł całej. Bryłki przeświecały jak galareta, były twarde i kruche.
16. Materiały Fischera o mannie wykorzystano wcześniej w pracy: Ł. Łuczaj, J. Dumanowski,
P. Köhler, A. Mueller-Bieniek, Manna grass (Glyceria) in Poland: the use and economic value of
this wild cereal from the Middle Ages to the twentieth century, [w:] Human Ecology 40: 721 – 733.
Manna
430
Jeszcze w cztery dni po deszczu zbierano te bryłki. Hr. Tyzenhaus miał
niewielką ilość owych grudek ważących do pięciu gramów. Posiadały
wygląd gąbczasty, ciastowaty, o blaszkach włóknistych, koloru białoszarego. Zapachu nie posiadały żadnego, a smak ich był nieokreślony, krochmalny. Dawały się łatwo ucierać na mąkę. Ciężar gatunkowy większy
od ciężaru gatunkowego wody. Paliły się płomieniem żółtawym, wydając
zapach przypalonego cukru. Moczone w wodzie przez dobę pęczniały
i nabierały galaretowatego wyglądu, ale się wcale w wodzie nie roztwarzały. Co do natury tych grudek, to Tyzenhaus określa ją jako pośrednią
między gumo-żywicami a żywicami i widzi w nich prawdziwą mannę
Pisma Świętego” (Ciszewski 1925: 179). W Żywcu manną nazywano też
szarłat prosty [szarłat wyniosły] (Amaranthus hybridus L .).
Pożywienie. „Manna jadalna (Glyceria fluitans, G. plicata, G. aquatica)
odgrywała wielką rolę w życiu naszych przodków, dostarczając pewnego
rodzaju kaszy. Jeszcze przed wprowadzeniem rolnictwa ziarna tej trawy
zbierano nad wodą przetakiem, zwyczaj ten przetrwał gdzieniegdzie w zapadłych kątach” (Hryniewiecki 1932: 13). Koło Janowa nad Wilją manna
rośnie na miejscach zalewanych wiosną przez wodę. Po ustąpieniu wody
ludność zbiera krupy manny („rosą zbierają z niej krupy”; Łaguna: 77).
Kobiety wiejskie zbierają ziarna tej trawy latem, w lipcu, po wyschnięciu rosy. Ziarno zbiera się (Rostafiński 1904: 227) i przygotowuje podobnie jak proso. Gotuje się z niego kaszę (Podlasie, między Wisłą i Sanem,
Moszyński KLS I: 19; Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński
1892: 121). Krupy z ziaren zebranych z majny (Glyceria fluitans) uchodzą
za bardzo smaczne (Dereszewicze, Moszyński 1928: 15, 23). Ziarniaki
G. fluitans mają „wygląd drobniutkich, śnieżnobiałych krup, wiszących
na mokrych od rosy kłosach trawy, którą pokrywa niby szron. W Brzózie
w pow. węgrowskim na początek lata o świcie idą kobiety z sitkiem na
łąki i wymachując owem sitkiem, w podobnem sposób jak łapie się muchy, zbierają z rosnącej w obfitości na łąkach tamtejszych trawy mannę.
Obecnie zbieranie manny w Brzózie praktykuje się mniej, ponieważ praca jest mozolna i sezon zbierania trwa krótko, bo zaledwie kilka tygodni. Zbierać ją należy przed wschodem słońca po rosie, bo po wschodzie
słońca manna topnieje. Kobiety w Brzózie mówią, że są to drobne, białe,
skrzepnięte kropelki słodkiego soku roślinnego tej trawy, który skrzepnięty przybiera kształt krup. Zbieranie manny, podobnie jak w Polsce,
praktykuje się na Ukrainie. Rośnie w obfitości we wszystkich stojących
Manna
431
i wolno płynących wodach, jako też na niskich łąkach w Puszczy Białowieskiej, w pow. kobryńskim i prużańskim, dawnej gub. grodzieńskiej,
na wybrzeżach rzeki Nurzec, w pow. bielskim, gdzie wieśniaczki z okolic Brańska z gorliwością oddają się zbieraniu jej” (Brzóza, pow. Węgrów,
woj. lubelskie, Ciszewski 1925: 177, 178). W Polsce i na Litwie suszy się
zebraną mannę na słońcu na płótnie, następnie wsypuje do koryta lub
niecek i warstawami miesza z kwiatkami nagietków albo liśćmi jabłoni
lub leszczyny. Tak przygotowane ziarna młóci się, później oczyszcza z łupin przez owiewanie i wyrabia kaszę i mąkę (Polska, Łaguna: 74). Manna jadalna w handlu nosi nazwę polskiej, pruskiej albo frankfurckiej kaszy
(Brzóza, pow. Węgrów, woj. lubelskie, Ciszewski 1925: 177 – 178). Jeszcze
w XIX wieku transportowano mannę za granicę (Podlasie, między Wisłą
i Sanem, Moszyński KLS I: 19).
Lecznictwo. Z ziarniaków manny robi się kaszę, a płyn wydzielany
przez tę roślinę przerabia się na miód, który jest napojem chłodzącym,
a także lekiem na boleści (Trzciana, pow. Mielec, woj. krakowskie, Orli
Lot VI 2 – 3: 33).
Weterynaria. Manna dzięki słodkiemu smakowi lubiana jest przez
bydło (Brzóza, pow. Węgrów, PF VII: 207) i konie (Brzóza, pow. Węgrów,
woj. lubelskie, Ciszewski 1925: 177 – 178). „W Polsce i Litwie najprzód rybacy zwrócili uwagę na ziarna manny, spostrzegłszy, że ryby chętnie je
jedzą” (Łaguna: 74). (JS)
Marchew· Marchew zwyczajna (Daucus carota L .) jest rośliną uprawianą ze względu na zgrubiałe, jadalne korzenie. Występuje także dziko na
łąkach i przydrożach w formie o cieńszym, białym korzeniu. W prawie
wszystkich zebranych informacjach chodzi o marchew uprawną.
Pożywienie. W niektórych tylko miejscowościach hoduje lud i używa na
pokarm marchwi białej i czerwonej (Czarnków, woj. poznańskie; okolice
Kielc, Pińczowa, Jędrzejowa, Wisła VII: 72; Malborskie, Wisła III: 724).
Drobno krajaną marchew dodaje się do zupy gotowanej z grochu i kartofli
lub jada na obiad groch z marchwią i ziemniakami (Kaszubi, Gulgowski
1911: 66). Dzieci zjadają poświęconą marchew (Buczków, pow. Bochnia,
woj. krakowskie, Orli Lot XI 10: 170). Jedną z potraw wigilijnych jest czasem przysmażana marchew (okolice Rabki, Lud X: 280; Jankowice, pow.
Marchew
432
Chrzanów, woj. krakowskie, Polaczek 1898: 50) lub drobna marchewka,
którą w jesieni w tym celu suszono (Śląsk, Ziemia XV: 10).
Lecznictwo. Na żółtaczkę pomaga marchew i rośliny o kwiatach żółtych, takie jak rumian żółty (Anthemis tinctoria) i inne (Moszyński KLS II:
212). Przeciw tej chorobie pije się odwar z marchwi lub je gotowany korzeń, najlepiej jeśli jest poświęcony (Kraków, Zakopane, Wola Zatorska,
Dzianisz, Osieczany, woj. krakowskie, Udziela 1891: 169; Wola Batorska,
pow. Bochnia, woj. krakowskie, ZWAK VI: 248; okolice Przemyśla, Lud
II: 335; Hrubieszowskie, woj. lubelskie, Kolberg Chełmskie II: 261; Mirany, pow. Sztum, Prusy Wsch.; woj. wileńskie, Wisła XVII: 442) lub też parzy się kwiaty marchwi z wrotyczem pospolitym (Tanacetum vulgare L .)
i wypija (Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie). Można również obmywać
się odwarem marchwi polnej (Smykowce, pow. Tarnopol, Talko-Hryncewicz 1893: 181). Ponadto zbiera się mocz w wydrążoną marchew i wiesza w kominie, a wyparowanie moczu oznacza wyzdrowienie z żółtaczki (Kraków, Udziela 1891: 170; Gruczno, pow. Świecko, woj. pomorskie).
Dziecku choremu na żółtaczkę należy kłaść do kąpieli marchew święconą (Chruszczów, Nałęczów, Chmielnik, pow. Lublin, Wisła IV : 882;
Warszawa, Łaguna: 75). Dobrze jest również poświęconą dziką marchew
oskrobać i choćby suchą jeść przed wschodem słońca. Należy to powtórzyć trzy razy, przeglądając się w bieżącej wodzie (Ziemia 1933: 100).
Święcona marchew jest również lekiem na odmrożenie (Wieliczka, woj.
krakowskie, Seweryn Udziela; Czarny Dunajec, pow. Nowy Targ, MAAE
IX: 115; Zakopane, Dzianisz, pow. Nowy Targ; Osieczany, pow. Myślenice,
woj. krakowskie, ZWAK VI: 248). Na oparzenia zaś używa się tartej marchwi (Kraków, Udziela 1891: 234), podobnie jak utartych ziemniaków
i buraków (morkwa, Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 271).
Na gangrenę, rany i wrzody również należy przykładać utartą marchew.
Niekiedy dodaje się do niej cukier i słodką śmietanę (morkwa, Ruś płd.,
Talko-Hryncewicz 1893: 287; okolice Kalisza, Wisła X: 343; Chruszczów,
Nałęczów, Chmielnik, pow. Lublin, Wisła IV: 882; okolice Międzyrzeca,
woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 122; pow. Tarnobrzeg, woj. kieleckie
oraz pow. Nisko, woj. lwowskie, ZWAK XIV: 200).
Dziecku choremu na robaki podaje się marchew z oliwą (okolice Tykocina, Wisła VI: 668). Na blednicę młode dziewczęta piją kawę z marchwi (morkwa, Podole, pośród szlachty, Talko-Hryncewicz 1893: 93). Powszechnie mówi się, że z ćwierci marchwi przybywa kropla krwi (okolice
Marchew
433
Międzyrzeca, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 107). Marchew gotowana
powoduje przerost krwi (Królówka, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli
Lot 1935 [XVI] 9 – 10: 156) i jest także stosowana na oczyszczenie krwi
(okolice Sieradza, Wisła VIII: 141; powszechnie, Łaguna: 77).
Pomaga na ból oczu (Udziela 1891: 117), picie ugotowanych nasion zaś
na kaszel (woj. wileńskie, Wisła XVII: 440). Odwar z marchwi pity jest
przy febrze (pow. Olkusz, woj. kieleckie, ZWAK XI: 56). Marchew zmieszana z piołunem i walerianą leczy bóle pod piersiami, a jej nasienie
zmieszane z dziewięciornikiem (Parnassia palustris L .) jest środkiem
na bezpłodność będącą wynikiem czarów (markow, Polacy nadniemeńscy, Wisła V: 237). Marchew leczy suchoty (okolice Sieradza, Wisła VIII:
141; powszechnie, Łaguna: 77)17. W tym celu suszy się korzenie marchwi,
mieli, gotuje i pije z mlekiem jak kawę (morkwa, Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 158; pow. Olkusz, woj. kieleckie, ZWAK XI: 56).
Weterynaria. Koniom chorym na zołzy poleca się dawać jeść marchew
(Męczenin, pow. Płock, woj. warszawskie, Wisła X: 128). Odwar natomiast
podaje się krowie cielnej, jeżeli zachodzi obawa, że może poronić (Dobczyce, Seweryn Udziela). Krowom cielnym przed połówką (dwadzieścia
tygodni) daje się marchew z solą, aby było dużo śmietany, a ubite z niej
masło żółte (Zakopane, ZWAK VI: 248).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Jako korzeń święci się ją w dniu M.B.
Zielnej (Tarnopol, woj. tarnopolskie; Izdebnik; Giby, pow. Suwałki, woj.
białostockie; Buczków, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot XI 10: 170;
Czarny Dunajec, pow. Nowy Targ, MAAE IX: 115; Dzianisz, pow. Nowy Targ,
woj. krakowskie, ZWAK VI: 248; powszechnie, Seweryn Udziela; okolice
Bielska, woj. śląskie; okolice Warszawy, Łaguna: 138, 134; Stęszew, pow.
Wolsztyn, Kolberg Poznańskie I: 145; pow. Brzeźnica, Stelmachowska
1933: 202; Ziemia 1933: 100; okolice Międzyrzeca, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 107). Istnieje wierzenie, że nie należy jeść marchwi w dzień
Bożego Narodzenia, ponieważ można od tego być żółtym przez cały rok
(Harbutowice, woj. krakowskie, Udziela 1891: 170).
Marchew należy siać, gdy pogoda jest bezwietrzna, bo wiatr powoduje, że korzenie będą za długie (Gruczno, pow. Świecko, woj. pomorskie).
17. „Na suchoty dają dzieciom pić zaparzoną marchew wodną” – jest to najprawdopodobniej inny dziko rosnący gatunek z rodziny selerowatych (Wierzchowisko, pow. Janów, woj.
lubelskie, Wisła XV : 357).
Marchew
434
Nie należy jej także siać boso, gdyż wyrosłaby rogata jak palce u nogi
(okolice Pińczowa, woj. kieleckie, ZWAK IX: 36).
Inne zastosowania. Gospodynie sieją ją chętnie w swoich warzywnych ogródkach (Hrubieszowskie, woj. lubelskie, Lud III : 10). (JS )
Melisa· Melisa lekarska (Melisa officinalis L .), zwana często matecznikiem bądź rojownikiem, jest w Polsce rośliną uprawianą i z uprawy dziczejącą. Jej naturalny zasięg obejmuje Afrykę Północną, Południową Europę oraz Azję Zachodnią i Środkową. W medycynie greckiej była ona
używana już dwa tysiące lat temu. Nazywano ją „radością dla serca”; Paracelsus nazwał ją „eliksirem życia”, uważając, że może ona przywrócić
człowiekowi nadwątlone siły.
Lecznictwo. Melisa, znana pod nazwą sajta, jest używana jako roślina
lecznicza (Adamki, pow. Żywiec, woj. krakowskie). Odwar melisy zaleca
się pić podczas puchnięcia człowieka, co ma uchronić od dojścia puchlizny
do serca (Grębów, pow. Tarnobrzeg). Melisa jest również dobra na bóle
żołądka (matecznik, Sitaniec, pow. Zamość, woj. lubelskie), robi się z niej
okłady i pije jako napar (Freifeld, pow. Lubaczów, woj. lwowskie), nieżyt
żołądka leczy się natomiast jej odwarem (pczełyna trawa, medownyk, Ruś
płd., Talko-Hryncewicz 1893: 172). Gotuje się ją na kurcze żołądka, pije na
zawrót głowy i na wzruszenie (Polanka Haller, woj. krakowskie, Seweryn
Udziela). Melisa leczy ból głowy, serca i żołądka (okolice Sieradza, woj.
łódzkie, Wisła VIII: 141). Dobrze jest ją pijać zaparzoną jak herbatę „od
poruszenia i na każdy ból we środku” (Kujawy, Wisła XIV: 335 – 336, Dobczyce, woj. krakowskie, Seweryn Udziela; Korytnica, pow. Jędrzejów, woj.
kieleckie, Wisła V: 903). Melisa z mlekiem jest lekarstwem na choroby płuc
(Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot XI 10: 171). Rojownik jest znany jako
lekarstwo od kaszlu (Świątniki Górne, woj. krakowskie, Seweryn Udziela),
a jego odwar z mlekiem jest używany przy kolkach (Międzyrzec i okolice,
lubelskie, Pleszczyński 1892: 129). Rojownik pomaga przeciw moczeniu
krwią (Ziemia Pucka, woj. pomorskie, Gryf 1911 [br. nr. t.] 10 – 12: 230).
Melisa niebiesko kwitnąca, święcona w dniu M.B. Zielnej, pomaga na
choroby mężczyzn, a biało kwitnąca na cierpienia maciczne (powszechne,
Udziela 1891: 175; Warszawa, Łaguna: 75): „Na macicę jest melisa misternym lekarstwem” (Płockie, woj. warszawskie, Wisła XIV: 335 – 336). Należy
Melisa
435
zrobić masę i smarować się po połogu (Radomskie, woj. kieleckie, Wisła
XIV: 335 – 336) lub też pić ją w połogu (Podlasie, Wisła XIV: 335 – 336). By
uchronić dziecko nowonarodzone od wieszczycy, zawiesza się przy porodzie na oknach wianki plecione między innymi z melisy, poświęcone
w dniu Bożego Ciała (woj. krakowskie, Udziela 1891: 60). Kiedy dokuczają pchły, należy obłożyć nogi melisą (Kieleckie, Wisła XIV: 335 – 336).
Weterynaria. Rojownik daje się pić bydłu na rojenie mleka. Odwar matecznika dawany jest do picia krowom po ocieleniu i w razie choroby
(Bieliny, pow. Nisko, woj. lwowskie). Melisę święci lud w dniu Matki Boskiej Zielnej i używa do wabienia pszczół do ula po wyrojeniu (Lud XXV
1 – 4: 76 – 77). Rojownikiem o przyjemnej woni naciera się ule, aby pszczoły
dobrze się roiły (Kupców, pow. Cieszyn, Lud II: 136). Większe plantacje
melisy dobre są przy hodowli pszczół, ponieważ te chętnie zbierają z niej
miód (powszechnie, Dobra Gospodyni 1901 [br. nr. t.]: 367). W Drohickiem smarują melisą korytko łączące ule przy przeprowadzaniu pszczół
z jednego do drugiego (Drohickie, Łaguna: 76). Również w Warszawie
melisę święci się w dniu M.B. Zielnej i używa dla pszczół (Warszawa, Łaguna: 75), a w okolicach Przeworska po poświęceniu chowa ją za strzechą, po czym okadza bydło w celu uchronienia go od chorób, wpłynięcia
na dojność krów i wydajność masła (Wisła XII: 58).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Melisę święci się w dniu M.B. Zielnej
(Izdebnik, woj. krakowskie; rojownik, Dobczyce, Gaj, Świątniki Górne,
woj. krakowskie, Seweryn Udziela; Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie,
Pleszczyński 1892: 91; matecznik, Warszawa, Łaguna: 75), po czym chowa za strzechą; kadzi nią izby, żeby uwolnić się od złego (okolice Przeworska, Wisła XII: 58).
Wśród ziół święconych w oktawę Bożego Ciała jest i matecznik. Wianek
tych ziół zawieszony na zewnętrznej ścianie chaty chroni od piorunów
(Bieliny, pow. Nisko, woj. lwowskie).
Rojownik sadzony bywa koło domów, aby wzbudzić zainteresowanie
chłopców dziewczętami (Jurków, woj. krakowskie, ZWAK VI: 273). Również zerwany i włożony na dwadzieścia cztery godziny do ula ściąga
chłopców: „Niektóre narwały rojownika i włożyły do wejścia ula, gdzie
pszczoły wylatują, zostawiły go na dwadzieścia cztery godzin i potem
wzięły i zaszyły do sukni. Wierzyły, iż mając takie ziółko przy sobie, będzie koło nich cały rój chłopców jako pszczół” (Brenna, pow. Cieszyn,
woj. śląskie, Zaranie Śląskie 1929 V 2: 100).
Melisa
436
Inne zastosowania. Startą melisę i wrotycz ciska się w ogień, aby
mleko gotujące się na blasze się nie
zwarzyło (Gaj, woj. krakowskie, Seweryn Udziela). (JS)
Mięta· Najczęściej używaną miętą jest mięta pieprzowa Mentha
x piperita L ., która jest uprawiana w ogrodach. Czasem rozróżniano trzy rodzaje mięty – pieprzową
(M. x piperita L .), miętę do twarogu
(Mentha crispa L . – niestety nie jest
pewne, czy chodzi o Mentha spicata
(L .)L . ssp. crispa czy o M. x piperita
var. crispa) oraz dziką miętę końską
(Mentha longifolia (L .)L .), używaną
częściej do leczenia zwierząt (np.
Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot
Mięta polna
XI 10: 170). Mamy także nieliczne
wzmianki o użytkowaniu mięty polnej Mentha arvensis L ., wodnej Mentha aquatica L . i mięty polej Mentha pulegium L., jednak taksonomia
mięt jest zawikłana, a w zebranych materiałach jest przypuszczalnie
dużo błędnych oznaczeń gatunków. W tym opracowaniu potraktowano
wszystkie mięty łącznie (większość wzmianek dotyczy mięty pieprzowej). Tam, gdzie wyraźnie wiadomo, że nie chodzi o miętę pieprzową,
zaznaczono to w tekście.
Pożywienie. W woj. krakowskim, i nie tylko, mięta powszechnie używana jest jako przyprawa do twarogu (Radłów, pow. Brzesko, MAAE XI:
85) oraz mięsa, rosołów i zup (Pewel Wielka, pow. Żywiec; Podobin, pow.
Limanowa; Polanka Haller, pow. Kraków). Wonne listki M. crispa miesza
się z serem i kartoflami używanymi jako nadzienie do pierogów: „jest to
ulubiona przyprawa kuchenna u naszego ludu” (Kolberg Chełmskie II:
191). W okolicy Gruzina w gubernii nowogródzkiej lud wiejski, gdy nie
ma herbaty, pije napar z mięty (Ciszewski 1930: 101).
Mięta
437
Lecznictwo. Najczęściej używana jest w formie
naparu lub odwaru. Stosowana jest głównie przeciw bólom brzucha (okolice Żywca; pow. Bochnia, woj. krakowskie; Mszana Dolna, pow. Limanowa, woj. krakowskie; Biała Góra, pow. Sanok,
woj. lwowskie; okolice Krakowa, Seweryn Udziela;
Dublany, pow. Sambor, woj. lwowskie; Sokolniki,
pow. Lwów; Sitaniec, pow. Zamość, woj. lubelskie;
pow. Czarnków, woj. poznańskie; pow. Oszmiana, woj. wileńskie; okolice Żarek, woj. kieleckie,
Federowski II: 266; pow. Łowicz, woj. warszawskie, Ziemia 1933 [br. nr. t.]: 100; Kieleckie, Wisła XIV: 336; Radomskie, woj. kieleckie, Orli Lot
IX 9: 196; okolice Krosna, Sarna 1908: 70; okolice
Sokołowa i Kańczugi pod Rzeszowem, Wisła VII:
167; Przecław, Lud XXV: 76 – 77; okolice Sieradza,
Mięta długolistna
Wisła VIII: 137; okolice Oszmiany, woj. wileńskie,
Z Bliska i z Daleka 1935 III: 87; Sobowa, pow. Tarnobrzeg, woj. lwowskie, GKK: 8; Dukielskie, okolice Iwonicza, Lud VI: 55,
59; pow. Konin, woj. łódzkie, Wisła V: 421; pow. Żnin, Kujawy, Lud XXXI:
5; Kieleckie, Wisła XIV: 336). Wymienia się tu także M. crispa (Dąbrówka
Polska, pow. Sanok, woj. lwowskie; Międzyrzec i okolice, lubelskie, Pleszczyński 1892: 123; Krakowskie, Kolberg Krakowskie III: 131; mięta kudłata, okolice Bytomia, Śląsk, Wisła XV: 617). „We wsi Sołonka Mała (woj.
lwowskie) wierzono, że mięta wodna [zapewne M. aquatica] rozpędza
puchliznę, przeciwdziała skutkom ukąszenia gadziny”. Stosowana bywa
na rozwolnienie (Polany, pow. Oszmiana, woj. nowogródzkie; okolice
Przeworska, Wisła XII: 59; Międzyrzec i okolice, Lubelskie, Pleszczyński
1893: 123). Na ból brzucha u dziecka podaje mu się do picia rumianek,
a brzuch okłada materacykiem z mięty żabiej skropionej octem lub okowitą; kąpie się je także w ziołach. Innym sposobem na kolkę brzuszną jest
wódka z pieprzem albo mieszaniną z sadzy, octu, oliwy i wódki. Później
okłada się brzuch ciepłym popiołem (pow. Konin, woj. łódzkie, Wisła V:
424, 421). Na ból żołądka, morzysko, mordowisko zażywa się ugotowaną na
wodzie miętkę. Nadto okłada liśćmi krwawnika ugotowanymi na mleku
lub pije wódkę, w której moczono piołun, kadzi święconym zielem lub
samym lubczykiem (Czarny Dunajec, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie,
Mięta
438
MAAE IX: 145). Używa się również mięty na zgagę (Polanka Haller, oko-
lice Krakowa, Seweryn Udziela). Odwar z mięty powoduje wymioty przy
chorobach żołądka (Marszowice, Wola Batorska, Zakopane, Chorowice,
Udziela 1891: 153), stosowany jest także na kaszel (okolice Bydgoszczy, woj.
poznańskie; Delejów, pow. Stanisławów, MAAE XIII: 73), na przeziębienie (okolice Krakowa, Seweryn Udziela; Podobin, pow. Limanowa, woj.
krakowskie; Grębów, pow. Tarnobrzeg, woj. lwowskie; Królówka, pow.
Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot XV 9 – 10: 156), na ból gardła (Bogucice,
okolice Krakowa), na gorączkę (Chruszczów, Nałęczów, Chmielnik, pow.
lubelski, woj. lubelskie, Wisła IV: 871). Stosowana jest także przeciw robakom u dzieci (Wierzchowisko, pow. Janów, woj. lubelskie, Wisła XV:
358; Bolechów, Lud X: 335), często w formie okładów na ranach (Czarny
Dunajec, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie, MAAE IX: 146), bolącym brzuchu (mięta końska: Rozdziele Dolne, pow. Bochnia, woj. krakowskie) lub
bolącej głowie (Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892:
123) i na stłuczeniach (Polanka Haller, Seweryn Udziela). Końską miętą
okłada się konia podczas kolki (Bytomsko, pow. Bochnia, woj. krakowskie). Wierzy się, że uspokaja wypełnione mlekiem piersi (Lelowice, pow.
Miechów, woj. kieleckie, Wisła XX: 21). Jak podaje rękopis kolegiaty łowickiej z XVIII wieku: „Kto jedzenia strawić nie może, ugotować miętę
w occie i maczać tem usta, również na pępek przykładać” (Wisła XIX: 461).
Używana na kołtun – smaży się na maśle liście mięty pieprzowej i pięć
gałązek barwinku, dodaje mąki pszennej, robi naleśnik i okłada nim miejsce chore; jeżeli wyschnie, jest to znak, że sposób działa (Wierzchowisko,
pow. Janów, woj. lubelskie, Wisła XV: 357). Na bóle kości stosuje się kąpiele w mięcie, przy wymiotach pije zaparzaną (Giby, pow. Suwałki, woj.
białostockie), moczona w spirytusie jest skuteczna w leczeniu cholery,
ale z przymieszką korzenia hiszpańskiego, który rośnie w Karpatach.
Pije się ją i podaje w formie okładów (Dąbrówka Polska, pow. Sanok,
woj. lwowskie). „Proszek, w którego skład wchodzi gałka muszkatołowa, cynamon, kubeba, gwoździki, korzeń gałganu, pieprz długi, mastyks,
korzeń lisich jaj i nasiona pokrzywy każdego po 0,25 łuta z dodatkiem
kociej mięty i kwiatu rozmarynowego każdego po łyżecce po kawie pije
się w winie rano i wieczorem przeciw niepłodności” (kińska miata, Ruś
płd., Talko-Hryncewicz 1893: 63). Przeciw cholerze również podawany
jest odwar (miata chołodnianka, czornaja miata, Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 173, 245). W wigilię św. Jana zbiera się miętę wraz z centurią,
Mięta
439
babką i ślazem, suszy i przygotowuje z tego lekarstwa (Leńcze, pow. Wadowice, woj. krakowskie; ZWAK VI: 273).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Umierającym kładzie się pod łóżko m.in.
także miętę, by nie rozpaczali (Maków, Grzechynia, Udziela 1891: 254).
Ususzonym zielem podkadza się krowę, by uchronić ją od czarów (aby
dawała mleko). Szczególnie podkadzać należy w nieszpory lub w oktawę
przed Zielonymi Świątkami, bo wtedy czarownice szkodzą najbardziej
(Bogusławice, Włocławek, Warszawskie, Kolberg Kujawy I: 99). Święcenie mięty w oktawę Bożego Ciała jest szeroko rozpowszechnione (okolice
Krakowa, Seweryn Udziela; Bieliny, pow. Nisko, woj. lwowskie; Łuckie,
woj. wołyńskie, Warszawa, Łaguna: 77). Odwar z mięty daje się do picia
chorym krowom i po ocieleniu (Bieliny, pow. Nisko, woj. lwowskie). Mięta święcona jest także w wiązankach w dniu M.B. Zielnej (Dzianisz, pow.
Nowy Targ, woj. krakowskie; Koniuchy, pow. Brzeżany, woj. tarnopolskie;
Czarny Dunajec, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie, MAAE IX; 125; Przecław, Lud XXV: 76 – 77).
Inne zastosowanie. Używana do parzenia garnków, gdy mleko się zepsuje (Ziemia Kaliska, Wisła III: 758). W lecie do mleka wkłada się miętę,
by się nie zważyło (Polanka Haller, pow. Kraków, Seweryn Udziela). Olejek z niej jest używany do perfum i wyrobów cukrowych (okolice Bydgoszczy, woj. poznańskie). Miętę stosuje się też do płukania ust (Dąbrówka Polska, pow. Sanok, woj. lwowskie). Elegantki wiejskie na większe
zgromadzenia towarzyskie nakładają w zanadrze świeże listki kanupru
wraz z miętą (miata kuczerowa, miata lisnaja, Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 172, 404). (ŁŁ)
Mikołajek· Do rodzaju mikołajek (Eryngium L .) w Polsce należą trzy,
dość rzadko występujące gatunki – mikołajek polny (Eryngium campestre L .) – spotykany na suchych murawach na południu Polski, mikołajek
płaskolistny (Eryngium planum L .) – występujący na murawach i przydrożach wzdłuż Wisły i Odry, oraz rzadko spotykany na wydmach mikołajek nadmorski (Eryngium maritimum L .). Przytoczone poniżej wierzenia i praktyki lecznicze dotyczą głównie E. campestre oraz E. planum.
Lecznictwo. Odwar z mikołajków (E. planum) stosuje się na płodność
(płodzieniec swojski, boży dar, powszechnie, Udziela 1891: 55). Mikołajek
Mikołajek
440
płaskolistny (E. planum) jest używany na wzmocnienie po rozwolnieniu
(Świeryż, pow. Łowicz, woj. warszawskie). W Warszawie święcone w dniu
M.B. Zielnej mikołajki (E. campestre) używane są do kąpieli (Łaguna: 78).
Obrzędy i wierzenia ludowe. W wigilię św. Jana Chrzciciela wtyka się
w strzechy domów gałązki różnych ziół, między nimi mikołajka (E. campestre), którego święci się w dniu M.B. Zielnej (Międzyrzec i okolice, woj.
lubelskie, Pleszczyński 1892: 91; Warszawa, Łaguna 134; okolice Bielska,
woj. śląskie, Łaguna: 138; Bibl. Warsz. 1877 III: 443). Roślina mikołajki
(E. campestre) w wielu miejscach bywa wycinana w podwórzach w związku z przekonaniem, że jeśli dostanie się do domu, sprowadzi kłótnie
(mykołajki, koluczki, perykotypołe, Mikulice, pow. Tarnopol, Talko-Hryncewicz 1893: 404). (JS)
Mirt· Rodzimy obszar występowania mirtu zwyczajnego (Myrtus communis L.) obejmuje głównie basen Morza Śródziemnego. W Polsce jest on
uprawiany tylko jako roślina doniczkowa. W nazewnictwie ludowym mirt
występuje także jako myrt (Podole) lub myrta (pow. Żnin, woj. poznańskie).
Lecznictwo. Na bolący ząb przykłada się listki mirtowe (Czarny Dunajec, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie, MAAE IX: 144). Herbata z mirtu służy przeciw różnym chorobom niewieścim (myrta, pow. Żnin, woj.
poznańskie, Lud XXXI: 5). Listki mirtowe ze ślubnego wianka skuteczne są na zimnicę (Lubajny, pow. Lubawa, woj. pomorskie, Wisła VI: 412).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Mirt ma zastosowanie przy obrzędzie
weselnym (Pewel Ślemieńska, pow. Żywiec, woj. krakowskie; Rozdziele
Dolne, pow. Bochnia, woj. krakowskie; Dublany, pow. Sambor, woj. lwowskie; Sitaniec, pow. Zamość, woj. lubelskie). Razem z rozmarynem odgrywa tę samą rolę w obrzędach weselnych w Polsce co kalina na Rusi (Bibl.
Warsz. 1877 III: 453). Z mirtu robi się bukiety weselne (Bytomsko, pow.
Bochnia, woj. krakowskie; okolice Wieliczki, Lud III: 349) i wianki ślubne (pow. Czarnków, woj. poznańskie), czasem przystraja się nim suknię
ślubną. Również pan młody ma bukiet z mirtu, podobnie starosta i starościna, którzy niosą podczas obrzędu weselnego babkę, zwaną też bułką,
ubraną w mirt (okolice Żywca, woj. krakowskie; Koczurów, pow. Żywiec,
woj. krakowskie; woj. pomorskie; Malborskie, Wisła III : 731; Juszczyn,
pow. Myślenice, Lud XIV: 380). Młodą ubierają do ślubu w mirtowy wieniec bogato zdobiony czerwonymi wstęgami (Kaszubi, Gulgowski 1911:
Mirt
441
107). Przed ślubem druhny przyszywają drużbom do kaftana na lewym
ramieniu bukiety z mirtu (Krzeszowice, pow. Chrzanów, Polaczek 1898:
58). Służą one do ograbiania weselników podczas wesela (Pewel Wielka,
pow. Żywiec, woj. krakowskie).
Wydając wyhodowaną mirtę, wydaje dziewczyna swoje szczęście. Jeśli
spanie jej mirtowy wianek, oznacza to, że małżeństwo będzie nieszczęśliwe (myrta, Lud XXXI: 5). Mirt kwitnący w domu, w którym są panny,
wróży wesele (myrt, Podole, Talko-Hryncewicz 1893: 44).
Podczas procesji dziewczęta niosące obrazy mają wianki z jaskru,
w który jest wetknięty mirt (Koczurów, pow. Żywiec, woj. krakowskie).
W dzień św. Łucji (13 grudnia) dziewczyny puszczają na wodę dwa listki z mirtu. Jeden z nich uważają za kawalera (narzeczonego), drugi za
dziewczynę; jeśli listek oznaczający narzeczonego stoi w miejscu, a drugi posuwa się ku niemu, wtedy powiadają, że miłość narzeczonego jest
nieszczera, i na odwrót (Piekary Wielkie, pow. Królewska Huta, woj. śląskie, Zaranie Śląskie V 4: 238). „Według wigilijnego zwyczaju w Szarleju pod łupiny orzecha kładzie się chleb, ziemię i mirtę. Następnie każdy
uczestnik wybiera sobie jedną z tych łupin i ogląda zawartość, snując
z tego o swoich losach. Jeżeli pod łupiną znalazł chleb, miał go przez
cały rok pod dostatkiem, jeżeli ziemię, umierał, a jeżeli mirtę, wchodził
w związek małżeński” (Szarlej, pow. Świętochłowice, woj. śląskie, Zaranie Śląskie 1929 V 4: 242).
Istnieje również wierzenie, że gdy mirt kwitnie w domu, to zwiastuje to śmierć (Siewierz, pow. Będzin, woj. kieleckie, Wisła X: 137; Borki
Wielkie, pow. Tarnopol, Talko-Hryncewicz 1893: 415). Używany jest do
strojenia trumny zmarłego młodzieńca (Rozdziele Dolne, pow. Bochnia,
woj. krakowskie); na Podolu zmarłą pannę ubierają w mirtowy wieniec
(Podole, Łaguna: 77).
Inne zastosowania. 19 marca, czyli w dzień św. Józefa, sadzi się i przesadza mirty, co ma zapewnić ich dobry wzrost (Śląsk, Ziemia XIII: 253).
Mirt jest często sadzony w wazonkach (Malborskie, Wisła III: 734; Ropczyckie, Wisła III: 21). (JS)
Mlecz i mniszek· Botaniczne rodzaje mlecz i mniszek zostały zestawione razem w jednym haśle, ponieważ w potocznym nazewnictwie mleczem
Mlecz i mniszek
442
lub mleczajem nazywa się oba rodzaje zarówno Sonchus, jak i Taraxacum.
W opracowanych materiałach tam, gdzie korespondenci podali nazwę
łacińską lub oznaczono okazy, podano, o który z dwóch rodzajów chodzi.
Taksonomia tego ostatniego rodzaju jest bardzo skomplikowana. W literaturze etnobotanicznej i zielarskiej stosowana jest głównie nazwa jednego gatunku zbiorowego – mniszka lekarskiego Taraxacum officinale
Weber (dawniej Leontodon taraxacum L .), z pominięciem współczesnego podziału tego gatunku na wiele drobnych gatunków mniszka. Natomiast w potocznym użyciu nazwa mniszek lekarski obejmuje wszystkie
gatunki mniszka z sekcji Ruderalia.
Pożywienie. Na Podolu lud nazywa mniszek kakisz i jada środek łodygi
(mlecz, Podole, Łaguna: 78)18.
Lecznictwo. Pije się na zaziębienie (mleczaj, Giby, pow. Suwałki, woj.
białostockie). Sok jego pomaga na duszność i ból w uszach (mlecz pospolity, okolice Sieradza, woj. łódzkie, Wisła VIII: 141), a odwar z korzeni
na puchlinę (mlecz, Taraxacum, pow. Olkusz, woj. kieleckie, ZWAK XI:
54). Jeśli posmaruje się bolący ząb mlekiem, ból ustąpi (lubelskie). Zatarcie oka mleczem może powodować oślepnięcie (mlecz, Taraxacum,
pow. Tarnobrzeg, woj. kieleckie oraz pow. Nisko, woj. lwowskie, ZWAK
XIV: 214). Z woj. kieleckiego pochodzi podanie o mężczyźnie piaseckiej
parafii, który wyleczył swoją ślepotę mleczem (mlecz, Taraxacum, woj.
kieleckie, Wisła XIV: 336). W niektórych regionach mlecz jest lekiem na
wściekliznę (mlecz, Taraxacum, Kujawy, Wisła XIV: 336). Bywa również
stosowany w chorobach wątroby (mniszek, Taraxacum, Moszyński KLS
II: 225). Przeciw żółtaczce zalecany jest świeży sok wyciśnięty z korzenia mniszki (mniszek lekarski, Taraxacum, kulbaka, podorożnyk, tetuczki,
zubnyk, Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 181). Mlecz ugotowany używany
bywa na wymioty (mlecz, Sonchus, Sąspów, pow. Olkusz, woj. kieleckie,
Wisła XVII: 608), a sok mleczny goi brodawki (Łaguna).
Weterynaria. Gotowany w wodzie jest skuteczny na zasuszenie krów
(mlecz, Sonchus, Leksandrowa, pow. Bochnia, woj. krakowskie). Krowom
daje mlecz jako lekarstwo, ale także po to, by miały dużo mleka (mlecz,
Taraxacum, pow. Tarnobrzeg, woj. kieleckie oraz pow. Nisko, woj. lwowskie, ZWAK XIV: 214).
18. Może tu jednak chodzić o inny rodzaj z rodziny złożonych, np. kozibród Tragopogon,
którego łodygi jadane są w innych krajach.
Mlecz i mniszek
443
Inne zastosowania. Z mniszka lekarskiego dziewczęta robią łańcuszki
(Sitaniec, pow. Zamość, woj. lubelskie). (JS)
Modrzew· Informacje o tradycjach użytkowania modrzewia w Polsce
dotyczą modrzewia europejskiego Larix decidua Mill. występującego
w Tatrach i uprawianego w całym kraju oraz jego podgatunku, tzw. modrzewia polskiego, spotykanego na wyżynach na południu Polski. Co ciekawe, spotyka się nazwy ludowe modrzewia wspólne ze świerkiem – świrk
(Wisła, pow. Cieszyn, woj. śląskie, Lud II: 138) lub świerk (Dzianisz, pow.
Nowy Targ, woj. krakowskie, ZWAK VI: 214). Choć drewno modrzewiowe
od czasów antycznych jest cenione ze względu na odporność na gnicie,
w materiałach Fischera można znaleźć tylko jedną wzmiankę dotyczącą
jego wykorzystania w budownictwie. Informacja ta dotyczy fotografii modrzewiowego kościoła w Gidlach, konsekrowanego w 1659 roku (Gidle,
pow. Radomsko, woj. łódzkie, Ziemia IV: 563). Z drzewa modrzewiowego
robią trumny (okolice Żywca, woj. krakowskie), a na groby składają modrzewiowe wieńce (Koczurów, pow. Żywiec, woj. krakowskie).
Lecznictwo. Wiosenne pędy modrzewia gotuje się w wodzie i używa do
kąpieli przeciw zaziębieniu (Leksandrowa, pow. Bochnia, woj. krakowskie). Chorym przygotowuje się kąpiele z kory modrzewiowej (Kuczki,
pow. Radom, woj. kieleckie, Wisła VII: 373).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Na św. Jana ubierają domy modrzewiem
(Pewel Ślemieńska, pow. Żywiec, woj. krakowskie). Gałązki modrzewia
święcą w dniu M.B. Zielnej.
Inne zastosowania. Z modrzewia wykonywane są sprzęty domowe
(Pewel Wielka, pow. Żywiec, woj. krakowskie). Żywicy z modrzewia używano jako kadzidła (Wójcicki ZD II: 254). Aby się mleko nie klugało [psuło], należy cedzić je przez gałązkę modrzewia na posadzkę (Dzianisz,
pow. Nowy Targ, woj. krakowskie, ZWAK VI: 214). (JS)
Nagietek lekarski· Nagietek lekarski (Calendula officinalis L .) jest rośliną uprawianą w Polsce, lecz czasem dziczeje z upraw. Nazwa ludowa
jest na ogół wariantem nazwy pospolitej: nogietek, nagiyłek (pow. Bochnia,
Nagietek lekarski
444
woj. krakowskie), majgietki (pow. Sanok, woj. lwowskie), nahatki, nagatki (pow. Oszmiana, woj. wileńskie).
Lecznictwo. W Izdebniku i Dobczycach, w woj. krakowskim z nagietka robi się maść, którą przykłada się na wrzody i rany, w Zakopanem
zaś oparzone miejsce obmywa się odwarem z nagietka (ZWAK VI: 37),
natomiast w pow. Tarnobrzeg (woj. lwowskie) odwarem z kwiatów nagietka przemywa się chore oczy (GKK: 9). Również w woj. krakowskim,
we wsi Pewel Ślemieńska, nagietek używany jest na przelęknięcie się
(zlęk). Nagietek ugotowany w słodkim mleku lub odwar, a także okadzanie i wkładanie nagietka pod głowę to środki na dobry sen (Dzianisz, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie, Talko-Hryncewicz 1893: 273 oraz
ZWAK VI: 37; Czarny Dunajec, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie, MAAE
IX: 115). Na niedokrwistość gotuje się herbatę (Żywiec, woj. krakowskie).
Napar kwiatów nagietka z miodem jest lekarstwem na serce (okolice
Oszmiany, woj. wileńskie, Z Bliska i z Daleka 1935 III: 87). Odwar świeżego kwiatu nagietka zwiększa krwawienie miesiączkowe (Międzyrzec
i okolice, Lubelskie, Pleszczyński 1892: 124), a ciężarną chroni przed
poronieniem (Kieleckie, Wisła XIV: 336). Gotowany z liśćmi poświęconej w kościele kapusty z kropem (kozłek lekarski), wasilkami (szarłat
szorstki) daje się kobietom w połogu (Polacy nadniemeńscy, Wisła V:
240). We wsi Dąbrówka Polska w pow. Sanok, w woj. lwowskim, kwiaty nagietka moczy się w spirytusie i pije na skurcze żołądka. Herbata
z nagiotków jest lekiem na raka, wątrobę, a soku używa się do leczenia
zębów i dziąseł (Królówka, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot XVI
9 – 10: 156).
Weterynaria. Odwar daje się krowom po ocieleniu (Leksandrowa,
pow. Bochnia, woj. krakowskie). Poświęconym nagietkiem kadzi się bydło w celu chronienia od chorób, zwiększenia dojności krów i wydajności masła (okolice Przeworska, Wisła XII: 58). Odwar z nagietka zabezpiecza krowy przed poronieniem (porzuceniem) (Kieleckie, Wisła XIV:
336). W tym celu przygotowuje się krowom specjalne pożywienie złożone z nagietka, mąki owsianej i pszenicy (Olany, pow. Oszmiana, woj.
wileńskie). Gotowany z liśćmi poświęconej w kościele kapusty z kropem
(kozłek lekarski), wasilkami (szarłat szorstki) daje się krowom po ocieleniu (Polacy nadniemeńscy, Wisła V: 240). Sam odwar z nagietka również
pomaga tym zwierzętom oczyścić się po ocieleniu (Korytnica, woj. kieleckie, Wisła V: 903; Radłów, pow. Brzesko, woj. krakowskie, MAAE XI: 85).
Nagietek lekarski
445
Nagietek usuwa także wzdęcia u krów, jeśli zjedzą za dużo koniczyny albo
pająka (Mszana Dolna, pow. Limanowa, woj. krakowskie). Gdy krowa ma
spuchnięte wymię lub doi się krwią, okadza się ją nagietkiem albo gotuje
się i daje jej pić (Podobin, pow. Limanowa, woj. krakowskie).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Należy do roślin święconych w dniu M.B.
Zielnej (Bytomsko, Rozdziele Dolne, pow. Bochnia, woj. krakowskie; Jurgów na Spiszu, Dzianisz, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie; Zawoja, Izdebnik, pow. Wadowice, woj. krakowskie; Bieżanów, Dobczyce, Gdów,
Radziszów, Skawina, Świątniki Górne, woj. krakowskie, Seweryn Udziela; Raniżów, pow. Kolbuszowa, woj. lwowskie; Hołosko Wielkie, pow.
Lwów, woj. lwowskie; Warszawa, Łaguna: 134; okolice Przeworska, Wisła
XII: 58).
Inne zastosowania. Bywa hodowany w ogródkach (okolice Kowna, okolice Łucka, woj. Wołyńskie, Łaguna: 138; Ropczyckie, ziemia kaliska, Wisła III: 21; Wiślanie, Cieszyńskie, Lud II: 137; Łowickie, Ziemia IV: 256),
często dziewczęta przystrajają głowy jaskrawymi kwiatami tej rośliny
(Kolberg Chełmskie II: 192). (MK)
Ostróżeczka polna
Ostróżka i ostróżeczka
446
Ostróżka i ostróżeczka· W zebranych materiałach nazwa ostróżka
dotyczy różnych gatunków z dwóch pokrewnych rodzajów z rodziny
jaskrowatych – ostróżka
(Delphinium) oraz ostróżeczka Consolida, w czasach Fischera należących
do rodzaju Delphinium.
Z Podhala zostały odnotowane informacje na temat leczniczego zastosowania ostróżki wyniosłej
zwanej także alpejską
(Delphinium elatum L .),
której naturalnymi siedliskami w Polsce są świetliste, górskie łąki, obrzeża lasów oraz brzegi potoków w Sudetach, Tatrach i Bieszczadach. Jest
często sadzona w ogrodach, gdzie hoduje się także jej mieszańce z innymi gatunkami ostróżek. Pozostałe informacje dotyczą ostróżeczki polnej (Consolida regalis Gray), w zebranych materiałach zwanej ostróżką
polną lub zbożową (Delphinium consolida). W Polsce występuje ona na
całym niżu.
Lecznictwo. Na otrzęsienie podaje się u górali gotowany w mleku lub
w wodzie korzeń ostróżki wyniosłej (D. elatum, Podhale, Udziela 1891:
244), podobnie w przypadku poderwania (D. elatum, Zakopane, Dzianisz,
pow. Nowy Targ, woj. krakowskie, Talko-Hryncewicz 1893: 170). Jej korzeń piją górale z mlekiem również na choroby piersiowe (liszczy korzeń,
liszczak, liszczyniec, Podhale, Lud III: 254).
Dalsze informacje dotyczą już tylko ostróżeczki polnej (C. regalis).
Skuteczna jest na kłucie w piersiach i boku. Gęstym odwarem naciera
się chore miejsce, a rzadki odwar pije (rahulka, Święty Duch, pow. Oszmiana, woj. wileńskie). Naparzane kwiatki ostróżeczki pije się na kolki
(regulka, Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie; kozłek, Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 126).
Kwiatki ostróżeczki służą jako lekarstwo na oczy (Kraków, Udziela 1891:
117; Kolberg Krakowskie III: 130; Tarczyn, Będzin, pow. Będzin, woj. kieleckie, Wisła V: 643), np. wykorzystuje się okadzanie ostróżeczką oczu,
które zaszły krwią (sroczka, Mstyczów, pow. Jędrzejów, woj. kieleckie).
Także odwar służy na oczyszczenie przy zapaleniu oczu (woj. lubelskie,
ZWAK XI: 54).
Ostróżka-kogutki leczy zaziębienie. W tym celu pije się zioła parzone
lub moczone w spirytusie (Ziemia 1933: 150).
Na choroby macicy stosują między innymi ostróżeczki (kozłek, Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 126). Kobiety piją
odwar na regularność upławów miesięcznych (woj. lubelskie, ZWAK
XI: 54).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Ostróżeczki polne święcą w dniu M.B.
Zielnej (koniki, Gdów, Skawina, woj. krakowskie, Seweryn Udziela) i używają do kadzenia (kozłek, Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 126).
Inne zastosowania. Ostróżki (Delphinium sp.) bywają sadzone w ogrodzie (Ropczyce, woj. krakowskie, Wisła III: 21). (JS)
Ostróżka i ostróżeczka
447
Piwonia· Piwonia lekarska (Paeonia officinalis L .) to bylina występująca dziko w środkowej i południowej Europie. W Polsce jest ona jedynie
uprawiana w ogrodach.
Lecznictwo. Nasiona piwonii albo też ziarnko wykopane spod jej korzeni używane są do leczenia dzieci z konwulsji (Wołyń, Łaguna: 87; okolice
Sieradza, woj. łódzkie, Wisła VIII: 136, 141), w tym celu stosuje się także
kopięle w odwarze z suszonych płatków kwiatu piwonii (woj. wileńskie,
Wisła XVII: 473), koniecznie poświęconej w dzień M.B. Zielnej (Królówka, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot 1935 XVI 9 – 10: 156). Proszek
z suszonych płatków kwiatowych służy do zasypywania ran (Buczków,
Dziewin, pow. Bochnia, woj. krakowskie). Kadząc nią, leczą zlęk (Pewel
Ślemieńska, pow. Żywiec, woj. krakowskie) i inne choroby, takie jak gruczoły (Bogusławice, pow. Włocławek, woj. warszawskie, Kolberg Kujawy I: 99). Odwar ze świeżych lub suszonych liści leczy bóle w piersiach
i skutki przelęknienia (okolice Oszmiany, woj. wileńskie, Z Bliska i z Daleka 1935 III: 87). Herbatka z piwonii dobra jest na uspokojenie serca (Królówka, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot 1935 XVI 9 – 10: 156). Piwonia wzmacnia także głowę i serce (okolice Sieradza, Wisła VIII: 136, 141).
Przeciwko wysypce stosuje się okłady z listków piwonii. Odwar z kwiatu
służy jako lekarstwo na pobudzenie regularności [menstruacji], a odwar
z bulwy używany jest przeciwko wielkiej chorobie [padaczce]. Na zastrzał
przygotowuje się między innymi okłady z kwiatów (Międzyrzec i okolice,
woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 122, 127, 137). Wywarem z kwiatów piwonii rzucanej pod nogi księży w czasie procesji Bożego Ciała leczy się
febrę (Kraków, Szczepanów, woj. krakowskie, Udziela 1891: 179). Wierzy
się, że noszenie przy sobie korzenia piwonii przenosi choroby na inną
osobę (okolice Płocka, woj. warszawskie).
Weterynaria. Suszoną piwonią podkadza się krowę w celu uchronienia od czarów (aby dawała mleko); szczególnie podkadzać należy w nieszpory lub w oktawę przed Zielonymi Świątkami, bo wtedy czarownice
sa najbardziej aktywne. Ponadto świeżymi piwoniami owija się lipowe
łyko, którym obwiązuje się krowie rogi lub do ogona przytwierdza (Bogusławice, pow. Włocławek, woj. warszawskie, Kolberg Kujawy I: 99).
Odwar z ziół (w tym piwonii) święconych na Boże Ciało daje się pić krowom po ocieleniu (Bieliny, pow. Nisko, woj. lwowskie). Odwar z liści
piwonii używany jest natomiast jako środek przeciw biegunce u świń
(Lud XXXI: 2).
Piwonia
448
Obrzędy i wierzenia ludowe. Płatki kwiatów piwonii sypane są przez
dzieci podczas procesji (Niepołomice, pow. Bochnia, woj. krakowskie).
Piwonia jest wśród ziół święconych w oktawę Bożego Ciała, z których
wianek zawieszony na zewnętrznej ścianie chaty chroni od piorunów
(Bieliny, pow. Nisko, woj. lwowskie). Poświęcone w Boże Ciało wiązanki
piwonii pali się w kominie podczas burzy lub gradobicia – ma to oddalić
nieszczęście (okolice Pińczowa, woj. kieleckie, ZWAK IX: 25). Święcone
w dniu M.B. Zielnej (Warszawa, Łaguna: 134). W bukiecie panny młodej
znajduje się i piwonia, i georginia, i żółtogłów (okolice Żywca, pow. Żywiec, woj. krakowskie). W czasie uczty weselnej ściany domu są przyozdabiane choiną ubraną w piwonie (Koczurów, pow. Żywiec, woj. krakowskie). W pow. Brzozów lud wierzy, że w noc św. Jana piwonia kwitnie
na biało i ma tę samą moc, co kwiat paproci (Orzechówka, pow. Brzozów,
Lud IV: 321).
Inne zastosowania. Piwonia służy do ozdabiania (Buczków, Dziewin,
pow. Bochnia, woj. krakowskie), rośnie w ogródkach przed domem (Dukielskie, Iwonicz, Lud VI: 55). Uprawiana bywa również w ogrodach na
Litwie kowieńskiej (okolice Kowna, Łaguna: 138). (JS)
Przelot pospolity
Przelot pospolity (Anthyllis vulneraria L .)
jest gatunkiem dość
pospolitym, szczególnie na niżu. Niemniej
nie znalazł zbyt dużego zastosowania
w kulturze ludowej,
jedynie w nielicznych
miejscach występuje
w obrzędowości i lecznictwie. Jedyne nazwy
ludowe, niepokrywające się z nazwą pospolitą, wspominane
Przelot pospolity
Przelot pospolity
449
w źródłach to nietubyć (Rostafiński 1904: 228) oraz perelet (pow. Bóbrka,
woj. lwowskie, ZWAK VI: 224).
Lecznictwo. Napar leczy skutki przelęknienia (okolice Oszmiany, woj.
wileńskie, Z Bliska i z Daleka 1935 III: 87).
Weterynaria. Podaje się krowom, by nikt ich nie oczarował (Niepołomice, pow. Bochnia, woj. krakowskie).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Przelot święci się w wiązankach w dniu M.B.
Zielnej (bukiet większy) (Kniażdwór, Sopów, pow. Kołomyja, woj. stanisławowskie). Jest rośliną czarodziejską, broni od czarów, które by ktoś na dziecko albo na dobytek chciał rzucić (powszechnie, Rostafiński 1904: 228). (MK)
Przestęp biały· Przestęp biały (Bryonia alba L .) jest rośliną dziko
rosnącą, pospolicie występującą w Polsce. Wcześniej (pierwszy raz pojawił się w XVI wieku) był uprawiany w Polsce i z upraw przedostał się
do środowiska naturalnego. Nazwa pospolita tego gatunku wywodzi się
najprawdopodobniej od nazwy ludowej: „ma nazwę od przestąpienia
przykazania boskiego” (Kolberg Krakowskie III : 118 – 119). W woj. stanisławowskim nazywany był również perestup oraz neczipaj zilje (Talko
-Hryncewicz 1893 [br. nr. s.]). Ze względu na swoje podobieństwo do korzenia mandragory, niekiedy był mylony z tą rośliną: „korzeń przestępu
ma być zupełnie podobny do dziecka, a więc posiada głowę, oczy, uszy,
brzuch” (Wiedza o Polsce III: 291), ze względu na pewne podobieństwo
z owocami pokrzyku był zaś mylony właśnie z tą rośliną (Orli Lot XI 10:
171). „Wierzą, że ta roślina jest albo męska albo żeńska” (powszechnie,
Lud X: 278). We wsi Brenna w pow. Cieszyn na Śląsku chłopi uważają, że
istnieją trzy gatunki przestępu – żółto kwitnący dla bydła, modro kwitnący dla ludzi, czerwono kwitnący na bogactwo (Zaranie Śląskie V 4: 242),
co może być właśnie skutkiem łączenia go z pokrzykiem, mandragorą
lub inną magiczną rośliną.
Lecznictwo. Gotowany z mlekiem pije się na oberwanie (Bytomsko, Leksandrowa, pow. Bochnia, woj. krakowskie) oraz na kołtun (Międzyrzec,
woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 129). Liście przykładane są do ran (Olany,
pow. Oszmiana, woj. wileńskie; pow. Konin, woj. łódzkie, Wisła V: 422);
odwar z jagód pije się od bólu gardła (Olany, pow. Oszmiana, woj. wileńskie). Przestęp leczy zawrót głowy, wyrzuca flegmę, kadzić nim należy
Przestęp biały
450
w czasie bólu zębów i róży (okolice
Sieradza, Wisła VIII: 142). „Nakopać
korzenia przestępu, utrzeć go i robić
plaster i przyłożyć na głowę, a nie
tylko na głowę pomaga, ale nawet
serce posila” (Wisła XI: 529). Należy
do roślin leczniczych sprzedawanych
przez zielarki na Jasnej Górze w Częstochowie (Wisła II: 606).
Weterynaria. Smażony korzeń leczy ranę końskiego kopyta powstałą
z zagwożdżenia (Wielkopolska, Lud
XXXI: 6). Używany jest do okadzania
tych krów, którym czarownica odebrała mleko, a odwarem tego ziela zalewa się sieczkę dawaną krowom na
karm, aby się obficie doiły (Jaworów,
pow. lwowski, woj. lwowskie, Kolberg
Przestęp biały
Przemyskie: 234). W Kieleckiem wierzy się, że podanie krowom pokrojonego w talarki korzenia przestępu
chroni je przed urokiem czarownic polegającym na odebraniu mleka
(Wisła XIV: 337). „Rośliny tej używają kobiety znachorki do swych praktyk, lecz krzak, który ma im posłużyć do czarów, muszą koniecznie chować w ukryciu przed okiem ludzkim. Skoro więc wieśniaczka weźmie
kawałek owego przestępu, okadzi nim krowę, puści ją wraz z drugiemi
w pole do stada gromadzkiego, wtedy wszystko mleko ściągnie krowa jej
do siebie” (Ziemia Kaliska, Wisła III: 757).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Bywa święcony w wiązankach w dniu M.B.
Zielnej (Wola Batorska, woj. krakowskie, Lud X: 278; okolice Płocka, Lud
XI: 65). Po poświęceniu go dobrze nosić kawałek przestępu przy sobie,
gdyż chroni on przed czarami i złymi mocami (Rocznik Towarzystwa
Przyjaciół Nauk w Poznaniu XXIV: 162). Według materiałów zebranych
przez Seweryna Udzielę, tylko czarownice święcą przestęp w dniu M.B.
Zielnej: „Baby czarownice trzymają u siebie przestęp w chałupie, rośnie
o u nich byle gdzie, nawet w garnkach bez ziemi. Na każdym nowiu dają
czarownice przestęp krowom i kadzą je nim. Taka krowa odbiera mleko
każdej innej krowie, z którą się spotyka”.
Przestęp biały
451
Według innych autorów, przestęp święci się w wiankach w oktawę Bożego Ciała, a następnie używa się do kadzenia krowy przed i po ocieleniu. Podczas burzy i gradobicia lud w kieleckim pali święcony przestęp
na kominie, aby od wsi oddalić nieszczęście (okolice Pińczowa, woj. kieleckie, ZWAK IX: 25).
Istnieje wiele legend i opowieści ludowych związanych z przestępem.
Wskazują one na to, że jest to roślina ambiwalentna – mająca moc zarówno zabierania, jak i dawania; za pomocą której szkodzi się innym ludziom
oraz ich bydłu, jak również chroni się przed czarami rzucanymi przez
czarownice. We wsi Koczurów w pow. Żywiec znane jest opowiadanie
o przestępie: „Dawno żył tu człowiek, który między różnymi ziołami miał
i przestęp. Listek przestępu dany krowie do zjedzenia powiększał ilość
mleka – tę roślinę dostał chłop od diabła. Co niedzielę trzeba było ją podlewać podczas sumy. Hodować musiał ją w piwnicy: z korzenia wyrastał,
zaraz po zerwaniu, nowy listek. Korzeń ten miał być kawowy, a na nim dziewięć żółtych listków. Listek miał trzy małe fałdy”. We wsi Jachówka w pow.
Maków w woj. krakowskim wierzy się, że z nieprzesadzonego co roku
przestępu urodzi się po siedmiu latach mały diabełek (Orli Lot IV 10: 149).
Przestęp bywa używany w magii miłosnej: „Przestępu modro kwitnącego, zwanego ludzkim, używają w następujący sposób: kobieta wyjmuje go z ziemi podczas przybywającego Księżyca wieczorem. Rano, przed
wschodem słońca, ukryje trzy kawałki korzenia przestępu, włoży do nowego glinianego garnuszka, dodaje trochę dobrej myśli [częsta w Karpatach nazwa ludowa na lebiodkę pospolitą], wleje wodę rzeczną lub
górskiego potoku, przykryje szczelnie, żeby para nie wychodziła, i zmawia trzy Ojcze nasz. Gdy woda zawre, musi gołą ręką obracać garnkiem
na blasze, w kierunku od zachodu ku wschodowi słońca, trzy razy tylko
i odstawić garnuszek na kraj na chwilę. Po jakich pięciu minutach znowu dać zagotować garnuszek i zmówić pacierz i znowu obracać garnuszkiem w sposób powyżej podany. Potem znowu po raz ostatni powtórzyć
tę czynność. Tak musi trzy razy gotować się woda i tylko trzy razy obracać
garnuszek przy każdym zagotowaniu. Musi myśleć o swoim kochanku
i on przyjdzie do niej. Taką wodę trzeba brać tylko przeciw prądom, nie
inaczej” (pow. Cieszyn, woj. śląskie, Zaranie Śląskie V 4: 242 – 243). Inne
podanie z pow. Cieszyn wskazuje na to, że przestęp ma zdolność transformacyjną, tzn. może przemieniać się w małe dziecko. Po tej przemianie potrafi uczynić człowieka bogatym – lecz czyni to zazwyczaj na jego
Przestęp biały
452
zgubę: „Czerwono kwitnący przestęp nie chce wszędzie róść, lubi uciekać. On wychodzi z ziemi, gdy to jego właściciel zauważy, musi go oblać
wodą pocukrowaną. Wyjmuje się korzeń przestępu zwykle w październiku na nowiu, ale w piątek. Umyje się go w rzecznej wodzie zimnej lub
w białem kwaśnym winie, ale nie fałszowanym, włoży za koszulę przez
trzy noce i nazwie po imieniu – niby ochrzci. Potem musi się mu włożyć
białą płócienną koszulkę, z nowego jeszcze nienoszonego płótna i musi
się go co miesiąc w piątek na nowiu kąpać, bo zacznie płakać jak małe
dziecko, ale jeszcze przeraźliwiej. Taki przestęp, gdy wyrośnie do wielkości trzyletniego dziecka, zacznie wszędzie łazić, zwykle tam, gdzie
najbardziej jest niebezpiecznie, najbardziej nad oknami, po dachu, ukazuje w ziemi skarby ukryte. Bardzo taki właściciel zbogatnie, ale kończy
zazwyczaj tragicznie swe życie i cała majętność w niwecz, jakby klątwa
ciążyła na wszystkim” (Zaranie Śląskie V 4: 242 – 243).
Liczne opowieści ludowe wskazują na to, że wykopując korzeń przestępu, należy w to miejsce włożyć kilka monet lub kawałek chleba; jeżeli się
tego nie uczyni, to człowiek zachoruje lub dziecko siedzące w korzeniu
przestępu płakałoby i szkodziło człowiekowi. Inne opowieści wskazują,
że to diabeł siedzi w przestępie (Załuże, pow. Zbaraż, pow. Skałat, woj.
tarnopolskie, Talko-Hryncewicz 1893: 406; Podlasie, Kopernicki 1876: 9;
Podlasie, Wójcicki ZD [br. nr. t.]: 327; Kolberg Chełmskie II: 194). Jedna
opowieść w tym względzie się różni: „przynosi on szczęście tak pojedynczym ludziom, jak całym rodzinom, a nawet całemu gospodarskim
obejściom. Dlatego wieśniacy szanują to ziele, jeśli znajdą je w ogrodzie
lub na miedzy pola swego, lub na granicach gruntu, otaczają je starannie opłotkami, parkankami, aby ta roślina spokojnie i przemyślnie się
rozwijać mogła; (…) pewna wieśniaczka, okopując ziemniaki, nastąpiła na perestupeń, a wykopawszy go z korzeniem, dostała pomieszania
zmysłów. Gdy kto wykopie roślinę, nie znając jej tajemniczej siły, temu
wcale ona nie szkodzi. Wykopanie tej rośliny nie sprowadza poważnych
skutktów, jedynie tylko wykopane i niszczone” (pow. Bóbrka, pow. Sambor,
woj. lwowskie, pow. Skałat, woj. tarnopolskie, ZWAK VI: 235 – 236). (MK)
Przytulia· W Polsce występuje ponad dwadzieścia gatunków z rodzaju
Galium. W zebranych materiałach pojawia się głównie przytulia właściwa
Przytulia
453
(Galium verum L .). W pozostałych przypadkach,
gdy chodzi o przytulię zwyczajną (Galium mollugo L .) lub przytulię leśną (Galium sylvaticum
L .)19, zostało to zaznaczone w tekście.
Lecznictwo. Przytulia zwyczajna (G. mollugo)
prażona w serwatce służy do okładania brzucha,
gdy boli (chmiel, Świeryż, pow. Łowicz, woj. warszawskie). Przytulia właściwa (G. verum) włożona
do butów podróżnego, chroni od znużenia (okolice Sieradza, woj. łódzkie, Wisła VIII: 142) i odświeża zmęczone nogi (ziemia kaliska, Wisła III: 763).
Weterynaria. Przytulię leśną (G. sylvaticum)
[G. intermedium] zwą w Dziewiętnikach rojnikiem, gdyż w czasie kwitnienia tej rośliny najlepiej zbierają się roje pszczół (Dziewiętniki, pow.
Bóbrka, woj. lwowskie, Spr. Kom. Fizj. 1879 XIV:
42). Według ludowego podania, kiedy Pan Bóg
stworzył świat, zawołał wszystkich i pytał, czy
mają
co jeść. Pszczoła też powiedziała, że ma
Przytulia właściwa
co jeść, „ino zaprzału to się zaprała, że z niego
zbiera. To Pan Bóg za karę nie dał pszczole zbierać zaprzału i jak która
zbiera, to umiera”. Historia ta jest także wytłumaczeniem nazwy zataj
-zile, którą podaje lud w Łanowicach, gdzie podają następującą gadkę
o przytulii właściwej: gdy Pan Bóg pytał pszczół, z których ziół zbierają pożytek, pszczoły wskazały wszystkie zioła, jakie im na myśl przyszły,
wyjąwszy zataj-zile o miodowej woni. Pan Bóg, wiedząc o ich kłamstwie,
zakazał im siadać na tym zielu i od tego czasu pszczoła usiądzie na każdym kwiecie, a zataj-zile unika (rojownik, medywnik, zaprzał, zataj-zile,
Dziewiętniki, pow. Bóbrka, woj. lwowskie, ZWAK VI: 257).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Przytulię święci się w wiązankach w dniu
M.B. Zielnej (Kniaźdwór, Sopów, pow. Kołomyja, woj. stanisławowskie).
Przytulię właściwą (G. verum) nazywa się popielcem, który uchodzi za dobry na wyrzuty (popielec, Świeryż, pow. Łowicz, woj. warszawskie). (JS)
19. Chodzi raczej o Galium intermedium Schult., przywołany tu gatunek nie występuje na
wschodzie Polski.
Przytulia
454
Pszenica · Pszenica zwyczajna (Triticum aestivum L .) jest powszechnie uprawiana w Polsce i na świecie. Przed wiekami uprawiano w Polsce także różne gatunki pszenicy, ale w zebranych materiałach brak informacji o odrębnych tradycjach z nimi związanych, poza
pszenicą orkisz (Triticum spelta L .), której Fischer poświęcił odrębne hasło (zob. Pszenica orkisz). Poniższe dotyczy tylko pszenicy zwyczajnej.
Pożywienie. Na Wigilię w specjalnym, nowym, glinianym garnku gotowana jest pszenica z miodem, czyli kutia (Andrychów i okolice, woj. krakowskie, Lud XI: 194; kucia, Krzeszowice, pow. Chrzanów, woj. krakowskie, Polaczek 1898: 50), która jadana jest z makiem (pow. Bóbrka, woj.
lwowskie, Lud VIII: 370). Podczas wieczerzy wigilijnej jada się także łamane placuszki z mąki pszennej, okraszone makiem i miodem albo kluski z makiem (Zamość, Hrubieszów, woj. lubelskie, Gluziński 1856: 403).
Z mąki pszennej robi lud kluski zwane zacieranką (Dukielskie, okolice Iwonicza, Lud VI: 57). W święta i uroczystości jedzą chleb pszenny
(Husów, pow. Łańcut, Lud X: 36) lub pieką z pszennej mąki buchty (Wisła, pow. Cieszyn, woj. śląskie, Lud II: 129). Z mąki pszennej placki robią tylko bogatsi (Babiogórcy [mieszkańcy terenów na północ od Babiej
Góry], woj. krakowskie, Lud XII: 15). Zamożniejsi pieką na Boże Narodzenie babę z pszennej mąki (Odrowąż, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie, Lud XXIX: 96).
Lecznictwo. Ziarna pszenicy wraz z innymi dodatkami służą do podkurzania chorego na podwianie wiatrem po odbyciu wszystkich wskazanych praktyk (Sozań, pow. Sambor, woj. lwowskie). Zamawianie jęczmienia na oku: „Proroku, jęczmień na oku – łżesz proroku, pszenica na
oku” (powszechnie, Udziela 1891: 119). Różę leczy się, zasypując dotknięte
nią miejsce pszenną mąką lub otrębami (pow. Lipno, woj. warszawskie,
Wisła XIII: 436). Pszeniczne otręby rozparzone z rumiankiem i z octem
przykłada się na twarz, gdy bolą zęby (Wieliczka, woj. krakowskie, Seweryn Udziela). Okłady z otrąb pszenicznych pomagają na suchy ból w rękach, nogach, krzyżach (Leksandrowa, pow. Bochnia, woj. krakowskie).
Otręby pszenne używane są na okłady łagodzące, a kolanka ze słomy
pszenicznej pite w odwarze służą jako lekarstwo od kaszlu (Międzyrzec
i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 129). Pszenicznym śrutem należy okładać chorego na oberwanie (Zielonka, woj. krakowskie, Seweryn
Udziela).
Pszenica
455
Kąpiel z otrąb pszennych używana jest od chudoby noworodków. Jeśli
dziecko płacze bez widocznej przyczyny, a nie roni łez, jest to skutek zadania płaksy, co robią zwykle stare, złe baby przez zemstę. Lekarstwem
na to jest zagotowanie wody, wrzucenie w nią dziewięciu ziarnek pszenicy i wylanie tego wrzątku pod kolebkę dziecka (Międzyrzec i okolice,
woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 99, 118). Przy suchotach dziecięcych
są w użyciu rozliczne kąpiele, między innymi także z dziewięciu klusek
pszennych, z którymi się dziecię kąpie. Po wylaniu kąpieli pilnuje się,
by kluski zostały zjedzone przez psy (woj. krakowskie, Udziela 1891: 99).
Dzieci kąpią w otrębach pszennych (Krzywica, pow. Mińsk Mazowiecki,
woj. warszawskie, Wisła II: 423).
Na rany przykładają kwaśne ciasto pszenne z latoroślą bożydrzewka
[czyli bylicy boże drzewko], tak aby latorośl leżała na samej ranie. Dzięki
temu kwas wychodzi na zewnątrz, a rana się goi (Zakopane, pow. Nowy
Targ, woj. krakowskie, Talko-Hryncewicz 1893: 282). Na czyraki lub wrzody przykładają plaster z ciasta pszennego zaczynionego słodkim mlekiem, z cebuli pieczonej, z szarego mydła, z maku utartego z miodem,
ze spalonego hałunu i białka (Podole Małopol., Talko-Hryncewicz 1893:
293). Słodki strup smaruje się smażoną w maśle i przecedzoną korą ze
słodkiej jabłoni z garścią piórek z młodej pszenicy (Wieliczka, Seweryn
Udziela). Mąka pszenna usmażona z masłem majowym pomaga na robaki (powszechnie, Wisła X: 122).
Weterynaria. Kiedy się krowa ocieli, daje się jej jako lekarstwo wodę,
w której były warzone suszone zioła z bukietu święconego w dniu M.B.
Zielnej: „dzwonek, lebiodkę, spis, kalino i macierzankę, dodając do nich
kilka bylin grochu, kilka kłósek żyta, kilka pszenicy, parę listków z kapusty i parę główek maku” (Królówka, pow. Bochnia, Orli Lot 1935 XVI
9 – 10: 154). Gdy kury dostały pypcia, podaje im się ziarno pszenicy święconej, a pypeć zginie (Gaj, woj. krakowskie, Seweryn Udziela). W Wigilię Bożego Narodzenia dają kurom pszenicę, aby przez cały rok dobrze
niosły jaja (okolice Pińczowa, woj. kieleckie, ZWAK IX: 4).
Obrzędy i wierzenia ludowe. „Nadzwyczaj rozpowszechniony u wszystkich Słowian jest pogląd, głoszący przeobrażanie się jednych roślin czy
zwierząt w inne, całkiem różne. Tak więc pszenica wyradza się w żyto
lub mietlicę, a jęczmień w omełek [życicę roczną] (Lolium temulentum L .)”
(Moszyński KLS II: 62). Pieczywo pszenne jest związane z Wielkanocą
i św. Andrzejem (Dublany, pow. Sambor, woj. lwowskie). Święcone musi
Pszenica
456
składać się z pszenicznego chleba, czyli pasków. Dziewczęta przynoszą
w nocy kury do pokoju i posypują im na podłogę ziarna pszenicy, prosa i jęczmienia; prędkie zjedzenie ziaren oznacza rychłe zamążpójście
(pszenycia, Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 46, 293). Nowo narodzone
dziecko płci żeńskiej kąpią w mleku, kładąc do kąpieli źdźbło pszeniczne, aby dziewczynka miała długie warkocze (Kwaczała, pow. Chrzanów,
woj. krakowskie, Polaczek 1898: 55). Do dwóch tygodni po narodzeniu
dziecka winna kuma przesłać matce podarek z pszenicy, lnu, konopi,
suszonych owoców. Matka powinna natomiast odesłać jej dwa bochenki chleba pszennego, zwanego pytlowane kołacze (Dukielskie, ok. Iwonicza, Lud VI: 77, 127).
Kiedy ostatni łan pszenicy ma być żęty, żniwiarki wybierają na polu
widoczne miejsce, aby tam ustroić przepiórkę; pozostawiają ją na polu,
dopóki jej jesienią nie zaorzą (Mazowsze, Bystroń 1916: 44). Po ukończeniu żęcia i wiązania pszenicy żniwiarze robią z niej duży snop, nadając
mu kształty ludzkie i nazywając babą (Koziróg Leśny, pow. Lipno, woj.
pomorskie, Bystroń 1916: 56).
Pszenicę święci się z rozmaitymi płodami w oktawę Bożego Ciała (Zawoja, woj. krakowskie), a także razem z innym zielem w dniu M.B. Zielnej (Izdebnik, pow. Żywiec, woj. krakowskie; Raniżów, pow. Kolbuszowa;
Sopów koło Kołomyi, woj. stanisławowskie; ok. Porządzia i Pniewa, pow.
Ostrołęka, woj. białostockie, Kolberg Mazowsze IV: 137; okolice Bielska,
woj. śląskie, Łaguna: 138). Poświęcone kłosy pszenicy wrzuca się do stodoły (Buczków, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot XI 10: 170) lub
ziarno wykruszone z kłosów miesza się z ziarnem przeznaczonym do siewu, aby pszenica się rodziła i nie było w niej robactwa (okolice Porządzia
i Pniewa, pow. Ostrołęka, woj. białostockie, Kolberg Mazowsze IV: 137).
Jednak zarówno kłosów poświęconych, jak i ziarna z nich nie może dotykać i oglądać kobieta ciężarna, gdyż wówczas by się pszenica zaśmieciła
(Dobczyce, woj. krakowskie, Seweryn Udziela). Z pszenicy wąsatki robią
w siedleckiem wieniec przeznaczony do święcenia w dniu M.B. Zielnej,
a wyświęcone ziarna zasiewa się w przyszłym roku na osobnym miejscu
(Siedlce, woj. lubelskie, Lud IV: 443).
Podczas gdy żyto w północnych i wschodnich częściach Polski ma większe znaczenie obrzędowe, na południu i zachodzie istotniejsza jest pszenica (Bibl. Warsz. 1877 III: 450). Wchodzi w skład wianków dożynkowych
(woj. krakowskie) razem z kłosami owsa, żyta, jęczmienia i bobu (Załęże,
Pszenica
457
pow. Olkusz, woj. kieleckie, Zaranie Śląskie VI 2: 96). Z kolei w okolicach
Radomia sporządzają wieńce dożynkowe tylko pszenne (Kaszyce, Brzeziny, pow. Radom, Bystroń 1916: 108).
„W Boże Narodzenie nie zamiatają izby, aby się pszenica darzyła” (Radłów,
pow. Brzesko, woj. krakowskie, MAAE XI: 86). Aby ptaki pszenicy nie dziobały, nie należy świecić wieczorem w dzień Bożego Narodzenia (Łużna,
pow. Gorlice, woj. krakowskie). Wykonywanie prac w pierwszy dzień Bożego Narodzenia sprowadza zarazę na pszenicę (Radłów, Lud XIV: 133).
Po odmówieniu pacierza przed wieczerzą wigilijną wnoszą snop słomy, zwany dziadem, snop pszenicy, owsa lub żyta, i rozstawiają w kątach
izby; lud bowiem mniema, że święty wieczór pod nim się chowa. Te snopy stoją cały tydzień aż do drugiego świętego wieczora, tj. aż do wigilii Jordana, czyli ruskich Trzech Króli (Dziewiętniki, pow. Bóbrka, woj.
lwowskie). W niektórych chatach stawia się w Wigilię Bożego Narodzenia w każdym kącie chaty po snopku pszenicy, żyta, jęczmienia i owsa,
które po świętach jest rozdzielane po trochu bydłu w oborze (Zamojskie,
Hrubieszowskie, woj. lubelskie, Gluziński 1856: 442).
Znalezienie podczas przygotowywania kutii dwóch zrośniętych kłosków pszenicy przynosi szczęście (Dublany, pow. Sambor, woj. lwowskie). Lud ruski z pszenicy i miodu sporządza na wieczerzę Bożego Narodzenia potrawę zwaną kutyje. Gdy w czasie wieczerzy wnoszą ją na
stół, a gospodarz domu, wstawszy, bierze pierwszy na łyżkę nieco tej
potrawy i wyrzuca ją na powałę. Jeżeli sama pszenica uczepi się sufitu,
a miód z makiem spadnie, to znak, że pszenica się uda (rodzić się będzie
w przyszłym roku i rok przyszły będzie dobry na zboże). Jeżeli zaś sam
mak z miodem uczepi się sufitu, a pszenica spadnie, to pszczoły będą
się dobrze roiły i będzie bardzo dużo miodu. Potem wszyscy wieczernicy
jedzą kutyję i rzucają ją po ścianach, powale i kątach. W pierwszy dzień
Bożego Narodzenia nie wolno jeść kutii, bo by ptaki, przede wszystkim
wróble, zjadały pszenicę w polu. Dlatego wyrzuca się niezjedzoną kutię
kurom na podwórze (Dziewiętniki, pow. Bóbrka, woj. lwowskie).
W noc wigilijną należy dać bydłu dobrze zjeść, więc sypie się im pszenicę (pow. Bóbrka, Lud VIII: 370), w tym dniu ani bydło, ani drób, ani
ptaki wolno żyjące nie mogą być głodne; lud poczytuje to sobie jako
święty obowiązek. Po skończonej wieczerzy siadają wieczernicy na dziada ze słomy wszyscy razem i mówią: „kwok” trzy razy, po to, aby kwoki
pierwsze w chacie kwokały, a kury dobrze się niosły (Dziewiętniki, pow.
Pszenica
458
Bóbrka, woj. lwowskie). Po wieczerzy wigilijnej gospodarz kładzie między
kukiełkę pszeniczną a chleb żytni nóż. Jeżeli nóż zardzewieje od chleba,
będzie zaraza pośród żyta; gdy zaś zardzewieje od kukiełki, będzie nieurodzaj na pszenicę (okolice Andrychowa, Lud II: 223; Zakliczyn, pow.
Wieliczka, woj. krakowskie, ZWAK VI: 302).
W Nowy Rok obchodzi się domy i sypie pszenicę, życząc szczęścia (okolice Krzemieńca, woj. wołyńskie, Orli Lot VIII 6: 110). Był zwyczaj podskakiwania gospodarzy na pszenicę – zależnie od tego, jak wysoko kto podskoczy, tak wysoko rośnie pszenica (powszechnie, Biegeleisen 1929a: 487).
Lud spodziewa się urodzaju pszenicy, jeżeli jarzębina ma obfitość owocu (Kaliskie, Bystroń 1916: 114; podobnie w Wiśle i na Śląsku Cieszyńskim). Pszenicę trzeba siać w środę (Wisła VI: 657).
Inne zastosowania. Płodozmian jest trzyletni, w pierwszym roku na nawozie sieje się pszenicę, żyto lub sadzi kartofle, w drugim jęczmień i koniczynę, a w trzecim owies (Sarna 1908: 36). Istnieje przesąd, że pszenica
się uda, jeśli jest kradziona (okolice Pińczowa, woj. kieleckie, Bystroń 1916:
173; okolice Pińczowa, woj. kieleckie, ZWAK IX: 36). Pszenica szpelc (obecna nazwa pszenica orkisz, T. spelta) była dawniej w Polsce często uprawiana, dziś nie spotyka się jej nigdzie (powszechnie, Moszyński KLS I: 218).
Wedle wierzeń z XVI i XVII wieku, kto chce, aby mu wróble pszenicy
ani jęczmienia nie zniszczyły, „winien ją siać po zachodzie słońca, gdy
ptaki siedzą w gniazdach. Resztki pszenicy, grochu itd. z Wigilii Bożego
Narodzenia chronią też od wróbli, a wylane na wysadki kapustne przywodzą na nią urodzaj” (Lud V: 80). Najlepiej siać pszenicę w i, bo nie
będzie śmiecista. W dniu M.B. Siewnej (8 września) należy wsiać przynajmniej trochę pszenicy, aby się urodziła (Radłów, pow. Brzesko, woj.
krakowskie, MAAE XI : 87). Siejąc pszenicę blisko domu, trzeba ręce
święconą słoniną wysmarować, żeby wróble pszenicy i przyszłego plonu
nie zjadały (Bogusławice). Aby pszenica nie śmieciła się, należy do siania
mierzyć dzieską ([dzieżą], w której się miesza ciasto na chleb) lub posmarować sobie ręce do siania oliwą święconą w Wielką Sobotę (Sułów,
pow. Wieliczka, woj. krakowskie). Ponadto nie wolno siać pszenicy, kiedy
dwa światła na niebie, żeby nie murzyła, czyli nie pokrywała się śniedzią
(Bodzanowo, Kolberg Kujawy I: 93). Gospodarz nie sieje pszenicy, gdy
świeci słońce i Księżyc, bo się będzie pszenica świeciła, co oznacza, że
będzie rzadka (Ropczyce, woj. krakowskie, ZWAK X: 106) lub nie obrodzi. Trzeba zatem siać albo w nocy przy Księżycu, albo gdy ten zaszedł
Pszenica
459
równo z dniem (Więcławice, Kolberg Kujawy I: 93 – 94). Nie sieje się też
w czasie deszczu, aby nie była śmieciasta (pow. Tarnobrzeg, woj. kieleckie; pow. Nisko, woj. lwowskie, ZWAK XIV: 214).
Pszenicy nigdy nie wsypuje się do worka brudnego od mąki, bo zboże
będzie się śmieciło (Nowy Targ, woj. krakowskie). Gdzie są dziewczęta,
tam jedna z nich powinna w dzień św. Szczepana wcześnie rano wyjść
na zagony, na których jest posiana pszenica, i wynieść śmieci, aby pszenica obficie obrodziła; w takim razie zarastać ani śmiecić się nie będzie
(Jurków, pow. Nowy Sącz, woj. krakowskie).
Pszenica moczona w okowicie służy jako przynęta dla ptaków (ziemia
sieradzka, Wisła III: 508). Gdy wesele dochodzi do skutku, uczestnicy zebrania przedweselnego dostarczają pszenicy (Żeliszew, Wisła X: 491). (JS)
Rozchodnik ostry· Rozchodnik ostry (Sedum acre L .) to niewielka roślina pospolita w całym kraju, występująca w miejscach suchych i nasłonecznionych, na podłożu piaszczystym i żwirowym; dziko rosnąca, ale
również uprawiana w ogrodach. Jest sukulentem o mięsistych, grubych,
ale drobnych liściach i żółtych kwiatach.
Lecznictwo. Rozchodnik uznawany jest za środek leczniczy i używany do kadzenia przy różnych dolegliwościach (Krzczonów Folwark, pow.
Krzczonów, woj. lubelskie). W rozchodniku kąpie się dzieci chore na angielską chorobę [rachityzm, krzywica] (Freifeld, pow. Lubaczów, woj. lwowskie; Dublany, pow. Sambor, woj. lwowskie; okolice Przeworska, Wisła
XII: 59). Na ból gardła skuteczne jest okładanie sparzonym rozchodnikiem (Brenna, woj. krakowskie, Seweryn Udziela; Świeryż, pow. Łowicz,
woj. warszawskie). Służy on również do nacierania guzów na szyi i innych miejsc opuchniętych (Wieliczka, woj. krakowskie, Seweryn Udziela; Wielkopolska, Szulczewski 1932 [br. nr. s.]; Międzyrzec i okolice, woj.
lubelskie, Pleszczyński 1892: 130; Częstochowa, Wisła II: 606) lub oparzonych (Kowieńskie, Wisła XIV: 337). Rozchodnikiem święconym i zasuszonym okadza się zawianie, cug i opuchliznę. Koniecznym przy tym jest
zamówienie – żegna się rozchodnik i mówi: „Boże, pomóż temu człowiekowi od złego powietrza, które tak niespodziewanie zawiało”. Żegna się
jeszcze raz i powtarza ten rytuał przez kilka dni (Bratkowice, pow. Stryj,
woj. stanisławowskie). „Rozchodnik gotuje się w mleku pospołu z miazgą
Rozchodnik ostry
460
lipową, nastrzykiem, rojnikiem i lnianem siemieniem i przykłada na wrzody lub bolączki. Skutek
momentalny” (Płowce, pow. Sanok, woj. lwowskie). Na bóle wewnętrzne pije się napar z rozchodnika (Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie).
Kąpiel z rozchodnikiem zalecana jest także
na darcie kości (Korytnice, pow. Jędrzejów, woj.
kieleckie, Wisła V: 903). Święconymi wianuszkami rozchodnika w Chełmskiem okadzają w razie bólów głowy i zębów (Kolberg Chełmskie II:
195). Odwar z rozchodnika, kory wiązu i kopytnika leczy zimnicę (Międzyrzec i okolice, woj.
lubelskie, Pleszczyński 1892: 130). Rozchodnik
uśmierza również suche bóle. Nader skuteczna jest
Rozchodnik ostry
maść – robi się ją, biorąc sam kwiat do szklanego
słoika, do którego się kładzie niesolone masło lub świeże sadło topione
i destyluje na słońcu (powszechnie, Dobra Gospodyni 1901 [br. nr. t.]: 367).
Weterynaria. Jeśli krowom zapuchnie wymię, czy to z powodu ukąszenia przez owada, czy wskutek czarów, i krowy nie można wydoić, wtedy
okłada się wymię rozparzonym rozchodnikiem (Brenna, woj. krakowskie, Seweryn Udziela; okadzanie wymion – Kolberg Chełmskie II: 195).
Gdy mleko u krowy się psuje, trzeba doić przez wianek z rozchodnika
(Wielkopolska, Szulczewski 1932, [br. nr. s.]). Okadzanie rozchodnikiem
leczy zołzy połączone z nabrzmieniem gruczołów (powszechnie, Udziela 1891: 97).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Święci się razem z innym zielem w dniu
M.B. Zielnej (Bieżanów, Brenna, Świątniki Górne, woj. krakowskie, Seweryn Udziela). W woj. krakowskim powszechnie robi się z niego wianki na Boże Ciało (Seweryn Udziela), a w okolicach Przeworska święci
wianki z rozchodnika, bagna, macierzanki, szałwoji [szałwii], tureckiego
ziela, leszczyny, ostu roztrzepanego i żółcienia. Te wianki kobiety obnoszą
podczas procesji, uważając to za jeden z głównych warunków późniejszej skuteczności tych roślin. Kadzą nimi w izbie, okadzają bydło, resztę przewieszają pod strzechą (Wisła XII: 56 – 57). Cieśle, rozpoczynając
budowę chałupy lub stodoły, gdy mają wpuszczać pierwszy słup w dół
nań wykopany, kładą tam najpierw święcone wianeczki rozchodnika
(Kolberg Chełmskie II: 195). (PK)
Rozchodnik ostry
461
Rozmaryn· W Polsce w uprawie jest jeden gatunek rozmarynu (Rosmarinus officinalis L .). Najprawdopodobniej został on sprowadzony
do średniowiecznych ogrodów przyklasztornych, stamtąd przedostał
się do ogrodów dworskich, by w okresie międzywojennym stać się
ważnym motywem ludowych pieśni weselnych i z rzadka być uprawianym w ogrodach chłopskich. W materiałach pochodzących z lat
trzydziestych XX wieku występuje najczęściej w charakterze rośliny obrzędowej podczas wesel, pogrzebów panien i kawalerów oraz
jako roślina lecznicza. Wszystkie materiały, zarówno publikowane, jak
i niepublikowane, wymieniają R. officinalis pod jedną nazwą – rozmaryn. Słabo znosi mrozy i zwykle uprawiany jest tylko wewnątrz
domostw.
Lecznictwo. Bywa stosowany na różne dolegliwości: przy chorobach
serca (Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot XI 10: 170; Królówka, pow.
Bochnia, Orli Lot XVI 9 – 10: 156; okolice Sieradza, Wisła VIII: 142) i na
zaziębienie (Leksandrowa, pow. Bochnia, woj. krakowskie). Napar z rozmarynu pije się na problemy żołądkowe, mdłości i przy chorobie nerek
i wątroby (Siedlec, pow. Bochnia, woj. krakowskie), zaś odwar na duszności (Gołuchów, Wisła VI: 663). Leczy on również ból głowy (okolice
Sieradza, Wisła VIII : 142). Rozmaryn używany jest jako środek sprowadzający menstruację (Międzyrzec i okolice, Lubelskie, Pleszczyński
1892: 129). Wchodzi też w skład mieszanki, która pomaga na niepłodność (wraz z gałką muszkatołową, cynamonem, kubebą20, goździkami, korzeniem gałaganu21, pieprzem długim, mastyksem22, korzeniem
lisich jaj23, nasionami pokrzywy, każdego po jedną czwartą łutu, z dodatkiem kociej mięty i kwiatu rozmarynowego, każdego po łyżeczce od
kawy, pije się w winie rano i wieczór) (Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893:
63). Według tego samego autora, jak i Mariana Udzieli, kobiety używają
rozmarynu do wywołania poronienia (Małopolska wsch., Talko-Hryncewicz 1893: 42; Dziewiętniki, pow. Bóbrka, woj. lwowskie, Udziela
1891: 54).
20. Kubeba – pieprz kubeba (Piper cubeba).
21. Gałagan – prawdopodobnie chodzi o galgant, znany współcześnie w handlu także pod
nazwą galangal (Alpinia galanga).
22. Mastyks – żywica pistacji kleistej (Pistacia lentiscus).
23. Lisie jaja – prawdopodobnie chodzi o jeden z gatunków z rodzaju storczyk (Orchis), na
przykład storczyk męski (Orchis mascula).
Rozmaryn
462
Obrzędy i wierzenia ludowe. Rozmaryn jest symbolem wesela. Występuje w pieśni weselnej (Sitaniec, pow. Zamość, woj. lubelskie; pow.
Czarnków, woj. poznańskie; Mirany, pow. Sztum, Prusy Wsch.), jest także
używany do wieńców weselnych (ziemia kaliska, Wisła III: 763). Rozmarynem ozdabia się trumny panien i kawalerów (okolice Wielunia, Lud
XV : 103), jak również sadzi na grobach dziewcząt (Biegeleisen 1929b:
488). Bywa też używany w magii miłosnej: jeśli dziewczynie uda się zatknąć gałązkę rozmarynu w koszulę na piersiach pożądanego chłopca,
wówczas może mieć pewność, że ten odwzajemni jej miłość (Kolberg
Poznańskie VIII: 67). (MK)
Róża· Róże należą do najważniejszych roślin w kulturze europejskiej,
znalazły więc swoje miejsce także i w polskiej kulturze ludowej. W zebranych materiałach znajdziemy zwykle rozróżnienie na różę dziką, czyli
najpowszechniej występujący dziko rosnący gatunek róża psia (Rosa canina L .) i pokrewne jej inne gatunki z sekcji Caninae, oraz na róże ogrodowe, uprawne, na czele z różą chińską (Rosa chinensis Jacq). W grupie
tej jest wiele gatunków i mieszańców o uszlachetnionych cechach, np.
o dużych pełnych kwiatach lub intensywniej pachnących. Wymienić tu
na przykład można używaną do smażenia konfitur z płatków różę damasceńską (Rosa damascena Mill.), nazywaną w płd.-wsch. Polsce różą do
smażenia.
Lecznictwo. Gotowane jagody są dobre na kaszel, koklusz (Leksandrowa, pow. Bochnia, woj. krakowskie). Każdy jej gatunek nadaje się do kadzenia fluksji, febry; jagody róży dzikiej pomagają na kamień, a korzeń
leczy szaleństwo (okolice Sieradza, Wisła VIII: 142). Na suchoty u dorosłych pije się jako herbatę nastój z róży do smażenia (chodzi przypuszczalnie o R. damascena, Borszczów, woj. tarnopolskie, Talko-Hryncewicz 1893: 304, 158). Na opuchlinę szyi przykładane są listki róży (pow.
Chełm, Wisła X: 346).
Sok wyciśnięty z kwiatu róży, z winem przygotowanym, przykładany na
szmatce chłodzi zapalenie oczu (Sokołów, pow. Rzeszów, woj. krakowskie,
Wisła V: 641), podobnie lud używa wody z róży (Wisła VII: 167). Na ból oczu
zaleca się okadzanie liśćmi róży (Krzośniewice, pow. Kutno, Wisła VIII:
355). Róża poprawi osłabiony wzrok. Bierze się kwiat róży, tyleż bławatku,
Róża
463
nieco kminku w gałązkach albo rozmarynu, rojnika i wszystko to razem
pokrajawszy drobno, należy wsypać do butelki, nalać dobrą wódkę żytnią
i zakorkowawszy dokładnie, wystawić przez dni osiem na działanie słoneczne. Tak przyrządzoną wodę używa się rano i wieczór w następujący
sposób: zmrużywszy oczy, naciera nią powieki, zwłaszcza dołki wokoło
oczu, uważając troskliwie, aby się nie dostała do środka (Sokołów, pow.
Rzeszów, woj. krakowskie, Wisła V: 638). Świeże płatki utłuczone w moździerzu na miazgę i zmieszane z odpowiednią ilością utłuczonego cukru
dają wyborną konfiturę skuteczną na suchoty płucne; należy jej używać
co dzień przez kilka tygodni, równocześnie za napój pić trzeba tyzannę
[?] z jęczmienia albo świeże mleko. Odwar listków róży bladoczerwonej
w polewce ze śliwek sprawia wolne przeczyszczenie, potrzebne w chorobach skórnych i wysypkach (Sokołów, pow. Rzeszów, woj. krakowskie,
Wisła V: 641).
Chore dziecko wynosi się przed wschodem słońca na dwór i sadza
pod krzakiem róży. Nie oglądając się, wraca do domu. Następnie idzie
się po dziecko i nie oglądając się, zanosi je do domu. Tak powinno się robić przez trzy dni, a dziecko wyzdrowieje (okolice Płocka, Mławy, Wisła
VII: 372). Róża polna i porosty na niej są używane przeciw róży (okolice
Sieradza, Wisła VIII: 137).
Różę albo jak się rana sprzeciwi leczy okadzanie wiankiem święconej
róży lub przykładanie ziemi spod róży, która nigdy nie widzi umarłego
(Chruszczów, Nałęczów, Chmielnik, pow. lubelski, woj. lubelskie).
Lekarki wiejskie po zamówieniu choroby polecają obmywać pacjentów wystudzonym odwarem z korzonków dzikiej róży (Rosa canina) (Turobin, Żółkiewka, Krasnystaw, pow. Krasnystaw, woj. lubelskie, Kolberg
Lubelskie II: 161).
Szczególnie często używano róży do leczenia choroby także zwanej
różą. „Przeciw róży używają wody przyrządzonej z kilku kroplami nastoju spirytusowego kwiatu róży lub lilji białej, którą należy umyć twarz,
dodając czasem do wody trochę mleka” (Ruś płd., wśród szlachty, Talko-Hryncewicz 1893: 302). Na różę na twarzy przykładać się powinno
kwiaty moczone w wodzie albo smażone w maśle, albo korzeń róży czarnej [Sanguisorba officinalis ] (jako różyczka polna, Radziszów, woj. krakowskie, Seweryn Udziela). Pomocne są również kwiat róży, cebula lub
ciepłe mleko przykładane na wrzody (Tarnów, pow. Tarnów, woj. krakowskie, MAAE XI: 297). Z róży ogrodowej robi się także okłady na różę
Róża
464
twarzy (Sobowa, pow. Tarnobrzeg, woj. lwowskie). Również ziemia wzięta
spod białej róży i rozrobiona z octem służy jako okład do leczenia róży
i miejsc poparzonych (Królówka, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli
Lot XVI 9 – 10: 154 – 156). Bardzo chore na różę miejsca obkładać należy
czerwoną różą ogrodową (lud zakopiański, Biegeleisen 1929a: 22, 131).
Najlepszym jednak lekarstwem na różę jest woda różana (Dwory, pow.
Oświęcim, woj. krakowskie).
Różę ogrodową kadzi się czerwoną różą ogrodową i okłada ziemią
wziętą spod krzaka róży [dzikiej?] (Zakopane, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Wśród ziół święconych w oktawę Bożego Ciała jest i róża. Wianek tych ziół zawieszony na ścianie chaty (na
zewnątrz) chroni od piorunów. Odwar tych ziół daje się pić krowom po
ocieleniu i w razie choroby (Bieliny, pow. Nisko, woj. lwowskie). W dzień
przed Bożym Ciałem dziewczęta wiją wianki z róż szczepionych i dzikich. Wianki te mają po poświęceniu szczególne właściwości; zawieszone na zewnętrznej ścianie domu chronią przed burzami, piorunami i gradobiciem, bydło zaś okadzone nimi w dniu, kiedy wygania się
go po raz pierwszy na paszę, dobrze się chowa (Królówka, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot XVI 9 – 10: 154 – 156). Występuje w pieśni ludowej. Dziką różą mają w wigilię św. Jana dom, okna, drzwi, sufit
i ściany; motyw róży spotyka się na garnkach i odzieży (Pewel Wielka,
pow. Żywiec, woj. krakowskie). W czasie uczty weselnej ściany domu są
przyozdobione choiną ubraną w róże. Panna młoda ma na głowie wieniec z róż (pączki). Również w palmie znajduje się ten kwiat (Koczurów,
pow. Żywiec, woj. krakowskie). Występuje w pieśniach weselnych i miłosnych jako symbol ubóstwionej piękności (Polska ogólnie, Kopernicki
1876: 12). W Wielki Piątek podlewa lud krzew róży mlekiem, żeby kwitła
biało, a krwią koguta, aby kwitła czerwono (pow. Sanok, woj. lwowskie,
Lud XII: 312).
Inne zastosowania. Dojrzały niby-owoc R. canina lud zowie szypszynie.
Dziewczęta pasące bydło nawlekają go sobie na nitki dla zabawy i noszą
na szyi jak paciorki (Kolberg Chełmskie II: 195). Róża ma niezwykłą siłę
i wzbudza miłość, jest używana jako motyw zdobniczy (pow. Czarnków,
woj. poznańskie). Zwrócić tu należy uwagę na inne rośliny nazywane różą,
na przykład czarna róża – w tym przypadku zwykle chodzi o krwiściąg
lekarski (Sanguisorba officinalis), święcony na M.B. Zielnej, używany
Róża
465
przeciw czerwonce dla bydła (Izdebnik). Zbiera się kwiaty czarnej róży,
suszy i robi z nich herbatę, której picie łagodzi zaburzenia nerwowe (bez
podania gatunku, Sobowa, pow. Tarnobrzeg, woj. lwowskie, GKK: 9). (ŁŁ)
Ruta· Ruta zwyczajna (Ruta graveolens L .) jest gatunkiem uprawianym
w ogrodach przydomowych. Nazwy ludowe, którymi określa się tę roślinę, to ruta bądź rutka. Jedynie Talko-Hryncewicz (1893) podaje inną
nazwę – zymozełeń – z terenów Rusi. Występuje w wielu przysłowiach,
pieśniach i przypowieściach, co świadczy o jej mocnym zakorzenieniu
w kulturze ludowej. W jednym źródle wymieniono też mało znaną rutę
górską (Ruta montana (L .) L .).
Lecznictwo. Roślina lecznicza (Adamki, pow. Żywiec, woj. krakowskie).
Używana jako lek na serce (Żywiec, Zawoja, woj. krakowskie; Polanka Haller, woj. krakowskie, Seweryn Udziela). Jedno źródło podaje dokładnie,
jak sporządzić taki lek: „rutę jarą utrzeć w ręce i winem starem węgierskim pokropić, plastrem na serce położyć i owinąć” (Wisła XI: 533). Ruta
również pomaga na wszelkie dolegliwości układu oddechowego (Żywiec,
woj. krakowskie; pow. Brzesko, woj. krakowskie, Wisła IV: 867; Ziemia
1933 [br. nr. t.]: 150). W tym celu należy naparzać całą roślinę w wodzie
lub mleku albo poddać się terapii kompleksowej: „nagotować rutę, paproć i dodać do tego miodu, pić rano i na noc, przytem w wannie letniej
nakładszy ruty i ślazu, kąpać się” (Wisła XI: 530). Jest lekiem na różne
choroby zakaźne, na przykład na cholerę (stosuje się odwar) (Zawoja, woj.
krakowskie; Sądeckie, woj. krakowskie, MAAE I: 2), na febrę (wówczas
je się zieloną rutę z masłem; Wileńskie, Wisła XVII: 439; Sokołów, pow.
Rzeszów, woj. krakowskie, Wisła V: 641 – 642), odrę i ospę u dzieci (Ruś
płd., Talko-Hryncewicz 1893: 125; ziemia kaliska, Wisła III: 763) oraz na
gorączkę (Kaszuby, Gulgowski 1911: 204). Uśmierza ból zęba przykładana
na wacie zmoczonej wódką (Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie). Stosowana również często na dolegliwości oczu i uszu (Kujawy, Wisła XIV: 337;
Sokołów, pow. Rzeszów, woj. krakowskie, Wisła V: 641 – 642). Suszone liście
wkłada się w uszy na strzykanie (Turobin, Żółkiewka, Krasnystaw, pow.
Krasnystaw, woj. lubelskie, Kolberg Lubelskie II: 161; Lubelskie, Udziela
1891: 125). Sok z ruty wpuszczony do uszu leczy głuchotę (okolice Sieradza, Wisła VIII: 142). Ruta używana jest także jako lek na oczy (okolice
Ruta
466
Sieradza, Wisła VIII: 142). Znany jest przepis na smarowanie obolałych
oczu jajkiem ugotowanym z rutą (powszechnie, Udziela 1891: 117). Używana jest na skurcze żołądka (Zawoja, pow. Wadowice, woj. krakowskie;
Mazowsze, Wisła XIV: 337). W tym celu w okolicach Bytomia na Śląsku
zalecają „dużą garść ziółek położyć na gorącej cegle i nakryć drugą, gdy
listki najdą parą, kładzie się je na żołądek, przykrywa ciepłą chusteczką”
(Wisła XV: 617). Gdy dzieci boli żołądek, wkłada się im „w dołek rozparzoną rutę” (Dobczyce, woj. krakowskie, Seweryn Udziela). Stosowana
jest na różne choroby ludowe, takie jak zlęk (Pewel Ślemieńska, pow. Żywiec, woj. krakowskie) czy „podniesienie macicy”. W tym celu rutę miesza się z zajęczym sadłem i rozczynem chlebowym i robi plaster [kataplazm] (Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 122, 130).
Kobiety i dziewczyny piją rutę, kiedy nie mają miesiączki (Kujawy, Wisła
XIV: 337). Roślina ta służy do neutralizowania popędu płciowego u kobiet i mężczyzn. Jest na to ludowe powiedzenie: „ruta umniejsza mężczyznom Wenery, a białogłowym dodaje cery” (Lubelskie, Wójcicki ZD II:
296). Środek uspokajający (zwłaszcza Ruta montana) w kurczach macicy
(Lelowiec, pow. Miechów, woj. kieleckie, Wisła XX: 22); pomaga na dolegliwości skórne, w tych przypadkach sok stosowany jest zewnętrznie, na
przykład na brodawki (powszechnie, Wisła X: 123). Utarta z oliwą i solą
opędza puchlinę, okład z samej ruty zaś przykładany do ran zapobiega
ich zaognieniu. Usuwa liszaje. W tym celu przygotowuje się kompres
z ruty, miodu i ałunu. Maść zrobiona z ruty, miodu i żywicy zachwalana
jest na rany i owrzodzenia (Sokołów, pow. Rzeszów, woj. krakowskie, Wisła V: 641 – 642). Ruta służy również przeciw jadowi węża (Polska, Wisła
VI: 344), Kolberg precyzuje jednak, że ruta pomocna jest jedynie do zaklęć przeciw ukąszeniu węża, „a jej sok wpuszczony w blizny i pęknięcie lubo ich nie goi, ale miłość i opiekę drugich sprowadza” (Kolberg,
Poznańskie VII: 67).
Używana bywa jako pożywienie lecznicze „na sposób holenderski, na
chlebie z masłem”, szczególnie na czczo wzmacnia żołądek i usuwa pasożyty. Ruta bywa stosowana w epilepsji, która wśród ludowej klasyfikacji chorób znana jest pod nazwą wielkiej choroby. W tym przypadku
podaje się choremu odwar z pawich piór i ruty (Dubiecko, Lud XI: 396).
Herbata z ruty stosowana jest także na leczenie zawrotów głowy (Królówka, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot 1935 XVI 9 – 10: 156; Ziemia 1933 [br. nr. t.]: 150).
Ruta
467
Weterynaria. Gotowaną rutę podaje się do picia krowom na boleści
(Leksandrowa, pow. Bochnia, woj. krakowskie), a także po ocieleniu, aby
się dobrze miały (Dobczyce, woj. krakowskie). Istnieje zwyczaj pieczenia
na Boże Narodzenie osobnych opłatków z rutą i podawania ich bydłu jako
ogólnego lekarstwa (Brenna, woj. krakowskie, Seweryn Udziela; pow. brzeski, woj. krakowskie, Wisła IV: 867). Natomiast we wsi Brenna podaje się
rutę wraz z chlebem bydłu na Wielkanoc. Święci się również rutę w dniu
M.B. Zielnej i następnie daje bydłu (Przecław, Lud XXV: 76 – 77). Inne źródła
podają, że ruta wchodzi w skład sieczki dla bydła (Zawoja, pow. Wadowice,
woj. krakowskie). „Rutę, boże drzewko z krzyżownikiem gotować w occie
i lać w gęby bydłu, aby połykało tę polewkę, każdemu po pół kwarty, tymże
pokropić oczy i czary w bydlęciu pewnie ustępują” (Wołyń, Wisła XII: 297).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Ruta jest rośliną święconą w dniu M.B.
Zielnej w całej Polsce południowej (Koniuchy, pow. Brzeżany, woj. tarnopolskie; woj. krakowskie, Seweryn Udziela; Międzyrzec i okolice, woj.
lubelskie, Pleszczyński 1892: 91). Pali się ją podczas sobótki na św. Szczepana i śpiewa wówczas pieśń „Na mojej grządce rosła w lecie rutka…”
(pow. Brześć, Lud IV: 318).
Ruta oznacza gotowość dziewczyny do zamążpójścia, jeśli ta się w nią
ubiera i z niej uplata wianki i wkłada na głowę (Zamość, pow. Zamość,
woj. lubelskie, Kolberg, Lubelskie II: 154). W pow. Oszmiana w woj. wileńskim śpiewa się pieśń o rucie: „Zielona ruta, jałowiec, lepszy kawaler
niż wdowiec”. Na tę okoliczność dziewczęta uprawiają rutę w ogrodzie
(powszechnie, Wisła VI: 4; Wiedza o Polsce III: 291; Brenna, pow. Cieszyn,
woj. śląskie, Zaranie Śląskie VI 3: 164). Niektóre źródła wyraźnie mówią
o tym, że ruta i tojad (Aconitum) są tymi roślinami, bez których ogródek
kwiatowy dziewczęcy żadną miarą obejść się nie może. Te dwie rośliny
mają moc zatrzymywania czarciej siły. Stąd pochodzi przysłowie: „Koby
nie ruta, daj nestała toja, byłaby dziewczyna wie dawno moja” (Dziewiętniki, pow. Bóbrka, woj. lwowskie, Talko-Hryncewicz 1893: 52). Kolberg stwierdza jednak, że dziewczęta nigdy same nie sieją i nie sadzą
ruty i barwinku w ogródkach, gdyż nie poszłyby nigdy za mąż, o starych
pannach mówi się bowiem, że „rutkę sieją”, tzn. że nigdy nie stanęły na
ślubnym kobiercu (Kolberg Chełmskie II: 195).
Ważna w obrzędzie weselnym, tak w pieśni (Sitaniec, pow. Zamość,
woj. lubelskie), jak i w zdobieniu pary młodej, korowaja i rózgi weselnej
(Polska ogólnie, Kopernicki 1876: 12). Lud zamiast obrączek ślubnych
Ruta
468
używa wianków rucianych, które po weselu zaszywa się w pierzynę (pow.
Tarnobrzeg, woj. kieleckie, pow. Nisko, woj. lwowskie, ZWAK XIV: 215).
Wianki ślubne plecie się z samych kwiatów ruty (Lubelskie, Wójcicki ZD
II: 296) lub w połączeniu z barwinkiem (Kolberg Chełmskie II: 195). Gdy
bierze ślub wdowa lub dziewczyna, która miała już dzieci, wianek ruciany kładzie im się nie na głowę, lecz na ramię (Kolberg Chełmskie II: 195).
Ruta występuje też w obrzędzie pogrzebowym. Dają ją „dzieciom zmarłym do grobu, by ciała ich nie łatwo się psuły i ile możności nieskażone podążyły ku niebiosom”. Na ułatwienie zgonu kładzie się pod pachę
kwitnącą rutę, gdyż miejscowe przysłowie mówi, że „nie pomoże ruta,
ni maruna, distanesia człowiek w trumnu” (Zbaraż, woj. tarnopolskie,
Talko-Hryncewicz 1893: 420).
W kulturze ludowej znane są legendy i opowieści o rucie, które niejako
tłumaczą jej specyficzny wygląd: „ruta była jednym z najdzielniejszych
środków przeciw Bazyliszkowi. Gdzie się zjawiał ten potwór, samym
wzrokiem zabijający ludzi, wpuszczano wiązkę ruty. To od spojrzenia
zjadliwego zbieliła, ale za drugą wiązką zdychać musiał” (Wójcicki 1842
II: 296); „Ruta zasiała się z kropel krwi Chrystusa spadających na skałę, gdy szedł na Golgotę obciążony krzyżem. Gdziekolwiek upadła krwi
jego kropla, tam urósł krzak ruciny i pokrył gałązki kropelkami łez. Na tę
pamiątkę liście ruty mają kształt spadającej łzy (Żmudź, Wisła VII: 156).
Inne zastosowania. Ruta bywa uprawiana w ogrodach przydomowych
(Podole, okolice Kowna, okolice Łucka, woj. wołyńskie, Łaguna: 138).
W okolicy Iwonicza sadzi się w ogrodzie rutę, boże drzewko, miętę pieprzową, piołun, róże (Dukielskie, Iwonicz, Lud VI: 55), zaś w Międzyrzecu
sadzi się ją przed oknami, obok malwy i nagietków (woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 21). W wielu miejscowościach uprawiana jest specjalnie
na wieńce i ozdoby weselne, jej obecność w ogrodzie jest wyrazem tego,
że w domu jest panna na wydaniu (Wisła VI: 4, Wiedza o Polsce III: 291).
W okolicach Hrubieszowa dziewczęta noszą ruciane wianki na głowie
(Lud I: 160). (MK)
Sadziec konopiasty· Sadziec konopiasty (Eupatorium cannabinum
L .) występuje w materiałach Adama Fischera pod nazwą sadziec konopnica. Jest to gatunek rodzimy w polskiej florze, pospolity w wilgotnych
Sadziec konopiasty
469
zaroślach, rowach, zrębach leśnych
itp. W kulturze ludowej wymieniany
jest pod kilkoma nazwami, jako prystrit (pow. Sambor, woj. lwowskie)
oraz sajec i sędzisz (obydwie nazwy
pochodzą z materiałów Seweryna
Udzieli z woj. krakowskiego).
Lecznictwo. Weterynaria. Obrzędy.
Sajec jest uznawany za ojca wszystkich ziół (matką jest lebiodka) i ma
największe właściwości lecznicze
przy chorobach bydła. Sajec wraz z lebiodką są najważniejszymi ziołami
między innymi w dniu M.B. Zielnej
(woj. krakowskie, Seweryn Udziela).
Sadziec konopiasty
Sadziec konopiasty bywa używany
zewnętrznie w kąpielach i okładach (maceratem alkoholowym smaruje
się brzuch) przy bólach miesiączkowych (Świeryż, pow. Łowicz, woj. warszawskie). Święci się go w wiankach w dniu M.B. Zielnej, a następnie używa na różne choroby kobiece (St. Sambor, pow. Sambor, woj. lwowskie).
Służy również do leczenia chorób krów (Żywiec, woj. krakowskie). (MK)
Skrzyp· Skrzyp jest jedną z najczęściej używanych roślin leczniczych
na terenie Polski. Najpowszechniej stosowane jest ziele z bardzo pospolitego skrzypu polnego (Equisetum arvense L .). Jednak w prezentowanych materiałach pojawia się zaskakująco wiele innych gatunków
z tego rodzaju – szczególnie skrzypu olbrzymiego (Equisetum telmateia
Ehrh., w materiałach Fischera jako E. maximum). Skrzypy występują pod
kilkoma nazwami ludowymi, najczęściej skrzyp, chrząstka, sosenka (lub
ich wariantami).
Pożywienie. W latach nieurodzaju 1865 – 1895 lud jadał skrzyp (Maurizio 1926: 81). Jadane były także bulwy tej rośliny (Maurizio 1926: 52).
Lecznictwo. Najczęściej użytkowany jest w formie odwaru przy chorobach układu moczowego. Często stosowany na choroby pęcherza (Leksandrowa i Lubomierz, pow. Bochnia, woj. krakowskie; E. telmateia Rabka,
Skrzyp
470
pow. Nowy Targ, woj. krakowskie; E. telmateia – Dąbrówka Polska, pow.
Sanok, woj. lwowskie; E. arvense – Żywiec; Ziemia 1933 [br. nr. t.]: 101),
choroby nerek (skrzypaczka, E. arvense, Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie; Podole, Opacki 1936 VI: 93). E. fluviatile L . (jako E. limosum, sosenka
moczarowa) i na zatrzymanie moczu (Polacy, Sokolniki, woj. lwowskie).
Stosowany także na przeziębienie (Leksandrowa, pow. Bochnia, woj.
krakowskie; E. arvense – Sokolniki, woj. lwowskie), gruźlicę (Bytomsko,
pow. Bochnia, woj. krakowskie), przeciw febrze (okolice Płocka), przeciw krwotokom nosa (E. telmateia, Zaryte, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie; E. telmateia, Mszana Dolna, pow. Limanowa, woj. krakowskie; Sobowa, pow. Tarnobrzeg, woj. lwowskie, GKK: 8), przeciw puchlinie wodnej
(Dąbrówka Polska, pow. Sanok, woj. lwowskie). Zewnętrznie jako okład
na jątrzące się rany (Królówka, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot
XVI 9 – 10: 156) lub do przemywania wczesnych stadiów raka (E. telmateia, Mszana Dolna, pow. Limanowa, woj. krakowskie).
Skrzyp ma zastosowanie jako lek na przestrach u dzieci (Turobin, Żółkiewka, Krasnystaw, pow. Krasnystaw, woj. lubelskie, Kolberg Lubelskie
II: 160; błędnie jako Hippuris, Lubelskie, Udziela 1891: 82).
Obrzędy i wierzenia ludowe. W wigilię św. Jana o północy dziewczęta szukają kwiatu paproci i różnych ziół, na przykład skrzypów polnych
(Sierakowice, pow. Kartuzy, Stelmachowska 1933: 189). Skrzyp pstry (E.
variegatum L .) święci się w wiązankach na M.B. Zielną (Kniażdwór, pow.
Kołomyja, woj. stanisławowskie).
Inne zastosowania. E. arvense używany jest do szorowania i czyszczenia naczyń drewnianych i podłóg (Kolberg Chełmskie II: 196). Sosanka
namoczona w wodzie służy do wycierania drzwi, by uzyskać połysk (Dziewiętniki, pow. Bóbrka, woj. lwowskie, ZWAK VI: 250). Skrzyp (churoszcz)
E. hyemale L . jest chętnie jadany przez konie, ale zanieczyszcza siano –
rośnie na łąkach i czyni je niezdatnym na karmę dla bydła (Kolberg Chełmskie II: 196). Skrzyp błotny (E. palustre L .) święci się w wiązankach na
M.B. Zielną (Sopów, pow. Kołomyja, woj. stanisławowskie). (ŁŁ)
Słonecznik· Spośród kilkunastu introdukowanych w Polsce gatunków
z rodzaju Helianthus L ., w większości rodzimych dla Ameryki Północnej,
najczęściej w Polsce uprawiane są słonecznik zwyczajny (Helianthus
Słonecznik
471
annuus L .) oraz słonecznik bulwiasty (Helianthus tuberosus L .), zwany
topinamburem lub dawniej powszechnie bulwą. Tam, gdzie w materiałach pada sama nazwa słonecznik, mowa z pewnością o słoneczniku
zwyczajnym.
Lecznictwo. Liście topinamburu z wianka święconego na M.B. Zielną
należy przykładać na piersi w razie bólu (Stary Sambor, pow. Sambor,
woj. lwowskie), podobne działanie mają jego bulwy H. tuberosus (bulwa,
okolice Sieradza, woj. łódzkie, Wisła VIII: 139) oraz olej słonecznikowy (H.
annuus, Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 131). Odwar bulwy H. tuberosus pomaga na padaczkę (bulwa albo kartofel włoski,
Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 111). Helianthus
tuberosus leczy bielmo i kataraktę oczu. „Liście z bulwy, ususzywszy należycie, trzeba rozetrzeć na proszek i przesiawszy przez gęste sito albo
muślin, zażywać jako tabakę tak długo, aż skutek nastąpi. Środek ten
poleca pewien kapłan z wszelką pewnością, jako doświadczony” (bulwa, Sokołów, pow. Rzeszów, woj. krakowskie, Wisła V: 639). Słonecznik
leczy ból głowy (okolice Sieradza, woj. łódzkie, Wisła VIII : 142). Jego
ziarna pomagają wytępić robaki, podobnie jak ziarna dyni zwanej harbuzem (okolice Oszmiany, woj. wileńskie, Z Bliska i z Daleka 1935 III: 88).
„Przeciw biegunce ma być wielce skutecznym wziąć łyżkę jakiego bądź
oleju, który się znajduje pod ręką: konopnego, słonecznikowego, rycynowego, a potem w pół szklanki wody wypijać kilka razy dziennie roztarty
proszek węgla brzozowego lub brak tegoż i inny” (sojasznyk, sołnesznyk,
Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 164).
Weterynaria. Topinambur jest hodowany dla korzeni bulwiastych, które służą za pokarm dla bydła (bulwa, powszechnie, Łaguna, [br. nr. s.]).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Słonecznik zwyczajny (H. annuus) wplatany jest do wianków święconych na Boże Ciało (okolice Łucka, woj. wołyńskie, Łaguna: 138) oraz wkładany do wiązanek święconych w dniu M.B.
Zielnej (Tarnopol, woj. tarnopolskie; Warszawa, Łaguna: 134; Stęszew,
pow. Wolsztyn, Kolberg Poznańskie I: 145). Wkłada się go do poświęconych snopków (powszechnie, Rostafiński 1922: 35), a także zmarłemu
do trumny (okolice Pińczowa, woj. lubelskie, ZWAK IX: 32). „Gdy mąż
chciał się przekonać o wierności żony, zerwał słonecznik dnia piętnastego
sierpnia przed wschodem słońca i wybrał z niego co najmniej dwanaście
ziaren (powinno być dwanaście do trzydziestu jeden ziarenek), zawinął
je liściem bobkowym i wilczym zębem, położył w kościele, bądź gdzie
Słonecznik
472
na ziemi. Niewiasty, które złamały wierność małżeńską, tam się modląc,
póty nie mogły wyjść z kościoła, póki słonecznik tam był” (Brenna, pow.
Cieszyn, woj. śląskie, Zaranie Śląskie 1929 V 3: 154).
Inne zastosowania. Słonecznik rośnie prawie w każdym ogródku domowym pielęgnowanym przez dziewczęta (Hrubieszów, Lud I: 161). (JS)
Śmietannik· Różnym gatunkom roślin przypisywano działanie polegające na poprawie ilości produkowanego mleka oraz jakości wytwarzanego z niego nabiału, nazywając
te rośliny śmietannikiem (ludność
ukraińska – śmietannyk).
W zebranych materiałach mamy
do czynienia z rzepikiem pospolitym
Agrimonia eupatoria L ., kozibrodem
Tragopogon spp., krwawnikiem Achillea millefolium L . i siedmiopalecznikiem błotnym Comarum plaustre L .
Agrimonia eupatoria L ., śmietannyk, śmietannik. Odwarem tej rośliny
wyparzane są garnki przeznaczone
na mleko, aby było dobre, prędko
się zsiadło i dawało więcej śmietany (Dziewiętniki, pow. Bóbrka, woj.
lwowskie). Odwar podawany jest
do picia krowom, żeby z ich mleka można było zebrać dużo śmietany. Niektórzy okładają też nim
krowy w tym samym celu (pow. OlRzepik pospolity
kusz, woj. lubelskie, ZWAK XI : 54).
Tragopogon spp. Aby dużo było śmietany, dają krowie śmietannik („ziele
z boru, ma dwa listki na wierzchu, a w ziemi żółty korzeń jak czosnek”)
(Ruszków, pow. Sieradz, woj. łódzkie, Kolberg Kujawy I: 99). Okadza się
krowy, by mleko miało dużo śmietany (pow. Bochnia, woj. krakowskie,
Orli Lot XI 10: 171). Święcony na M.B. Zielną (Buczków, pow. Bochnia,
woj. krakowskie, Orli Lot XI 10: 170). Po ocieleniu krowom, żeby dawały
tłuste mleko, zadają w karmie śmietannik („żółto kwitnie, rośnie obficie
Śmietannik
473
po gruntach tęższych, podobny jest nieco do dziewanny”) (okolice Żarek,
woj. kieleckie, Fedorowski II: 270). Na reumatyzm, różne bóle w kościach,
fluksje w twarzy okadza się miejsca cierpiące śmietannikiem święconym
na Boże Ciało. Okadzanie takie wywołuje spotnienie miejsc bolących, bo
odbywa się pod przykryciem, przynosi więc zazwyczaj chwilową ulgę
(pow. Konin, woj. łódzkie, Wisła V: 421).
Achillea millefolium L . Sprzedają baby zielarki na Jasnej Górze w Częstochowie. Dla bydła, żeby śmietana była (Wisła II: 606).
O śmietanniku pisze też Szulczewski, nie będąc pewnym, o który gatunek chodzi – Comarum palustre lub Geum rivale (na dodatek podaje
jeszcze, że w słowniku Majewskiego pod tą nazwą są także Agrimonia
eupatoria, Parnassia palustris, Oenothera biennis). Podaje on, że liść włożony do kierenki (naczynia, w którym robi się masło), powoduje szybkie
tworzenie się masła (Wielkopolska, Lud XXXI: 6).
Rzadziej spotykane nazwy dotyczą masła, także z powodu podobnych
właściwości rośliny co w przypadku śmietannika: „Masłecznik. Dlatego tak się nazywa, że tem zielem kadzi się krowę, krowa da dużo mleka
i z mleka jest masło i wedle tego masłecznik” (Krzczonów, woj. lubelskie) i „Wroniacze masło. Korzeń z solą dają krowie ażeby dawała mleko” (Sławsko, woj. stanisławowskie). Nazwa wroniacze masło dotyczy
najprawdopodobniej rozchodnika wielkiego (Sedum telephium), gdyż
jednolicie w wielu miejscach jest ona powiązana z tym gatunkiem (zob.
hasło Rozchodnik płaskolistny, por. też Linde SJP VI: 403). (ŁŁ)
Stokrotka· Stokrotka pospolita (Bellis perennis L.) występuje pospolicie
na łąkach, pastwiskach i przydrożach na terenie całego kraju. W ogrodach uprawia się także jej formy wielko- i pełnokwiatowe. Chociaż zwykle nazywana jest stokrotką, zanotowano także inne lokalne nazwy ludowe – cziczka polowa (Sławsko, woj. stanisławowskie), kokoszki (między
Wisłą i Łabą, Seweryn Udziela), sierotka (Korytnica, pow. Jędrzejów, woj.
kieleckie; Wieliczka, woj. krakowskie), wojcieszki (Dobczyce, woj. krakowskie, Seweryn Udziela), stokroć (okolice Sieradza, woj. łódzkie).
Lecznictwo. Herbata ze stokrotki pomaga na kaszel (Dublany, pow.
Sambor, woj. lwowskie; sierotki, Wieliczka, woj. krakowskie, Seweryn
Udziela). Odwar służy jako lekarstwo na choroby piersiowe (sierotka,
Stokrotka
474
Korytnica, pow. Jędrzejów, woj. kieleckie, Wisła V: 903), febrę i suchoty
(sierotki, Wieliczka, woj. krakowskie, Seweryn Udziela). Stokrotki rosnącej na miedzy używa się na spędzenie białka z nerek (Żywiec, woj. krakowskie). Jej liście są skuteczne na szkorbut (stokroć, okolice Sieradza,
Wisła VIII: 142). Napar pije się na period (Rusini i Polacy, Skielniki, pow.
Bóbrka, woj. lwowskie).
Weterynaria. Odwar ze stokrotek i innych ziół święconych w oktawę
Bożego Ciała daje się do picia krowom po ocieleniu i w razie choroby
(Bieliny, pow. Nisko, woj. lwowskie).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Stokroć powstała z łez, które Maria Magdalena roniła, gdy w ranek zmartwychwstania Pańskiego, przyszedłszy do
grobu, nie znalazła Chrystusa (stokroć, ZWAK VI: 233). Wśród ziół święconych w oktawę Bożego Ciała są i stokrotki. Wianek tych ziół zawieszony na zewnętrznej ścianie chaty chroni od piorunów (Bieliny, pow. Nisko, woj. lwowskie). Stokrotki dodaje się do bukietów święconych w dniu
M.B. Zielnej (Jurgów na Spiszu, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie; Warszawa, Łaguna: 134). Stokrotka służy do wróżb miłosnych (ziemia sieradzka, Wisła III: 514).
Jest motywem zdobniczym na pisankach (Sitaniec, pow. Zamość, woj.
lubelskie). Zasadza się tę roślinę na grobach (okolice Pińczowa, woj. kieleckie, ZWAK IX: 34).
Stokrotka, jeżeli pojawi się wczesną wiosną w dużej ilości, zapowiada
udane zbiory pszenicy (Ropczyce, pow. Kraków, woj. krakowskie, ZWAK
X: 106), ale również wróży śmierć dzieci (pow. Tarnobrzeg, woj. kieleckie oraz pow. Niski, woj. lwowskie, ZWAK XIV: 215). (JS)
Świerzbnica polna · Świerzbnica polna (Knautia arvensis (L .) Coult.)
jest pospolitym gatunkiem rosnącym na łąkach, pastwiskach oraz na
skrajach lasów i pól uprawnych. Nie jest zbyt często wymieniana w źródłach etnograficznych. Jedyne znane nazwy ludowe to wiatrowe ziele (pow.
Tarnobrzeg, woj. lwowskie) oraz sinowadór (pow. Suwałki, woj. białostockie).
Lecznictwo. Kadzenie wiatrowym zielem pomaga na przeziębienie (Grębów, pow. Tarnobrzeg, woj. lwowskie). Na przelęknienie u dzieci podaje
im się świerzbnicę jako herbatę (Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie).
Świerzbnica polna
475
Obrzędy i wierzenia
ludowe. Jest święcona
w wiązankach w dniu
M.B. Zielnej (Sopów,
pow. Kołomyja, woj. stanisławowskie). (MK)
Szałwia· Pod nazwą
szałwia źródła etnograficzne i materiały
etnobotaniczne niemal
wyłącznie wymieniaŚwierzbnica polna
ją gatunek uprawiany,
szałwię lekarską Salvia
officinalis L . Krajowa szałwia łąkowa Salvia pratensis L . i okręgowa Salvia
verticillata L . były używane sporadycznie. Nazwy ludowe: szalawij, szałwija, sołwijo, szaluzja. Pleszczyński (1892) wymienia ją pod nazwą szalej,
przypisując jej działanie lecznicze typowe dla różnych gatunków szałwii,
tj. leczenie w stanach zapalnych jamy ustnej.
Pożywienie. Służy jako przyprawa do rosołu (Bytomsko, pow. Bochnia, woj. krakowskie). W liściach kapusty lub szałwji robi lud tzw. gołąbki z kaszy (Maurizio 1926: 319) – w tej wzmiance chodzi o jakiś gatunek
krajowy, bo szałwia lekarska ma zbyt małe liście, aby robić z niej gołąbki.
Lecznictwo. W lecznictwie ludowym znajduje zastosowanie przede
wszystkim jako środek na ból gardła (Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie; Siedlec, pow. Bochnia, woj. krakowskie; Żywiec, woj. krakowskie;
Freifeld, pow. Lubaczów, woj. lwowskie; Ruś płd., Talko-Hryncewicz
1893: 150; Tykocińskie, PF IV: 872; Tarczyn, pow. Będzin, woj. kieleckie,
Wisła V: 644; okolice Bytomia, woj. śląskie, Wisła XV: 617, Męczenin, pow.
Płock, Wisła X: 126; okolice Sieradza, Wisła VIII: 142). W tym celu używa
się zarówno liści, jak i korzenia. Kolberg podaje dokładny przepis na lek
z szałwii na ból gardła: „Gotują szałwję, w ten ukrop leją ocet i trochę
miodu – płuczą tem gardło” (Dębicz, pow. Środa, Kolberg Poznańskie
VII : 156). Inny, złożony przepis pochodzi z pow. Kutno: „szałwja, czerwony burak, imbir, pieprz, ocet, miód gotuje się razem i płucze gardło”
Szałwia
476
(Wisła VIII: 355). Szałwia stosowana jest też w przypadku bólu zębów
i zapalenia dziąseł. W tym przypadku najczęściej płucze się jamę ustną
odwarem wodnym bądź w mleku (Wieliczka, woj. krakowskie, Seweryn
Udziela; Żywiec, Izdebnik, woj. krakowskie; Bochnia, woj. krakowskie,
Orli Lot X 10: 170; okolice Iwonicza, Lud VI: 60; Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 354; Sobowa, pow. Tarnobrzeg, GKK: 8; okolice Sieradza, Wisła VIII: 142). W Międzyrzecu w woj. lubelskim przy bólu zęba stosowane
jest okadzanie szałwią nad wodą (Pleszczyński 1892: 124 – 125). Szałwia
ma również leczyć szkorbut (powszechnie, Udziela 1891: 144). Niektóre źródła wymieniają ją także jako lek na kaszel (Świątniki Górne, Seweryn Udziela; Leksandrowa, pow. Bochnia, woj. krakowskie; Freifeld,
pow. Lubaczów, woj. lwowskie; Tykocińskie, Pr. Fil. IV: 872; Międzyrzec,
woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 124 – 125; pow. Łańcut, woj. lwowskie,
MAAE VI : 259; Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 154; okolice Sieradza,
Wisła VIII: 142) lub lek napotny (Międzyrzec, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 132; Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 222). „Liśćmi tej rośliny wraz z innymi dodatkami podkurzyć chorego na podwianie wiatrem
po odbyciu wszystkich wskazanych praktyk” (Sozań, pow. Sambor, woj.
lwowskie).
Weterynaria. Szałwię okręgową (S. verticillata) podaje się razem z innymi ziołami bydłu w razie słabości (Rzeszotary, Seweryn Udziela). Kurzy
się bydło w celu uwolnienia go od chorób, wpłynięcia na dojność krów,
wydajność masła (okolice Przeworska, Wisła XII: 58).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Różne gatunki szałwii, bez wyszczególnienia gatunków, święcone są w kościele w dniu M.B. Zielnej (Brzyczyna, Rzeszotary, Skawina, Seweryn Udziela; Izdebnik, pow. Wadowice, woj.
krakowskie; Koniuchy, pow. Brzeżany, woj. tarnopolskie; Warszawa, Łaguna: 134, 138; Buczków, pow. Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot XI 10:
170). Po poświęceniu chowa się szałwię za strzechę, by chroniłą domostwo od złego (okolice Przeworska, Wisła XII: 58). Ponadto szałwia łąkowa (S. pratensis) święcona jest w bukietach we wsi Sopów w pow. Kołomyja w woj. tarnopolskim, zaś szałwia okręgowa (S. verticillata) we wsi
Rzeszotary w woj. krakowskim (Seweryn Udziela). Szałwia należy też do
ziół święconych także w oktawę Bożego Ciała (Międzyrzec, woj. lubelskie,
Pleszczyński 1892: 90). Kolberg podaje, że szałwię pali się w obrzędzie
sobótek w celu odpędzenia czarownic i czarów (okolice Łomży, woj. białostockie, Kolberg Mazowsze IV: 170; Kolberg Poznańskie VIII: 73). (MK)
Szałwia
477
Szelężnik· W Polsce występują cztery gatunki półpasożytniczych roślin zielnych z rodzaju szelężnik (Rhinanthus L .). W zebranych materiałach pod dawną nazwą rodzajową Alectorolopthus All. występują
dwa gatunki – szelężnik mniejszy (Rhinanthus minor L .), pod nazwą
Alectorolophus minor, oraz szelężnik większy, (Rhinanthus serotinus
subsp. aestivalis (N.W. Zinger) Dostál) pod nazwą Alectorolophus major.
Lecznictwo. Gdy boli żołądek i występują nudności, korzeń tego zioła występującego na połoninach moczy się w wodzie i pije (Rhinanthus
sp., świczkie, dzwonoczok, połoniny huculskie, Hryniawa, pow. Kosów,
woj. stanisławowskie). Szelężnik większy (R. serotinus) jest używany przy kłuciu w uszach (dzwoniec, Świeryż, pow. Łowicz, woj. warszawskie). Kadzenie rosnącym na łąkach łuszczem (R. minor) jest dobre na ból głowy i jęczmień na oku (Grębów, pow. Tarnobrzeg, woj.
lwowskie). (JS)
Tarnina· Śliwa tarnina (Prunus spinosa L .) jest w Polsce pospolitym
krzewem występującym na niżu i niższych położeniach górskich. Jej
gęste i silnie cierniste zarośla, zwane czyżniami, stanowią schronienie
dla wielu małych gatunków zwierząt. Śliwa domowa (Prunus domestica
L .) jest krzyżówką śliwy tarniny (P. spinosa) ze śliwą ałyczą (Prunus cerasifera Ehrh.). Nazwy ludowe śliwy tarniny to tarnina, tarka, cierń itp.
Pożywienie. Tarki są pożywieniem (Pewel Wielka, pow. Żywiec, woj.
krakowskie). W niektórych okolicach rdzennej Polski dzieci zbierają
owoce tarniny. Spożywa się je uleżałe w sianie, zaparzone albo pieczone (powszechnie, Moszyński KLS I: 20). Tarninę zmrożoną pierwszym
mrozem zbiera się dla domowego użytku (tarki, sandomierskie, woj. krakowskie, Łaguna [br. nr. s.]).
Lecznictwo. Kwiaty tarniny gotuje się z wodą przez piętnaście minut
i pije się na wyregulowanie żołądka (Płowce, pow. Sanok, woj. lwowskie),
a także w razie rozwolnienia (Królówka, pow. Bochnia, woj. krakowskie,
Orli Lot 1935 XVI: 156). Napój z kwiatów czyści również krew (powszechnie, Dobra Gospodyni 1901: 367). Korzeń tarniny stłuczony na proszek
i zmieszany z wodą pije się w przypadku febry (okolice Pińczowa, woj.
kieleckie, ZWAK IX: 46; Udziela 1891: 181). Odwar z drzewa tarniny używany jest na kąpiele dla reumatyków, a odwar kwiatu w mleku pomaga
Tarnina
478
na kaszel. Na kaszel pomaga także odwar z owoców (tarki, ciarki, Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 133).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Krzak tarniny uchodzi na Kaszubach za
święty. Podczas burzy można się pod niego bezpiecznie schować, piorun
bowiem w niego nie uderzy. Wierzy się, że z tarniny spleciono koronę
dla Zbawiciela. Laską wyciętą z krzaka tarniny w Wielki Piątek wypędza
się złe duchy (Gulgowski 1911: 177). (JS)
Tojad· W Polsce występuje dziko kilkanaście gatunków (i ich mieszańców) z rodzaju tojad, głównie na wilgotnych siedliskach w górach. W większości doniesień o tojadzie podano jedynie łacińską lub polską nazwę
rodzajową tojadu. Tojad wśród ludu zwany był jako tojad, toja, mordownik
lub omieg/omiak, również jako pantofelki, chodaczek i inne nazwy obuwia (ponieważ kwiaty przypominają buciki). Niektóre tojady uprawia
się także w ogrodach, szczególnie mieszańcowy tojad ogrodowy Aconitum x cammarum L . (w notatkach Fischera jako A. paniculatum). Nazwa
A. paniculatum może także odnosić się do występującego dziko w Karpatach Wschodnich gatunku tojadu wiechowatego Aconitum degenii Gáyer,
szczególnie w doniesieniach z połonin. Aby więc uniknąć pomyłki, poniżej pozostawiono pierwotną nieaktualną już nazwę A. paniculatum.
Lecznictwo. Przez lud przeciw [morowemu?] powietrzu używany (Kolberg Poznańskie VII: 73). Mycie wodą z tojadem pomaga na robaki (jako
omiak, Zakopane, Udziela 1891: 211). Poświęconym w dniu M.B. Zielnej
tojadem kadzi się izby, by uchronić się od złego, okadza bydło, by uwolnić
je od chorób i wpłynąć na jego dojność i wydajnośc masła (chodoczek, A.
firmum, okolice Przeworska, Wisła XII: 58). Używany jest również przeciw nudom i szaleństwu: tojad należy gotować i podać do wypicia choremu (Freifeld, pow. Lubaczów, woj. lwowskie). Narkotyczne własności
tego ziela lud uznaje za lekarstwo na smutki (Polska i Ruś, Wójcicki ZD
[br. nr. t.]: 345).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Toja noszona przy sobie broni od napaści
perelistnika, tj. czarta zalotnika napastującego młode kobiety (A. firmum,
tojad, omiak, wołkoboj, terbycz, odkasnyk, Ruś płd., Talko-Hryncewicz
1893: 407). Legenda z Hrubieszowskiego głosi, że w pewnej dziewczynie
zakochał się diabeł i chciał w końcu wziąć ją do siebie. Czart przebrany
Tojad
479
za człowieka, zastawszy ją mającą głowę ubraną w kwiaty, prosił, aby je
zrzuciła. Dziewczyna nie zrozumiawszy tego, zaczęła zrzucać z siebie
odzienie i doczekała się zapiania koguta. Wtenczas diabeł zniknął, mówiąc „Kedyb ne terłycz, ne toja, byłaby dziewczyna moja” (Talko-Hryncewicz 1893: 52). Ziele to odstrasza diabła (A. firmum, Hrubieszowskie,
woj. lubelskie, Kolberg Chełmskie II: 260). Jest święcone w wiązankach
na M.B. Zielną (Izdebnik, woj. krakowskie (A. variegatum L .); Tarnopol,
woj. tarnopolskie; Koniuchy, pow. Brzeżany, woj. tarnopolskie; Warszawa, Łaguna: 134) i wiankach na Boże Ciało (okolice Łucka, woj. wołyńskie, Łaguna: 138). Poświęconą gałązkę przytyka się do ściany domu, by
uniemożliwić szatanowi przystęp do niego (A. firmum, tojeść, Adamki,
pow. Żywiec, woj. krakowskie). W podobnym celu tojad sadzony jest
w ogrodach obok chaty (A. x cammarum, toja, Huculszczyzna od Kosowa
do Worochty, Babin, pow. Kosów, woj. stanisławowskie). „To pomičnė įėk
sy bidā učėpyt chrystkėnyna” (A. paniculatum, Połoniny huculskie, od
Smietenego do Tarnyci i od Kamenca do Rageski, Poł. Dukonia, w. Hryniawa, pow. Kosów). Przeciw wściekliźnie u ludzi bywa używany między
innymi także odwar tojadu (bucyki, Udziela 1891: 224).
Inne zastosowania. W ogródkach wiejskich w Zalesiu występuje jako
kwiat ozdobny i leczniczy zwany toja (A. firmum24, Zaleskie, koło Janowa, SKF 1876 XI: 24). Wiejskie kobiety hodują go w ogrodach (okolice
Łucka, woj. wołyńskie, Łaguna: 138), a dawniej dziewczęta upiększały
sobie włosy tą rośliną (A. x cammarum, toja, Huculszczyzna od Kosowa
do Worochty, Babin, pow. Kosów, woj. stanisławowskie). Jest trucizną
(Wiślanie, Cieszyńskie, Lud II: 137): „Gdy owca zje omiaku [A. firmum],
to mówią, że się [niezrozumiałe] pieni. W tym celu zadawają jej mleka
słodkiego lub ciepłego moczu” (ZWAK VI: 216). (ŁŁ)
Topola· W Polsce występuje kilkanaście gatunków topoli (Populus L .),
spośród których tylko trzy są rodzime dla Polski – topola biała (Populus
alba L .), topola czarna (Populus nigra L .) i topola osika (Populus tremula
L .). Ponadto spotykane są hybrydy, takie jak topola szara (Populus x canescens (Aiton) Sm.) będąca mieszańcem powstałym ze skrzyżowania
24. Wątpliwe, czy chodzi o ten gatunek tojada.
Topola
480
topoli osiki z topolą białą. W zebranych materiałach przytoczone zostały również informacje na temat pochodzącej z Ameryki Północnej topoli balsamicznej (Populus balsamifera L .) oraz topoli kanadyjskiej (Populus x canadensis Moench) będącej mieszańcem euroazjatyckiej topoli
czarnej z amerykańską topolą Populus deltoides Marshall. Topole łatwo
się krzyżują i w uprawie jest obecnie wiele mieszańców międzygatunkowych, także między topolami amerykańskimi i azjatyckimi. Topola osika
jest zawsze odróżniana od innych topól i Fischer poświęcił jej odrębne
hasło (zob. hasło Osika). W tym haśle więc omawiamy tylko informacje
dotyczące innych gatunków topól.
Lecznictwo. Pączki topoli balsamicznej (P. balsamifera) mieszane ze
smalcem używane są do smarowania przeciwko reumatyzmowi (Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 131, 134). Klejkie papuszki
(pączki) topoli zalewa się wódką i taką nalewką polewa się rany (okolice
Oszmiany, woj. wileńskie, Z Bliska i z Daleka 1935 III: 88). Na przyrost
włosów myje się głowę odwarem gałęzi topoli (topola srebrzysta, P. alba,
Ruś powszechnie, Talko-Hryncewicz 1893: 368) bądź odwarem piwnym
pączków topolowych (Udziela 1891: 201). Z topoli i jej pączków robi się
pomadę, która przyspiesza porost włosów (okolice Sieradza, woj. łódzkie, Wisła VIII: 143). Naskórek węża, trudny do znalezienia, dziewczęta
zastępują pączkami zbieranymi na wiosnę z topoli rosnącej na ustroniu
w stepie, do której nigdy nie dochodził żałobny jęk dzwonów pogrzebowych, w przeciwnym razie zebranie pączków z takiej topoli nie będzie
miało żadnego skutku. Zebrane pączki smaży się w świeżym, niesolonym
tłuszczu i robi pomadę na włosy (topola srebrzysta, P. alba, Milatyn, pow.
Złoczów, woj. tarnopolskie, Talko-Hryncewicz 1893: 369).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Topolę białą święci się w dniu M.B. Zielnej (Warszawa, Łaguna: 134). Powszechnie pojawia się w pieśni weselnej (Łaguna: 127). W nowo budującym się domu po położeniu krokwi
wiesza się na zrębie wianek z liści topoli (Bronowice, pow. Kraków, woj.
krakowskie, Orli Lot XI 5 – 6: 106; Piaski, pow. Włodawa, woj. lubelskie,
Orli Lot XI 5 – 6: 106).
Powstanie topoli wyjaśniane jest w następujący sposób: stał na drodze
tłum ludzi, a osoba stojąca w środku coś opowiadała. Nadbiegła dziewczyna i nie mogąc przedostać się przez tłum, stanęła z ciekawości na
palcach i ponad ludzi zaglądnęła. Za ciekawość ukarał ją Pan Bóg, zamieniając ją w topolę (Delejów, pow. Stanisławów, woj. stanisławowskie,
Topola
481
MAAE XIII: 58). Istnieje również legenda, według której „Gdy Kain ze
swoim potomstwem tułał się po całym świecie, potomstwo Seta trzymało się okolic raju, gdzie panowała wieczna pogoda, ale pewnego razu
zerwała się straszliwa burza. Zjawisko to nie było znane synom i córkom Seta. Topola, smukła i wiotka córka Seta, mimo największej burzy
wspięła się na pagórek. Paliła ją ciekawość. Chciała zobaczyć, jak jest
w niebie w chwili, gdy błyskawica rozrywała chmury. Nagle w oczach
braci i sióstr zniknęła, a z nią i ów pagórek. Natomiast dzieci Seta ujrzały
smukłe drzewo, tak wysokie, że się zdawało, iż nieba sięga” (Kalmowski
1899: 456).
Jeszcze inna opowieść mówi o tym, że Pan Jezus spotkał w drodze
brzezinę i topolę. Brzezina kłaniała się Panu, a topola ani drgnęła. Toteż
odtąd brzoza ma ciągle rozpuszczone w powietrzu gałęzie i wiatr nimi
szeleści, topola zaś stoi sztywno i hardo ku obłokom wznosi swój wierzchołek (Masłów, pow. Kielce, woj. kieleckie).
Topolę sadzi się na mogiłach (powszechnie, Biegeleisen 1929a: 488).
Inne zastosowania. Drzewo topolowe służy jako materiał na deski oraz
na opał (Dziewin, pow. Bochnia, woj. krakowskie; Buczków, pow. Bochnia, woj. krakowskie). Z topoli wyrabiane są niecki, pudła, miary do mieszania zbóż i koryta (ziemia kaliska, Wisła III: 764); na północy i wschodzie Polski używa się drzewa topoli do wyrobu czółen (Moszyński KLS I:
669). Z topoli pozyskuje się również żółty barwnik (Sylwan VII 258). (JS)
Trzcina· Trzcina pospolita (Phragmites australis (Cav.) Trin. ex Steud.)
jest powszechnie spotykana w całej Polsce. Jest rośliną bagienną rosnącą
głównie nad brzegami wód, w olsach, na torfowiskach i podmokłych łąkach.
Lecznictwo. Trzcina święcona służy do okadzania od bólów gardła
i opętania (Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 134),
a korzeń trzciny leczy wywinięte członki (okolice Sieradza, woj. łódzkie,
Wisła VIII: 143). Bazie trzciny przykłada się na oparzenie (Siedlec, pow.
Bochnia, woj. krakowskie)25.
25. Informacja ta najprawdopodobniej dotyczy pałki wodnej Typha sp., gdyż to jej owocostany przypominają bazie. Była ona stosowana przeciw oparzeniom, na przykład przez
Indian Ameryki Północnej.
Trzcina
482
Obrzędy i wierzenia ludowe. Trzcina poświęcona w dniu M.B. Zielnej,
postawiona podczas burzy w oknie chroni dom od piorunów. Jej moc
ratowania wypływa z legendy, w której pewien święty, tonąc, uczepił się
jej zębami i od tej chwili jest ząbkowana na brzegach (Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie). Palmy wielkanocne robione są z wierzby i trzciny
(Zalesie, pow. Radom i Kowala, pow. Kozienice, woj. kieleckie, Orli Lot
IX 9: 190 – 191).
Inne zastosowania. Trzcina służy do okładania murów i sufitów (pow.
Czarnków, woj. poznańskie) oraz do wyplatania koszyków (trościna, Dublany, pow. Sambor, woj. lwowskie). (JS)
Trzmielina· W Polsce występują w lasach i zaroślach dwa rodzime gatunki z rodzaju trzmielina. Trzmielina zwyczajna (Euonymus europaeus
L .) jest pospolitym krzewem, występującym na całym obszarze kraju.
Trzmielina brodawkowata (Euonymus verrucosus Scop.) w Polsce osiąga
północną i zachodnią granicę zasięgu. Jest zdecydowanie rzadziej spotykana niż trzmielina zwyczajna. Trzmielina ma bardzo zróżnicowane
nazwy lokalne. Obok podanych w dalszej części hasła, zanotowano także nazwy wielkie łyko, suche drzewko i bradżalina (pow. Oszmiana, woj.
wileńskie, Łaguna: 124).
Lecznictwo. Owoce trzmieliny zwyczajnej utłuczone i usmażone z orzechami laskowymi stosuje się do smarowania strupów, by przyspieszyć
ich schodzenie (kustrupka, owoce nazywane tam księże czapki, Biała Góra,
pow. Sanok, woj. lwowskie). Odwar z liści trzmieliny brodawkowatej
(E. verrucosus) używany jest jako lekarstwo od porażenia (kociejajka,
ćwiekule, Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 124).
Inne zastosowania. Szewcy robią z trzmieliny kołki (strzemielina, ćwiekulec, okolice Janowa nad Wilią, Litwa kowieńska, Łaguna: 124; proskurzyna, Wołyń, Łaguna: 124; ćwiekulec, okolice Wiłkomierza, Łaguna:
124). (JS)
Tytoń· Źródła wymieniają najczęściej nazwę rodzajową tytoniu (Nicotiana), rzadziej konkretne gatunki Nicotiana rusticana [tytoń bakun,
Tytoń
483
Nicotiana rustica L .] i Nicotiana tabacum L . W zebranych źródłach znajduje się wiele nazw ludowych, oprócz najpopularniejszych, jak machorka, bakun i bahun, zdarzają się nazwy takie jak tiutiun, duchan (szczególnie w Małopolsce wsch., Talko-Hryncewicz 1893 [br. nr. s.]). Na Podhalu
używa się odmiany tytoniu baskiak, tytoń krajany zaś zwie się habryka
lub fabryka (SKJ III: 365). W okolicach Żywca w woj. krakowskim tytoń
do żucia nazywa lud baga (SKJ IV: 354 – 355).
Lecznictwo. Tytoń ma zastosowanie jako lek uśmierzający ból zębów.
W tym celu się go pali (Bytomsko, pow. Bochnia, woj. krakowskie) bądź
robi z niego okłady (Leksandrowa, pow. Bochnia, woj. krakowskie) lub
myje zęby proszkiem z tabaki (Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 350). Sok
tytoniowy stosowany jest na próchnicę zębów (powszechnie, Udziela 1891:
149). Proszkiem z tytoniu, tabaką, zasypuje lud oczy chorego (Łąki, pow.
Brzesko, Lud VIII: 87; Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 339). Stosowany
jest na różne pasożyty zewnętrzne, jak również dolegliwości skórne. Na
przykład na Kaszubach robi się okłady z tytoniu na wrzody (Gulgowski
1911: 204); we wsi Sobów w pow. Tarnobrzeg naciera się liszaje osadem
z fajki (GKK: 10). „Kielich wraz z nasieniem parzą i odwarem tym myją
się od pasożytów” (Olany, pow. Oszmiana, woj. wileńskie). W okolicach
Międzyrzeca w woj. lubelskim odwarem z tytoniu usuwają chłopi wszawicę, tabaką zasypują zaś małe rany, aby nie krwawiły (Pleszczyński
1892: 134). W okolicach Kalisza moczą w naparze z tytoniu odmrożone
części ciała (Wisła X: 344). W Zakopanem w pow. Nowy Targ ukąszone przez węża miejsce smarują sokiem z fajki (Talko-Hryncewicz 1893:
327). Tabaka bywa również stosowana jako lek na bolące serce (Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 134) oraz na ból głowy
(powszechnie na Rusi, Talko-Hryncewicz 1893: 191). W Sanoku w woj.
lwowskim przykłada się liście bakunu namoczone w spirytusie na kolkę
(Talko-Hryncewicz 1893: 167). Tytoń bywa też stosowany jako trucizna
w sposób świadomy. Na przykład niektórzy chłopi piją odwar z nasion
tytoniu, by uchylić się od wojska, gdyż działa on trująco na płuca, ale
może też przyprawić o śmierć (Olany, pow. Oszmiana, woj. wileńskie).
Weterynaria. Mycie bydła tytoniem pomaga na wsoły [parchy] (Leksandrowa, pow. Bochnia, woj. krakowskie). Podobnie w Męczeninie koło
Płocka myją chłopi parchy u koni wywarem z tytoniu (Wisła X: 128).
Inne zastosowania. W okolicach Malborka tytoń bywa zarówno palony,
jak i żuty (rzadziej) (Wisła III: 725). „Tabakę do zażywania przyrządzają
Tytoń
484
Kaszubi, rozcierając liście tabaki w wielkim naczyniu glinianym, zwanym
donicą, z chropowatym dnem. Rozciera się te listki tłuczkiem grubym jak
ramię a długim blisko dwa łokcie o zaokrąglonym końcu, tzw. tabacznikiem” (pow. Kartuzy, Ziemia IV: 337). Na Rusi południowej panuje przekonanie, że „aby pijący mogli wypić więcej wódki, nastawiają ją Żydzi
po karczmach na liściach bakunu” (Talko-Hryncewicz 1893: 265). (MK)
Wawrzynek· Wawrzynek wilczełyko (Daphne mezereum L .) rośnie na
całym terytorium Polski, ale jest rośliną rzadką. To gatunek charakterystyczny dla żyznych lasów liściastych,
w których krzew wawrzynka kwitnie
na przedwiośniu, przed pojawieniem
się liści i często zwiastuje budzenie
się lasu z zimowego snu.
Lecznictwo. Wilcze łyko jest trujące
(Sitaniec, pow. Zamość, woj. lubelskie), ma w sobie substancje ostre
i trujące, jednak odwaru tej rośliWawrzynek wilczełyko
ny używa lud niekiedy jako lekar stwo na febrę (Kolberg Chełmskie
II : 197). Kora lub owoc D. mezereum przyłożone do ciała (sposób używany przez rekrutów) wywołuje rany (Wiłkomierskie, Łaguna: 127).
Jeżeli się rozgniecie jagody wilczego łyka i sokiem tym potrze rękę
nieprzyjaznego człowieka, to pokryje się on brodawkami (Dziewiętniki, pow. Bóbrka, woj. lwowskie, Talko-Hryncewicz 1893: 408). Z kolei
kwiat usmażony ze śmietanką służy jako maść na głowę małych dzieci dotkniętych krostami (Glińsko, pow. Żółkiew, woj. lwowskie), a jego
korzeń uspokaja wszelkie bóle, w szczególności ból głowy, oczu i zębów (Moszyński KLS II: 225). Wilczego łyka używa się w słowiańskich
wsiach jako lekarstwa zewnętrznego – kora, i wewnętrznego – jagody surowe lub w wywarze (Słowiańszczyzna, Moszyński KLS II : 225).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Nastrugawszy korzeń jarzębiny i wilczego łyka, dziewczyna gotuje je po pierwszym pianiu koguta, a potem
Wawrzynek
485
chowa w kącie stajni pod wschodnią jej częścią, pod podłogą na osiem
dni. Dziewiątego dnia przed wschodem słońca bierze ten odwar
i niesie na drogę, którą chodzi luby. Odwróciwszy się ku Księżycowi,
mówi: „Miesiaciu, mołodcze, w mene krase diwocza, a w tebe paribocza i ne daj wik swij diwowaty, ta wyłowanie ne znaty, prywezny joho
do mene”. Rozlawszy następnie odwar na krzyż po tej drodze, czeka
ukryta w pobliżu do wschodu słońca, a gdy się ono pokaże, mówi znowu: „Sonejku, hołubojku, zasyp pytom moi ślidy a jaho oczy”. Parobek, który stanie na tym miejscu, albo szalenie rozkocha się w dziewczynie, albo okaleczeje na tę nogę, którą stąpił na zaczarowane miejsce
(wowcze lyko, Drohobycz, woj. lwowskie, Talko-Hryncewicz 1893: 52).
Inne zastosowania. Po zamieceniu izby zwykłą miotłą w dzień św. Szczepana zamiata się ją raz jeszcze wilczym łykiem, aby w domu nie było robactwa (ZWAK VI: 248). (JS)
Wierzbówka i wierzbownica· Wierzbownica to rodzaj bogaty w gatunki dość podobne do siebie, dlatego nie ma pewności, czy mieszkańcy
wsi klasyfikowali je zgodnie z podziałem wprowadzonym przez botaników. Oznaczenie części prezentowanych materiałów przez botaników
pozwala przynajmniej na stwierdzenie, że w poniższych przypadkach
mamy do czynienia właśnie z tymi gatunkami botanicznymi. Prawdopodobnie na terenie, gdzie gatunki te występowały wspólnie, nie były odróżniane lub tworzyły jeden tzw. etnotakson, obejmujący zapewne kilka
podobnych do siebie gatunków. Ze wszystkich gatunków tego rodzaju
najbardziej odróżnia się wierzbownica wąskolistna (Epilobium angustifolium (L .) Scop.), dawniej zaliczana do rodzaju wierzbówka (wierzbówka
kiprzyca, Chamaenerion angustifolium L .). Jej nazwa ludowa to kiprzyca, kiprzyna (Podhale, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie, SKJ III,: 366)
albo ziele Matki Boskiej (Brzyczyna, Dobczyce, woj. krakowskie, Seweryn Udziela). Niewielka, rosnąca w miejscach wilgotnych wierzbownica
drobnokwiatowa (Epilobium parviflorum Schreb.) to podwiejnik (Oszmiana, woj. nowogródzkie). Wierzbownica górska (Epilobium montanum L .)
nazywana była rasłudek, ogniopiór (Świeryż, pow. Łowicz, woj. warszawskie), nadosznyk połowyj, remiża (Milatyn, pow. Złoczów, woj. tarnopolskie) oraz włos Matki Boskiej (Izdebnik, pow. Kraków).
Wierzbówka i wierzbownica
486
Lecznictwo. Wywar z podwiejnika
(E. parviflorum) zbieranego jesienią
pije się na sparaliż i przeziębienie
(Oszmiana, woj. nowogródzkie). Na
podwianie wiatrem pomaga okadzanie łodygą wierzbownicy wąskolistnej (E. angustifolium) (Sozań, pow.
Sambor, woj. lwowskie). Wierzbownica wąskolistna ma także zastosowanie w leczeniu ran (przykłada się
liście) oraz glistnicy u dzieci (Dobczyce, Seweryn Udziela). Wierzbownica górska (E. montanum) jest
lekiem na suchoty u dorosłych (Milatyn, pow. Złoczów, woj. tarnopolskie).
Na nieżyt żołądka zalecane jest nacieranie się jej suszonymi liśćmi (DzieWierzbówka górska
więtniki, pow. Bóbrka woj. lwowskie;
Dorożów, pow. Sambor, woj. lwowskie, Udziela 1891: 157; pow. Sambor, woj. lwowskie, ZWAK VI: 250) lub
picie wyciągu alkoholowego z ziela (Dziewiętniki, Gryszkowce, pow.
Bóbrka, woj. lwowskie; Dziewiątniki, pow. Bóbrka, woj. lwowskie, Talko
-Hryncewicz 1893: 157, 173; Dziewiętniki, Chrystkowce, Udziela 1891: 153).
Weterynaria. W Brzyczynie (woj. krakowskie) wierzbówką wąskolistną
okadzane jest bydło (Seweryn Udziela).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Wierzbówkę górską (E. montanum) święci się w dzień M.B. Zielnej (Izdebnik, pow. Kraków). (PK)
Wilżyna· Kiedyś wyróżniano w Polsce trzy gatunki wilżyny (Ononis) – ciernistą (Ononis spinosa L .), bezbronną, inaczej polną (Ononis
arvensis L ., syn. Ononis hircina Jacq.), i rozłogową (Ononis repens L .).
W najnowszych ujęciach taksonomicznych traktuje się je jako podgatunki
jednego gatunki Ononis spinosa L . W niektórych notatkach wyróżniono,
że mowa o pospolitszej, pozbawionej kolców wilżynie bezbronnej. Nazwa
lokalna O. spinosa to psi lubiescyk (Świeryż, pow. Łowicz, woj. warszawskie).
Wilżyna
487
Lecznictwo. Korzeń wilżyny ma zastosowanie w lecznictwie (O. spinosa, Drohickie [Drohiczyńskie], Łaguna: 127). Wilżyna bezbronna
leczy wściekliznę. Roślinę tę należy ugotować
i pić odwar lub przemywać ranę (O. hircina, skażyna, Ostróg, pow. Zdołbunów, woj. wołyńskie).
Wilżyny polnej używa się do kąpieli na ostudy
(O. hircina, wowczuch, zełenycia, ostudnyk, Małopolska wsch., Talko-Hryncewicz 1893: 291; powszechnie, ZWAK VI : 277) oraz by się pozbyć
piegów (wowczuch, zełenycia, ostudnyk, Małopolska wsch., Talko-Hryncewicz 1893: 291). Na
reumatyzm stosuje się wilżynę polną (O. hircina)
w formie nalewki do smarowania oraz odwaru
do picia (urwiwół, świńska wierzbina, smrodzieniec, Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 135). Gotowana w occie uśmierza
Wilżyna bezbronna
ból zębów (okolice Sieradza, Wisła VIII : 143).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Wilżynę bezbronną święci się w wiązankach w dniu Matki Boskiej Zielnej (O. hircina, Sopów, pow. Kołomyja, woj.
stanisławowskie). (JS)
Wrotycz maruna· Wrotycz maruna (Tanacetum parthenium (L .) Sch.
Bip.) jest w Polsce uprawiany w ogrodach. Pochodzi z płd.-wsch. Europy i płd.-zach. Azji. W zebranych materiałach występuje zwykle pod
nazwą maruna lub marunka i pod licznymi synonimami łacińskimi:
Chrysanthemum parthenium (L .) Bernh., Pyrethrum parthenium (L .)
J.E. Smith, Matricaria parthenium L . Według Dworakowskiego wiele ziół używanych w lecznictwie ludowym ma równocześnie konotacje funeralne: „dobrym na to przykładem jest maruna vel. marona. We
wsi Bruszewo jest ona uważana za ziele bardzo skuteczne od wszelkich poruszeń i bólów brzucha, jednak językowo wiąże się z takimi
wyrażeniami jak: śmierć, mór, martwy i mara” (P. parthenium, Bruszewo, pow. Wysokie Mazowieckie, woj. białostockie, Dworakowski
1935: 160).
Wrotycz maruna
488
Lecznictwo. Gorączkę leczy się herbatą z marunki (Ch. parthenium, marunka, Żywiec, woj. krakowskie; Sobowa, pow. Tarnobrzeg; woj. lwowskie).
Bólu oczu można się pozbyć, przemywając je marunką lub też mlekiem,
po czym zastosować okłady z marunki (Bieżanów, woj. krakowskie, Seweryn Udziela). Można ją też i parzyć w zamkniętym i oblepionym ciastem
garnku (pod szpontem) cedzić i pić (marona polna, Ziemia 1933: 100).
Jest lekarstwem na bóle żołądka, stosowana w postaci naparów oraz
okładów (maruna, Sitaniec, pow. Zamość, woj. lubelskie; Chorowice,
pow. Wieliczka, woj. krakowskie, ZWAK VI : 297 – 298; Dobczyce, woj.
krakowskie, Seweryn Udziela). Na morzysko pomaga nacieranie wrotyczem maruną (Hecznarowice, pow. Bielsko, woj. krakowskie, Udziela
1891: 160; okolice Płocka, woj. warszawskie; Dzianisz, pow. Nowy Targ,
woj. krakowskie; ZWAK VI: 297), a na chory żołądek sieka się marunkę
drobno i zaparza. Następnie miesza się ją z usmażonym jajkiem i taką
potrawę je jako lekarstwo (Bieżanów, woj. krakowskie, Seweryn Udziela). Na biegunkę gotuje się herbatę z tych ziół (M. parthenium, marunka,
powszechnie, Udziela 1891: 162). Na nieżyt żołądka pije się odwar maruny (matocznyk, marona, Podole, Małopolska wsch., Talko-Hryncewicz
1893: 172). Pomocna jest na kolki, zatkania i robaki (maruna, maronka,
M. parthenium, Kolberg Krakowskie III: 130; maruna prawdziwa, M. parthenium, T. parthenium, powszechnie, Udziela 1891: 134; maruna, Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 22). Na kolki należy
zetrzeć świeżą marunkę aż puści sok i przyłożyć do miejsca, gdzie kolki
kłują (Bieżanów, woj. krakowskie, Seweryn Udziela).
Odwar ze święconych wianeczków tej rośliny pity bywa w razie zruszenia, czyli poderwania się po podźwignięciu jakiegoś ciężaru (maruna
właściwa, M. parthenium, Kolberg Chełmskie II: 191; Giby, pow. Suwałki,
woj. białostockie). Na oberwanie zaleca się też robić okłady ze świeżej
marunki z białkiem. Gdy zaś ziele jest suche, należy je najpierw sparzyć
i polać białkiem, a do tego pić herbatkę z marunki na czczo lub na noc
(Wieliczka, Seweryn Udziela). Przykłada się marunkę na miejsca stłuczone
(Zakliczyn, pow. Tarnów, woj. krakowskie, Seweryn Udziela), a marunkę
wraz zagawką (małą pokrzywką) utłuczoną na miazgę z solą stosuje się
na obieranie, by te miejsca prędzej się goiły (Sułów, pow. Wieliczka, woj.
krakowskie, ZWAK VI: 297).
Na przelęknienie można wycisnąć sok ze świeżej marunki i wypić (Brzyczyna, woj. krakowskie, Seweryn Udziela). Maruna czyści krew (okolice
Wrotycz maruna
489
Sieradza, woj. łódzkie, Wisła VIII: 141), a jej odwar używany jest w chorobach kobiecych (Kujawy, pow. Żnin, Lud XXXI: 5). Sporządzona z niej
herbata służy kobietom po ciężkim poronieniu (Polacy, Sołonka Mała,
pow. Lwów).
Weterynaria. Marunką „zowią w Drohickiem roślinę, która ściśnięta w ręce wypuszcza z siebie sok pono żółtawy, który puszczają na robaki, gdy się w bydło wdały” (marunka, Drohickie, Łaguna: 75). Podawana jest krowom po ocieleniu. Gdy bydłu rogatemu chwieją się zęby,
trzeba tłuc marunkę z solą i wycierać tym dziąsła (Dobczyce, woj. krakowskie, Seweryn Udziela). Gdy krowa ma kłopoty z wypróżnianiem,
marunka może być pomocna (Brzyczyna, woj. krakowskie, Seweryn
Udziela).
Na paskudnika należy trzeć bydlę marunką po bokach i po grzbiecie,
a paskudnika (na oku) zasypać pieprzem lub zerwać (Radziszów, woj.
krakowskie); można też natrzeć marunką z solą nozdrza bydlęcia (Skawina) lub paskudnika na oku (Bieżanów, Brzyczyna, woj. krakowskie)
(P. parthenium, marunka, maronka, powszechne, Seweryn Udziela). Marunę podaje się koniom z ugotowanym jęczmieniem w przypadku choroby (Dorożów, pow. Sambor, woj. lwowskie, ZWAK VI: 297).
Obrzędy i wierzenia ludowe. We wsi Bruszewo mówi się, że maruna
wyrasta z kości wielkanocnego święconego, jeśli zakopie się je w ziemię
(P. parthenium, Bruszewo, pow. Wysokie Mazowieckie, woj. białostockie,
Dworakowski 1935: 160). Jest święcona w dniu M.B. Zielnej (Dzianisz,
pow. Nowy Targ, woj. krakowskie; Koczurów, pow. Żywiec, woj. krakowskie; Hecznarowice, pow. Bielsko, woj. krakowskie, ZWAK VI: 297; powszechnie, Seweryn Udziela).
Roślina ta ma magiczną moc przy sprzedaży i kupnie, szczególnie bydła (krowy). Na Żywiecczyźnie lud wierzy, że należy krowie natrzeć rogi
marunką, a sprzedaż uda się nawet w najgorszych warunkach (marunka,
Pyrethrum, pow. Będzin oraz pow. Żywiec, Lud XXIII 1 – 4: 82 – 83).
Na ułatwienie zgonu kładzie pod pachę kwitnącą marunę, gdyż przysłowie miejscowe powiada: „ne pomoże ruta, ni maruna, distanesia człowiek w trumnu” (matocznyk, Zbaraż, woj. tarnopolskie, Talko-Hryncewicz 1893: 420).
Po Wigilii wraz z innymi resztkami dawana jest bydłu do zjedzenia
(Dzianisz, pow. Nowy Targ, woj. krakowskie; Hecznarowice, pow. Bielsko, woj. krakowskie, ZWAK VI: 297). (JS)
Wrotycz maruna
490
Wrotycz pospolity· W Polsce występuje wrotycz pospolity (Tanacetum
vulgare L .), który jest powszechnie stosowany jako roślina lecznicza pod
licznymi nazwami ludowymi, zwykle zaczynającymi się od wrot-, wrut-,
rut-, np. wrotys (Bytomsko, pow. Bochnia), wrotyc (Buczków, pow. Bochnia), wrotyc, brotyc (Bochnia, woj. krakowskie), wrotyca (Adamiki, Pewel
Ślemieńska, pow. Żywiec, woj. krakowskie), wrutyca, rutyca (Radziszów,
Polanka Haller, woj. krakowskie), uwrotyć (Rzeszotary, woj. krakowskie),
ale także piżmo (Warszawa, Kaszuby, Ruś płd.), piżmidło, glistnik (Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie), czyżma (Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie), gorczyca żółta (Biała Góra, pow. Sanok, woj. lwowskie), polne
słoneczniki (Sokolniki, Sołonka Mała, woj. lwowskie), hliśnik (Dereszewicze, Polesie wsch.), naworit (Stary Sambor, woj. lwowskie).
Lecznictwo. Wrotycz jest rośliną leczniczą (wrotyca, Adamiki, pow. Żywiec, woj. krakowskie). Okadzanie nim uspokaja ból żołądka (Grębów, pow.
Tarnobrzeg, woj. lwowskie). Suszy się, parzy i okłada miejsca, w których
człowiek czuje kłucie (wrotycz, gorczyca żółta, Biała Góra, pow. Sanok, woj.
lwowskie). Rozparzane ziele przykładane bywa na ból brzucha w razie
wstrzymania moczu (Wieliczka, woj. krakowskie, Seweryn Udziela). Picie ugotowanego wrotyczu pomaga na bóle (Kieleckie, Wisła XIV: 338);
w przypadku bólu brzucha picie odwaru wywołuje wymioty, dzięki którym ustępuje ból (Chorowice, pow. Wieliczka, woj. krakowskie, ZWAK VI:
297 – 298). Odwar pije się na dolegliwości żołądka, dodaje się go również
do kąpieli (Dobczyce, woj. krakowskie, Seweryn Udziela). Ma właściwości leczenia bólu żołądka, który jest wynikiem zaczarowania (Kieleckie,
Udziela 1891: 153). Jest stosowany na biegunkę (powszechnie, Udziela 1891:
162). W tym celu w woj. krakowskim używane są suszone borówki [borówki czernicy] i wrotycz: należy zjeść dziewięć pałek kwiatostanu, podczas
jedzenia rachując je wspak, a resztę rośliny ugotować z mlekiem i wypić
(Hecznarowice, pow. Bielsko, woj. krakowskie, ZWAK VI: 297 – 298). Wrotycz jest stosowany na wypędzenie robaków z organizmu (wrotyca, Pewel
Ślemieńska, pow. Żywiec, woj. krakowskie, Seweryn Udziela; piżmo, Warszawa, Łaguna: 129; piżmidło, glistnik, Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie,
Pleszczyński 1892: 127; hliśnik, Dereszewicze, Moszyński 1928: 137). Jeśli
dzieci mają robaki, to tłucze się główki wrotycza, nasionka się wykrusza
i także tłucze, a następnie daje do picia z miodem lub cukrem (Podobin,
pow. Limanowa, woj. krakowskie). Na wytępienie glist u dzieci podaje odwar z wrotyczu poświęconego w dniu M.B. Zielnej (Sułów, Udziela 1891:
Wrotycz pospolity
491
93; Gołuchów, Wisła VI; 663; Kieleckie, Wisła XIV: 338; okolice Sieradza,
Wisła VIII: 136). Również do kąpieli dziecka dodaje się glistnika i wrotyczu (Siersza, pow. Chrzanów, woj. krakowskie, Lud XI: 395), podaje się je
dzieciom na dobry sen (Wisła X: 122) oraz okłada się nim dziecko, gdy się
chybnie (wrotys, Bytomsko, pow. Bochnia, woj. krakowskie). Wrotycz jest
używany jako lekarstwo na ból głowy (Wisła, pow. Cieszyn, woj. śląskie,
Lud II: 136). W przypadku żółtaczki należy parzyć kwiatki z marchwią i pić
(czyżma, Giby, pow. Suwałki, woj. białostockie). Przeciw puchlinie wodnej
używa się sproszkowanego wrotyczu do okadzenia (Lubelskie, Udziela
1891: 173; Turobin, Żółkiewka, pow. Krasnystaw, Kolberg Lubelskie II: 159).
Reumatyzm leczy się poprzez nacieranie chorych członków spirytusem,
w którym moczono wrotycz (Zakliczyn, woj. krakowskie, Seweryn Udziela).
Używany bywa na oczyszczenie krwi, również po porodzie. Położnice
stosują go w formie herbaty (polne słoneczniki, Polki, Sokolniki i Sołonka
Mała, pow. Lwów, woj. lwowskie). Dla wywołania zatrzymanej miesiączki
piją wywar z piżma (Ruś płd., Talko-Hryncewicz 1893: 41). By nowo narodzone dziecko uchronić od wieszerki, wieszają podczas połogu w oknach
wianki święcone na Boże Ciało uwite między innymi także z wrotyczu
(Krakowskie, Udziela 1891: 60).
Weterynaria. W wigilię św. Wojciecha święconym wrotyczem okadza się
krowy, żeby uchronić je przed czarami (Podobin, pow. Limanowa, woj. krakowskie), po ocieleniu zaś pomaga okadzanie krowie na ból wymion (Brzyczyna, Skawina, woj. krakowskie, Seweryn Udziela). Wrotyczem poświęconym w dniu M.B. Zielnej okadzają bydło w celu uwolnienia go od chorób,
wpłynięcia na dojność krów, wydajność masła (okolice Przeworska, woj.
lwowskie, Wisła XII: 58). Odwar z niego dawany jest do picia krowom po
ocieleniu i w razie choroby (Bieliny, pow. Nisko, woj. lwowskie). Przywraca
krowie mleko (wrotyc, brotyc, Bochnia, woj. krakowskie, Orli Lot XI 10: 171).
Obrzędy i wierzenia ludowe. Święcą w dniu M.B. Zielnej (Izdebnik,
pow. Żywiec, woj. krakowskie; Koczurów, pow. Żywiec, woj. krakowskie;
Rozdziele Dolne, pow. Bochnia, woj. krakowskie; Raniżów, pow. Kolbuszowa, woj. lwowskie; wrotyc, Buczków, pow. Bochnia, woj. krakowskie,
Orli Lot XI 10: 170; woj. krakowskie, Seweryn Udziela; wrotycz lub piżmo,
Warszawa, Łaguna: 129; Kaszuby, Gulgowski 1911: 176; piżmidło, Międzyrzec i okolice, woj. lubelskie, Pleszczyński 1892: 91), po czym chowają
za strzechę i kadzą nim izby, ażeby uchronić się od złego (okolice Przeworska, woj. lwowskie, Wisła XII: 58).
Wrotycz pospolity
492
Wśród ziół święconych w oktawę Bożego Ciała jest i wrotycz. Wianek
tych ziół zawieszony na ścianach chaty (na zewnątrz) chroni przed piorunami (Bieliny, pow. Nisko, woj. lwowskie). Święcony wrotycz używany
bywa w czasie grzmotów (wrotycz lub piżmo, Warszawa, Łaguna: 129);
należy go wówczas palić na ogniu (naworit, Stary Sambor, pow. Sambor,
woj. lwowskie). Na Jasnej Górze zielarki sprzedają wrotycz, mówiąc: „Pan
Bóg grzmoty odwraca” (Wisła II: 607). Poświęcony wrotycz wkłada się
z masłem do trumny (okolice Pińczowa, woj. kieleckie). Dołożenie go
razem z melisą do ognia sprawi, że mleko gotujące się na blasze się nie
zwarzy (Gaj, woj. krakowskie, Seweryn Udziela). (JS)
Żabieniec babka wodna Żabieniec babka wodna (Alisma plantago-aquatica L.) jest pospolitą rośliną rosnącą na brzegach wód, w miejscach
mokrych i w przydrożnych rowach.
Swoją nazwę zawdzięcza podobieństwu jej liści do liści zwyczajnej babki (Plantago major L .).
Lecznictwo. Babka wodna stosowana jest głównie przeciwko febrze:
„Dwa listki babki wymoczone w wodzie służą na febrę, która co drugi dzień powraca, trzy listki, kiedy
powraca co trzeci dzień, i tak stopniowo dalej” (Turobin, Krasnystaw,
Żółkiewka, pow. Krasnystaw, woj. lubelskie, Kolberg Lubelskie II : 159).
Żabieniec babka wodna
Jest lekarstwem przeciw wściekliźnie (żabieniec, Kolberg Chełmskie II: 198). „Także całą tę roślinę, zwaną
babką górną, wraz z korzeniem, liściem i kwiatem, po oczyszczeniu suszą, trą na proszek i chowają do użycia, dając w razie potrzeby tyle proszku, ile wziąć można na dobrą łyżeczkę kawianą i wtenczas, gdy najmocniej daje się znać napad febry. Do trzech razy niewątpliwie najbardziej
uparta febra cierpiącego porzuca” (Lubelskie; Udziela 1891: 181). Wodna
Żabieniec babka wodna
493
babka skuteczna bywa również na szkorbut (okolice Sieradza; Wisła
VIII: 138).
Czartobroda (Alisma plantago L .) nazywana też babką wodną lub żabieńcem pospolitym. Używana bywa na przestrach; należy ziele ugotować
i kadzić nim (Freifeld, pow. Lubaczów, woj. lwowskie). Przeciw wściekliźnie używane są sproszkowane korzenie droku [?] i babki wodnej (Załuże, pow. Zbaraż, woj. tarnopolskie; Talko-Hryncewicz 1893: 254). Na
katar dorośli przykładają świeże liście babki na skronie (Podole; Talko-Hryncewicz 1893: 153).
Inne zastosowania. Babka (Alisma Plantago). Ślepotę powoduje wtarty
w oczy sok mleczny z rośliny babki oset młeczowyj (Załuże, pow. Zbaraż,
woj. tarnopolskie; Talko-Hryncewicz 1893: 350). (ŁŁ)
Żywokost lekarski· Żywokost lekarski (Symphytum officinale L .) jest
pospolitą byliną rosnącą na wilgotnych łąkach i w rowach. Znane nazwy
ludowe dla tej rośliny to głownie kostyfoł, kosztyfoł itp. We wsi Cichawa
w pow. Bochnia w woj. krakowskim
odnotowano dwie różne nazwy – zywokost i zbanuski.
Lecznictwo. Służy na wszelki ból
(Adamki, pow. Żywiec, woj. krakowskie). Tłuczonym i pomieszanym ze
sadłem okłada się złamaną rękę lub
Żywokost lekarski
nogę (Pewel Wielka, pow. Żywiec,
woj. krakowskie; Buczków, Dziewin, Tarnawa, pow. Bochnia, woj. krakowskie), leczy się nim również stłuczenia i zwichnięcia – w tym celu
robi się okłady oraz maść (Królówka, Niepołomice, Tarnawa, pow. Bochnia, woj. krakowskie). Służy jako lek na rany także w formie okładów z liści (Adamki, Pewel Ślemieńskie, pow. Żywiec, woj. krakowskie). We wsi
Cichawa (pow. Bochnia) żywokostem leczy się również choroby płucne.
Obrzędy i wierzenia ludowe. Kostyfoł święci się w dniu M.B. Zielnej
(Koczurów, pow. Żywiec, woj. krakowskie). (MK)
Żywokost lekarski
494
Bibliografia do haseł Słownika
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
496
·· AEL , Rękopisy z Archiwum Etnograficznego Instytutu Etnografii Uniwersytetu Lwowskiego.
·· Albertus Magnus, 1698, O sekretach białogłowskich, mocy ziół, kamieni
i źwierząt osobliwych przetłumaczony, Drukarnia pod znakiem orła białego, Amsterdam.
·· Andrejew N.P., 1927, Die Legende vom Räuber Madej, Suomalainen Tiedeakatemia, Helsinki.
·· Benetowa S., 1936, Konopie w wierzeniach i zwyczajach ludowych, Towarzystwo Naukowe Warszawskie, Warszawa.
·· Berneker E. von, 1924, Slavisches etymologisches Wörterbuch, t. I, A–L ,
Carl Winter, Heidelberg.
·· Bibl. Warsz., „Biblioteka Warszawska. Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi”, t. III, Gebethner i Wolf, Warszawa, 1877.
·· Biegański J., 1931, Nasze zioła i leczenie się niemi, Stow. Pracowników Księgarskich, Warszawa [hasło: kocanki].
·· Biegeleisen H., 1929a, Lecznictwo ludu polskiego, Polska Akademia Umiejętności, Kraków.
·· Biegeleisen H., 1929b, U kolebki, przed ołtarzem, nad mogiłą, Instytut
Stauropigjański, Lwów.
·· Biretowski P.J., 1769, Wiadomosc ciekawa, kazdemu wielce pozyteczna
o skutkach y mocy zboż wszelkich, jarzyn y zioł roźnych. W drukarni j. o. xcia
prymasa arcybiskupa gnieźnieńskiego, Łowicz.
Bibliografia do haseł Słownika
497
·· Brückner A ., 1927, Słownik etymologiczny języka polskiego, Krakowska
Spółka Wydawnicza, Kraków.
··„Bulletin de l’Académie des Sciences et des Letters”, 1920.
·· Bystroń J.S., 1916, Zwyczaje żniwiarskie w Polsce, Akademia Umiejętności, Kraków.
·· Bystroń J.S. (red.), 1921, Polska pieśń ludowa. Wybór, Krakowska Spółka
Wydawnicza, Kraków.
·· Bystroń J.S., 1933, Dzieje obyczajów w dawnej Polsce, t. II, Drukarnia Narodowa, Kraków.
·· Charewiczowa Ł ., 1930, Klęski zaraz w dawnym Lwowie, Towarzystwo
Miłośników Przeszłości Lwowa, Lwów.
·· Chmielowski B., 1754, Nowe Ateny albo Akademia wszelkiey scyencyi pełna
[…], t. II–III, Collegium Leopoliensis Societatis Iesu, Lwów.
·· Ciszewski S., 1925, [brak tytułu] Prace etnologiczne, t. I [hasło: manna].
·· Ciszewski S., 1930, Picie herbaty. Prace etnologiczne, t. III [hasło: mięta].
·· Compendium medicum. Wieczorkiewicz A ., 1719, Compendivm medicvm
avctvm to jest krotkie zebranie y opisanie chorob […] także rożnych sposobow robienia wodek, oleykow […] na siedem traktatow rozdzielone y teraz
świeżo przez tegoż authora z errorow typograficznych expurgowane […]
dla większey wygody ludzkiey […], Drukarnia oo. Paulinów, Częstochowa.
·· Crescentyn P., 1549, Kxięgi o gospodarstwie y o opatrzeniu rozmnożenia
rozlicznych pożytkow każdemu stanowi potrzebne, Helena Florianowa
(Unglerowa), Kraków.
·· Czekanowski J., 1927, Wstęp do historii Słowian, K.S. Jakubowski, Lwów.
··„Dobra Gospodyni. Tygodnik Ilustrowany dla Polek”, Warszawa 1901 – 1902.
·· Dworakowski S., 1935, Zwyczaje rodzinne w powiecie Wysoko-Mazowieckim,
Towarzystwo Naukowe Warszawskie, Warszawa [hasło: burak, wrotycz].
·· Falimirz S., 1534, O ziolach y o mocy gich, o paleniu wodek, zioł, o oleykach
przyprawianiu, o rzeczach zamorskich […], Florian Ungler, Kraków.
·· Federowski M., 1888–1889, Lud okolic Żarek, Siewierza i Pilicy. Jego zwyczaje, sposób życia, obrzędy, podania, gusła, zabobony, pieśni, zabawy, przysłowia, zagadki i właściwości mowy, t. I–II, „Biblioteka Wisły”, Warszawa.
·· Fischer A ., 1921, Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego, Zakład Narodowy
im. Ossolińskich, Lwów.
·· Fischer A ., 1931, Jabłko w obrzędzie weselnym, [w:] Księga Pamiątkowa ku
czci prof. Władysława Abrahama, t. II, Księgarnia Gubrynowicza i Syna,
Lwów.
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
498
·· Fischer A ., 1934, Kaszubi na tle etnografji Polski, [w:] Lorentz F., Fischer
A ., Lehr-Spławiński T., Kaszubi. Kultura ludowa i język. „Pamiętnik Instytutu Bałtyckiego, Seria Balticum”, t. VIII, t. XVI; Instytut Bałtycki w Toruniu, Toruń.
··„Gazeta Polska”, t. CXL, L . Kronenberg, Warszawa 1874 [hasło: lipa].
·· GKK, „Głos Kółka Krajoznawczego. Czasopismo Kółka Krajoznawczego
im. Stanisława Staszica w Tarnobrzegu”, 1935.
·· Gloger E.S., Gloger Z., 1900 – 1903, Encyklopedia staropolska, t. I–IV ,
P. Laskauer i S -ka, Warszawa.
·· Gloger Z., 1901, Obrzęd weselny polski z pieśniami i przemowami, Skład
główny w „Księgarni Polskiej” J. Sikorskiej, Warszawa.
·· Gloger Z., 1908, Rok Polski – w życiu, tradycyi i pieśni, wyd. 2. Gebethner
i Wolff, Warszawa–Kraków.
·· Gloger Z., 1909, Budownictwo drzewne i wyroby z drzewa w dawnej Polsce,
t. II, Wł. Łazarski, Warszawa.
·· Gloger Z., Noskowski Z. (red.), 1892, Pieśni ludu, Gebethner i S-ka, Kraków.
·· Gluziński J., 1856, Włościanie polscy uważani pod względem charakteru,
zwyczajów, obyczajów i przesądów: z dołączeniem przysłowiów powszechnie używanych, [w:] Wójcicki K.W., Archiwum domowe do dziejów i literatury krajowej z rękopismów i dzieł najrzadszych, Drukarnia Rząd. przy
Kom. Rząd. Sprawiedliwości, Warszawa.
·· Goszczyński S., 1853, Dziennik podróży do Tatrów, B.M. Wolff, Petersburg.
·· Gottsched J., 1703, Flora Prussica, Sive Plantæ In Regno Prussiæ Sponte
Nascentes / Quarum Catalogum & Nomina Johannes Loeselius […] Olim disseruit, Nunc additis nitidissimis Iconibus Rariorum, partim ab aliis nondum
delineatarum plerarumq[ue] Prussiæ propriarum & inqvilinarum Plantarum,
Earundemque accuratâ descriptione, Nec Non Adjectis Synonymiis Veterum
Botanicorum, interspersisq[ue] Observationibus Historico-Philologico-Criticia
& Medico-Practicis noviter efflorescentes, Curante Johanne Gottsched […],
Sumptibus Typographiæ Georgianæ, Regiomonti [Kaliningrad].
·· Górnicki Ł ., 1566, Dworzanin polski, Maciey Wirzbięta, Kraków.
·· Grabowski A ., 1830, Kraków i jego okolice, wyd. 2, nakład i druk Józefa
Czecha, Kraków.
·· Grajnert [imię?], 1863, Drzewa podaniowe, „Tygodnik Ilustrowany” VIII
[hasło: lipa].
·· Grejnert [imię?], 1863, Drzewa podaniowe, „Tygodnik Ilustrowany” IX ,
[hasło: jodła].
Bibliografia do haseł Słownika
499
··„Gryf. Pismo dla Spraw Kaszubskich”, t. I–VII, 1908–1925 (nieregularnie);
t. I nr X-XII, 1932 [?].
·· Gulgowski E.S., 1911, Von einem unbekannten Volke in Deutschland: ein Bei
trag zur Volks- und Landeskunde der Kaschubei, Deutsche Landbuchhandlung G.m.b.H., Munchen.
·· Haur J.K., 1693, Skład abo Skarbiec znakomitych sekretów oekonomiej ziemiańskiej, Drukarnia Mikołaia Alexandra Schedla, Kraków.
·· Hempler F., 1930, Psychologie des Volksglaubens insbesondere der volkstümlichen Natur- und Heilkunde des Weichsellandes, Komissionsverlag
Gräfe und Unzer, Königsberg.
·· Hryniewiecki B., 1931, Zarys historji botaniki w Polsce, Polskie Towarzystwo Botaniczne, Warszawa.
·· Hryniewiecki B., 1932, Przewodnik po Ogrodzie Botanicznym Uniwersytetu Warszawskiego, Ogród Botaniczny UW, Warszawa [hasło: manna].
·· Hryniewiecki B., 1933, Tentamen florae Lithuaniae [Zarys flory Litwy], Archiwum Nauk Biologicznych Towarzystwa Naukowego Warszawskiego,
t. IV, Warszawa.
·· Jakubski A.W., 1934, Czerwiec polski (Porphyrophora polonica L.): studjum historyczne ze szczególnem uwzględnieniem roli czerwca w historji kultury, t. I, Wydawnictwo Kasy im. Mianowskiego – Instytutu Popierania Nauki, Warszawa.
·· Janusz B., 1912, Drzewa i rośliny ofiarami uroków. Sylwan [br. nr. t.], Lwów
[hasło: czarcikęs].
·· Kalmowski K., 1899, Z botaniki ludowej, „Wędrowiec”, s. 456.
·· Karłowicz SGP, Karłowicz J., 1900 – 1911, Słownik gwar polskich, t. I–VI,
Akademia Umiejętności, Kraków.
·· Klatecki I., 1880, Drzewa w mitologii i pieśni, Poznań, s. 214.
·· Klinger W., 1931, Doroczne święta ludowe, Bibljoteka „Ludu Słowiańskiego”, t. II, Gebethner i Wolff, Kraków.
·· Kluk K., 1786–1788, Dykcyonarz roślinny […], t. I-III , Drukarnia Pijarów, Warszawa.
·· Kluk K., 1778, Roślin potrzebnych utrzymanie, rozmnożenie i zażycie, t. I:
O drzewach i ziołach dzikich […], Drukarnia Pijarów, Warszawa.
·· Kolberg Chełmskie, Kolberg O., 1890 – 1891, Chełmskie. Obraz etnograficzny, t. I–II, Akademia Umiejętności, Kraków.
·· Kolberg Krakowskie, Kolberg O., 1874, Krakowskie, t. III, wydane z pomocą funduszy księcia J.R. Lubomirskiego pod zarządem Akademii Umiejętności w Krakowie, Kraków.
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
500
·· Kolberg Kujawy I, Kolberg O., 1867, Kujawy, t. I, Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze, Wrocław–Poznań.
·· Kolberg Lud, Kolberg O., 1865 – 1890, Lud. Jego zwyczaje, sposób życia,
mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce, t. I–XXIII, Nakładem autora, funduszu J.R. Lubomirskiego, Akademii
Umiejętności, Warszawa, Kraków.
·· Kolberg Lubelskie, Kolberg O., 1883–1884, Lubelskie, t. I-II, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław–Poznań.
·· Kolberg Mazowsze, Kolberg O., 1885 – 1890, Mazowsze. Obraz etnograficzny, t. I–V, nakładem autora oraz Kasy im. J. Mianowskiego, Kraków.
·· Kolberg Poznańskie I, Kolberg O., 1875, W. Ks. Poznańskie. Wierzenia, t. I,
Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.
·· Kolberg Poznańskie VII, Kolberg O., 1882, W. Ks. Poznańskie. Wierzenia,
t. VII, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław–Poznań.
·· Kolberg Przemyskie, Kolberg O., 1891, Przemyskie. Zarys etnograficzny,
Muzeum im. Dzieduszyckich, Kraków.
·· Kopernicki I., 1876, O wyobrażeniach lekarskich i przyrodniczych oraz
o wierzeniach naszego ludu o świecie roślinnym i zwierzęcym: odczyt miany
na I. Ogólnem Zebraniu Zjazdu Lekarzy i Przyrodników Polskich we Lwowie
w r. 1875, Drukarnia Związkowa, Lwów.
·· Koskowski B., 1935, Zarys historji leków: przyczynek do historji farmacji,
Biblioteka „Wiadomości Farmaceutycznych”, t. XXV, Warszawa.
··„Kosmos. Czasopismo Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika”, t. I–II, LIII, Lwów 1876, 1877, 1928.
·· Linde SJP, Linde M.I.B., 1854 – 1860, Słownik języka polskiego, t. I–VI, wyd.
2, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Lwów.
·· Liske X. (red.), 1876, Ulryk Werdum i dziennik podróży jego po Polsce w latach 1670 – 1672, nakład „Gazety Lwowskiej”, Lwów. Dzieło drukowane
w częściach w ramach „Przewodnika Naukowego i Literackiego”, dodatku do „Gazety Lwowskiej” [Fischer cytuje dziennik „Ulryka Werduma”,
zapewne chodzi o to dzieło].
·· Lorentz F., Fischer A., Lehr-Spławiński T., 1934, Kaszubi – kultura ludowa i język, Kasa im. Mianowskiego Instytut Popierania Nauki, Toruń [hasło: lilia].
·· Lud Słow., „Lud Słowiański. Pismo poświęcone dialektologii i etnografii
Słowian”, t. I–III, Kraków 1929 – 1934.
·· Lud, „Lud. Organ Towarzystwa Ludoznawczego we Lwowie”, t. I–XXXIII,
Lwów 1895 – 1935.
Bibliografia do haseł Słownika
501
·· Łagowska B., Golan K., Stepaniuk K., 2006, Występowanie czerwca polskiego
Porphyrophora polonica (L.) (Hemiptera: Margarodidae) w Polsce oraz uwagi
o jego cyklu życiowym, „Wiadomości Entomologiczne”, t. XXV, nr 5: 5–14.
·· Łaguna S., Teki etnograficzne, rękopis nr 4439, Ossolineum, Wrocław.
·· Łęga W., 1933, Ziemia malborska. Kultura ludowa, Kasa im. Mianowskiego, Toruń.
·· MAAE , „Materyały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne”,
t. I–XIV, Komisja Antropologiczna Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków 1896 – 1919.
·· Macko S., 1930, Badania nad geograficznem rozmieszczeniem i biologją
azalji pontyjskiej w Polsce, „Rozprawy Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Polskiej Akademii Umiejętności”, t. LXIX, Dział B, nr 4, Kraków.
·· Majewski E., 1893, Roślina i wyraz chmiel. Ich pochodzenie i przedhistoryczne znaczenie, Księgarnia Teodora Paprockiego i Spółki, Warszawa.
·· Majewski SN, Majewski E., 1889–1898, Słownik nazwisk zoologicznych
i botanicznych polskich, zawierający ludowe oraz naukowe nazwy i synonimy polskie, używane dla zwierząt i roślin od XV-go wieku aż do chwili
obecnej, źródłowo zestawione z synonimami naukowemi łacińskiemi […],
t. I, II, cz. 1 – 2, nakładem autora, Warszawa.
·· Malecki [Małecki?] B., 1906, Lipa, „Ogrodnictwo”, t. IX, Kraków [hasło:
lipa].
·· Małecki M., Nitsch K., 1934, Atlas językowy polskiego Podkarpacia, t. I:
Mapy, t. II: Wstęp, objaśnienia, wykazy skrótów, Polska Akademia Umiejętności, Kraków.
·· Marcin z Urzędowa, 1595, Herbarz Polski, To iest O Przyrodzeniv Zioł Y
Drzew Rozmaitych, Y Innych Rzeczy Do Lekarztw Należących, Księgi Dwoie,
W Drukarni Łazarzowey, Kraków.
·· Maurizio A ., 1926, Pożywienie roślinne i rolnictwo w rozwoju dziejowym,
Kasa Mianowskiego, Warszawa.
·· Melnyk M., 1922, Ukraïns’ka nomenklatura visših rostin, Naukove Tov. im.
Ševčenka, Lviv.
·· Morawski Z., 1890, Rośliny w przysłowiach, przypowieściach, porównaniach i przenośniach języka polskiego. Sprawozdanie dyrekcji gimnazjum
C.K. w Tarnowie, nakładem autora, Tarnów.
·· Moszyński K., 1928, Polesie wschodnie, Kasa im. Mianowskiego, Warszawa.
·· Moszyński K., Klimaszewska J., Bytnarówna M., 1935, Atlas kultury ludowej, t. II, Polska Akademia Umiejętności, Kraków.
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
502
·· Moszyński KLS., Moszyński K., 1929, 1934, Kultura ludowa Słowian, t. I:
Kultura materialna, t. II: Kultura duchowa, cz. 1, Polska Akademia Umiejętności, Kraków.
·· Motyka J., Panycz T., ca 1935, Rośliny lecznicze i przemysłowe w Polsce. Opis,
uprawa, zbiór, handel, Książnica-Atlas, Warszawa; Zakłady Graficzne, Lwów.
··„Muzeum Domowe: dzieło poświęcone historyi, statystyce, moralności,
naukom i literaturze krajowej”, t. I [czasopismo], red. Dmochowski F.S.,
druk Maksymiliana Chmielewskiego, Warszawa 1838.
·· Opocki [Opacki] J., 1936, Rośliny na usługach medycyny ludowej na Podolu, „Znicz Podola”, t. 6.: 94 [hasło: chrzan].
··„Orli Lot. Miesięcznik krajoznawczy dla młodzieży”, t. I–XVII , Sekcja
Kół Krajoznawczych Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego, Kraków,
1920 – 1936.
·· Orlov S.P., 1928, Hry a písně dětí slovanských, Čsl. Obec sokolská, Praha.
··„Oświata” [możliwych kilka czasopism o tym tytule] 1880 [br . t.].
·· Pam. Fiz., „Pamiętnik Fizyjograficzny”, t. I–XIX, nakładem Dziewulskiego E., Znatowicza B., Warszawa 1881 – 1907.
·· Pam. Tow. Tatrz., „Pamiętnik Towarzystwa Tatrzańskiego”, t. I, 1876, t. X,
Towarzystwo Tatrzańskie, Kraków 1885.
·· PF, „Prace Filologiczne”, t. I–XVI, Skład główny w Księgarni E. Wendego, Warszawa 1885 – 1934.
··„Planta Polonica. Materiały do flory Polski”, t. I, Towarzystwo Naukowe
Warszawskie, Warszawa 1930.
·· Pleszczyński A ., 1892, Bojarzy międzyrzeccy. Studium etnograficzne, „Biblioteka Wisły”, t. XI, Skład Główny w Księgarni M. Arcta, Warszawa.
·· PNL, „Przewodnik naukowy i literacki”, dodatek do „Gazety Lwowskiej”,
t. I–CI, nakładem „Gazety Lwowskiej”, Lwów 1873 – 1921.
·· Pol G., 1907, Kwiat narodowy, „Ogrodnictwo”, t. X, Kraków [hasło: malwa].
·· Polaczek S., 1898, Powiat chrzanowski w Wielkim Księstwie Krakowskiem.
Monografia historyczno-geograficzna, nakładem autora, Kraków.
·· PMAAE, „Prace i Materjały Antropologiczno-Archeologiczne i Etnograficzne”, t. I–IV, Polska Akademia Umiejętności, Kraków 1920 – 1927.
·· Przetocki J., 1911, Postny obiad abo Zabaweczka [...] wymyślona przez P. H.
P. W. [wydanie książki z 1653 r. opracowane przez Józefa Rostafińskiego],
Polska Akademia Umiejętności, Kraków.
··„Przyjaciel Ludu czyli tygodnik potrzebnych i pożytecznych wiadomości”, nakładem Ernesta Güntera, t. VI 1839/40, t. VII 1840/41 [rocznik,
Bibliografia do haseł Słownika
503
a w nim tomy, w nich zeszyty liczone od połowy jednego do połowy następnego roku].
··„Rocznik Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu”, t. XXIV.
·· Rostafiński J., 1880, Burak i barszcz. Nazwa i rzecz. Ich pochodzenie i znaczenie w kolei czasów, „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału
Filologicznego Akademii Umiejętności”, t. VIII, Polska Akademia Umiejętności, Kraków.
·· Rostafiński J. (red.), 1885, Jana Welsa zapiska treści lekarskiej, zarazem
najdawniejszy przyczynek do flory Krakowa z rękopisu XV wieku, J. Rostafiński [wydawca], Kraków.
·· Rostafiński J., 1900a, Słownik polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin poprzedzony historyczną rozprawą o źródłach, Materyały do historyi języka i dyalektologii polskiej, t. I, PAU, Kraków.
·· Rostafiński J., 1900b, Symbola ad historiam naturalem medii aevi: plantas,
animalia, lapides et cetera simplicia medicamenta quae in Polonia adhibebantur inde a XII usque ad XVI saeculum (quattuor cum tabulis), t. I–II,
Uniwersytet Jagielloński, Kraków.
·· Rostafiński J., 1904, Prowincyonalne, polskie nazwy roślin XVIII w., z Prus
Książęcych, głównie z rękopisu Andrzeja Helwinga, „Rozprawy Akademii
Umiejętności. Wydział Filologiczny”, t. XL, Kraków.
·· Rostafiński J., 1922, Wpływ przeżyć chłopięcych Mickiewicza na obrazy
ostatnich dwu ksiąg Pana Tadeusza oraz o święceniu ziół na Matkę Boską
Zielną, „Rozprawy Akademii Umiejętności. Wydział Filologiczny”, t. LXI,
Kraków.
·· Sarna W., 1908, Opis powiatu jasielskiego, nakładem autora, Jasło.
·· Seweryn T., 1932, Podłaźniki, Wydawnictwa Muzeum Etnograficznego
w Krakowie, t. V, Kraków.
·· Siennik M., 1564, Lekarstwa doświadczone, które zebrał uczony lekarz pana
Jana Pileckiego, któremu są przydane lekarstwa końskie z cwiczeniem tego
lekarza. Przydaliśmy y figury zioł rozmaitych ku lekarstwu z ziołkami dostatecznemi sprawione, teraz znowu na światło wydane, Łazarz Andrysowic, Kraków.
·· Siennik M., 1568, Herbarz, to jest zioł tutecznych, postronnych y zamorskich
opisanie […], przydano Alexego Pendemontana księgi ośmiory o taiemnych
a skrytych lekarstwiech […], W drukarni Mikołaia Szarffenberga, Kraków.
·· SKJ, „Sprawozdania Komisyi Językowéj Akademii Umiejętności”, t. I–V,
Akademia Umiejętności, Kraków, 1880 – 1894.
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
504
·· Spausta W., 1893, Cis. Stosunki przyrostowe, ekonomiczne znaczenie. Cisy
w krajach europejskich […], Galicyjskie Towarzystwo Leśne, Lwów.
·· Spiczyński H., 1542, O ziolach tutecznych y zamorskich y o moczy ich a ktemu kxięgi lekarskie […], Florian Ungler, Kraków.
·· Spr. cz. i p. PAU, „Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń Polskiej Akademii Umiejętności”, t. XXXVIII, Kraków 1933.
·· Spr. Kom. Fizj., „Sprawozdanie Komisji Fizjograficznej”, t. I–LXXIII, Akademia Umiejętności w Krakowie, Drukarnia Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1867 – 1939.
·· Stanko J., 1472, Antibolomenum (Antidotarium, Antibolarium) Benedicti
Parthi (1430 – 1493) b.m.w.
·· Stelmachowska B., 1933, Rok obrzędowy na Pomorzu, Instytut Bałtycki, Toruń.
·· Stęczyński B.Z., 1860, Tatry w dwudziestu czterech obrazach, nakładem Księgarni i Wydawnictwa Dzieł Katolickich, Naukowych i Rolniczych, Kraków.
··„Sylwan. Dziennik Nauk Leśnych i Myśliwych”, t. VI, 1830; t. VIII, 1830;
t. XXX, 1912.
·· Synod klechów podgórskich, 10 stycznia 1607 r., [w:] Kraszewski J.I., 1843,
Powiastki i obrazki historyczne, Biblioteka Raczyńskich, Wilno.
·· Syreński S., 1613, Zielnik Herbarzem z ięzyka Łacinskiego zowią To iest
Opisanie własne imion, kształtu, przyrodzenia, skutkow, y mocy Zioł wszelakich Drzew Krzewin y korzenia ich, Kwiatu, Owocow, Sokow Miasg, Zywic y korzenia do potraw zaprawowania Takze Trunkow, Syropow, Wodek
Lekiwarzow, Konfektow [...], W Drukarni Bazylego Skalskiego, Kraków.
·· Szafer W., 1919, Ze studiów nad zasięgami geograficznymi roślin w Polsce,
„Rozprawy Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Polskiej Akademii
Umiejętności”, „Seria B”, t. LVIII, Kraków.
·· Szafer W., 1930, Element górski we florze niżu polskiego, „Rozprawy Wydziału Matematyczno-Przyrodniczego Polskiej Akademii Umiejętności”,
t. LXIX (Ser. III, T. XXIX), Dz. B., nr 3.
·· Szafer W., 1931, The historical development of the geographical area of the
spruce (Picea excelsa Lkn.) in Poland, „Przegląd Geograficzny”, t. XI, Polskie Towarzystwo Geograficzne, Warszawa.
·· Szafer W., Kulczyński S., Pawłowski B., 1924, Rośliny polskie: opisy i klucze
do oznaczania wszystkich gatunków roślin naczyniowych rosnących w Polsce bądź dziko, bądź też zdziczałych lub częściej hodowanych: dla użytku
florystów, uczniów szkół wyższych i średnich, rolników, leśników, farmaceutów i innych miłośników przyrody, Książnica – Atlas; Lwów, Warszawa.
Bibliografia do haseł Słownika
505
·· Szulczewski J., 1932, Rośliny w mianownictwie, przesądach i lecznictwie
ludu wielkopolskiego, „Lud”, t. XXXI, s. 93 – 100.
·· Świętek J., 1893, Lud nadrabski (od Golowa po Bochnię): obraz etnograficzny, Akademia Umiejętności, Kraków.
·· Talko-Hryncewicz J., 1893, Zarysy lecznictwa ludowego na Rusi południowej, Akademia Umiejętności, Kraków.
·· Taszycki W., 1924, Polskie nazwy osobowe, „Biblioteczka Miłośników Języka Polskiego, t. V. Gebethner i Wolff ”, Kraków.
·· Taszycki W., 1934, Z dawnych podziałów dialektycznych języka polskiego,
t. II, Przejście ja – je, Towarzystwo Naukowe, Lwów.
·· Treichel A ., 1880 – 1885, Volksthümliches aus der Pflanzenwelt, besonders
für Westpreussen, t. I–VI [ponieważ cytowane strony nie odpowiadają
żadnemu z tomów, być może A . Fischer korzystał z nadbitki jednego
z artykułów. Adres wydawniczy w manuskrypcie Fischera to: Volkstümliches aus der Pflanzenwelt besonders för Westpreussen, cz. 2. Schriften
der Naturforschenden Gesellschaft in Danzig Neue Folge V. H. 3. Wyd. v.
Sohnrey, Berlin 1893].
·· Tripplin T., 1856, Wycieczki po stokach galicyjskich i węgierskich Tatrów,
T. I. S. Orgelbrand, Warszawa.
·· Tyg. Ilustr., „Tygodnik Ilustrowany”, t. I, VII–X, Józef Unger, Warszawa
1859, 1863 – 1864.
·· Udziela M., 1891, Medycyna i przesądy lecznicze ludu polskiego. Przyczynek do
etnografii polskiej, Biblioteka „Wisły”, t. VII, Księgarnia M. Arcta, Warszawa.
·· Wasylowski S., [br. daty rocznej], Mądry z Pamiątkowa, „Gazeta Polska”,
3 IX, s. 5 [hasło: macierzanka].
··„Wędrowiec”, 1868, nr 2, s. 61.
··„Wiedza o Polsce”, t. I–IV, Wydawnictwo „Wiedza o Polsce”, druk: Zakład
Graficzny E. i dra K. Koziańskich, Warszawa, 1932.
··„Wisła. Miesięcznik geograficzno-etnograficzny”, 1887 – 1917, t. I–XX ,
Warszawa.
·· Wisner D., Czartoryski K.F., 1680, Czarownica Powolana, Abo Krotka Navka
Y Prestroga [!] z Strony Czarownic, w Drukarni X. Woyciecha Laktańskiego.
·· Wójcicki K.W., 1836, Pieśni ludu Biało-Chrobatów, Mazurów i Rusi znad
Bugu z dołączeniem odpowiednich pieśni ruskich, serbskich, czeskich i słowiańskich, t. I, Józef Kaczanowski, Warszawa.
·· Wójcicki Z.D., Wójcicki K.W., 1842, Zarysy domowe, t. I–IV , Drukarnia
Max. Chmielewskiego, Warszawa.
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
506
·· Wójcicki K.W., 1838, Muzeum Domowe. Dzieło poświęcone historyi, statystyce, moralności, naukom i literaturze krajowej [hasło: kalina].
·· Wrzosek A ., 1904, Lekastpha w osoblywych niemoczach przez Szymona
z Łowicza, „Krytyka Lekarska” t. VI, nr 8-9 [niepublikowany wcześniej
rękopis Szymona z Łowicza z 1535]
··„Z Bliska i z Daleka”, t. I–III. Drukarnia Polska, Lwów 1933 – 1935.
··„Zaranie Śląskie. Kwartalnik literacki”, t. I–VII, Cieszyn, 1907 – 1931.
·· Zawacki T., 1616, Theodora Zawackiego Z Domv Rogala Szlachcica Polskiego Memoriale Oeconomicvm. Abo Pamięć robot y wszelakiego dozoru Gospodarskiego każdego Miesiąca, y iako się Gospodarz rządzić ma dla zdrowia,
Do Kalendarza wiecznego Gospodarskiego y Oeconomiey abo Ksiegi domowey Gospodarskiey tegoż Authora należąca, w Drukarniey v Dziedzicow
Jakuba Sybeneychera, Kraków.
··„Zdrowie. Miesięcznik poświęcony hygienie publicznej i prywatnej”, t. I,
XIV, Józef Polak, Warszawa 1885, 1898.
··„Ziemia. Tygodnik Krajoznawczy Ilustrowany”, t. I–XX, Polskie Towarzystwo Krajoznawcze, Warszawa 1910 – 1935.
·· ZWAK, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Krajowej”, t. I–XVIII, Akademia Umiejętności, Kraków 1877 – 1895.
Indeks roślin według nazw łacińskich
·· AEL. Rękopisy z Archiwum Etnograficznego Instytutu Etnografii Uniwersytetu Lwowskiego.
·· Albertus Magnus 1698. O sekretach białogłowskich, mocy ziół, kamieni i źwierząt osobliwych przetłumaczony, Drukarnia pod znakiem orła
białego, Amsterdam.
·· Andrejew N.P. 1927. Die Legende vom Räuber Madej, Suomalainen Tiedeakatemia, Helsinki.
·· Benetowa S. 1936. Konopie w wierzeniach i zwyczajach ludowych, Towarzystwo Naukowe Warszawskie, Warszawa.
·· Berneker E. von 1924. Slavisches etymologisches Wörterbuch, t. I, A–L .
Carl Winter, Heidelberg.
·· Bibl. Warsz. „Biblioteka Warszawska. Pismo poświęcone naukom, sztukom i przemysłowi”, t. III, Gebethner i Wolf, Warszawa 1877.
·· Biegański J. 1931. Nasze zioła i leczenie się niemi, Stow. Pracowników
Księgarskich, Warszawa [hasło: kocanki].
·· Biegeleisen H. 1929a. Lecznictwo ludu polskiego, Polska Akademia Umiejętności, Kraków.
·· Biegeleisen H. 1929b. U kolebki, przed ołtarzem, nad mogiłą, Instytut
Stauropigjański, Lwów.
·· Biretowski P.J. 1769. Wiadomośc ciekawa, kazdemu wielce pozyteczna
o skutkach y mocy zboż wszelkich, jarzyn y zioł roźnych. W drukarni j. o.
xcia prymasa arcy-biskupa gnieźnieńskiego, Łowicz.
Abies alba 63, 305, 384–386
Acer 189–192
Acer campestre 189
Acer platanoides 189
Acer pseudoplatanus 189
Acer tataricum 189, 191
Achillea millefolium 147, 392–397, 473–474
Achillea ptarmica 392, 396
Aconitum 123, 212, 237, 328, 468, 479–480
Aconitum x cammarum 479–480
Aconitum degenii 479
Aconitum firmum 479–480
Aconitum lycoctonum 123
Aconitum napellus 237
Aconitum paniculatum 479–480
Aconitum racemosum 123
Aconitum variegatum 480
Acorus calamus 194, 310–312
Actaea spicata 123
Adiantum capillus-veneris 265
Aesculus hippocastanum 63
Aethusa cynapium 224
Agrimonia eupatoria 473–474
Agrostemma githago 64, 187–189
Agrostis canina 85
Ajuga chamaepitys subsp. chia 133
Ajuga chia (zob. A. chamaepitys
subsp. chia) 133
Ajuga genevensis 133
Ajuga iva 133
Ajuga reptans 133
Alcea 426–430
Alcea rosea 427 – 429
Alchemilla sylvestris 277–278
Alchemilla vulgaris 277–278
Alectorolophus (zob. Rhinanthus) 478
Alectorolophus major (zob. Rhinanthus
serotinus subsp. aestivalis) 478
Alectorolophus minor (zob. Rhinanthus
minor) 478
Alisma plantago-aquatica 493–494
Allium cepa 351–355
Allium sativum 123–127, 128
Allium victorialis 127–128
Alnus glutinosa 233–235
Alnus incana 233
Aloe succotrina 71
Alpinia galanga 462
Althaea 426 – 430
Althaea officinalis 427 – 429
Althaea rotundifolia 429
Althea rosea 427
Amaranthus hybridus 431
Amaranthus retroflexus 212
Anagallis arvensis 213 – 214
Anagallis arvensis var. caerulea 214
Anagallis caerulea (zob. Anagallis arvensis
var. caerulea) 214
Indeks roślin według nazw łacińskich
511
Anagallis phoenicea (zob. Anagallis
arvensis) 213–214
Anastatica hierochuntica 287
Anemone 293–294
Anethum graveolens 206–207
Angelica archangelica 72–73
Angelica sylvestris 143–145, 342
Antennaria dioica 314 – 315, 390 – 391
Anthemis arvensis 289, 292
Anthemis cotula 289 – 291
Anthemis tinctoria 433
Anthyllis vulneraria 449–450
Apium rusticum 170
Aquilegia nigricans 239
Aquilegia ullepitschii (zob. Aquilegia
nigricans) 239
Aquilegia vulgaris 239–240
Arabidopsis arenosa 153
Arabis arenosa (zob. Arabidopsis
arenosa) 153
Archangelica officinalis (zob. Angelica
archangelica) 72–73
Arctium 225–228, 293, 329, 377
Arctium lappa 225 – 228, 329
Arctium tomentosum 227
Armoracia rusticana 357–361
Arnica montana 73
Aronicum carpaticum (zob. Doronicum
carpaticum) 237
Aronicum clusii (zob. Doronicum clusii)
237 – 238
Artemisia abrotanum 63, 92–96, 329
Artemisia absinthium 329, 350–351
Artemisia annua 111
Artemisia campestris 111
Artemisia pontica 92
Artemisia vulgaris 64, 106–113, 329
Arum alpestre 231–232
Arum maculatum 231–232
Arundo (zob. Phragmites) 230
Asarum europaeum 60, 208–210
Aspidium filix-mas (zob. Dryopteris
filix-mas) 253
Aster amellus 73–74
Atriplex hortensis 401
Atropa belladonna 230
Avena fatua 247
Avena orientalis (zob. Avena sativa) 247
Avena sativa 247–253
Azalea pontica (zob. Rhododendron
luteum) 287–288
Bellis perennis 474–475
Berberis vulgaris 133
Beta vulgaris 347–350
Betonica officinalis (zob. Stachys officinalis) 105
Betula alba (zob. Betula
pendula) 98–103
Betula obscura 102
Betula pendula 98–103
Betula verrucosa (zob. Betula
pendula) 98–103
Borago officinalis 347–350
Bovista 280
Brassica juncea 371
Brassica nigra 371–372
Brassica oleracea 179–186
Bryonia 64, 230, 450
Bryonia alba 230, 450–453
Bupleurum longifolium 142
Buxus sempervirens 104–105
Calamintha acinos
(zob. Clinopodium acinos) 79
Calendula 212, 444
Calendula officinalis 444–447
Calluna vulgaris 322–323
Caltha palustris 179, 194
Calvatia 280
Campanula glomerata 149
Campanula patula 148–149
Campanula persicifolia 149
Campanula rapunculoides 148
Campanula rapunculus 149
Campanula trachelium 148–149
Camphorosma annuum 178
Camphorosma monspeliaca 178
Cannabis sativa 63, 201–206
Capparis spinosa 179
Capsella bursa-pastoris 309–310
Cardamine 258
Cardamine pratensis 258
Carduus 242–246
Carduus acanthoides 244
Carlina acaulis 77, 141– 143
Carlina vulgaris 141, 143
Carum carvi 71, 192 – 194
Caryophyllus aromaticus (zob. Syzygium
aromaticum) 373–374
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
512
Centaurea austriaca (zob. Centaurea
phrygia) 115
Centaurea cyanus (zob. Cyanus segetum)
107, 113–115
Centaurea jacea 115–116
Centaurea nigra 115
Centaurea phrygia 115
Centaurea phrygia subsp.
pseudophrygia 115
Centaurea pseudophrygia (zob. Centaurea
phrygia subsp. pseudophrygia) 115
Centaurea scabiosa 115
Centaurea umbellatum (zob. Centaurium
erythraea) 355
Centaurium 355–357, 426
Centaurium erythraea 355
Centaurium littorale 355
Centaurium pulchellum 355
Cetraria islandica 268 – 269
Chamaenerion angustifolium (zob.
Epilobiumm angustifolium) 486
Cheiranthus cheiri (zob. Erysimum x cheiri)
214–215
Chelidonium majus 366–368
Chenopodium 175, 197, 364, 401–402
Chenopodium album 401
Chenopodium bonus-henricus 197
Chenopodium botrys (zob. Dysphania
botrys) 364
Chrysanthemum leucanthemum (zob.
Leucanthemum vulgare) 329
Chrysanthemum parthenium (zob.
Tanacetum parthenium) 289, 489
Cichorium intybus 64, 361–362
Cirsium 47, 242 – 246, 351
Cirsium arvense 245
Cirsium eriophorum 244 – 245, 351
Cirsium oleraceum 242, 363
Cirsium rivulare 47, 89, 257
Citrullus 135
Clinopodium acinos 79
Clinopodium vulgare 215
Cochlearia armoracia (zob. Armoracia
rusticana) 357–361
Coffea arabica 186–187
Colchicum autumnale 328–329
Comarum plaustre 473
Consolida 446 – 447
Consolida regalis 447
Coriandrum sativum 195 – 197
Cornus 133–134
Cornus mas 133–134
Cornus sanguinea 133–134
Corylus avellana 216–221
Cosmos bipinnatus 373
Crataegus 369–371
Crataegus laevigata 369
Crataegus monogyna 369
Crataegus oxyacantha (zob. Crataegus
laevigata) 369
Crucianella 398
Cucumis melo 135
Cucumis sativus 232
Cucurbita lagenaria (zob. Lagenaria
siceraria) 135
Cucurbita maxima 135 – 136
Cucurbita pepo 135–137
Cuminum cyminum 192 – 194
Cyanus segetum 107, 113–115
Cynoglossum officinale 246–247
Cytisus scoparius 179, 331
Dactylorhiza maculata 299–300
Dactylorhiza majalis 299
Dahlia 39, 63, 366
Dahlia pinnata 366
Dahlia pinnata var. variabilis 366
Daphne mezereum 485–486
Datura 64, 223, 342–343
Datura stramonium 64, 342–343
Daucus carota 212, 432–435
Delphinium 446 – 447
Delphinium consolida (zob. Consolida
regalis) 447
Delphinium elatum 446
Dianthus 373 – 374
Dianthus arenarius 373
Dianthus borbasii 373
Dianthus caryophyllus 373 – 374
Dianthus deltoides 374
Dictamnus albus 137
Dictamnus fraxinella (zob. Dictamnus
albus) 137
Digitaria sanguinalis 271
Diphasiastrum complanatum 317
Dittrichia graveolens 262
Dittrichia viscosa 237, 262
Doronicum austriacum 237–239
Doronicum carpaticum 237
Indeks roślin według nazw łacińskich
513
Doronicum clusii 237 – 238
Doronicum grandiflorum 237
Doronicum scorpioides 237 – 238
Draba verna (zob. Erophila verna) 319
Dryobalanops aromatica 178
Dryobalanops sumatrensis 178–179
Dryopteris filix-mas 253
Dysphania botrys 364
Elymus repens 64
Epilobium angustifolium 486–487
Epilobium montanum 486–487
Epilobium parviflorum 486–487
Equisetum 470–471
Equisetum arvense 470–471
Equisetum fluviatile 471
Equisetum hyemale 471
Equisetum limosum (zob. Equisetum
fluviatile) 471
Equisetum maximum (zob. Equisetum
telmateia) 470
Equisetum palustre 471
Equisetum telmateia 470
Equisetum variegatum 471
Erigeron acer (zob. Erigeron acris) 276
Erigeron acris 276–277
Erigeron viscosus (zob. Dittrichia viscosa) 237
Erophila verna 319
Eryngium 440–441
Eryngium campestre 440
Eryngium maritimum 440
Eryngium planum 440
Erysimum x cheiri 214–215
Erythraea centaurium (zob. Centaurium
erythraea) 355
Euonymus europaeus 483
Euonymus verrucosus 483
Eupatorium cannabinum 302, 469–470
Euphrasia curta (zob. Euphrasia
nemorosa) 308
Euphrasia nemorosa 308
Euphrasia officinalis 309
Euphrasia picta 308
Euphrasia rostkoviana 308–309
Euphrasia stricta 309
Fagopyrum esculentum 161–162
Fagopyrum esculentum v. sagittatum (zob.
Fagopyrum esculentum) 161
Fagopyrum tataricum 161
Fagus sylvatica 63, 103–104
Fallopia dumetorum 283
Ficus carica 150–151
Filices 253–256
Foeniculum officinale (zob. Foeniculum
vulgare) 207–208
Foeniculum vulgare 206 – 208
Fragaria vesca 270–271
Frangula alnus 212–213
Fraxinus excelsior 172–173
Fritillaria imperialis 210–211
Fritillaria meleagris 210
Fritillaria pyrenaica 211
Fumaria officinalis 134–135
Galium 453 – 454
Galium intermedium 454
Galium mollugo 454
Galium sylvaticum (zob. Galium
intermedium) 454
Galium verum 454
Genista 331 – 332
Genista germanica 331 – 332
Genista pilosa 331 – 332
Genista tinctoria 331
Gentiana 151–153
Gentiana amarella (zob. Gentianella
amarella) 151
Gentiana asclepiadea 151, 153
Gentiana cruciata 151
Gentiana lutea 151
Gentiana pneumonanthe 151–153
Gentiana punctata 151
Gentiana verna 151
Gentianella amarella 151
Geum montanum 399
Geum rivale 399, 474
Geum urbanum 399
Gladiolus communis 209, 236
Glechoma hederacea 47, 89–90, 257
Glyceria 271, 275, 430 – 432
Glyceria aquatica 431
Glyceria fluitans 275, 430 – 432
Glyceria plicata 431
Gnaphalium 153, 303, 314 – 315, 390
Gnaphalium arenarium 390
Gnaphalium dioicum 314
Gnaphalium leontopodium (zob.
Leontopodium nivale subsp. alpinum)
303–304
Gnaphalium uliginosum 153
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
514
Gratiola officinalis 142
Gymnadenia conopsea 299
Hedera helix 88–89
Helianthus 471 – 473
Helianthus annuus 471
Helianthus tuberosus 472
Helichrysum 64, 314 – 315, 390
Helichrysum arenarium 314, 390–391
Heracleum acanthus 341
Heracleum sibiricum 341
Heracleum sphondylium 341
Hieracium pilosella (zob. Pilosella
officinarum) 85, 137
Hippuris 471
Hordeum 174–178
Hordeum distichum 175
Hordeum hexastichum 175
Hordeum polystichum 175
Hordeum tetrastichum 175
Hordeum vulgare 174 – 175
Humulus lupulus 116–118
Hydrangea hortensia (zob. Hydrangea
macrophylla) 163
Hydrangea macrophylla 163
Hyoscyamus albus 223
Hyoscyamus niger 223 – 225, 230
Hypericum 99, 145–149, 279, 329, 397
Hypericum perforatum 99, 145–149, 279, 329
Hyssopus officinalis 39, 63, 378–379
Iacea nigra (zob. Centaurea nigra) 115
Inula britannica 235 – 236, 262
Inula ensifolia 235
Inula germanica 235
Inula graveolens (zob. Dittrichia
graveolens) 262
Inula helenium 71, 235–237
Inula hirta 235
Inula oculus-christi 237
Inula salicina 235
Inula spiraeifolia 237
Inula squarrosa (zob. Inula spiraeifolia) 237
Inula viscosa (zob. Dittrichia viscosa) 237, 262
Iris 230, 392
Iris pseudoacorus 392
Iris sibirica 392
Iris x florentina 392
Iris x germanica 392
Jasminum officinale 171
Juglans regia 63
Juncus 295
Juncus trifidus 295
Juniperus 63, 379
Juniperus communis 63, 379–381
Juniperus sabina 379, 381–382
Knautia arvensis 115, 475–476
Lagenaria siceraria 135
Lamium 382 – 383
Lamium album 382
Lappa communis (zob. Arctium lappa) 226
Lappa officinalis (zob. Arctium lappa) 225
Larix decidua 444
Ledum palustre 64, 339–340
Leontodon taraxacum (zob. Taraxacum
officinale) 442–444
Leontopodium 303 – 304, 314 – 315
Leontopodium alpinum (zob. Leontopodium
nivale subsp. alpinum) 303 – 304
Leontopodium nivale
subsp. alpinum 303 – 304
Lepidium 258
Lepidium latifolium 258
Lepidium ruderale 258
Lepidium sativum 258
Lepidium tertium 258
Leucanthemum vulgare 329
Levisticum officinale 418–421
Lichenes 268–269
Lichen hepatica 268 – 269
Lichen islandicus (zob. Cetraria
islandica) 269
Lilium 137, 410 – 412
Lilium bulbiferum 411
Lilium candidum 411
Lilium lancifolium 411
Lilium martagon 137, 410–412
Linaria vulgaris 221 – 223, 409
Linum catharicum 409
Linum usitatissimum 63, 402–410
Lobaria pulmonaria 268
Lolium 187 – 188, 223, 456
Lolium temulentum 187 – 188, 456
Lycoperdon bovista 280
Lycopodium 163, 316 – 318
Lycopodium annotinum 317
Lycopodium clavatum 163, 317–318
Lycopodium complanatum (zob.
Diphasiastrum complanatum) 317
Lycopodium selago 316 – 318
Indeks roślin według nazw łacińskich
515
Malus domestica 164–167
Malus sieversii 164
Malus sylvestris 164
Malva 39, 64, 426 – 430
Malva alcea 427
Malva borealis 427, 430
Malva crispa (zob. Malva verticillata) 427
Malva neglecta 39, 64, 427–429
Malva pusilla 427–428
Malva rotundifolia (zob. Malva pusilla) 427
Malva sylvestris 39, 64, 426
Malva verticillata 39, 64, 427
Mandragora officinarum 230
Marrubium vulgare 302-303
Matricaria chamomilla 64, 288 – 292, 329
Matricaria discoidea 289, 292
Matricaria parthenium (zob. Tanacetum
parthenium) 488–489
Melissa officinalis 302, 435–437
Mentha 195, 437–440
Mentha aquatica 437
Mentha arvensis 437
Mentha crispa 437
Mentha longifolia 437
Mentha pulegium 437
Mentha spicata subsp. crispa 437
Mentha x piperita 437
Mentha x piperita var. crispa 437
Menyanthes trifoliata 200, 275
Mespilus (zob. Crataegus) 369–371
Myrtus communis 441–442
Nasturtium officinale 288
Nasturtium sylvestre (zob. Rorippa
sylvestris) 288
Nepeta cataria 195
Nicotiana 483 – 485
Nicotiana rustica 484
Nicotiana rusticana (zob. Nicotiana
rustica) 483
Nicotiana tabacum 484
Nuphar lutea 374–376
Nymphaea 230, 374–376
Nymphaea alba 374–375, 376–378
Ocimum basilicum 78–79
Oenothera biennis 474
Ononis 487–488
Ononis arvensis (zob. Ononis hircina) 487
Ononis hircina 487
Ononis repens 487
Ononis spinosa 487
Onopordum acanthium 245
Orchidaceae 299–301
Orchis 299 – 301, 462
Orchis latifolia (zob. Dactylorhiza majalis)
299 – 300
Orchis maculata (zob. Dactylorhiza
maculata) 299 – 300
Orchis mascula 299, 462
Orchis militaris 299
Orchis morio (Anacamptis morio) 300
Origanum 137, 195, 215–216
Origanum creticum (zob. Origanum
vulgare s. l.) 137
Origanum vulgare s. l. 137, 215–216
Paeonia officinalis 63, 448–449
Panicum italicum (zob. Setaria italica) 280
Panicum miliaceum 271–274
Panicum sanguinale (zob. Digitaria
sanguinalis) 271
Papaver rhoeas 228–229
Papaver somniferum 228
Parietaria officinalis 73
Paris quadrifolia 128–129
Parnassia palustris 363, 434, 474
Persicaria bistorta 281 – 283
Persicaria hydropiper 281 – 283
Persicaria maculosa 281
Persicaria vivipara 281
Petasites 225
Phaseolus vulgaris 150, 153
Philadelphus coronarius 171
Phlox 365 – 366
Phlox drummondii 365
Phlox paniculata 365–366
Phlox subulata 365
Phoenix dactylifera 253
Phragmites 230, 482–483
Phragmites australis 482–483
Picea abies 63, 305–308
Picea excelsa (zob. Picea abies) 305–308, 505
Pilosella officinarum 137
Pimpinella 71, 85, 341–342
Pimpinella anisum 71–72
Pimpinella magna (zob. Pimpinella
major) 341
Pimpinella major 341
Pimpinella saxifraga 341
Pinus sylvestris 63, 295–299
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
516
Piper cubeba 462
Pistacia lentiscus 462
Pisum arvense (zob. Pisum sativum
subsp. arvense) 153
Pisum sativum 153
Pisum sativum subsp. arvense 153
Plantago 262, 329, 336 – 339
Plantago arenaria 262
Plantago indica (zob. Plantago arenaria) 262
Plantago lanceolata 336
Plantago major 336–339, 342, 493
Plantago media 336
Plantago psyllium 262
Polygala amara 398
Polygala vulgaris 398
Polygonatum multiflorum 137
Polygonum 281–283
Polygonum aviculare 281–282
Polygonum bistorta (zob. Persicaria
bistorta) 281–283
Polygonum dumetorum (zob. Fallopia
dumetorum) 208
Polygonum hydropiper (zob. Persicaria
hydropiper) 281–283
Polygonum persicaria (zob. Persicaria
maculosa) 281
Polygonum viviparum (zob. Persicaria
vivipara) 281
Polypodium vulgare 47, 89, 253, 257
Populus 64, 240, 480 – 481
Populus alba 480–481
Populus balsamifera 481
Populus deltoides 481
Populus nigra 480
Populus tremula 240–242, 480
Populus x canadensis 481
Populus x canescens 480
Potentilla anserina 259–260
Potentilla arenaria 259, 262
Potentilla argentea 259
Potentilla erecta 260–261
Potentilla grandiflora 262
Potentilla reptans 35, 60, 262–263
Potentilla silvestris (zob. Potentilla erecta) 260
Potentilla tormentilla (zob. Potentilla
erecta) 260
Potentilla verna (zob. Potentilla
grandiflora) 259, 262
Primula auricula 259
Primula officinalis (zob. Primula veris) 259
Primula veris 105, 200, 259
Prunella 368–369
Prunella grandiflora 368–369
Prunella vulgaris 133, 368–369
Prunus avium 122–123, 319
Prunus cerasifera 478
Prunus cerasus 319–322
Prunus domestica 305, 478
Prunus domestica subsp. insititia 305
Prunus insiticia (zob. Prunus domestica
subsp. insititia) 305
Prunus spinosa 478–479
Pteridium aquilinum 253
Pteris aquilina (zob. Pteridium
aquilinum) 253
Pulicaria vulgaris 262–263
Pulmonaria officinalis 268
Pulsatilla nigricans 293
Pulsatilla patens (zob. Anemone
patens) 293
Pulsatilla pratensis (zob. Anemone
pratensis) 293
Pyrethrum parthenium (zob. Tanacetum
parthenium) 270, 335, 488
Pyrus communis 158–160
Quercus petraea 129
Quercus robur 129–132
Quercus sessilis (zob. Quercus petraea) 129
Ranunculus 170–173, 214, 329
Ranunculus acris 170
Ranunculus flammula 170
Ranunculus repens 170–171
Raphanus raphanistrum 225, 292 – 293
Rhamnus cathartica 301–302, 389
Rhamnus frangula (zob. Frangula alnus) 212
Rhinanthus 478
Rhinanthus minor 478
Rhinanthus serotinus subsp. aestivalis 478
Rhododendron flavum (zob. Rhododendron
luteum) 287
Rhododendron kotschyi (zob.
Rhododendron myrtifolium) 287
Rhododendron luteum 287–288
Rhododendron myrtifolium 287
Ribes nigrum 269–270
Ribes rubrum 269–270
Ribes uva-crispa 270, 335–336
Robinia pseudoacacia 154, 283–284
Indeks roślin według nazw łacińskich
517
Rosa 463–466
Rosa canina 370, 463 – 464
Rosa chinensis 463
Rosa damascena 463
Rosmarinus officinalis 462
Rubus 173–174, 229–230
Rubus caesius 173–174
Rubus fruticosus (zob. Rubus) 173
Rubus idaeus 229–230
Rubus nemorosus 174
Rumex 304–305
Rumex acetosa 304
Rumex crispus 304
Rumex obtusifolius 304
Rumex scutatus 304
Ruta graveolens 63, 135, 466–469
Ruta montana 466 – 467
Salvia 476–478
Salvia officinalis 476
Salvia pratensis 476–477
Salvia verticillata 476–477
Sambucus 79, 84, 221, 401
Sambucus ebulus 84–85
Sambucus nigra 79–83, 221
Sambucus racemosa 79, 84
Sanguisorba 397, 464
Sanguisorba minor 397
Sanguisorba officinalis 397, 461, 464
Sarothamnus scoparius (zob. Cytisus
scoparius) 331
Satureja montana 79
Scabiosa succisa (zob. Succisa pratensis) 362
Scirpus lacustris (zob. Schoenoplectus
lacustris) 295
Schoenoplectus lacustris 295
Scleranthus perennis 85, 277
Scopolia carniolica 230
Scrophularia nodosa 313–314
Sedum 284 – 286, 460, 474
Sedum acre 285, 460–461
Sedum maximum 285–286
Sedum telephium 285 – 287, 474
Sempervivum tectorum 284–285
Senecio sarracenicus 230
Setaria italica 280
Silene inflata 85
Sinapis 292 – 293, 371 – 373
Sinapis alba 371
Sinapis arvensis 292 – 293, 371
Sinapis nigra (zob. Brassica nigra) 371
Solanum dulcamara 279–280
Solanum tuberosum 323–327
Solidago virga-aurea 230–231
Sonchus 443
Sorbus aucuparia 167–170
Stachys officinalis 105–106
Stachys palustris 47, 89, 257
Staphylea pinnata 389–390
Sticta pulmonaria (zob. Lobaria
pulmonaria) 268
Succisa pratensis 362–363
Symphytum officinale 246, 494
Syringa vulgaris 221
Syzygium aromaticum 373 – 374
Tagetes erecta 373
Tanacetum parthenium 289, 329, 488-490
Tanacetum vulgare 433, 491–493
Taraxacum 442–444
Taraxacum officinale 443–444
Taxus baccata 120–122
Thymus 39, 64, 421–426
Thymus chamaedrys (zob. Thymus
pulegioides) 421–424
Thymus ovatus (zob. Thymus
pulegioides) 421
Thymus pulegioides 421
Thymus serpyllum 421–424, 426
Thymus vulgaris 421, 423, 425
Tilia 63, 413–418
Tilia cordata 413–418
Tilia europaea 413–415, 417
Tilia grandifolia (zob. Tilia platyphyllos) 413
Tilia parvifolia (zob. Tilia cordata) 413, 415
Tilia platyphyllos 413–418
Tragopogon 211, 443, 473
Tragopogon pratensis 211
Trifolium 197–201
Trifolium agrarium (zob. Trifolium
aureum) 197
Trifolium alpestre 197
Trifolium arvense 197–201
Trifolium aureum 197
Trifolium campestre 201
Trifolium fibrinum 200–201
Trifolium fragiferum 200
Trifolium montanum 198–200, 425
Trifolium pannonicum 199
Trifolium pratense 197–198
Rośliny w wierzeniach i zwyczajach ludowych
518
Trifolium repens 198–200
Tripleurospermum maritimum 289
Triticum aestivum 455–460
Triticum spelta 280, 455, 459
Tropaeolum majus 179
Tussilago farfara 263–265
Typha 411, 482
Urtica dioica 64, 265 – 268
Urtica urens 64, 181, 265–268
Usnea barbata 268 – 269
Vaccinium myrtillus 90–92
Vaccinium vitis-idaea 90
Valeriana officinalis 211–212, 276
Veratrum album 118 – 120
Veratrum nigrum 118
Verbascum 138–141
Verbascum lychnitis 138
Verbascum phlomoides 140
Verbascum phoeniceum 138
Verbascum thapsus 140
Verbena officinalis 315–316
Veronica 274 – 276
Veronica beccabunga 275–276
Veronica chamaedrys 274–276
Veronica hederifolia 275
Veronica officinalis 275
Veronica persica 276
Veronica tournefortii (zob.
Veronica persica) 276
Viburnum opulus 279, 387–389
Vicia faba 96–98
Vinca minor 63, 74–78
Viola 343 – 347, 364–365
Viola altaica 343
Viola arvensis 343–344
Viola canina 364
Viola lutea 343
Viola odorata 364
Viola tricolor 343, 345–346
Viola x wittrockiana 343
Viscum album 383, 383–384
Viscum album subsp. abietis 383
Viscum album subsp. album 383
Viscum album subsp. austriacum 383
Zea mays 399–400
Zingiber officinale 163