-
extracted text
-
П.
1. U l i c a . W y s o k i n , p a w .
Opoczno
Roman Reinfuss
Z
BADAŃ
sły
BUDOWNICTWEM
LUDOWYM
W
WOJEWÓDZTWIE
KIELECKIM
P o ł o ż o n e w e w s c h o d n i e j części w i e l k i e g o
zakola W i
r a d o m s k i m i dalej p o Wisłę. Pozostałe t e r e n y
dzisiejsze
niewielkiego
g l e b y słabe, często p i a s z c z y s t e ,
skrawka
w
NAD
w o j . kieleckie, z
n a północy m i ę d z y R a d o m i e r z ą
całości w
a Pilicą, l e ż a ł o
obrębie g r a n i c M a ł o p o l s k i *. W i ę z y
kreślała d a w n a
obszar
wyjątkiem
organizacja
województwa
krakowskiej .
Mimo
2
kościelna, g d y ż
wchodził
pierwotnie
więzów,
jakie
niemal
z a c h o w a ł y się r o z l e g ł e o b s z a r y , s t a n o w i ą c e
d a w n y c h puszcz, z których
największą
była
R a d o m s k a . Jeszcze w w i e k u X I V , j a k w y k a z a ł y
tereny
1
km
i
Opatowa. W
te
nawiązuje
do
wy
2
miały
okolice
Wiślicy,
Książnic,
c e n t r u m województwa
Koprzywnicy
(obszar
Gór
nocnym
zachodzie
między
średnim
biegiem
Kamiennej
a ujściem P i l i c y d o W i s ł y ciągnęły się w ó w c z a s
północy M a z o w s z a .
renów,
dziejach
częściowo
kontaktów,
tego s t a n u należy
szukać
łe i p r a k t y c z n i e b e z l u d n e
o s a d n i c t w a interesujących
nas t e
pasa
zaś w
która
k o n f i g u r a c j i sieci
inaczej
a inaczej po południowej
układała
części G ó r
się
wzajemnych
po
północnej,
szczególności
z
Tereny,
które już w e
obszary
wzdłuż
południowych
województwa
łącznie
lessowe,
od
ciągnące
i
wczesnym
średnio
bez
płatami
południowo-wschodnich
granic
po
i przyległymi
Sandomierz,
do
niego
i
iłżeckiego.
W i ę k s z e o b s z a r y g l e b średnich w p o ł u d n i o w e j
części w o
zachodu
z pow. opatowskim
Wielkiej
s k r a w k a m i powiatów
kieleckiego
j e w ó d z t w a ciągną się m i ę d z y S t a s z o w e m
i
Chęcinami, w
północnej
l a r n y m i płatami w
zaś —
Według
w
zasiedleniu
lesistych
obszarów
m o g l i brać udział p r z e d e
wszyst
się
5
n y zachód o d r z e c z k i D r z e w i c y
z u r z y , część zachodnią
resztę zaś t e r e n u —
nieregu
p o w i a t a c h opoczyńskim, p r z y s u s k i m ,
po Iłżankę o s i e d l i l i M a
od strony Pilicy —
Sandomierzanie,
Sieradzanie,
którzy
ze
swych
siedzib w południowej i w s c h o d n i e j
części
posunęli
Świętokrzyskich
się p o
obu stronach Gór
województwa
na
zachód, n i e m a l p o P r z y s u e h ę i K o ń s k i e .
8
od
a Chmielnikiem
układają
Małopolski o d t a k i c h sarnych terenów M a z o w s z a .
s z y m zaś s t o p n i u z p o ł u d n i a . W z w i ą z k u z t y m p ó ł n o c
pe-
szerokimi
Kazimierzy
się
tereny
Potkańskiego
gęściej
wpływającym
w i e c z u były s t o s u n k o w o s i l n i e zasiedlone, stanowiły
leśne
rolę
4
zaludnione
Karola
dzielącego
rozleg
l e ś n e , pełniące
k i m o s a d n i c y nadciągający z z a c h o d u i północy, w m n i e j
talk s i l n i e n a r o z w ó j o s a d n i c t w a układem stosunków
dologioznych.
obszary
intere
Z a g a d n i e n i a o s a d n i c z e w i ą ż ą się z f i z j o g r a f i ą
sującego n a s t e r e n u , a w
izolacyjnego,
północnej K i e l e c c z y z n y
Świętokrzyskich.
Świę
t o k r z y s k i c h ) , n a północy ( t e r e n y w z d ł u ż P i l i c y ) i n a p ó ł
raźnie w s k a z u j e n a s i l n e o d d z i a ł y w a n i e sąsiadującego o d
częściowo w
bada
8
etnograficz
M a ł o p o l s k i , p o d c z a s g d y j e g o część północna b a r d z o
Przyczyny
reszt
Puszcza
diecezji
łączyły
części p o ł u d n i o w e j
cały
siejszy
ki
n i a Ł a d o g ó r s k i e g o , najgęstsze z a l u d n i e n i e 20—30 osób n a
do
z południem, w o j . k i e l e c k i e p o d w z g l ę d e m
n y m jedynie w swojej
te pod
posiadają
n a k t ó r y c h p o dzień d z i
Zarówno osadnictwo spontaniczne okresu
przedkolo-
n i z a c y j n e g o , j a k i późniejsze, p r o w a d z o n e p l a n o w o w c z a
sie
kolonizacji
na prawie
niemieckim,
omijało
zwarte
t e r e n y leśne, k t ó r e p o s t a r e m u p e ł n i ł y funkcję s u b e k u bartników i
łow
ców. Dopiero p o d koniec X V I I I w . r u c h osadniczy
meny, w y k o r z y s t y w a n e j głównie przez
obej-
67
muje
tereny
puszczańskie
i
1
wzmaga
się
wybitnie
w w i e k u X I X . W t y m czasie t e r e n y p u s z c z p o k r y w a j ą
siatką
nowych
osadnictwem
lonie
w
wiosek.
pojawiły
niemieckie
dzisiejszych
W
związku
z
się n a t e r e n i e
,które
ułożyły
powiatach
się
XIX-wiecznym
województwa
ko
się
większymi
grupami
Opoczno,
Kozienice,
Zwoleń,
R a d o m , Iłża i K i e l c e . P ó ź n e w s i e k o l o n i z a c j i X I X - w i e c z 8
nej
wyróżniają
kształtami
się
od
starszych s w y m i r e g u l a r n y m i
j a k o ulicówki
Badania
kształtów
względnie
rzędówki.
osiedli na terenie w o j . kieleckie
go, p o d o b n i e j a k w całym d a w n y m z a b o r z e r o s y j s k i m , są
niesłychanie u t r u d n i o n e ze w z g l ę d u
stralnych.
Główną
podstawą
na brak m a p k a t a
tego r o d z a j u
badań
stano
w i ą t u s z c z e g ó ł o w e m a p y t o p o g r a f i c z n e , n a k t ó r y c h oparł
się
w
swym
kształtów
syntetycznym
wsi w
Polsce
opracowaniu
—
Bogdan
niego n a j b a r d z i e j rozpowszechnione
dotyczącym
Zaborski.
Według
na terenie w o j . kie
l e c k i e g o są w s i e r z ę d o w e . W p o ł u d n i o w e j części P o w i ś l a ,
między
Kazimierzą
Wielką
a Sandomierzem,
występuje
w i e l o d r o ż n i c a często s p o t y k a n a n a s t a r y c h t e r e n a c h o s a d
n i c z y c h z n a d górnej Wisły. Poniżej S a n d o m i e r z a
ciągnie
się w z d ł u ż W i s ł y w ą s k i pas w s i u l i c o w y c h , które
mniej
s z y m i l u b większymi p l a m a m i występują również w
nocnej
i
części
ówdzie
województwa,
owalnie
obok
i wsi typu
zdarzających
jącymi w p e w n e j
stronach
zagrodami
u l i c y , w i ą ż e się z akcją
komasacyjną,
prowa
czasie l i k w i d a c j i s t o s u n
k ó w pańszczyźnianych i uwłaszczania w ł o ś c i a n . W
w
związku
następowało
z wydzielaniem
często
wyznaczone
przenoszenie
gruntów
całych
owym
chłopskich,
na
nowo
m i e j s c a t a k , że s t a r y układ z a b u d o w y
ulegał
całkowitemu zniszczeniu. W i e l e
wsi
w s i rzędowych
powstało
t u j e d n a k i wcześniej, w
okresie pańszczyźnianym
czas
włościan
akcji
©czynszowania
Zagadnienie
10
tutu
Poza
budownictwa ludowego
krótkimi
Sztuki PAN,
Ludowej"
pach
w
i
1 1
pod
.
na terenie w o j .
k i e l e c k i e g o n i e d o c z e k a ł o się d o t y c h c z a s p e ł n e g o
wania.
sto
o d s i e b i e odległości p o j e d n e j l u b o b u
dzoną iprzez w i e l k ą własność w
czasie,
pół
się t u
przysiółkowegoZnaczna
ilość w s i r z ę d o w y c h , t z n . z a b u d o w a n y c h
opraco
sprawozdaniami
z obozów
Insty
publikowanymi w
„Polskiej
Sztuce
artykułem
Kalinkowie
1 2
Piotra
Dekowskiego
literatura
dotycząca
o
chału
tego
przed
m i o t u o g r a n i c z a się do mało z n a c z n y c h w z m i a n e k . P r z e d
stawiany
tu w
Kielecczyzny
zarysie
opiera
problem ludowego
się
więc
głównie
budownictwa
na
materiałach
t e r e n o w y c h z e b r a n y c h przez Zespół D o k u m e n t a c j i S z t u k i
Ludowej Instytutu Sztuki P A N
w l a t a c h 1968—1970 w
l s
, j a k również
zebranych
czasie badań p r o w a d z o n y c h
M u z e u m Świętokrzyskie w
Kielcach. Badania
przez
prowadzo
n e w s k a l i ogólnopolskiej p r z e z Z a k ł a d P o l s k i e g o
Atlasu
E t n o g r a f i c z n e g o I H K M P A N zostały u w z g l ę d n i o n e w t y m
zakresie,
w
jakim
znalazły
one w y r a z
w
dotychczaso
w y c h publikacjach. Nie wykorzystano natomiast materia
łów Urzędu K o n s e r w a t o r s k i e g o
inwentaryzacji
Architektury
dzących
w
znajdujących
Polskiej
znacznej
w
się
K i e l c a c h , j a k również
w
zbiorach
Zakładu
Politechniki Warszawskiej,
mierze
z okresu
pocho
międzywojennego.
W ś w i e t l e p o s i a d a n y c h m a t e r i a ł ó w m o ż n a stwierdzić,
że n a t e r e n i e całego w o j . k i e l e c k i e g o w y s t ę p u j ą
wadze zagrody
typu
wielobudynkowego,
w
dla zwierząt
ukształtowane są najczęściej
leżności
od
rozmiarów
prze
których b u
d y n e k m i e s z k a l n y s t a n o w i całość w y o d r ę b n i o n ą ,
j a k pomieszczenie
w
podobnie
i stodoła. Z a g r o d y
takie
formie podkowy. W
za
w
działki
budowlanej
budynek
m i e s z k a l n y u s y t u o w a n y j e s t dłuższą l u b szczytową
ną do d r o g i ( i l . 1). P o p r z e c i w n e j
s t r o n i e podwórza
ścia
stoi
stodoła, a p r z y j e d n y m z b o k ó w — s t a j n i a i o b o r a , p o
łączone j e d n y m
dachem
( i l . 2). Z d a r z a
się j e d n a k , i t o
g ł ó w n i e w części p o ł u d n i o w e j w o j e w ó d z t w a , że
68
11. 2. T y p o w y układ b u d y n k ó w g o s p o d a r s k i c h . Radzłce
Duże, p o w . O p o c z n o . I L 3. P ó ł z i e m i a n k a w k o p a n a w less.
J ó z e f ó w , p o w . O p a t ó w . I I . 4. O k n o p ó ł z i e m i a n k i .
pomiesz-
2
I I . 5. B u d o w n i c t w o
czenia
d l a z w i e r z ą t i stodoła n a k r y t e są w s p ó l n y m
chem, względnie
mieszkalnym,
Zagrody
że
obora
połączona
a stodoła s t o i
osobno.
jednobudynkowe,
w
jest
z
da
których zarówno
część
sto
doła,
dachem,
się
głównie w
pod
jednym
południowo-zachodnich
Szaniec, p o w . B u s k o .
spotykano
a tylko raz w
zawaliska
Józefowie,
opuszczonych
p o w . Opatów,
spotyka
powiatach
(Włoszczo
sie m i ę d z y w o j e n n y m p r z e z 6 - m o r g o w e g o
Materiałem
na
terenie
budowlanym
w o j . kieleckiego
wylesionych,
ale
mających
jest
drewno.
w
podglebiu
pienną
spodarstwach
stajnie), a czasem i m i e s z k a l n e
ustawione
bokieru
pują
w
mniej
typu
są w
formie
zamkniętym
na terenie
powiatach:
zamożnych.
okólnego,
zadaszonym
Gór
s k i m , a także k o ł o K a z i m i e r z y
sięgają
terenów
stosowanie
„pod-okołem",
wystę
powiatów
południu
waną
z kamienia
Poza
t y m na terenach
Wielkiej
i Wiślicy, gdzie
olkuskiego
i
liczne.
Posiadali
miechowskiego,
Zagrody
je jedynie
te nie
najzamożniejsi
Do
jest
I I wojny
światowej
biedota
wiejska,
b y ł o stać n a b u d o w ę chałupy, mieszkała w
l u b półziemiankach. Występowały
której
nie
ziemiankach
one n a t e r e n a c h
szersze
zniszczonych
niemal w
Szaniec
w
lessowych
za
wsi
całości
po
zbudo
p o w . B u s k i m ( i l . 5).
zdarzają
o ścianach b u d o w a n y c h z g l i n y m i e s z a n e j
się
chałupy
ze słomą ( i l . 6).
S p o t y k a n o j e w p o w . p i ń c z o w s k i m (Dębiany, Złota, M ł o dzawy
Małe, N i e p r o w i c e ) i b u s k i m (Mikułowice).
c j a t a k i c h chałup w y s t ę p u j e
towskim, sandomierskim
gospodarze.
t e n znalazł
odbudowy
światowej. Wsią
pińczow-
u
jednak
i I I wojnie
na
oraz
należących już do w o j . k r a k o w s k i e g o .
były
I
czasie
jędrzejowskim,
Świętokrzyskich
włoszczowskim,
(powia
jednym
w
wa
także z k a m i e n i a
z
czworoboku
obszarach
miękką,
(obory,
t y : Busko, C h m i e l n i k ) . Materiał
wszystkie
powszechnie
Na
gospodarcze
budynki
gdzie
zwartego
„ o p o k ę " b u d u j e się b u d y n k i
na
okre
gospodarza
stosowanym
w a , Jędrzejów, Pińczów), gdzie wyraźnie występują w go
Zagrody
ziemianek,
natrafiono
zamieszkałą p ó ł z i e m i a n k ę ( i l . 3, 4), w y b u d o w a n ą w
dla inwentarza i
się
renach
budynkiem
m i e s z k a l n a , j a k też p o m i e s z c z e n i a
mieszczą
kamienne.
z
gliny
mieccy
mieli
18
, k o z i e n i c k i m (Czarnolas).
budować
m . i n . ubożsi
opa
Domy
koloniści
nie
.
Starzy
les
Trady
również w p o w i a t a c h :
i n f o r m a t o r z y wspominają
t e ż o chałupach
ze
sowych w powiatach: opatowskim, s a n d o m i e r s k i m i piń-
ścianami p l e c i o n y m i z c h r u s t u i o b l e p i o n y m i gliną ( p o w .
czowskim.
jamowego,
bądź
Kazimierza
w k o p a n e w z b o c z e z i e m i a n k i w n ę k o w e , posiadające
jedy
jałowca
(Bronisławów,
nie wykonaną z d r z e w a
znaj
strukcji
ramowej
Budowano
ziemianki
typu
ścianę f r o n t o w ą , w k t ó r e j
dowały
się d r z w i i o k n o . W e d ł u g
skiego
w
mianki
wkopane
w
1 5
Kamieniu
również obory
W
w
d w u poziomach.
Plebańskim
Tadeusza
koło
Dybczyń-
Sandomierza
zbocze l e s s o w e spotykało się
Prócz
i stodoły w
izb mieszkalnych
zie
t e n s a m sposób w y k o n a n e
czasie badań p r o w a d z o n y c h
w
roku
„lassa" występują
wództwa w
nawet
były t a m
Wielka).
W
ma
ze
budynkach
pow.
ścian u ż y w a n o
Radom).
ścianami
Stodoły
wypełnionymi
wzdłuż wschodniego
dolinie
konstrukcja
Do plecenia
czasem
o
kon
plecioną
pogranicza
woje
Wisły.
drewnianych
węgłowa.
W
zdecydowaną
najstarszych
przewagę
i
już
dziś
.
b a r d z o r z a d k i c h o b i e k t a c h s p o t y k a się w ę g i e ł n a „ o b ł a p "
1951 n a t y c h t e
( i l . 7). P o w s z e c h n i e w y s t ę p u j e w ę g i e ł n a ,,'*ybi o g o n " , który
u
69
70
w
starszych
dziesiąt
chałupach
centymetrów
Na lessowych
m a również
nierówne
terenach w
części w o j e w ó d z t w a
wystające
o
kilka
południowej
i
wschodniej
obok k o n s t r u k c j i węgłowej
na jest równolegle sumikowo-łątkowa
P o w s z e c h n i e występującą
w
o s t a t k i ( i l . 8).
stosowa
k o n s t r u k c j a ścian
Kieleckiem
gdzie
w
konstrukcja
konstrukcją
krokwiowa.
t r a d y c j i zachowała
się
pamięć
dachów
jest
Jedyną
wsią,
o
budowie
sochę i ślemię, była D o b r o w o d a , p o w . B u s k o . S i a d y
strukcji
sochowo-ślemieniowej
znajdujemy
też w
na
kon
powia
( i l . 10). K o ł o O s t r o w c a i S a n d o m i e r z a , j a k r ó w n i e ż w p o
tach: jędrzejowskim i włoszczowskim, podczas gdy w p o
w i a t a c h : Pińczów, K a z i m i e r z a
bliskim
się
wsie,
w
strukcja
są w
których
prawie
Wielka
i Busko,
wyłącznie
sumikowo-łątkowa.
znajdują
występuje
Słupy s u m i k ó w
kon
d y c j i w d a w n i e j s z y c h b u d y n k a c h słupy s u m i k ó w
dębowe)
wkopywane
były
bezpośrednio
j a k t o dziś jeszcze w i d z i e ć
można w
w
pow.
krasnystawskim
na
wschodu
w o j . lubelskiego.
Chronologia
wowych
systemów k o n s t r u k c j i
w
trudna
(zwykle
chałupach
sąsiadującego
obydwu
jest
ległych
od
podsta
do u s t a l e n i a ,
najstarszych
wiowo-płatwiowe,
w
pionie
scowościach pamiętają
Krakowskiego
Konstrukcja
młodsza,
porównamy
warstwę
starszą.
budownictwa
w
z mapą
sumikowo-łątkowego
woj. kieleckim
związek tej k o n s t r u k c j i
z pozbawionymi
lessowymi
sposób
występuje
w
budynków
lasów
to m a miejsce
najstarszych
w oprawie
na
obszarze
8. W ę g i e ł
„na
Kujaw
rybi
ogon"
znaj
o k i e n ( i l . 9), p o d o b n i e j a k
n a rozległych o b s z a r a c h
lasia, Lubelszczyzny,
II.
j e d n a k , że w
starych, nie istnie
u s y t u o w a n a była w
której
z końcami
( i l . 11/4), w y s t ę p u j e
rozpowszechnienie
cji.
Oglądany
w
szerszym
t u do c z y n i e n i a
zasięgu
Mazowsza,
i gdzie indziej.
Klimaszewską
Pod
na
20
rozrzut
do i n t e r p r e t a
wskazuje
n a t o , że
ze z j a w i s k i e m , k t ó r e n a
m a p najstarszych
dachów w
naj
n a czasy
i współczesne. J e j r ó w n o m i e r n y
p r z y porównaniu
strukcji
krokwi
jako forma
przypada
na t e r e n i e w o j e w ó d z t w a n i e daje p o d s t a w
mamy
jednym
p r z e z zrąb końcach
p o l s k i e nasunęło się z z a c h o d u . W i d o c z n e
wyraźny.
w y s t ę p o w a n i a k o n s t r u k c j i w ę g ł o w e j s u m i k i łątka
dują z a s t o s o w a n i e
gleb,
terenami
to
X I X w . , pła
szerokość, s p o c z y w a j ą c
krokwdowo-belkowa,
pułapowych
międzywojenne
zasięg w y s t ę p o w a n i a
jest
natomiast, i
połowy
w s p i e r a j ą c y m i się n a w y p u s z c z o n y c h
belek
t y c h t e r e n a c h stanowią
krok-
umieszczona
b e l k a c h p o w a ł y ( i l . 11/3). W w i e l u m i e j
zrębem.
w ę g ł o w e j , można przypuszczać, że s u m i k i łątka n a
.
dachy
na
wypuszczonych
ze
również k o n s t r u k c j a
19
sze
pionie
terenach
krakowskiego
t e w wysunięta jest p r z e d l i c o zrębu o p o ł o w ę s w e j
Jeśli j e d n a k u w z g l ę d n i m y , że n a p r z y
występuje
płatew
( i l . 11/1). P o w s z e c h n i e
domach płatew
lessowych
woj.
rokości ( i l . 11/2), l u b o całą
cji
wyjątkiem
których
również w b u d y n k a c h z p i e r w s z e j
sumikowo-ląitkowa i t o j a k o ustępująca w o b e c k o n s t r u k
Z
zrębu
w
już
o d południa
terenie
b u d y n k a c h występują
jących
wśród S t a r y c h o b i e k t ó w
Gdy
olkuskim na
terenie
zwłaszcza że z b i e r a n e n a t e n t e m a t i n f o r m a c j e w
bywają sprzeczne.
tra
ziemię t a k ,
starych
terenie
W
wpuszczone
ramę p r z y c i e s i ; n a t o m i a s t według zachowanej
pow.
k o n s t r u k c j a t a zachowała się jeszcze d o dziś
tereny
to jest m . i n .
i najnowszych
Polsce, o p r a c o w a n y c h
przez
kon
Jadwigę
.
Najstarszym
i pierwotnie
Kielecczyźnie
był
z w y s t a j ą c y m i o s t a t k a m i . R u d n i k i , p o w . Staszów.
w słupy. Jastrzębia, p o w . R a d o m
dach
j e d y n y m kształtem
dachu
czterospadowy,
który
i
dziś
I I . 9. K o n s t r u k c j a
okna
ujętego
71
1
2
3
4
И. 10. Chałupa о s u m i k o w o - ł ą t k o w e j k o n s t r u k c j i ścian. N o w y K o r c z y n , p o w . B u s k o . I I . 11, S c h e m a t y k o n s t r u k c j i
d a c h u : 1 — p ł a t e w w p i o n i e zrębu, 2 — p ł a t e w w p o ł o w i e wysunięta p r z e d zrąb,, 3 — p ł a t e w c a ł k o w i c i e w y s u
nięta p r z e d z r ą b , 4 — k o n s t r u k c j a k r o k w i o w o - b e l k o w a
kryje
stare
budynki
n a obszarze
całego
województwa.
F o r m ą nowszą, która weszła w m o d ę w o s t a t n i c h l a t a c h
ubiegłego
w
wieku,
chałupach
są
dachy
naczółkowe
( i l . 1). Często
występujące
pionowe
ściany
s z c z y t o w e t y c h dachów b y ł y o b i j a n e d e s k a m i w
różnych
układach
bogatszych
kształtuje
się
dachu w
stosunku
najczęściej
jak
do
1:1
r z a d k o 1 : 1,5, a z u p e ł n i e w y j ą t k o w o
wysokości
lub
1 :1,3,
w
obecnie
obserwowanego
bardzo
żenia
się
z mapą
opadów
nie
pow.
wykazuje
(1 : 1 l u b 1 : 1 , 3
l a t również
K r a k o w s k i e m ) procesu
obni
dachów.
J a k o m a t e r i a ł d o k r y c i a chałup w i e j s k i c h s t o s o w a n a
Pokrycie
Kosów,
dachu
o d kilkudziesięciu
na i n n y c h terenach (np. w
Opoczno;
Włoszczowa) porównane
proporcje
zrębu
j a k 1 : 2. R o z m i e s z
Starachowice;
ludowym,
w s t o s u n k u d o w i d z i a l n e j części z r ę b u ) b y ł y b y w i ę c r e
była p i e r w o t n i e
pow.
budownictwie
z chałupami s t a w i a n y m i około p o ł o w y W i e k u X I X . R o z
c z e n i e w y s o k i c h dachów ( A l e k s a n d r ó w i P o ś w i ę t n e , p o w .
Pawłowice,
dawniejszym
że w e w s z y s t k i c h p r z y p a d k a c h wiążą się o n e
powszechnione
zultatem
dekoracyjnych.
Wysokość
wiązujących
zwłaszcza
łach
n a całym
terenie
gontem, wspominane
źródłowych
województwa
sporadycznie
z wieku XVIII,
w
występuje
słoma.
materia
w
rejonie
współzależności. Ś r e d n i e s u m y o p a d ó w w p o w . o p o c z y ń
Gór Ś w i ę t o k r z y s k i c h i n a t e r e n a c h p r z y l e g ł y c h . J a k w y
skim
nika
wynoszą
550—600
m m , we
650 m m , n a t o m i a s t o b s z a r
największe
opady
—
włoszczowskim
600—
G ó r Ś w i ę t o k r z y s k i c h , g d z i e są
nie
wyróżnia
się o d i n n y c h t e r e n ó w wysokością i stromością
650—800 m m , w c a l e
dachów.
W k o n k r e t n y c h przytoczonych
dachu
n i e jest również
Wysokie
d a c h y znalazły
zależna
przeprowadzonych
przez
P i e r w o t n i e mieszkańcy w s i p o ł o ż o n y c h w l a s a c h ś w i ę t o
k r z y s k i c h t r u d n i l i się dość p o w s z e c h n i e
o d szerokości
budynku.
tów, d o s t a r c z a n y c h
n a chału
skutkiem rozpowszechnienia
zarówno
wysokości
nale
do K i e l c
i
miast
produkcją
gon
okolicznych.
Gdy
się w m i a s t a c h i n n y c h m a
t e r i a ł ó w d o p o k r y w a n i a dachów, a w i ę c dachówki,
papy
da
czy b l a c h y , spadło z a p o t r z e b o w a n i e n a g o n t y , zaczęły o n e
c h ó w stanowią r a c z e j r e l i k t o w e p r z y k ł a d y p r o p o r c j i o b o
p r z y j m o w a ć się p o w s i a c h , w y p i e r a j ą c p o s z y c i e słomiane.
72
przykłady wyjątkowej
Andrzeja
n o w s z y m , datującym się o d 2. p o ł o w y ubiegłego s t u l e c i a .
wysokość
się b o w i e m
mgr
się g o n t u j e s t z j a w i s k i e m r a c z e j
t u przykładach
p a c h j e d n o - j a k i p ó ł t o r a t r a k t o w y c h . Przypuszczać
ży, że z a n o t o w a n e
z badań
Szurę, r o z p o w s z e c h n i e n i e
П. 12. P l a n y częściej s p o t y k a n y c h t y p ó w chałup w w o j . k i e l e c k i m : 1 — Gnieździska, p o w . K i e l c e , 2 — R e m b i e s z y c e ,
p o w . J ę d r z e j ó w , 3 — D ę b o w a W o l a , p o w . Opatów, 4 — S t a n o w i s k a , p o w . W ł o s z c z o w a , 5 — R o k i t n o , p o w . W ł o s z c z o w a ,
6 — P i o t r k o w i c e , p o w . J ę d r z e j ó w , 7 — Bejsce, p o w . K a z i m i e r z a W i e l k a , 8 — P o ś w i ę t n e , p o w . O p o c z n o , 9 — B l i
żyn, p o w . K i e l c e .
begcnda:
S — sień, J —
izba, K. — k o m o r a , S T —
stajnia
_4-
+ + — H -
7 > <
J
I / K
-f+
— H J
j
ST
- f +6
•+-1-
к
/ :
i
J
I
/t
- M
i
\
\
i
\
\
/
/
i
У.
^
I
I
\
\
\
\
1
/
'
/
I I . 13. Zasięg
występowania
chałupy z izbą
umieszczoną
centralnie. I — granica pańsiwa, I I — granica w o j . k i e
l e c k i e g o , I I I — zasięg w y s t ę
p o w a n i a chałupy
wąskofront o w e j ( i l . 12/1), I V — zasięg
w y s t ę p o w a n i a chałupy s z e r o kofrontowej
( i l . 12/2)
73
П. 14. Chałupa w a s f c o f r m r t o w a z p o d c i e n i e m w s p a r t y m
n a w y p u s t a c h . B r z u s t o w i e c , p o w . O p o c z n o . I I . 15. C h a ł u
p a s z e r o k o f r o n t o w a z c e n t r a l n i e umieszczaną izbą. D ą
b r o w i c a , p o w . J ę d r z e j ó w . I I . 16. Chałupa z c e n t r a l n i e
umieszczoną izbą i d w o m a w e j ś c i a m i
do s i e n i .
Niedziałki, p a w . Staszów.
cie z a g i n ą ł , g d z i e i n d z i e j w y s t ę p u j e
31
Kielecczyzna
rezerwat,
stanowi w
gdzie
chałup
już b a r d z o
rzadko.
pewnego
rodzaju
t y m zakresie
wąskofrentowych
zachowało
się
najwięcej.
Na
całym w s k a z n y m
o b s z a r z e chałupa
wąskofronto-
w a w y s t ę p u j e bez p o d c i e n i a , bądź p o s i a d a p o d c i e n i e
pustowe, t j . wsparte na wypuszczonych
zrębu
l u b n a słupach.
W
wy-
górnych b e l k a c h
woj. kieleckim, jak
również
n a t e r e n a c h sąsiednich, p o d c i e n i a słupowe zanikły w c z e ś
niej.
W
woj. kieleckim
chałupę z p o d c i e n i e m
rzów, p o w . Przysucha,
w
roku
natrafiłem
słupowym
zbudowaną
dziś. W
czasie
1969 p r z e z M u z e u m
Świę
się
jeszcze
w roku
i Piskorzeniec,
Natomiast
typy
rozplanowania
1) chałupa
morą
występują
trzy pod
wnętrz:
z sienią
szczytową,
jedną dzbą
usytuowanymi w
amfiladzie
( i l . 12/1—3);
2)
chałupa
oraz
ko
umieszczoną
centralnie
(il.
i
komorą
przy
jednej
lub
dwoma
pomieszczeniami
z sienią
12/4—6);
3)
chałupa
szczytowej
układzie
i
z
sienią
jednym
równoległym
Każdy z tych p o d s t a w o w y c h
jący j e s t t y p p i e r w s z y ,
izba
i
komora
typów posiada swe o d
D l a nas n a j b a r d z i e j i n t e r e s u
w którym
—
trzy pomieszczenia
usytuowane
są
wzdłuż
l i n i i . Jest to f o r m a
n i e w ą t p l i w i e posiadająca
nictwie
odległą
ludowym
Kitowicz
w
w
XVIII
w
( i l . 12/7—9).
miany i f o r m y rozwojowe.
sień,
ścianie
tradycję,
skoro
w. przeciwstawia
—•
jednej
w
budow
już
Jędrzej
chałupy
chłopskie,
których „sień j e s t z czoła, za nią i z b a , a w t y l e k o
mora",
środku
dworkom
2 1
szlacheckim
z sienią
umieszczoną
po
.
Chałupy
tego rodzaju
występują
na terenie
całego w o j . k i e l e c k i e g o
szeroko-
wąskofrontowej.
i
rozrzucie
na
nym
zagęszczeniem
terenie
w
dwóch
Odmiana
( i l . 12/1) j e s t f o r m ą zanikającą.
kim
(lub występowały)
w
odmianach,
wąskofrontowa
Występuje o n a w
całego
województwa
powiatach:
koneckim,
szero
z
pew
kieleckim
i k o z i e n i c k i m . J e s t t o f r a g m e n t w i ę k s z e g o t e r e n u ( i l . 13),
który
ciągnie
Wschodnie
22
się o d w y b r z e ż a
,
Kaszuby,
(Poznańskie- ,
1
Kujawy
2 5
),
luńskie , P i o t r k o w s k i e ,
27
2 S
obejmując
ujścia
Bałtyku
Tucholszczyznę
Łowickie
przez
23
też
nadbrzeżny
pas
n a północy
p o ujście S a n u
znalazł
chałupę
okolicy
Kolbuszowej,
w
o
lubelskiego
3 0
74
N a niektórych
kieleckiego,
Powiśla
2 9
.
od
Kazimierz
t y m układzie
(jako
wy
wspomina
również,
że
występuje ona (rzadko) na bubelszczyźnie
a Tanwią .
Wie
2 6
woj.
Wieprza
jątek)
Pomorze
Wielkopolskę
(Nieborów ),
aż p o t e r e n
Moszyński
rach
,
między
Sanem
terenach, j a k np. na M a z u
czy K u j a w a c h , o p i s y w a n y
t u t y p chałup
całkowi-
wy-
j e rap. w e w s i a c h M i e d z i a n k a , p o w .
p o w . Końskie.
t u chałupa w ą s k o f r o n t o w a
z
przejściami
pomieszczenia
i z drugim
p r z e z k o m o r ę n a dwór, u m i e s z c z o n y m
n i e dłuższej, j e s t — j a k p o w i e d z i a n o
stawowe
do
tokrzyskie, znaleziono
wyjściem
z sienią, n a t e r e n i e w o j . k i e l e c k i e g o
1836, k t ó r a
( i l . 14) trafiają
łączącymi w e w n ą t r z w s z y s t k i e
któ
roku
podcienia
Opisywana
f o r m y b u d o w n i c t w a biedniackiego, w
w
badań, p r o w a d z o n y c h
Kielce,
Pomijając
zaledwie
1949 uległa r o z b i ó r c e . N a t o m i a s t
pustowe
r y m b u d y n e k m i e s z k a l n y z a w i e r a izbę bez s i a n i l u b izbę
n a jedną
( i l . 17) w e w s i S m o g o -
znacznie
bardziej
wyżej — w
rozpowszechniona
w
ścia
zaniku.
jest
od-
I I . 17. Chałupa w ą s k o f r o n t o w a z p o d c i e n i e m s ł u p o w y m
Smogorzów, p o w . Przysucha.
miana
szerokofrontowa
wnętrz, t y l k o z
( i l . 15) o
wejściem
do
tym samym
sieni w
( i l . 12/2). P r ó c z całej K i e l e c c z y z n y
układzie
ścianie
dłuższej
występuje o n a na t e
Drugim
typem
rozplanowania
j e s t chałupa z umieszczoną w
z r . 1836.
domu
mieszkalnego
środku sienią, która
izby, a czasem
przybywa
r e n a c h sąsiadujących z nią o d z a c h o d u , a w i ę c w
Piotr-
izbę
kowskiem,
Mały,
mieszczeń p r z e z podział i z b y czy t o p o p r z e c z n y
pow.
Sieradzkiem,
Łowickiem
Ł o w i c z ) , j a k również
od wschodu
3 2
kierunku
(Zabostów
belskie).
W
południowym
w swej
czystej
formie, jak i w
głównie
braku
przejścia
(Powiśle L u
schodzi
odmianach
między
izbą
Już
Puget
z
chałupy
(dotyczących
a
komorą,
z a m i a n y k o m o r y n a stajnię), aż p o T a t r y
lub
( i l . 13/IV).
a
od stajni.
wówczas
W
dalszym
jednotrakt
zostaje
s t r o n i e s i e n i znajdą
się i z b a
izby
—
w
amfiladzie
czy
jest
izba
względnie d w u t r a k t , g d y pomieszczenia
nie
wykluczał
cha
cję.
Występują
łupy w
cza
nym
przemieszaniu,
sie,
odmianach wąsko- i szerokofrontowej .
gdy
dzieło,
Moszyński
takiego
nywających
jęte
w
przygotowywał
potwierdzenia
dowodów
ostatniego
się,
chałupy
że
swe
jeszcze
dostarczyły
okresie
okazało
monumentalne
n i e było.
dopiero
skim
,
sądeckim ,
37
a
nawet
na polskim
35
jewództw
i
3 S
istnieją
ponadto
równo
od s t r o n y
szczytu,
jak i
wejście
ściany
przej
do sieni za
dłuższej
( i l . 16,
na terenie w o j . kieleckiego.
form
wiąże
Olkusz;
Targowisko,
Współistnienie
skofrontowych,
pow.
Bochnia;
ilości
na t y m s a m y m
szerokofrontowych
o b s z a r z e chałup
z
netyczny tych trzech odmian, przy czym
leży
jako
Wieś,
sienią
posiadającą
uważać z a postać
szczytową
związek
ge
chałupę w ą s k o -
n a j rozlegle jszy
wyjściową.
wą-
zasięg,
na
jedynie
ze
stratygrafią
dwutraktowe
rzadsze
pomieszczeń
Trzecim
zupeł
majątkową
dążono
wreszcie
( i l . 12/7) są w
i reprezentują
raczej
do w i ę k s z e j
typem
do
tych
w
Kie
później
powiększenie
wygody.
występującym
na
terenie
w o j . k i e l e c k i e g o j e s t chałupa z sienią szczytową, w
prze
dłużeniu k t ó r e j
tylko
stronie
znajduje
się k o m o r a , a p o j e d n e j
izba
( i l . 12/8), w z g l ę d n i e
dwie
równoległym
( i l . 12/9). Chałupy
te, rozsiane
obszarze w o j . kieleckiego,
w
budownictwie
i
Warmii
3 9
mają
izby
analogie
ludowym
, Kurpiach
w
przede
północnej
4 0
układzie
na
całym
wszyst
Polski,
, Podlasiu ,
4 1
w
na
pół
n o c n e j i ś r o d k o w e j L u b e l s z c z y ź n i e , a także n a w s c h o d
42
nim
i f o r m przejściowych p o t w i e r d z a ostatecznie
frontową,
Stara
i inne).
się
r o z w o j u b u d o w n i c t w a , k i e d y przez
Mazurach
pow. L i m a n o w a ;
w
możliwych
n a ogół
kim
pow.
żadnych
leckiem
Kosin,
Załęże,
województwa
nie twerząc
sze f a z y
Odrowąż, p o w . Końskie; S w i ę p o w . Kraśnik;
i półtrady
w s i . Układy
ciechów,
Bełżyce;
one n a t e r e n i e
jedno-
t u odległą
obrębie
Miedzianka, pow. Kielce;
pow.
Układy
środku mają
u c h w y c e n i a zasięgów czy zagęszczeń. Z r ó ż n i c o w a n i e
Na
wsiach w o
chałupy z sienią szczytową, reprezentujące f o r m ę
one b o w i e m
też
, limanow
Spiszu .
j a k i w niektórych
lubelskiego,
kiedy
występują
terenie w o j . kieleckiego,
ściową ( i l . 12/3), mają
pod
dwudziesłopięciolecia,
wąskofrontowe
krakowskiego
Przeko
badania
w woj. krakowskim, w powiatach: olkuskim
38
W
3 4
położone p o o b u
podzielone.
m y c h t e r e n a c h (a w szczególności w r e j o n i e K a r p a t )
podobny
jednej
równoległym,
reprezento
wane
na
dwie
kalenicy
W s z y s t k i e z w y m i e n i o n y c h t u m o ż l i w o ś c i są
t o r a t r a k t o w e z sienią w
j e d n a k , że w y m a g a
współwyistępowania
jednej
sposób
sa
uważał
postaci
do
układzie
s t r o n a c h s i e n i zostaną
ona po
w
w
że
Moszyński
po
półtoratrakt, g d z i e p o
i komora
w
po
( i l . 12/5),
i
równoległy
się
3 3
ewentualności,
zachowany
prawdopodobieństwo,
na
wąskofrontowej .
twierdzenia
rozwoju
i komora, względnie
też
( i l . 12/6), a w t e d y p o w s t a j e
stronie
tych
tej
jej
z sienią szczytową w y w o d z i
wskazywał
chałupa s z e r o k o f r o n t o w a
zarówno
roz
d z i e l a izbę o d k o m o r y ( i l . 12/4) l u b d w i e
Mazowszu,
Kielecczyzny
co m o g ł o b y
poprzez
wskazywać
na
powiązania
Mazowsze z terenami
północnymi.
D o m y o t y m r o z p l a n o w a n i u są w w o j . k i e l e c k i m n a ogół
nowsze,
pochodzą
o n e g ł ó w n i e z bieżącego s t u l e c i a , p o
dobnie j a k t o m a miejsce
czy
w południowej
na terenie Krakowskiego.
Niemniej
Lubelszczyźnie
j e d n a k i na t e
r e n a c h P o l s k i p o ł u d n i o w e j zdarzają się s t a r s z e
przykłady
75
I I . 18. O z d o b n y n a d o k i e n n i k . Jastrzębia, p o w . R a d o m . I I . 19. Z d o b i o n y g a n e k . N i i e z n a m i e r o w i c e , p o w . P r z y s u c h a . I I . 20. D r e w n o z r z e ź b i o n e j chałupy p o d p i e c e m
wapiennika.
L i p i e , p o w . Włoszczowa.
chałup o t y m r o z p l a n o w a n i u , sięgające p o l o w y
s t u l e c i a ( n p . chałupa
z roku
ubiegłego
1861 z n a l e z i o n a
przez
g u m i ł ę D z i k i w J u r g o w i e n a S p i s z u ) , co m o g ł o b y
Bo
świad
czyć o n i e z a l e ż n y m o d t e r e n u północnego p o w s t a n i u t e g o
typu
chałup w
więc
czasu
środkowej
i południowej
i dróg, j a k i m i
dostał się
na
i
jeszcze
wymaga
tereny
Najstarsze
Kielecczyzny,
jest
nadal
prze
otwarta
badań.
i wschodnią
(wysunięta
p ł a t e w ) , a także
samym
szczycie i jedną l u b d w i e m a
izbami w
Chałupa o p l a n i e s y m e t r y c z n y m
z sienią
j ą c y całą P o l s k ę , n i e d a j e o n a p o d s t a w
do i n t e r p r e t a c j i
się
stawia
szczytową ( i l . 12/2). Jest t o n i e w ą t p l i w i e f o r m a
piece
z
prowadzającą
z piecem
ogniowe,
paleniskiem
dym
jakie
nalepie,
umieszczonym
c h l e b o w e g o , posiadające
do
komina.
pozbawionym
zanotowano.
na
Tradycji
urządzeń
Zachowały
kapę o d
kurnej
izby
wentylacyjnych
się n a t o m i a s t w
pamięci
nie
infor
m a t o r ó w o d o s o b n i o n e w y p a d k i , k i e d y w chałupie z a m i a s t
pieca
ku
znajdowało
się o t w a r t e
ognisko, płonące
n a środ
izby.
Zdobnictwo
budownictwie ludowym
Kielecczyzny
jest z j a w i s k i e m stosunkowo młodym, które
rozpowszech
niło się w
ozdobnie
cyjnie
w
ciągu
bieżącego
stulecia.
Wyraża
się
taflami
d r z w i oraz
zdobinami na
c z ó ł k o w y c h i d w u s p a d o w y c h dachów. N a l e ż y też
nieć o z d o b n e s z a l o w a n i e
nice,
ono
p r o f i l o w a n y m i n a d o k i e n n i k a m i (11. 18), d e k o r a
rozwiązanymi
śparogi,
grzebienie
sizczytów, p r o f i l o w a n e
sterczyny
dachowe,
wspom
wiatrow-
wycinane
na kalenicach gontowych
Święto
k r z y s k i m . Z t y c h s a m y c h m n i e j w i ę c e j czasów
pochodzą
g a n k i ( i l . 19). D e k o r a c j a
dachów
ozdobnie
w
zdobione
a r c h i t e k t o n i c z n a wiąże
się g ł ó w n i e z o s t a t n i o o m a w i a n y m t y p e m
rozplanowania
chałup.
wąskofrontowe
Stare
typy
i szerokofrontowe
chałup,
szczególnie
z sienią szczytową, są i c h p o z b a w i o n e
zupełnie.
Przedstawiony
twa
wiejskiego
w formie
wskazuje,
skrótowej
zarys
że K i e l e c c z y z n a
lormy
architektoniczne
na
część p o ł u d n i o w ą ,
graficznym
dłużenie
w
nawiązującą
prze
województwa
p o d względem
etno
prze
odbijający
się
ubiorów, n i e z n a j d u j e
budownictwa. Jedynie
można
by
dowym
krzyżują
wskazać,
niej i południowej
76
zupełnym
n a w s t ę p i e podział
kresie
niejszymi
w
terenem
chronologicznie
do Małopolski, i północną, stanowiącą
Mazowsza,
dziedzinie
występują
budownic
jest
w y b i t n i e p r z e j ś c i o w y m , n a k t ó r y m różne
mieszaniu. Wspomniany
że
w
w
tak
wyraźnie
np.
odpowiednika w
za
sposób
tutejszym
się s t a r s z e
elementy
bardzo
ogólny
budownictwie l u
wspólne
zachod
P o l s c e (chałupa w ą s k o f r o n t o w a ) z p ó ź
elementami,
które
wiążą
środku
w obrębie w o j . k i e l e c k i e g o . Interesująco n a t o m i a s t p r z e d
sta
czeluścią p i e c a
w
j e s t t u formą starą. Z e w z g l ę d u n a s w ó j zasięg, o b e j m u
zachowały
nowią
układzie
równoległym).
w pamięci informatorów n a t e r e n i e w o j . k i e l e c k i e g o ,
przed
pół
nocną (chałupa a s y m e t r y c z n a z sienią i k o m o r ą p r z y t y m
Sprawa
ten typ rozplanowania
dalszych
urządzenia
Polsce.
środkową
te t e r e n y
z
Polską
19
się
problem
szerokofrontowej
chałupy
z
sienią
pochodna
chałupy w ą s k o f r e n t o w e j
( i l . 12/1). O g r a n i c z o n y
j e j zasięg
obejmujący w o j . k i e l e c k i e , k r a k o w s k i e o r a z t e r e n y
ległe
do w o j . k i e l e c k i e g o
graniczny
skrawek
że p r o c e s
przemiany
kofrontowa
mógł
Wyrazem
od zachodu,
lubelskiego,
j a k również
pozwalały
po
przypuszczać,
chałupy w ą s k o f r o n t o w e j
odbywać
przy
n a szero
się n a t y m w ł a ś n i e
terenie.
n o w y c h w p ł y w ó w , przenikających n a t e r e n
Polski
od zachodu,
dachu
(dach
są z m i a n y
dwuspadowy,
w
formie
i
konstrukcji
konstrukcja krokwiowo-bel-
kowa).
nieźle z a c h o w a n e
dynków
ków
przykłady
mieszkalnych
przemysłowych,
Wszystkie
te
zagrożenia.
Bowiem
i
okołów
(Stara
i gospodarczych,
jak
wiatraki
czy
są
jednak
w
stanie
albo
należą
one
obiekty
młyny
do
u b o g i c h , którzy n i e mając możliwości
remontu
dopuszczają
je
do
stanu
Słupia), b u
a także b u d y n
wodne.
najwyższego
ludzi
starych
przeprowadzenia
postępującej
ruiny,
a l b o — p o d ścianami z a b y t k o w y c h d o m ó w piętrzą się już
pryzmy
cegieł i p u s t a k ó w n a n o w ą b u d o w ę . B u d y n k i
również
nie
są
konserwowiane,
bo i t a k w
te
najbliższej
na te
przyszłości ulegną r o z b i ó r c e ( i l . 21). K u p i ą j e n a p a l i w o
budownictwa ludo
właściciele p r y w a t n y c h w a p i e n n i k ó w ( i l . 20), którzy s z p e
czasie badań
pro
rając
po w s i a c h wykupują
n a p r z e s t r z e n i l a t przeszło d w u d z i e s t u
napo
ców
domy
t y k a n o o b i e k t y d a t o w a n e , sięgające w i e k u X V I I I i
pierw
Na
mat
zakończenie n a l e ż y p o w i e d z i e ć p a r ę s ł ó w
stanu zachowania
tradycyjnego
wego na terenie w o j . kieleckiego.
wadzonych
W
Ruch
budowlany
s z y c h dziesięcioleci w i e k u X I X . P r z y k ł a d e m t e g o są c h a
obecnej
łupy w ą s k o f r o n t ó w e z B i e l i n , noszące d a t y 1789 i począ
20 l a t y b y ł y
tek
XIX
w.,
z Sukowa,
łaciński,
z roku
szerokofrontowa
posiadająca
chałupa
1836 w
chałupa
na siestrzanie
ze s z c z y t o w y m
Smogorzowie.
datę
b y mnożyć więcej. Z w y m i e n i o n y c h —
w
Bielinach
dzięki
w
z
t e m u , że
Smogorzowie,
strzeni
w
kilku
końca
XVIII
urządzono
stanowiący
województw,
w.
w
niej
został
słupowym
można
zabytek
jak wiemy
na
prze
rozebrany
r o k u 1949. J a k i j e s t l o s i n n y c h w y m i e n i o n y c h t u z a
bytków, nie w i a d o m o .
W
chwili
obecnej
na terenie w o j . kieleckiego
d u j e się jeszcze p e w n a
prezentujących
wszystkich
ilość doskonałych
budownictwo
typach
i
tutejszego
przekrojach
rezerwatem
starego
znaj
obiektów, r e
terenu
społecznych.
we
Istnieją
w
W
zanotowania
obecnej
przed
budownictwa,
o b l i c z e , że w
czasie
ani jednej
chałupy
( i l . 22).
s y t u a c j i j e d y n ą drogą, j a k a p r o w a d z i
zachowania najcenniejszych
nianego,
chwili
które
ciągu o s t a t n y c h t r z e c h l a t z d a
rzało się, że w e w s i n i e z n a l e z i o n o
godnej
chałupa
zabezpieczona
małe m u z e u m . D o m
unikalny
jeszcze
dziś do t e g o s t o p n i a z m i e n i ł y s w o j e
takich
mieszkań
jest w
Wioski,
badań p r o w a d z o n y c h
napis
przez
kieleckiej
intensywny.
1774 i
jedynie
została
na w s i
niesłychanie
modrzewiowa
podcieniem
Przykładów
opuszczone
drewniane.
jest b u d o w a
skansenowskiego.
do
obiektów b u d o w n i c t w a d r e w
na terenie
województwa
muzeum
M y ś l n i e j e s t n o w a , m ó w i ł o się o t y m
już p r z e d k i l k u n a s t u
l a t y , jednakże
realizacja
projektu
n i e posunęła się a n i o k r o k . M u s i m y pamiętać, że
n a m . Jeśli b u d o w a
w
czasie, za p a r ę l a t m o ż e m y stanąć w o b e c
najbliższym
faktu,
że
na terenie
cenniejszych
z dymem
województwa
obiektów,
które
muzeum
czas
działa p r z e c i w
n i e nastąpi
n i e będzie
ulotnią
się
w
już
naj
powietrze
wapienników.
20
77
11. 2 1 . S t a r e
domy
n i e k o n s e r w o w a n e zamieniają
siejsze b u d o w n i c t w o w i e j s k i e .
się w ruinę. K o b y k i i k i , p o w . K a i z i m i e r B a
Sędaieszowice, p o w . K a z i m i e r z a
Wielka
Wielka.
I I . 22. D z i
PRZYPISY
Z. Natanson-Leski,
Rozwój
W a r s z a w a 1964, m a p a : P o l s k a
w
Królestwa.
1
terytorialny
Polski,
dobie przywrócenia
S. A r n o l d , Terytoria
plemienne
w ustroju
admini
stracyjnym
Polski
piastowskiej,
„Prace K o m i s j i dla A t l a
s u H i s t o r i i P o l s k i " , zesz. I I , K r a k ó w 1927, s. 74. i n a s t .
T . S z c z e p a n i k , Województwo
kieleckie,
zarys
geograficzno-ekonomiczny,
W a r s z a w a 1967, s. 42 i n a s t .
T . Ł a d o g ó r s k i , Studia
nad zaludnieniem
Polski
w
XIV
wieku,
W r o c ł a w 1958, m a p a :
Gęstość z a l u d n i e n i a
d i e c e z j i k r a k o w s k i e j Ok. r . 1340.
K . Potkański, Puszcza
Radomska
( w : ) Pisma
po
śmiertne,
t . 1, K r a k ó w 1922, s. 109.
'
I b i d e m , s. 112.
I b i d e m , s. 164.
V. Kauder,
Das Deutschtum
in Polen,
Leipzig
1940, m a p a : A . B r e y e r , K a r t ę d e r d e u t s c h e n
Siedlungen
im Mittelpolen.
B . Z a b o r s k i , O kształtach
wsi w Polsce,
Kraków
1926, m a p a .
I b i d e m , s. 68.
R. R e i n f u s s , Badania
terenowe
w rejonie
kie
lecko-sandomierskim,
„ P o l . S z t . L u d . " , R. V I , 1952, s. 35
i n a s t . T e n ż e , Z badań nad sztuką ludową
w
Radom
skiem,
„ P o l . Szt. L u d . " , R. I X , 1955, s. 23 i n a s t .
J . P. D e k o w s k i , Najstarsze
budownictwo
w
Kalinkowie,
„ Ł ó d z k i e S t u d i a E t n o g r a f i c z n e " , L ó d ź 1962, s. 43
i nast.
Jednomiesięczne o b o z y n a u k o w o - b a d a w c z e Z e s p o
łu D o k u m e n t a c j i S z t u k i L u d o w e j I n s t y t u t u S z t u k i P A N :
p o w . opoczyńska — 1949, r e j o n k i e l e c k o - s a n d o m i e r s k i —
1951, r e g i o n r a d o m s k i — 1953 o r a z k i l k a
tygodniowych
o b j a z d ó w p e n e t r a c y j n y c h w l a t a c h 1954—1965.
M . Trawińska,
Zagroda
chłopska
w Polsce
na
przełomie
XIX
i XX w., W r o c ł a w 1968, s. 73 i r y c . 1 1 .
K . M o s z y ń s k i , Kultura
ludowa
Słowian, t . 1, K r a
k ó w 1929, s. 4 6 1 .
T . B a n a c h , Półziemianki
w Sandomierzu,
„Orli
L o t " , R. V I , 1925, s. 43; T . Dybczyński, Kraina
puszczy
jodłowej,
L w ó w b . d., s. 82.
R. R e i n f u s s , Badania
terenowe...
s. 38.
T e n ż e , Z badań nad sztuką ludową..., s. 29.
J . C z a j k o w s k i , Z badań nad budownictwem
wiej
skim
w powiecie
olkuskim,
„Rocznik M u z e u m
Etnogra
f i c z n e g o w K r a k o w i e " , R. I I , 1967, s. 89.
J . Klimaszewska,
Dach
chaty
w Polsce,
„Lud
S ł o w i a ń s k i " , R. V I , z. 1, K r a k ó w 1938, s. 128 B .
2
3
4
5
7
8
9
1 0
1 1
1 2
1 3
1 4
1 5
1 6
1 7
1 8
1 9
2 0
^'ot. autor.
J . K i t o w i c z , O p i s obyczajów
za panowania
Au
III,
W r o c ł a w 1951, s. 522.
L . Puget,
Studia
nad polskim
budownictwem
drewnianym,
K r a k ó w 1904, s. 25.
K . M o k ł o w s k i , Sztuka
ludowa
w Polsce,
Lwów
1903, s. 267.
T . W r ó b l e w s k i , Dom i zagroda
( w : ) Kultura
lu
dowa Wielkopolski,
t . 1, P o z n a ń 1960, s. 19 i n a s t .
O . K o l b e r g , Kujawy,
t . 1, W a r s z a w a 1967, s. 79.
K . M o k ł o w s k i , o p . c i t . , s. 265.
Z . N e y m a n o w a , Wnętrze
chaty
w Załężu
Wiel
kim, „ P r a c e i M a t e r i a ł y M u z e u m A r c h e o l o g i c z n e g o i E t
n o g r a f i c z n e g o w L o d z i . S e r i a e t n o g r a f i c z n a " , n r 5, Ł ó d ź
1961, s. 76, 77.
A r c h i w u m Zespołu D o k u m e n t a c j i S z t u k i L u d o
wej Instytutu Sztuki P A N w Krakowie.
Tamże.
K . M o s z y ń s k i , o p . c i t . , s. 550.
M . Pryczowa,
Tradycyjne
budownictwo
ludowe
na Kujawach,
T o r u ń 1961, s. 66.
A . Świątkowska,
Wnętrze
chałupy
księżackiej
XIX
i XX w., „ P o l . Szt. L u d . " , R. X X , 1966, s. 26.
2 1
gusta
2 2
2 3
2 1
2 3
2 8
2 7
2 8
2 9
3 0
3 1
3 2
L . P u g e t , o p . c i t . , s. 27.
K . M o s z y ń s k i , o p . c i t . , s. 5 5 1 .
J . C z a j k o w s k i , o p . c i t . , s. 8 1 .
A r c h i w u m Zespołu D o k u m e n t a c j i S z t u k i L u d o
wej IS P A N w K r a k o w i e .
Z. K u r k o w a , Wąskofrontowe
chałupy w
Sądeczyźnie, „ P o l . S z t . L u d . " , R. I V , 1950, s. 126. W r . 1970 M . B r y l a k s t w i e r d z i ł a i s t n i e n i e chałup w ą s k o f r o n t o w y c h w P o
d e g r o d z i u , p o w . N o w y Sącz.
3 3
3 4
3 5
3 8
37
B . D z i k i , Budownictwo
ludowe
na Spiszu,
pra
ca m a g i s t e r s k a n a U J p o d k i e r o w n i c t w e m p r o f , d r M .
Gładysza, m a s z y n o p i s .
3 8
A . F. K l o n o w s k i , Drewniane
budownictwo
wiej
na Mazurach
i Warmii,
O l s z t y n 1965, s. 139.
M . P o k r o p e k , Materiały
do historii
budownictwa
ludowego
z terenu
kurpiowskiej
Puszczy
Zielonej,
War
s z a w a 1962, s. 134, 137, 139.
3 9
skie
4 0
I . T ł o c z e k , Formy
architektury
ludowej
wego Podlasia,
„Zeszyty N a u k o w e P o l i t e c h n i k i
s k i e j " , n r 52, W a r s z a w a 1961, s. 17, 18.
4 1
środko
Warszaw
R. R e i n f u s s , Sztuka
ludowa
na pograniczu
Lu
belszczyzny
i Podlasia,
„Studia i Materiały L u b e l s k i e " ,
L u b l i n 1962, s. 116, t a b l . 1, 3, 4.
4 2
Bysował Krzysztof Kelm według szidcu Marli Czarneckiej — 11. 11; wg szkicu Zofii
wg oprać. Bomana Reinfussa 1 szkicu M. Czarneckiej — 11. 13
deśli-BelnfussoweJ
— 11. 12;
