-
extracted text
-
Wojciech Michera
DLACZEGO KROWA JEST CZERWONA?
O KATEGORIACH WIDZENIA BARWNEGO
Największy
obrazka
sce
mieszczuch
na opakowaniu
dwie
odmiany
tych
przecież,
jeśli
wone.
A
trzeba
b y zaoponować:
mają
rzeczywiście
znający
masła
krowę
zwierząt:
chcielibyśmy
czerwone
ale brązowe!
tę
sprzeczność
językową
Wielu
przez
dzielone
następnie
na
miał b y ć p r o c e s e m
mierze
posta
nowicie
zależeć
należącym w y
głównej
badawczej
i
kategorie.
o d j ę z y k a . P o g l ą d t e n j e s t w y n i k i e m ogólniejszej
wy
kultury
prezentujących
relatywizmu
w
go antropologów,
kulturowego.
Pojawienie
a mia
się n a z
w y „relatywizm" powoduje
n i e u c h r o n n i e przywołanie i n
nej
i
—
stów;
Są
„uniwersalizm"
zmagają
—
oto m a m y
się o n i o d d o b r y c h
n a m obaj
potrzebni,
byśmy
obu antagoni
kilkudziesięciu l a t .
mogli
lepiej
określić
Początki
przede
wszystkim
zmianę
przyniosły
tedencje
znawstwo
amerykańskie
B. L . Whorfa.
nia tezy
O
Początkowo
wyłącznie
specy
t e n odnosił
się w
części
(np. polskim)
dwa
kolory:
posiadają
wiedziano
już w
t o spostrzeżenie
te same
literaturze
najczęściej
teoria, mówiąca
czyli
a dokładniej
jest
nazwą .
jedną
—
ubo
się
dzielenia
zielo
europej
3
cały t e n
się pogląd
j e d n a k się
generatywistów,
samego
języko
z Chomsky'm na
tzw. językoznawstwa
indukcyjnemu
p o s z u k i w a n i e ogólnej
spostrze
się d o
widzenia
powstającego
na siat
odnosi
chromatycznych,
struk
mózgu,
ważniejsze
wra
jest,
co
z impulsem barwnym wytworzonym
w
z poglądami E. H e r i n g a : t r z y
kanały w i ą ż ą c e s i a t k ó w k ę z m ó z g i e m odpowiadają
wymienionym
przez
niego
czarnemu, czerwonemu
parom
kolorów:
i zielonemu
b i e s k i e m u . T e t r z y kanały
tworzone
komórek:
i
antagonistyczne
sze reagują
wołują
tworzą
barw
wrażenie
Łatwo
jednocześnie
teraz
barw
zasady p o
nie
są p r z e z d w a t y p y
odpowiadają
achromalycznych
odpowiednich
Pierw
długości f a l i
i wy
(czerwonej,
powstawać
jednocześnie
(nie istnieje
barwa
Komórki
i czerni
jako
określić
cechy
chromatyczny
nistyczne
zbieraniu
bieli
i
żółtemu i n i e
I c h antagonistyczność
a n i żółto-niebieska).
miary" koloru,
odcień
pary
trzem
białemu
nieantagonistyczne.
chromatycznych
niebieskiej).
jednej
widziane
oraz
n a bodźce o określonej
wrażenie
kolorów
spadło n a tę o g ó l n o -
strony
w
o k u . T e n etap jest zgodny
lona,
zachwiał. P i e r w s z e u d e r z e n i e , n i e z a u w a ż a l n e , a l e — p o z
ze
wszelkie
tworzących
7
się d a l e j
z
4
w o l ę sobie twierdzić — zasadnicze,
Heringa .
podstawo
t u sumą k o l o r ó w
powstaje
t y m , ż e n i e mogą
zdawałoby
oraz
barwach
o trzech
— obrazu
widzenia
powstałych
dzieje
s p e k t r u m dzieli
obejmuje
o d dwóch
barwy
języku
barwny
przed
żenie
odcieni
obszar
na mechanizm
linii
chromatyczne,
na
2
i a n a l i z o w a n i u faktów
pogląd
— Younga-Helmholtza
X I X w . teorii
Pierwsza
widze
o d t e j , którą
w
i n i e b i e s k i , podczas g d y w i e l e i n
przeciwstawiająca
powoduje,
czerń b r a k i e m światła). P o n i e w a ż j e d n a k o s t a t e c z n e
powołują
czy N a v a j o )
turalnego,
element,
widziany,
w prostej
zielonej,
Opozycja
jed
szkolne.
dzisiaj
tej,
czele, w o b e c d o t y c h c z a s o w e g o
w
organizu
X I X w.
zgodnie
odmienność
„standardowym
koncepcję
spo
d o środowiska,
odmienne
antropologicznej
(np. j a k u c k i ,
znawstwa.
Uznawany
kówce o k a (biel
języków
antropologiczną
n i e jest
T e n ostatni
kolorów pochodzi
się n a
ugruntowany
dokładniej
zaawansowania
t e o r i a różni się z n a c z n i e
podręczniki
ocznego,
nych
Ten
fizjologii
dla zilustrowa
t e n odcień
zielony
kultury
fizjologia.
pokazywanym
spektrum barwnego,
skim"
jest
i i c h połączeniach
n a który
i niebieskich. W
tę e w o l u c j ę
odcienie
międzykulturowa
nych
jącym
a
barw
ewolucyjnym. Czynnikiem
wych
zresztą jeśli c h o d z i o interesujący n a s t e m a t n a d e r
zimnej
w
zapoczątkowanego
podział
o różnym s t o p n i u
rozwoju
gane
spotykamy
jest
świadczy
nurtu
się d a n e j
kultury,
się i n t e r p r e t a c j i r e l a t y w i s t y c z n e j . T ę w ł a ś n i e
Przypadkiem
i Kay. W re
i ulepszona
( i a r b i t r a l n i e określonego)
się u l u b i o n y m
tego e l e m e n t u
Kolory
ewolucjonizmu. Potem
relatywiści
ale
przystosowania
norodnym
jako o s u
będących
się g r u p l u d z k i c h do
Pogląd
kolorów
Berlin
ewolucjonizm,
zróżnicowany
odmiennego
stawiają
doczekały
giej
sobu
prac
jest
stały
pozostałe.
polskiej
wynikiem
zentowana
przystosowania
interpretowano
dzisiejszej
neoewolucjonizm:
„kultura
fakty
w
cechą
Berlina i Kay'a
ewolucjo-
d o języka, j a k o
kategorii
Najważniejszą
przez
poglądom
t y m , że poszczególne k u l t u r y
duchem
i
o autentyczności k a ż d e j z k u l t u r .
zestawy
również
szczegółach — zdołała się o b r o n i ć " .
b y t j a k jedna
wbrew
etnicznych,
relatywistów,
nimi
z u l t a c i e t e o r i a — słuszna w założeniach
a k a p i t ó w — u n i k n i e w t e n sposób
można
przykładem
byli
i meto
przez krytyków. C o
święconych
kultur
mierze
skrzętnie w y c h w y t y w a n e
w i e l u nieporozumień; d l a zachęty m o g ę dodać, że z a p r e
o niej
kształtuje
od jej ukazania
języko
że m ó w i ć
który
minęły
wreszcie
przez
E. S a p i r a
poszczególnych
głównej
lat jakie
też, b y c z y t e l n i k n i e opuszczał p o
taki
środowiskowych.
kilkunastu
nia b a r w . Proponuję
ludzka",
warunków
spektywy
że muszę choć pobieżnie p r z e d s t a w i ć m e c h a n i z m
że
f i c z n y m i sposobami
repre
uniwersa
nistów,
mie
i k o m e n t o w a n a była p r z e z c z a s o p i s m a
zentujące w s z y s t k i e n i e m a l n a u k i h u m a n i s t y c z n e . Z p e r
Generalną
wypracowane
Stwierdzono,
Basic
pod znakiem
F . Boasa,
nie istnieje
doko
ewolucjonizmu.
a n t r o p o l o g i i stały
a
barw
P. K a y ' a
poruszenie
n i e m i l e b y ć może p r z e z n i e k t ó r y c h
i zrozumieć c z y m są k o l o r y i i c h k a t e g o r i e .
lizmu,
i
5
najważniejsze,
widziane
B. Berlina
w y d a n a w 1969 r . . W y w o ł a ł a o n a n i e z w y k ł e
tworzą
barwne
o kategoryzowaniu
c o l o r terms
człowieka
powszechnie
nauce
książka
się, w i a d o m o , że z a w i e r a ł a błędy, f a k t o g r a f i c z n e
barw.
była
u n i w e r s a l i z m u wobec r e l a t y w i z m u .
w
niewielka
dologiczne,
kontinuum,
do sfery
Rewolucji
nała
opinia,
odcienie
Podział n a k a t e g o r i e
opozycją
panowała
do n i e d a w n a
łącznie
do r o z w a ż a ń
antropologicznymi problemami
Jeszcze
jednolite
zapewne
już w c z e ś n i e j ; d l a
pewnymi
że
również
t o t e d r u g i e są
będzie p r e t e k s t e m i p u n k t e m wyjścia
popraw
czer
odmiany
nad
nieskończonej ilości
i
precyzyjni
nas
n a generowanie
n y c h zdań, także t y c h n i g d y n i e z a r e j e s t r o w a n y c h ,
być
czytelników
dostrzegło
zwalającej
Pol
pierwszej
czarno-białą,
nie
z
w
czarno-białe
o ile k r o w y
barwę
jedynie
w i e , że istnieją
żół
polega
doznania
czerwono-zie-
nieantagonistyczne
— barwy
t e mogą b y ć
szarość.
na czym
potrzebne
polegają
trzy
do jego o p i s u :
i nasycenie.
Komórki
za. określanie
„wy
jasność,
nieantago
jasności,
zarówno
j a k i chromatycznych,
pobudze
komórek
antagonistycznych,
pojedyn-
247
czych
lub w
odpowiedniej
chromatyczny;
nasycenie
odcień
tywistycznego
między
dowalności,
światłem
białym
budzenia
jednego i drugiego
Wynika
zyczną
zasadne
w
nie
pobudzającą
oczach
odbiega
dla g a t u n k u
stopniu
po
e
n i e są rzeczywistością f i
kolorem,
organów
jest
falą
widzenia
od
pewnej
świata p s a czy k o n i a , składający
strzec
kolory,
tworzą
często w
tzw.
formie
przestrzeń
kuli:
jej bieguny
które
są
wspólne
całemu
fał
—
przez
współczesnych
się
na poziomie
plemię
D u g u m Dani,
podstawowymi
organizują
one
przestrzeń
łat
i na
Amerykanów
epoki
kamienia no
przez
dorosłych j a k
dzieci .
i
kolorami
jest
ogniskowymi,
oczywiście
znana
które
już
nam
szóstka: c z e r w i e ń , żółcień, zieleń, błękit o r a z b i e l i czerń.
zali
do
poprosić
najlepszy
zwrócić
przedstawianą
przez
prototypów,
g a t u n k o w i l u d z k i e m u . Są
n i e m ó w i ą c e jeszcze małe
Jeśliby
są zajęte
wyróżnionych
zarówno
Tymi
obraz
może
wokół
i znajdujące
przyjętej
człowiek
barwną,
barw
się
i
się p o d w z g l ę d e m k o
jakie zdrowy
kategorii
tworzą
wogwinejskie
l o r y s t y k i w y ł ą c z n i e z b i e l i , c z e r n i i szarości.
Wszystkie
danej
ne
jak
barwnego.
ludzkiego, t a k j a k nie jest fałszywy
zwiększonej k o -
środku
(a w i ę c będących p o c h o d n y m i g r a n i c ) . K a t e g o r i e
zywane
ultra
fizyczną
normy
po
w i e j s z e do zapamiętania, są chętniej r o z p o z n a w a n e
bez
d a l t o n i s t y nlie j e s t o b r a z e m
jedynie
o i s t n i e n i u t z w . punktów
umieszczanych
1 0
komórek .
się, j a k n p . w y g l ą d a
jest
naszych
O b r a z świata w
czyli
s t o s u n k u d o o b s e r w a t o r a , że
jest z a s t a n a w i a n i e
szywym,
typu
z t e g o , że b a r w y
Ultrafiolet
proporcji
chromatycznym,
zewnętrzną
fiolet.
nie
i
k o m b i n a c j i , określają
odpowiada
i
biel
się
stu Polaków
l u b Francuzów
ich zdaniem wzór
z t y m samym
Eskimosów,
by
czerwieni, a
wska
następnie
do, p o w i e d z m y ,
Buszmenów
się, że
międzyjęzy-
t o okazałoby
różnice
i czerń, oś t o k o l e j n e s t o p n i e szarości, p o w i e r z c h n i a n a
k o w e n i e są w i ę k s z e niż różnice między o s o b n i k a m i j e d
tomiast
n e g o społeczeństwa.
pokryta
jącymi
jest
największe
b a r w a m i c h r o m a t y c z n y m i , osiąga
nasycenie
b i e l i , c z e r n i i szarości —
t a m , gdzie
na „równiku"
w
zasadzie t z w . s p e k t r u m b a r w n e m u ) . W
cji
pojęciowej
ne,
że
po
kolory chromatyczne
przeciwległych
leżą: c z e r w i e ń
i zieleń
żenie
sobie
nam
zrozumienie
takiej
tej
(na
żółcień
przestrzeni
wielu
od
on
są t a k
stronach
oraz
najdalej
(odpowiada
rozmieszczo
„antypodach")
barwnej
bardzo
z
jej
kategoryzowaniem.
Powróćmy
goryzacją
lina
już d o s p r a w y
badań
nad kate
b a r w . J e d n y m z p o d s t a w o w y c h posunięć
i Kay'a
wadzenie
było, zgodnie
rozróżnienia
n a t y m , że
na dwie, M u
na trzy,
z
Peru
Indian
A m e r y k i P n . n a pięć,
Ara
bowie
my
na
sześć
głównych
na
sześć,
a
Jednakże
jących t e n podział
Berlin, Kay
zestawów P K K
Aguaruna
jedenaście
j e s t cechą
podstawowych
korzeni
określają-
wspólną.
i wielu innych
t w i e r d z i , że różne
można
na schemat
nałożyć
rozwój
terminologii
typy
ewolucyjny,
barw
na
prze
s t r z e n i o s t a t n i c h tysiącleci.
Ber
z t y t u ł e m i c h książki, w p r o
dzielą
Afryki
odzwierciedlający
jednak
polegałaby
przestrzeń
środkowej
ułatwi
związanych
ze
Odmienność
D a n i całą
n a c z t e r y , większość
kategorii.
Wyobra
e
Dugum
rzyni
konstruk
i błękit .
problemów
np.
Zgodnie
dział
z
t y m poglądem
przestrzeni b a r w
I
na dwie
etap
wprowadził
połowy.
Jedna
po
zawiera
między
podstawowymi
(PNK)
i
barwy
j a s n e i ciepłe ( b i e l , c z e r w i e ń i żółcień), d r u g a
(DNK) nazwami
kolorów, oraz
odpowia
ciemne
i
dającego m u rozróżnienia p o d s t a w o w y c h ( P K K )
i drugo
ria
drugorzędnymi
rzędnych ( D K K ) k a t e g o r i i k o l o r ó w . Z a s t o s o w a l i o n i c z t e r y
i
k r y t e r i a określające g r u p ę p o d s t a w o w y c h n a z w
kolorów:
ko
1. P N K
terminy
mają
być
jednowyrazowe
( n i e są n i m i
t a k i e , j a k lilaróż, c i e m n y błękit c z y m o c n a c z e r w i e ń ) ;
2. Z a k r e s y
PNK
b a r w n e j , do których odnoszą
się
muszą być rozłączne;
3. P N K
klasą
gu
przestrzeni
nie
mogą
obiektów,
wiązać
się
wyłącznie
jak np. blond, gniady
z
określoną
lub nazwy
śnie
Eskimosów;
4. P N K
muszą
być
psychologicznie
wyróżnione
(muszą
być o b e c n e w
świadomości w s z y s t k i c h członków
danego
społeczeństwa,
ich
muszą
odniesienia
być s t a b i l n e , z n a j d o w a ć
nazw
są
kolorów
w
przez
s t o s u n k u do
n i c h (np. g r a n a t jest r o d z a j e m
tegorie
nej.
kulturach
t e n , j a k już
takiego
spojrzenia
gorii w
różnią
zwrócili
tegoriami,
jest
w
Ka
barw
różnych
twier
o n ogólnej,
uni
Navajo
się
się n a
przykładzie
i polskiego — t a k rozumiane
między
sobą.
Ewolucjoniści
nato
nie t y l k o na granice
między k a
ale przede
wszystkim na punkty
przestrzeni
się ośrodkami
procesie
jej kategoryzowania
stawały
tworzonych kategorii. I c h koncepcja
całkowite
potwierdzenie
g i c z n y c h . N i e można
w
badaniach
zna
psycholo
n a t o m i a s t utrzymać, poglądu
rela
danej
odcienie
zielone
wspomniani
Dugum Dani z Nowej
II
etap
czystej
to
wydzielenie
bieli. M a m y
więc
z żółcią, o r a z połączenie
III
etap
nozimnej
—
katego
głównych
kolorów
wskazywany
kategorii;
l u d e m znajdującym
dopuszcza
połówki
ja
praktycznie,
z
albo
niebieskie.
się n a t y m e t a p i e
są
Gwinei.
kategorii
trzy kategorie:
„ciepło-jasnej"
biel,
czerwień
czerń-błękit-zieleń.
dwie
możliwości:
albo
z
się
albo
(przypa
wyodrębnia
czerń,
ciem-
d e k częściej s p o t y k a n y ) połączenie c z e r w i e ń - ż ó ł c i e ń
roz
p a d a się n a d w a wchodzące w j e g o skład g ł ó w n e k o l o r y .
W
o b u p r z y p a d k a c h j ę z y k znajdujący
wyróżnia
cztery
Piąta
będącym
się n a t y m e t a p i e
PKK.
kategoria
koloru
połączeniem
jest
osiągana
obu wersji
na I V
etapie,
e t a p u I I I . Przestrzeń
b a r w n a d z i e l i się w ó w c z a s n a b i e l , czerń, c z e r w i e ń , ż ó ł
cień
oraz
sobie
zieleń i błękit.
tzw. Grue
Każdy
z
czterech
jedną
kategorię
łączącą
w
pierwszych
etapów
posiada
co
„łączoną",
kolorów. N a z w t y c h
określić
jako
biel l u b jako
przybliżeniu. Z n a n e
k i m i spotykają
się f i l o l o g o w i e
tłumaczyć s t o s o w a n e
niektórych
Grue
2 lub
kategorii nie
i
czerwień
nazwy
zielonych
z etapem
jedynie
w
są też k ł o p o t y , z j a
k l a s y c z n i próbujący
przez H o m e r a
kwiatów
j e s t związana
eta
„ m o l a " (biel-czerwień-żółcień) m o
b a r d z o dużym
rza,
zawierającą
dokładnie przetłumaczyć n a j ę z y k i d a l s z y c h
pów. N o w o g w i n e j s k i e
żemy
(green-blue),
kategorię
3 z sześciu g ł ó w n y c h
na
z sześciu
być t e o r e t y c z n i e
Współcześnie
można
ją opierając
i zieleń). K a ż d a
j e s t t o b i e l lufo c z e r w i e ń , a w d r u g i e j czerń
najciemniejsze
możliwe
kate
trzy
przykład"
barwnej
uwagę
które w
w pierwszej
po
może
się
p e w n y m s t o p n i u pojęcia
określali
wiec
z nich
„najlepszy
lufo
(czerń, błękit
kategorii
stało
j e j granic. J a k widzieliśmy
porównania języka
barwnej,
być w
(neoewolucjoniśoi)
n a pojęcie
ogóle). Relatywiści
wyznaczeniu
kategorie
może
twierdzenia
(choć w n i o s k i dotyczą w
248
się
zawiera
każdy
najmniej
Wysunięcie
lazła
zawierają
zasadzie.
odwróceniu
miast
i
DNK
k o l o r u niebieskiego).
wiemy,
różny. Ewolucjoniści
listy
informatorów).
PNK
j e d n a k , że p o d p o r z ą d k o w a n y
wersalnej
po
użycia
b a r w n e są w y n i k i e m podziału p r z e s t r z e n i
Podział
dzą
okazje
się muszą też n a początku
podawanych
podrzędne
i
zimne
prze
kolorów
roślin.
mo
Kategoria
I V i stąd s p o t y k a się
ją
najczęściej.
V
etap
głównych
mórek
przynosi
kolorów
zdekodowanie
odpowiadających
neurofizjologicznych.
Dalsze
wszystkich
sześciu
sześciu
typom ko
ewolucja
polega
na
wyodrębnianiu
się
tych
fragmentów
n e j , które leżą p o m i ę d z y
Na
VI
etapie
wydzielony
a b a r w a m i ciepłymi
Na V I I etapie
wienią
punktami
kolor
przestrzeni
a bielą), f i o l e t o w y
zostaje
(między
(między
między
czernią
(między
ostatni
ze
znaczeniem
my
1. i 2. r o d z a j
tzw. punkty
( j a k już
całą
będący
jeszcze
znajduje
drugorzędną
zielenią
a
żółcią.
potwierdzenie
przeprowadzonych
w
w
ba
Stanach
N i e k t ó r e z p o d d a n y c h t e s t o m osób o k r e
giczny
do i n n y c h P K K
,2
chartreuse, w
sposób
analo
poznawcza
jednego
omówienie
argumentów
t y m , że
przedstawiony
schemat
przemawiających
opisuje
synchroniczne
nie
tylko
zróżnicowanie,
ale
podziale
nazwy
odcienia,
mówiłem,
kategorię
umysł
na
dwóch
koloru
specyficzna
dla wszystkich
typach P K K
poziomie
punkty
neurofizjologicznym
PKK.
funkcjonowanie
kalne
umieszczone
pobudzenia
Na
pojedynczych
właśnie
dla
odcieni,
które
). W
pierw
1 6
odpowiadają
jednego,
r z e c z się m a z t r z e
przedstawiającym
ich punkty
punktami
komórek
—
t a m , gdzie
jest to
zagad
przykład, p u n k t f o k a l n y k o l o r u p o m a r a ń c z o w e g o
umiesz
n i e n i e mogące z b u l w e r s o w a ć c z y t e l n i k ó w , poprzestanę n a
czony
stopniu
s t w i e r d z e n i u , że w o b s e r w o w a n y c h
czerwone
j a k i żółte, c z y l i m i ę d z y
kułu. Choć
więc
zdaję
wymagałoby
sobie
s p r a w ę , że
obecnie
przypadkach
jest
w
miejscu,
które
jest
prze
czerwieni
i ż ó ł c i . Oczywiście
m i a n y słownika t e r m i n ó w b a r w n y c h , j a k k o l w i e k n i e z w y
tego t y p u
kolorów
kle
rodzajów
k o n t a k t u ludów egzotycznych
przyspieszone,
schematem:
są
z kulturą europejską
zgodne
kategorią
z
przedstawionym
wyżej
pierwszych
przyjętą
język,
sadzie
pojawić
nie V I I (euro
dzaje
1. i 3.).
najpierw
n p . I I I e t a p u , będzie k a t e g o r i a w ł a ś c i w a
pejskiemu),
badania
lecz
IV
etapowi .
Również
n
n a d językami
rozpowszechnienia
nych
terminów
(więc
i
dawności)
barwnych odpowiada
na i K a y ' a . Proces ten pozbawiony
czynnika, jest
języków
bardzo
polinezyjskich
droga
byta
została
w
ciągu
i
Europie
—
wiadomo,
w
kilku
jakiegoś
—
tysięcy
sto
poszczegól
Berli
więc w
mniejsze
kolorów
jednocześnie
języku
w
jednej
znaczenie
żółty, z i e l o n y
tym
Wśród
jednak n i e koniec.
m a 6 kolorów:
i niebieski . Na
1 1
tych
sześciu
podstawo
niają
się
obok
n i c h czołowe miejsce
prze
antycznej
ro
z e t a p u V I I , n p . p o l s k i m , choć
biały, c z a r n y , c z e r w o n y ,
kolory
za
kulturze
w y c h b a r w także n i e m a równości. P o p i e r w s z e
etapu
dwóch
(dodać należy, że n i e m o g ą w
i s t n i e j e aż 11 P K K , s p e c j a l n e
dwa
Na
psychologiczne
niż
przypadku
achrornatyczne
przypada
—
biel
wyróż
i
czerwieni.
czerń;
Dopiero
było
w d a l s z e j kolejności m o ż n a umieścić t r z y pozostałe g ł ó w
Grecji
ne k o l o r y c h r o m a t y c z n e . O t a k i m uporządkowaniu świad
lat. Podobnie
kultury
się
równym
przyspiesza
w
o d I I do V
że
że
schematowi
powolny
Tak
porównawcze
p o l i n e z y j s k i m i wykazały,
pień
jącego
przez
w
się.
punktami fokalnymi
znaczenie
l e
będzie
zrównuje
siła
oddziaływania
ewolucyjny,
nich
fo
maksymalnego
arty
rozwój
spośród
za i c h
osobnego
także
dwóch
bo
przykłady"
pobudzeniu
wzrokowych
są m i ę d z y
.
1 4
reprezentacja
jest
wykresie
komórek
VII
związane
t y m może
fokalne
określonego t y p u k o m ó r e k . I n a c z e j
rodzajem
poprzed
ludzki
barwną;
a
nie
barw
rolę o d g r y w a j ą
mogą być określone za pomocą t e j n a z w y
szych
cim
.
Dokładne
kolorów
f o k a l n e , c z y l i „najlepsze
tworzy
przypadek
obecnie,
wiem
typom
się n a e t a p i e V I i
połączyć. G ł ó w n ą
koloru
(obecnie
z dwóch
psychologicznym, w
danego
ten kolor, nazywany
istniejące
dalszy
sześciu
i n t e r e s u j e nas z r ó ż n i c o w a n i e
pomocą
ślały
za
jednak
jeszcze n i e w y k o
psychologicznych
Zjednoczonych.
Jeśli
p r z e s t r z e n i b a r w n e j , n p . między
polegał n a zapełnieniu
barwną g r a n a t ) , l u b między
daniach
wyprowadzone
błęki
będzie
Ten
3. K a t e g o r i e
czer
a
rozwój
kategorią
mózgowych;
komórek
a żółcią), s z a r y
czerwienią
czerwienią
bielą a czernią). Można p r z e w i d y w a ć , że
b ł ę k i t e m a czernią
ściśle odpowiadające
nych
niego t y p u , a pojawiające
(między
rzystanych fragmentów
2. K a t e g o r i e
brązowy.
powstają: k o l o r r ó ż o w y
tem), pomarańczowy
barw
ogniskowymi.
i R z y m u z n a j d o w a ł y się n a e t a p i e I V (choć w r a z z o g ó l
czą, m y ś l ę , nasze p i e r w s z e
nym
w i e ń z a w s z e b ę d z i e w n i c h d o m i n o w a ć . Co j e d n a k w a ż
rozwojem
wale
kulturowym
drugorzędne n a z w y
Powróćmy wreszcie
na
samym
początku:
nazywane
są
nasz
dlaczego
brąz
nie jest bardzo
z
punktem
określiłby
tzw.
fokalnym
i czystą
W
świetle
zostało
ności
czerwieni).
podstawowe
czerwieni?
Nasunąć
się
„barwna"
k l a s y f i k a c j a rodzajów
nych
czasów,
słabo
rozwinięte.
odrzucić
—
odległych,
l u b że
Oczywiście,
klasyfikacja
a
poza
krów
słownictwo
oba
t y m wydaje
a może i w i ę k s z y m s t o p n i u
z
Konga
(podsta
języku p o l
że p o p u l a r n a
z
daw
polskiego
jest
czasów
m i się, że w
jest stosowana
właściwej
odpowiedzi
dotyczyły
nazw
życia. S p ó j r z m y
np.
rami.
Przeważnie
wyjaś
s u m i e 914
to
PKK,
najczęściej:
czerwień,
w odniesieniu
do skórki rośliny s t o s o w a n o najczęściej następujące
naz
wy
sza
kolorów
rość,
błękit,
—
czerń, b i e l , c z e r w i e ń , żółcień, brąz,
fiolet,
róż,
zieleń,
granat;
w
odniesieniu
d o miękiszu — b i e l , żółcień, c z e r w i e ń , błękit, f i o l e t , sza
rość, zieleń, i t d .
W
miesz
były
p o t a t o dała w
t y m 351 w i ą z a ł o się z k o l o
t a n i a d o s t a r c z y ł y następujących w y n i k ó w :
ilości n a z w
równym,
lista n a z w
określeń, w
b i e l , czerń, szarość, żółcień, brąz, błękit. S z c z e g ó ł o w e p y
niezbyt
przez
wymaga
potato. Prosta
(350 r ó ż n y c h )
trzeba
k a ń c ó w m i a s t niż w s i .
Znalezienie
Wywiady
, s
wy
pochodzi
z
Aymara .
z
lud
do
rozwiązania
ta pochodzi
j e R. B o l t o n z p d . P e r u w ś r ó d
z różnymi d z i e d z i n a m i
te
jedne
wówczas
d l a brązu i d l a
ludu
badań
krótko
j a k i e g o t y p u określeń b a r w n y c h u ż y w a n o w s f e r z e u p r a
interesującego
odpowiedź,
i
czer
—
Murzyn
nazwy
Quechua
związanych
wyniki
przedstawię
—
PKK
terminem
i ubarwienie
s k i m istnieją o s o b n e
jeśli
(czerwień-żółć
nas t u z w i e r z ę c i a . C o zrobić j e d n a k , g d y w
może
co
pokazują
przykładu
tego
rozwiązanie,
skojarzenia barwne
t e ż kolejność
Dla
nich. Przeprowadził
należy
t y m samym
taką
renowych.
krowy
etapu rozwoju
ciemny)
czerwień
postawionego
brązowe
makroczerwieni
w
z pewnością
wowym)
polskie
z wczesnego
kategorii,
nieby
niejsze,
kłopot znalazłby
języka
(jeśli
tam
kolorów).
dotyczyłby
szerszej
się
j e d n a k do p y t a n i a
czerwonymi?
już p o w i e d z i a n e
rozwinęły
o d n i e s i e n i u d o h o d o w l i świń
używano
192, z czego
97,4°/o t o P K K . Częstość użycia
nych
jest p o d o b n a ,
nazw
mniejszej
k o l o r ó w — n a 21 t y s . s ł ó w p r z y p a d ł o t y l k o
czerwień.
Jest
przecież
obiekty
to
wynik
d o m i n u j e trójka
zaskakujący,
do których
odnoszą
poszczegól
b i e l , czerń
zważywszy,
się t e
określenia
n i e n i a k i l k u jeszcze, n i e o m ó w i o n y c h dotąd s p r a w . P r z e
różnią
de
m e n i e n i e t a k s i l n i e u w a r u n k o w a n e j rzeczywistością f i
wszystkim
dany
kolor
on z i n n y m i
należy
statusu
PKK
PKK
osiągnięcie
się
Mó
już, że można
kategorii
n i e oznacza,
wyróżnić
trzy
że
przez
zrównał
wych
czone";
że
co d o ważności p s y c h o l o g i c z n e j .
wiłem
1. W y s t ę p u j ą c e
powiedzieć,
rodzaje
podstawo
kolorów:
na
wczesnych
etapach
kategorie
„łą
zyczną
się k o l o r y s t y c z n i e . N i c w i ę c d z i w n e g o ,
i
że
statystyczna
się zwiększa. W
siła
tego
że w
uporządkowania
tekstach rytualnych
wśród
do
jeszcze
65 t y s . z a
r e j e s t r o w a n y c h s ł ó w 93 odnosiło się d o k o l o r ó w —
wszy
s t k i e były P K K . B a r d z o podobne w y n i k i
ana
lizując pieśni, o p o w i a d a n i a
uzyskano
i słownictwo h a n d l o w e . D o
dać można, że w t y c h d z i e d z i n a c h w y r a ź n i e j też u j a w n i ł y
249
się
pewne
bardzo
szczegóły
—
analiza
statystyczna
silną zgodność częstości u ż y w a n i a
wykazała
poszczególnych
elementach
—• lecz
odnoszą
i
się
do
pewne
niego.
spostrzeżenia
Reprezentację
nazw kolorów z e w o l u c y j n y m schematem B e r l i n a i Кау'л
t w o r z y ć mogą różne, d o w o l n i e
oraz
sposób
na
—
oraz
na
poziomie
kolejnością
niezagrożony
wyodrębniania
W
oba k o l o r y
achromatyczne
klas
obiektów
do
których
c z e r w i e ń b y ł a 2,5 r a z y
większa
niż w
czerwień
dominują
się k o l o r ó w .
(liczba
przypadku
stałych k o l o r ó w ) . Pozostałe t r z y k o l o r y są
(lecz w
ny)
sposób
następująco:
Można
kiej
w
już m n i e j w y r a ź n y
wśród
tylko
ciach
fizycznych
barw
jest
szybkości
szukając
widma
zasadzie
rozwiązania
t y m , że
chromatyczne
czyli
długością
impulsu
barwnego
(zielona
a
i niebieska)
na
skonstatowaniu
zbyt
pochopnym
koloru
i
mi
z fazą h a m o w a n i a
faktu.
Przestrzec
szukaniem
z niego
się, niezależne
czenia
czerwieni;
nie
wzbogacało
problemów.
Gdyby
rzeczywistości
ślenia
chodziło
fizycznej
precyzyjne
i
„zimne"
poprzestanę
dzenie
ubarwienia
niczenia
te
zwierząt
należy
mianowicie
c y j n y , wykorzystujący
Każdy
mów:
system
nazwy
(głębokiego)
„fonologicznego"
szym
przypadku poziomem
dwa
gatunki
być
odzwierciedlona
Jedno
'krów. T a
że
zna
z
nich.
wszystkich
opis
pewnej
t y m , że z n a k d o b i e r a n y
to twierdzenie
leń z a k a z
akurat
o d w r o t n i e . Jest
2 2
mówi,
powiązane
czynniki
nych
będzie
Ta
znaku
. Ta
w
2 1
różne
dowolność
sama
Przypadek
sty
—
jest
właśnie
semantyka
reprezentacje
strony czynnej
jest
i zdanie
m o ż e być
W
go
zna
wpływające
jest
jednak
nazwy
zupełnie n i e d o
pomy
m o g ł y być r ó w n i e
dowol
są z j a w i s k a
Wskazać
n a dobór
n a t u r a l n y spo
więc
kolorów
t o być P K K , n a j l e p i e j
można
trzy
wykorzystywa
wewnętrznych
ciepłe
czołowa i c h trójka;
k o l o r y p o w i n n y móc za pomocą w ł a
—
opozycji
zimne)
(np. k o l o r y
odzwierciedlać
jasne
—
strukturę
Wykorzystane
k o l o r y p o w i n n y nawiązywać do rzeczy
wistych
opisywanej
barw
trzy punkty
spełnione.
Pamiętamy,
przestrzeni
barwnej,
rzeczywistości.
zostały w n a s z y m
przypadku
że
brąz
zajmuje
ten
który
leży
między
czernią
też u w a g ę , że w
fragment
a
bar
p r z y p a d k u krów
no-białych
określenie
sposób?
kowane
do
nazwy
mówi
wartość
nazwy
jako
prostego
opisu,
wyrazistość
jako
bieguna
opozycji.
o
jej
nazwa
—
krowa
przeciwstawienie
powierzch
Kłopot
większym
zdanie
pro
dwóch
z
ich ubarwienia
jest
„czarna". Uproszczenie
redu
takie
osłabia
poprawia
jednak
W
ujęciu
takim
„czerwona"
m a znaczenie
jedynie
do n a z w y
„czarna", i
odwrotnie.
nazwami
zmartwieniem
—
krów
nie
jest
chyba
n a czole a n i l i n g w i s t o m a n i h o d o w c o m .
bardzo
z
bardziej
że
pouczający
wiele
którymi
przykład
kwestii
badacz
z
dla
dziedziny
spotyka
s k o m p l i k o w a n y c h , niż się
sjq
jako
oczywiście
i nie przysparza
jednak
barw,
czar
często
szczek
Pokazuje,
jest s k r a j n i e
w
wień. Z w r ó ć m y
głębokie
o
zie
że
jako znaki:
arbitralnością
kodem
a
lecz t o n i e p r z y p a d e k ,
na
musi
generatywno-
np. w
pruderyjność
w a m i c i e p ł y m i . M ó g ł w i ę c zostać podciągnięty p o d c z e r
strony biernej.
jednoklasowym
za pomocą
z k o l o r a m i nie m a
na
transformowana
powierzchniowe,
dwóch gatunków krów
zwykłym
pozio
podział
poziomu
ową
być
Ogra
semantyki;
3.
klasyfika
jednak
go j e s t t r a n s f o r m o w a n a w d o w o l n ą strukturę
niową.
gdy
wyobrazić,
barwami.
Powinny
Gd
dwóch
z
Wykorzystywane
krów.
slrukturalizmu
że s t r u k t u r a
klasyfi
mógłby
ograniczenia.
przechodzenia
ne, g d y i c h p r z e d m i o t e m
sób
1.
on
semantyczna
Językoznawstwo
wtedy,
sobie
ślenia, b y z a s t o s o w a n e
Wszystkie
jaki
oczywiście
przechodzenia,
2.
j e s t a r b i t r a l n i e . L e c z j a k należy
rozumieć?
-transformacyjne
W
założeń
rzeczywistego
system
kolorów
oznaczała d o b r y c h a r a k t e r , c z e r w i e ń
taka
Jest
(powierzchniowego).
fizycznie.
z podstawowych
system
z
nazw
się z j a w i s k a
wprawdzie
okre
i reprezentującego
głębokim
tworzą
będzie
wydaje
ubarwienia tych
się
rzeczywistość
określają
ale
o n e , j a k już
fizjologiczne
kolorów.
składa
k o d . Drugą
są k o l o r y . I
nie
nawet
pocho
„polska"
jezdnię.
naszych
odróżnić
znakowy
semantycznego
materialnie
przypadku
dwuelementowy
zwierząt,
istnieją
o tym,
„holenderska",
zasadzie
jednak
to
że czerń
ciemne,
w
bar
popularnością
Można
hierarchia
dotyczącego r z e c z y w i s t e g o
u w a g ę , że
w
l u b możliwość
snych
wyraźny
zwrócić
sierści
ków b a r w n y c h opisuje
cel.
nazewnictwa
ho
p o l s k i m i ; świadczy
dobór
do
nazywana
zwiedzeni
powierzchniową
re
się
jest
i że określenia
Teoretycznie
takiego a nie
szczególnie
dwie
swobodę
stosowaliby
inny
je
w
przez
jednak
jeszcze
miasta,
po p r o s t u j a k o
stwierdziliśmy,
innego
miało
z
nazywają
gatunku,
mogła się o b j a w i ć w s k a z u j e , że s t o s o w a n i e
nazewnictwa
pierwsza
jest
odnoszący
jące n i c w s p ó l n e g o — n p . c h a r a k t e r c z ł o w i e k a ,
każdego
że
ludzie
naszym k o n k r e t n y m
nazw
d r u g a polską. W a r t o
często
dwóch
seksualną,
przed
kon
To,
system
układ,
się z
związkach
dwóch
informatorzy
dokładne.
dzo
antugoni-
w
o
lenderską,
d o w o l n y . Istnieją
w
wyłącznie
obu odmian:
funkcjonują
połączenie t y c h
nie rozwiązuje
pochodzenia
reprezentacją
S t w i e r d z e n i e , że i s t n i e j e w ś r ó d b a r w h i e r a r c h i a w a ż
ności p s y c h o l o g i c z n e j
Jedną
kacyjny.
i kulturowego
znaczenia
prezentacje.
„ciepłymi",
tylko
to oczywiście,
7
transformowana
w
1 0
—
jednostek. W
semantyka
do
barwy
k u l t u r o w e jest,
od fizjologicznego
n i e znaczy
oka
najszybciej ),
j e j znaczenie
znaczenie
kretnych sytuacjach k u l t u r o w y c h
elementów
z
chcę
wyjaśnienia
czerwonego z krwią;
wynikające
fal), ani
barwy
2 3
u p e l n i e niezależnych
przypadku
jest
fizycz
tworzą
składać
holeiiderek
komórek
wyróżnione,
oba g a t u n k i
nie może
że n i k o g o już n a p r a w d ę n i e o b c h o d z i r z e c z y w i s t e
wyróżnione
pobudzenia
mniej
semantycznym
powierzchniowy
zjawiska
w a r u n k a m i . Ponieważ
właściwoś
i żółta) są b a r w a m i
z fazą
dwie
jest
bardziej
Lecz
(uporządkowanie
z
dwie
(czerwona
związanymi
stycznych,
barw.
poziom
wybrane
jednak
na nie od
we
świetlnego
zgodne
przewodzenia
np. w
zaistnienia t a
n i e będę p r ó b o w a ł
mózgu ( i m p u l s c z e r w i e n i p r z e w o d z o n y
ani
statystycz
sześciu p o d s t a w o w y c h
tekście
—• a n i
w
pozo
uszeregowane
żółty, z i e l o n y , n i e b i e s k i .
t y m krótkim
powiadać
—
postawić p y t a n i e o p r z y c z y n ę
hierarchii
odnoszono
lecz p o d p e w n y m i
lingwistyczne
powierzchniową
na
naj
zmar
Jest
to
antropologów.
antropologii
codzień,
jest
wydaje.
P R Z Y P I S Y
Są to j e d y n i e k r ó t k i e w z m i a n k i , п р . I . K u r c z , Ję
i mowa,
[ w : ] Psychologia,
1979, s. 4 3 8 — 9
Z o b . n p . tamże
Z o b . n p . H . L a n d a r , Laguagc
and Culture,
Oxford
1966, s. 49, 227
D z i w i ć wszakże może, że b a d a c z e
dostrzegający
różnicę między d a n y m językiem e g z o t y c z n y m
a języ
1
zyk
2
3
4
k i e m e u r o p e j s k i m n i e z w r ó c i l i u w a g i , że i s t n i e j e z a s k a
kująca zbieżność między w i e l o m a n i e - e u r o p e j s k i m i j ę
zykami
B . B e r l i n , P. K a y , B a s i c C o l o r Terms:
their
Uni
versality
and, Evolution,
B e r k e l e y 1969
D o t y c h c z a s n a t e m a t książki B e r l i n a i K a y ' a u k a zv.ły się w P o l s c e j e d y n i e w z m i a n k i i t o w p r a c a c h
5
0
P. K a y , С. K . M c D a n i e l , The linguistic
signifi
tłumaczonych z j ę z y k ó w o b c y c h . N i e u w z g l ę d n i a ł y o n e
j e d n a k d a l s z y c h badań, z n a c z n i e m o d y f i k u j ą c y c h począt
cance
of the meanings
of basic color
terms,
..Language"
kowe
stwierdzenia.
Całą
t q problematykę
dokładnie
54, 1978, s. 6 1 0 ^ 6
o m a w i a m w n i e o p u b l i k o w a n c j p r a c y . Zarys
antropolo
B . B e r l i n , E . A . B e r l i n , Aguaruna
colors
catego
gicznej
problematyki
b a r w , W a r s z a w a 1981
ries,
„ A m e r i c a n E t h n o l o g i s t " 2, n r . 1, 1975, s. 6 1 — 8 7 ;
I s t n i e j e o b s z e r n a l i t e r a t u r a poświęcona o b u t y m zob. też: R. K u n s c h e l , T . M o n b e r g , 'We don't
talk
much
t e o r i o m ; w c e l u pobieżnego z a p o z n a n i a się z n i m i p o
about
colour
here':
a study
of colour
semantics
on
l e c a m G . M . W y b u r n , R. W . P i c k f o r d , Zmysły
i odbiór
Bellona
Isand,
, , M a n " (ns) 9, 1974, s. 213—42
wrażeń
przez
czloioieka,
W a r s z a w a 1970
К . B . B r a n s t e t t e r , A reconstruction
of
proto-poW e d ł u g R. L . D e V a l o i s , G . H . J a c o b s , P r i m a t e
lynesian
color
terminology,
..Anthropological Linguistics"
color
vision,
. . S c i e n c e " 162, 1968, s. 533—40
19, 1977, s. 1—25
Utworzenie formy rzeczownikowej
dla nazwy k o
E . R o s c h , The nature
of mental
codes
for
color
l o r u c z e r w o n e g o , z i e l o n e g o a n a w e t żółtego n i e s p r a w i a
categories,
„Journal o f E x p e r i m e n t a l P s y c h o l o g y — H u
kłopotu. Trudnością n i e d o p o k o n a n i a jest j e d n a k k o l o r
m a n P e r c e p t i o n a n d P e r f o r m a n c e " 1, 1975, s. 312
n i e b i e s k i . Używana f o r m a „błękit" n i e jest
najlepsza,
1 2
1 3
7
1 4
8
9
1 5
o d c z u w a n a j e s t r a c z e j j a k o r o d z a j b a r w y n i e b i e s k i e j niż
Z o b . P. K a y , С. K . M c D a n i e l , o p . c i t .
j e j s y n o n i m . N i e znajdując j e d n a k lepszego r o z w i ą z a n i a
P o r . M . D u r b i n , Basic
terms
— off color?,
„Sestosuję ją, zastrzegając, że c h o d z i m i za k a ż d y m r a z e m
m i o t i c a " 6, 1972, s. 257—78; E . R. H e i d e r ,
Universals...;
o s y n o n i m k o l o r u niebieskiego
A . V o n W a t t e n w y l , H . Z o l l i n g e r , Color-term
salience
Z o b . n a t e n t e m a t : E . H . L e n n e b o r g , C o l o r Na
and neuropsychology
of color
vision,
„American A n t h r o
ming,
Color
Recognition,
Color
Discrimination:
A Rep o l o g i s t " 8 1 , 1979, s. 279—88
-Appraisal,
. . P e r c e p t u a l a n d M o t o r S k i l s " 12, 1961, s.
R. B o l t o n , Black,
white
and red all over:
the
375—82; o pojęciu k o d o w a l n o ś c i w s p o m i n a
I . Kurcz,
r i d d l e o f c o l o r term
salience,
. . E t h n o l o g y " 17, 1978, s.
op. c i t .
287—311
Ostatnia informacja n a podstawie M . H . B o r n Z o b . G . M . W y b u r n , R. W . P i c k f o r d , o p . c i t ,
s t e i n , W . K e s s e n , S. W e i s k o p f , The Categories
of Hue in
Infancy,
„ S c i e n c e " 1 9 1 , 1976, s. 201—202;
p o d s t a w o w e s. 125
b a d a n i a p s y c h o l o g i c z n e n a t e m a t t w o r z e n i a się k a t e g o
Z o b . R. L . D e V a l o i s , G . H . Jacobs, o p . c i t .
r i i b a r w n y c h p r z e p r o w a d z i ł a E . R o s c h ( H e i d e r ) : E . : R.
Z o b . N . R o u w e t , Wprowadzenie
do gramatyki
geH e i d e r , F o c a l C o l o r A r e a s and development
oj
color
neratywnej,
W r o c l a w 1982, s. 316; N . C h o m s k y ,
Zagad
names,
, , D e v e l o p m e n t a l P s y c h o l o g y " 4, 1971, s. 447—55;
nienia
teorii
składni, W r o c l a w 1982, s. 179, 184
Universals
in Color
Naming
and M e m o r y , J o u r n a l o f
Wyjaśnienie t e j nieco, przyznaję, k o n t r o w e r s y j n e j
E x p e r i m e n t a l P s y c h o l o g y " 93, 1972, s. 1 0 — 2 0 ; E . H .
t e z y należy n i e s t e t y p o z o s t a w i ć d o i n n e j o k a z j i . P e w n e
R o s c h , On the internal
structure
of perceptual
and se
aspekty poruszonej t u p r o b l e m a t y k i semiotycznej
oma
mantic
categories,
[ w : ] Cognitive
development
and the
w i a m d o k ł a d n i e j w tekście K o l o r y u> p r o c e s i e
symboliacquisition
of language,
N e w Y o r k , 1973, A c a d e m i c Press,
s. 111—44
zacji
(w druku)
l s
1 7
1 0
1 8
1 1
1 9
2 0
2 1
2 2
Aleksander Błachowski
WSPOMNIENIE O KAZIMIERZU PIETKIEWICZU
Do n e k r o l o g u zamieszczonego w n u m e r z e
3 z 1983 r .
chciałbym dodać trochę i n f o r m a c j i . Z K a z i m i e r z e m
kiewiczem
pracowałem
ki,
że G o z n a ł e m
myślę
p o l s k i l u d . Dumę
wartości
kulturalnych
i wrażliwość
dziczył p o p o k o l e n i a c h P o l a k ó w
Wiele
m u za
dawnej
Rzeczypospolitej,
bliskie
nicznie,
poddanych
wtopionych
oddziafywaniu
s z t u k i l u d o w e j . Z n a l i G o urzędnicy i d z i a
jednokrotnie krzywdzonych
wszystkich
a j e d n a k w i e r n y c h j e j do ostatniego
etnografów
stkich
ważniejszych
czości
ludowej.
wej
zajmował
sztuce
ludowej
artykuły
szczebli,
i muzeolojjów,
konferencjach
Obok
pracy
administracyjnej
upowszechnianiem
w
kręgach
różnych
i wygłaszając
dia
na Uniwersytecie
w
Instytucie
Bałtyckim
i Sztuki
Ojciec
dziną
w
a
żelaznej
kolei
chodziła
z
pracę
po wojnie
(1945—1967)
i
wędrówek
o
stu
w
Państwo
Władysław
zmuszonym
pisząc
wiedzy
(1934—1938),
Kazimierza
w mroźny
lejowej
cie
rosyjskiego
dzień
spędził
domu
ulicach Petersburga
zawsze w zgodzie
z. w y z n a w a n y m i
ideałami
brak
znal
Kazimierza
z
oficjalnych
spotkań,
w
Jego w y p o w i e d z i a c h
Pietkiewicza
ten rozumie
bliżej,
skąd
nie tylko
pojawiał
się
t o n p a t o s u , zwłaszcza g d y o k r e
wagę
jakiejś
sprawy
wej. Autor
Kultury
kio,
prawo
być i - u m n . - m
też
niż w i e l u
w
aspekcie
m a t e r i a l n e j Łotwy
swnjcj
isuiych był wyczulony
odzieży,
pozostały
p o l s k i e m u społeczeństwu.
kultury
narodo
miał, j a k r z a d k o
i;u!sko< -i,
!
bardziej
на n i e s i o n e
przez
któregoś
jedenaście
w
Jego
życia
pamięci.
W
wykorzystali
szansę
repatriacji
wsi
Syna
posłali
Rzeżyca.
wielkich
Potem
kłopotów
Cóż
mierz
W t y m mieś
l a t życia
Wiele
i
zaczął
oglądał i
oczekujące
i
scen
mienia,
1921 r .
i wrócili
do p o l s k i e j
m a t e r i a l n y c h zdał
odbył o b o w i ą z k o w ą
samodzielne
Zofia p o
przyszedł n a
prze
powrotu
oglądanych
w t a m t y c h l a t a c h , głód,
zagrożenie
zro
szlakach
1910 r . n a s t a c j i k o
koło P e t e r s b u r g a .
z rodziców.
do
na
(1967—1974)
był r o b o t
na
Kazimierz
często z t r w o g ą
kariery
w Warszawie
pracy
żywał j a k o dziecko,
się p o s z c z e b l a c h
ambitne
tchu.
uczęszczać d o p o l s k i e j szkoły. R e w o l u c j ę
wspinanie
Muzeum
nie
polskości,
imperium. Matka
9 grudnia
pierwszjch
obce e t
do o d b y w a n i a w r a z
rodziny.
Aleksandrowna
odzie
kultur,
Pietkiewicz
poszukiwaniu
chłopskiej
masy
za d e m o n s t r o w a n i e
nikiem kolejowym
świat
(1938—1939),
Etnograficznym
ślał
i nauko
społecznych
Warszawskim
wym
Kto
twór
od w s i łotewskiej, przez
Kultury
służby
środo
prelekcje.
Ministerstwie
zawodowej,
w
poświęconych
się chętnie
Cała droga. Jego życia
stanowiła
był obecny
zabierał głos n a w s z y
w
innych
były
wisku
wytworzonych
narodową
r o z s i a n y c h n a rubieżach
Znali
łacze k u l t u r y
wszyscy,
zagrożenia
przez
którym
i rozumiałem.
zresztą
i Sztu
czas
wdzięczam.
sprawy
go
w Ministerstwie Kultury
Piet
zimno,
na
zawsze
Pietkiewiczowie
na Łotwę
szkoły
i
maturę w
służbę w o j s k o w ą
do
mimo
1931 r .
i rozpoczął
życie.
my d z i s i a j
Pietkiewicz
wiemy
marzył
o Polonii
łotewskiej?
Kazi
o P o l s c e , szukał d o n i e j d r o -
251
