-
extracted text
-
Grzegorz Sokół * M A T K A BOSKA CZĘSTOCHOWSKA JAKO POLSKI SYMBOL N A R O D O W Y
mamy do czynienia, gdy bezpośrednio wykorzystywane
GRZEGORZ
są symbole państwowe l u b różne elementy o zasadni
SOKÓŁ
czo nie religijnym, ale „etnicznym" l u b historycznym
charakterze (flaga, godło państwowe i t p . ) . D r u g i rodzaj
symboliki - nazywam go t u „ukrytym" - jest zjawiskiem
0 wiele bardziej złożonym i interesującym.
Opinie m o i c h rozmówców
Matka Boska
Częstochowska jako
polski symbol narodowy
1
uporządkować można
w trzy główne grupy, odzwierciedlające trzy typy postaw.
Pierwsza z n i c h , zdecydowanie pozytywna, nie ogra
niczała się d o aprobowania obrazka - tutaj popierane
były jego dydaktyczne walory, wartości przezeń propa
gowane: „szczególnie M B kojarzy m i się z godłem na
r o d o w y m . . . Jedno z d r u g i m jest związane. (...) Bardzo
ładny obrazek.(...) To wyraża, tak jak mówi się: Bóg,
P
H o n o r i Ojczyzna - patriotyzm, miłość do Ojczyzny,
miłość do M a t k i Bożej Królowej Polski..." [ G . S. 12].
u n k t e m wyjścia dla sformułowania t e m a t u tej
D r u g i typ wypowiedzi charakteryzowała względna
pracy były zagadnienia z dwóch różnych dzie
sakralną,
obojętność. D o niej zaliczyć trzeba stwierdzenia dekla
a przede wszystkim obrazki dewocyjne i malarstwo,
rujące brak istotnej różnicy między obrazkiem M B
dzin.
Pierwsza
obejmuje
sztukę
druga dotyczy symboliki narodowej i jej r o l i w kształ
„z flagami i godłem" a zwyczajnej M B C z . Różnicy tej nie
t o w a n i u i u t r w a l a n i u tożsamości n a r o d o w e j . M o j e roz
ma, bo: „Ona jest zawsze cudowna, święta, wielka, roz
ważania dotyczyć będą zatem obszaru ikonograficzne
dająca łaski...", „ten obrazek akurat przypomina, że to
go i symbolicznego, gdzie to, co religijne/katolickie,
jest typowa M B polska, Królowa Polski, ale właściwie
splata się z t y m , co narodowe/polskie.
dla m n i e jest to wszystko j e d n o " [ G . S. 10]. Często pod
łożem tolerancyjnego czy obojętnego stosunku do ob
Prowadząc badania, zdecydowałem się zająć obra
razka przykładowego była postawa zawarta w słowach:
zem M a t k i Boskiej Częstochowskiej (dalej: M B C z ) ,
a mówiąc dokładniej, p o t o c z n y m jej
wizerunkiem.
Oznacza to zarówno sam obraz znajdujący się w sank
t u a r i u m , jak i szeroko wykorzystywany wątek i k o n o
graficzny, który często ulega personifikacji i utożsamia
ny jest z biblijno-apokryficzną postacią M a r y i .
„każdy ma swoje sumienie i każdy to może odbierać, jak
chce, prawda? Może to poświęcić i to może być święte
dla niego" [ G . S. 7 ] . A l e wtedy, za deklarowaną tolerancyjnością, pozostaje miejsce na własne preferencje.
D o trzeciej, zdecydowanie najliczniejszej grupy zali
czają się wszystkie sądy negatywne i u m i a r k o w a n i e ne
Matka Boska Częstochowska jako symbol
- jawna i ukryta symbolika narodowa
gatywne. Niektórzy respondenci zdawali się wyczuwać
w pokazywanym i m przeze m n i e obrazku manipulację
1 mówili o n i e p o t r z e b n y m zawłaszczaniu M B C z lub
N a podstawie materiałów t e r e n o w y c h można przy
przytaczali argumenty pragmatyczne: „ktoś by t a m
j ą ć ogólne założenie, że w odbiorze p o t o c z n y m , zwłasz
mógł n p . koło tego obrazu Świętej M a t k i . . . powiedzmy
cza wśród pielgrzymów na Jasnej Górze, sformułowa
godło hitlerowskie, i też by to t a m było..." [ G . S. 6 ] .
nie „[dewocyjny] obrazek n a r o d o w o - p a t r i o t y c z n y " ro
Przeważało jednak podejście u m i a r k o w a n e , dające się
zumiane jest jako określenie obrazka z M B C z , a mó
sprowadzić do słów: „No, może by nawet być bez
wienie o symbolice narodowej bardzo łatwo kojarzone
t y c h . . . bez godła. Bo m y wiemy, że to jest naród polski,
jest z C u d o w n y m O b r a z e m oraz z postacią M a t k i Bo
t o jest, że M a r y j a t o jest razem, nie da się tego odłą
skiej. N i e k i e d y utożsamienie to przybiera f o r m y wręcz
czyć. (...) ludzie p o w i n n i to rozumieć i p o w i n n i raczej
ekstremalne, tak jak gdy na pytanie o „jakieś przedsta
w sercu mieć, a nie tak wszędzie uzewnętrzniać" [ G . S. 3 ] .
wienia świętych albo obrazki święte, na których były
Te wypowiedzi najlepiej świadczą o narodowej w y m o
by polskie symbole n a r o d o w e " , pada
wie samego w i z e r u n k u M B C z .
odpowiedź:
„Symbole narodowe... Ja na przykład, bo ja mieszkam
W i d a ć zatem, że przeważa raczej negatywny stosu
w Zabrzu, ostatnio się objawiła M a t k a Boska na szybie -
nek do symboliki j a w n e j . C h o ć idee religijne i narodo
i do dziś dnia zjeżdżają się z całej Polski i z zagranicy piel
we pozostają dla respondentów w ścisłym związku, to
grzymki..." [Grzegorz Sokół (dalej: G. S.) wywiad n r 6 ] .
w wymiarze w i z u a l n y m opowiadają się o n i za oddziele
Przypisywanie wizerunkowi M B w y m o w y narodowej
n i e m symboli explicite p o l s k i c h o d świętego w i z e r u n k u .
łączyło się najczęściej ze stwierdzeniem, że dodawanie
N a fakt t e n wpływa, według m n i e , cały zespół czynni
d o obrazu/obrazka flag czy godła jest niepotrzebne, bo
ków, które chciałbym tutaj rozpatrzyć.
w i e m jego symboliczne znaczenie i bez tego p o w i n n o
Przede wszystkim, badając oddziaływanie symboliki
być wystarczająco zrozumiałe. W t a k i m podejściu w y
jawnej i ukrytej na odbiorców, trzeba pamiętać, że
raźnie uwidocznia się podział symboliki narodowej na
ważne jest nie tylko to, co się dodaje, lecz również do
„jawną" i „ukrytą". Z pierwszym typem przedstawień
czego się dodaje. Jak podkreśla M a r i a Sieradzka [Sie-
120
Grzegorz Sokół • M A T K A B O S K A CZĘSTOCHOWSKA J A K O P O L S K I S Y M B O L N A R O D O W Y
radzka 1994], nowe przedstawienia M B C z podlegają
n y m . Funkcjonowanie symbolu wizualnego jest zjawi
skrupulatnej ocenie dogmatycznej i moralno-etycznej,
skiem bardzo s k o m p l i k o w a n y m i t r u d n o pokusić się
a ze względu na specjalną rolę tego wizerunku, polski
0 próbę całościowej jego analizy. C h c ę t u tylko wyka
odbiorca jest uczulony na świętokradzką czy gorszącą
zać, jak różnorodne mogą być źródła treści symbolu.
wymowę t a k i c h ujęć plastycznych.
Kiedy, prowadząc badania, starałem się dowiedzieć,
Charakterystycznym powodem negatywnego stosun
w j a k i sposób odczytana zostaje ukryta treść symbolu,
k u do zamieszczania symboli narodowych w wizerun
byłem za każdym razem świadkiem jego swoistej r e k o n
kach M B jest też powszechny mechanizm nieakcepto
strukcji. Czasem wydawała się ona bardziej spontanicz
wania wszystkiego, co nowe, inne, obce, nie na swoim
na, czasem ugruntowana i schematyczna, często dość
miejscu. Tak więc, obok właściwej treści przedstawienia,
nieudolna, jednak zawsze w mniejszym l u b większym
sama jego tradycyjność czy „normalność" ma wpływ na
stopniu odwoływała się do p e w n y c h stałych funda
odbiór: „Tutaj to po prostu jakiś artysta fotografik sobie
mentów i źródeł. Przeprowadzenie takiej r e k o n s t r u k c j i
to dorobił (...) M n i e się nie podoba" [ G . S. 2 ] .
wymaga o d odbiorcy wspomnianej powyżej k o m p e t e n
Z materiału terenowego wynika, że w stosunku do
c j i k u l t u r o w e j oraz swoistego wyczucia, a w praktyce
obrazka, na którym widnieją symbole narodowe nieja
również pewnej wprawy w myśleniu potocznym. Także
k o dodane do samego w i z e r u n k u M B , negatywne sądy
1 szeroko pojmowane okoliczności, w których odczytu
wypowiada się bez większych zahamowań. Zakładając,
je się symbol, pełnią istotną funkcję „aktywnego" tła.
że prawdziwie święty obrazek nie podlega osądowi es
Kształtowanie się „ukrytego" znaczenia symbolu m o
tetycznemu, można fakt t e n przypisać osłabieniu ele
że być „naturalne", stanowiąc sumę wydarzeń z „życia
m e n t u sacrum przez dołączenie obcych, niesakralnych
symbolu" (wypadkową jego znaczeń jednostkowych),
składników. Rozumowanie takie wydaje się słuszne,
albo świadome, gdy jest efektem celowych działań. M o
szczególnie gdy na ogólny schemat: sacrum
profa-
że mieć charakter wizualny i niewizualny. „Prawdziwe",
пит, nałożymy i n n y : sfera religijna - sfera narodowa -
pierwotne fakty, które w rzeczywisty sposób przyczyniły
-
sfera polityczna. Symbolika religijna będzie na przed
się do powstania symbolu, nie zawsze stają się składni
stawieniu M B z definicji na miejscu, narodowa u t w o
k a m i jego zaplecza znaczeniowego. Zaliczyć do niego
rzy sferę pośrednią, podczas gdy sprawy polityczne zo
należy wyłącznie te, które istnieją w świadomości inter
stałyby już uznane za element niepożądany. Materiał
pretatorów. Zatem wiele autentycznych i doniosłych
terenowy zdaje się poświadczać takie ujęcie.
wydarzeń historycznych znajdzie się poza zasięgiem m o
i c h zainteresowań, a szereg i c h zmitologizowanych wer
N a podstawie wypowiedzi informatorów, a także
sji czy legend będę uznawał za istotne, ponieważ to one
własnych obserwacji, mogę stwierdzić, że M B C z łączy
mają wpływ na społeczne wyobrażenia.
w sobie elementy religijne z p a t r i o t y c z n y m i w sposób
„ukryty" i dyskretny, ale zarazem - dla uczestnika sil
Źródła treści symbolu M B C z , c h o ć są ze sobą wza
nie katolickiej k u l t u r y polskiej - bardzo sugestywny.
jemnie powiązane, dadzą się podzielić na cztery pod
Dzięki t e m u może też doskonale pełnić funkcję nośni
stawowe grupy: (1) k u l t o w o - r e l i g i j n e , (2) mirakular-
ka idei n a r o d o w y c h . Te wersje w i z e r u n k u , które wypo
no-legendarne,
sażone zostały w „jawną" symbolikę narodową i po
polityczno-propagandowe.
dobne składniki pochodzące ze sfery profanum,
ulega
(3) artystyczno-ikonograficzne i (4)
Wierzenia, kult, obrzęd
ją stopniowej desakralizacji. M a j ą one na ogół charak
ter bardziej doraźny, a i c h symboliczność jest g a t u n k o
w o lżejsza. Mogą wzbudzać szacunek, ale raczej nie są
Kultowo-religijne źródła narodowej wymowy M B C z
uważane za święte.
silnie wiążą się z zasadniczym, religijnym aspektem jej
istnienia. To tutaj przywołuje się biblijną lub apokryficz
Skąd się bierze ukryta treść symbolu?
ną postać M a r y i , m a t k i Chrystusa, a zarazem m a t k i na
rodu polskiego, a szukając głębiej, natrafić można nawet
P u n k t e m wyjścia dla zawartych w t y m rozdziale
na pozostałości dawnych kultów macierzyństwa czy
wniosków jest stwierdzenie, że symbol wizualny,
płodności, cechy mitycznych rodzicielek. D o tej katego
zwłaszcza „dyskretny", nie f u n k c j o n u j e w izolacji, lecz
r i i źródeł desygnacyjnych zalicza się także wiara, że M B
w k o n k r e t n y m otoczeniu, na które składa się jego
specjalnie nas wybrała: „MB jest Królową Polski, więc
utrwalone już znaczenie oraz potencjalne nowe inter
Matką Polaków, i jest również Królową Wszechświata,
pretacje.
się
i Matką i n n y c h państw, można powiedzieć. Z t y m że
z jednej strony w jego historii, z drugiej - w „pragma
szczególnie M B umiłowała sobie naród polski i t u sobie
Pole znaczeniowe
symbolu kształtuje
symbolu s t a n o w i
znalazła miejsce, prawda, t u się znajduje na Jasnej G ó
zbiór możliwych odniesień oraz suma r o z m a i t y c h sytu
rze. Więcej na ziemiach polskich, prawda, bo szczególnie
acji, w których dany symbol odegrał konkretną rolę,
naród polski umiłowała..." [ G . S. 3] oraz że jest orędow
w wymiarze pragmatycznym zaś dochodzi do faktycz
niczką naszych spraw u Boga (pomoc w w o j n a c h i t p . ) .
tycznej" rzeczywistości.
Historię
nego zetknięcia z odbiorcą o określonych k o m p e t e n
Częstochowa
cjach k u l t u r o w y c h , w określonym momencie społecz
w oczach większości rodaków
to
przede wszystkim c e n t r u m pątnicze i narodowe sank-
121
Grzegorz Sokół * M A T K A BOSKA CZĘSTOCHOWSKA JAKO POLSKI SYMBOL N A R O D O W Y
t u a r i u m : „to s a n k t u a r i u m według m n i e jest w Często
zwycięsko. A jeszcze — słyszałem t o - podczas I I w o j n y
c h o w i e , s a n k t u a r i u m n a r o d o w e . Ja b y m powiedział,
światowej też były naloty n a Częstochowę i wszystkie
że jest najważniejsze w Polsce (...) najważniejsze m i e j
samoloty, które przelatywały n a d Częstochową, jakoś
sce święte" [ G . S. 3 ] . Pielgrzymka jako a k t społeczno-
nie mogły wycelować w t e n o b i e k t " [ G . S. 1 2 ] .
- k u l t u r o w y s t a n o w i odrębny i szeroki temat. Jest o n a ,
W ł a d c y Polski z czasów jej świetności też szukali
w m o i m t u t a j ujęciu, swoistym obrzędem, którego nie
wsparcia u Czarnej M a d o n n y - i skutecznie: „Polacy,
mogę pominąć, ze względu na jego ogromną rolę dla
królowie szli na wojny, klękali, m o d l i l i się i M B i c h w y
w y m o w y C u d o w n e g o O b r a z u - wizerunek i miejsce,
słuchiwała i wracali, i te wszystkie swoje, proszę pana,
w którym się znajduje, są w p o t o c z n y m odbiorze nie
tryumfy, wszystko d o jej s t ó p ! " [ G . S. 1 ] .
rozerwalnie związane. M B C z nabiera symbolicznego
c h a r a k t e r u także j a k o odwieczny o b i e k t pielgrzymek
Polaków. V i c t o r Turner, analizując k u l t św. Patryka
w I r l a n d i i , pisze: Pilgrimage
shaft
Bez wątpienia można mówić o maryjnej specyfice
driven into the past, disclosing deep strata of ancient sym-
polskiego katolicyzmu, która rozwijała się już o d cza
bols, potent signifiers
(sacred
(...) is like a vertical
Ikonografia
symbol-vehicles
such
images, paintings, proper names, and places) which
as
sów „Bogurodzicy" i Jagiellonów, a tradycja przedsta
rein
wień M B C z jest w Polsce długa i bogata. M i m o że
(Turner 1978, s. 106).
w całym kraju czci się wiele obrazów M B , a niektóre
Współczesny pątnik może w p e w n y m sensie połączyć
z n i c h uzyskują szeroki, p o n a d l o k a l n y zasięg, wyraźnie
się z trwającą w „czasie m i t y c z n y m " pielgrzymką, p o
daje się t u zauważyć ciągłość i stabilność, związaną
czuć się spadkobiercą najbardziej doniosłego n a r o d o
właśnie z Obrazem Częstochowskim.
forces
nationalistic
sentiments
wego dziedzictwa. Trzeba też zwrócić uwagę na fakt,
Przez artystyczno-ikonograficzne źródła symbolicz
że k u l t ulega i n t e n s y f i k a c j i w m o m e n t a c h zagrożenia,
nej treści M B C z r o z u m i e m zagadnienia związane z po
a więc wtedy, gdy „polskość" wymaga wzmożonej pie
wszechnością tego wątku ikonograficznego, z f a k t e m ,
lęgnacji.
że identyfikują się z n i m szerokie rzesze Polaków i że
był o n wyjątkowo p o p u l a r n y n a długo przed „umaso-
Historia cudowna
w i e n i e m " k u l t u r y wizualnej.
Wszystkie wydarzenia historyczne związane z Jasną
W odpowiedzi n a pytanie, z czego słynie M B C z ,
G ó r ą wpływały na wzrost liczby jej przedstawień.
często pada stwierdzenie: „Z cudów", a w dalszych
Wśród najstarszych, t y p o w o n a r o d o w y m było ukaza
opowieściach o niej przewijają się nawiązania d o roz
nie Naszej P a t r o n k i w otoczeniu p o l s k i c h świętych.
m a i t y c h niezwykłych dowodów jej specjalnej miłości
A l e t o nie bezpośrednio sztuka wyższa rozpowszech
d o Polski. C h o d z i t u w dużej mierze o niezliczone ak
niła wizerunek M B C z wśród l u d u . Główną rolę ode
ty i n d y w i d u a l n y c h uzdrowień: „[kobieta p o pęknięciu
grał t u częstochowski ośrodek malarstwa obrazków
tętniaka mózgu] Tak, ja pamięć straciłam zupełnie
dewocyjnych. Działał o n o d początków X V I I stulecia,
[płacze] (...) t o był c u d . Tylko c u d " [ A . K . 6/2]. A l e
podlegając - p o d względem wzorów - k o n t r o l i klaszto
potęga i dobroć Królowej Polski przejawiała się też
r u . Wraz ze wzrostem zapotrzebowania p r o d u k c j a osią
w sprawach ogólnonarodowych. Powtarzają się legen
gać zaczęła ogromną skalę, przyczyniając się w znacz
dy, oparte na wątkach b i b l i j n y c h i apokryficznych l u b
n y m stopniu d o popularyzacji ikonografii M B C z , c h o ć
wydarzeniach historycznych, w różnym stopniu „zmi-
stało się t o częściowo kosztem jakości obrazów. N a j
tologizowanych" w l u d o w y m i p o t o c z n y m obiegu.
ważniejszymi o d b i o r c a m i dla częstochowskich malarzy
stali się chłopi, zarówno pielgrzymi, j a k k l i e n c i wę
C u d o w n a moc jasnogórskiego obrazu znajduje uza
sadnienie nie tylko w samym przedstawieniu, ale i w h i
d r o w n y c h sprzedawców.
storii jego pochodzenia. Wciąż żywe pozostają przekazy
D l a procesu „unarodowiania" omawianego wątku
o rzekomym namalowaniu go przez św. Łukasza na desce
ikonograficznego bardzo ważny okazał się w i e k X I X .
ze stołu Ostatniej Wieczerzy lub z warsztatu św. Józefa
O b o k powolnego kształtowania się g r u n t u p o d powsta
[ A . K . 3 ] , czasem nawet wzmocnione współczesnym,
nie szerokiej świadomości narodowej sytuacja społecz
scjentystycznym argumentem: „ten obraz był namalowa
no-polityczna na ziemiach p o l s k i c h p o d zaborami
ny na stole z Wieczernika, także o n sobą reprezentuje
sprzyjała ukształtowaniu się typu religijności patrio
promieniowanie odpowiednie, o d początku miał t o
tycznej silnie akcentującej k u l t maryjny oraz integra
w sobie" [ A . K . 7/3]. Istotna jest też jego archaiczność.
cyjną i mobilizującą funkcję obrzędu, szukającą religij
N a r o d o w a treść symbolu M B C z opiera się na o d
nej sankcji dla poczynań niepodległościowych (Jabłoń-
wołaniach do jej r o l i w historii Polski i Częstochowy.
ska-Deptuła 1990). Znalazło t o wyraz w przedstawie
Wśród w y m i e n i a n y c h wydarzeń n a pierwszy p l a n w y
n i a c h plastycznych (Kunczyńska-Iracka 1988). Patron
suwa się obrona klasztoru przed Szwedami oraz ocale
ka N a r o d u zostaje patronką także jego w a l k i i przywód
nie w czasie I I w o j n y światowej: „moim zdaniem
ców - o d Jagiełły i Sobieskiego po Piłsudskiego i Wałę
[ M B C z ] słynie z obrony Częstochowy przed Szweda
sę. Ważnym m o m e n t e m w k o n s t r u o w a n i u samodziel
m i . [...] Bo w t e d y właśnie z tej b i t w y Polska wyszła
nej w y m o w y narodowo-symbolicznej obrazu często-
122
Grzegorz Sokół • M A T K A B O S K A CZĘSTOCHOWSKA J A K O P O L S K I S Y M B O L N A R O D O W Y
chowskiego wydaje m i się również fakt wykorzystywa
i Kościołem k a t o l i c k i m w Polsce stanowi naturalne za
nia go w malarstwie rodzajowym, szczególnie w nurcie
plecze znaczeniowe dla symbolu, j a k i m jest wizerunek
historyczno-patriotycznym
(Matejko,
Grottger).
M B C z . W powyższym rozdziale starałem się pokazać,
M B C z staje się ideogramem polskości i wiary.
jak bardzo kompleksowy i złożony jest zbiór rozma
tego procesu jest malarstwo
i t y c h czynników, które biorą lub mogą brać udział
współczesne oraz grafika polityczna okresu okupacji
w r e k o n s t r u k c j i desygnatu symboliki u k r y t e j . Wielość
hitlerowskiej i stanu wojennego. Konspiracyjne wize
punktów odniesienia i różnych wymiarów, w których
K o l e j n y m etapem
r u n k i „Madonn Polski W a l c z ą c e j " utorują drogę dla
się one znajdują, a także świadomość, że zaprezento
t y c h późniejszych, z lat osiemdziesiątych, które całko
wane tutaj w n i o s k i i rozważania są tylko uproszcze
wicie zatracą religijną wymowę na rzecz f u n k c j i pro
n i e m badanego przeze m n i e zagadnienia - wszystko to
stego „oznaczania" - odwoływania się do określonych
sprawia, że kwestia, która na początku wydawała się
poglądów i postaw, pośrednio raczej związanych z p o l
jasna, prosta i naturalna, a m i a n o w i c i e względna ła
skim katolicyzmem. M B C z patronująca niezależnym
twość, z jaką m o i rozmówcy w terenie ustosunkowy
związkom tak z ołtarza, j a k z klapy Wałęsy, staje się
w a l i się do symbolu M B C z , teraz stała się zagadką. Ro
j e d n y m z najważniejszych symboli - mówi się o „ M B
dzi się pytanie, jak głęboko sięgali do jego znaczenio
Solidarności". Jednocześnie, częstochowski wątek iko
wego zaplecza, a ile g o t o w y c h „szablonów" do odczy
nograficzny zostaje podjęty przez sztukę współczesną.
tywania symboliki m i e l i zawsze w zanadrzu. C h o ć w y
Trzeba pamiętać, że upolitycznione przedstawienia
n i k a o n o niejako z poruszonych t u przeze mnie p r o
blemów, udzielenie jednoznacznej na nie odpowiedzi,
powstają o b o k głównego n u r t u ikonograficznego, któ
ry pozostaje zdecydowanie religijny. I c h
wykracza poza ramy tej pracy.
obecność
wzbogaca jednak zbiór p o t e n c j a l n y c h znaczeń symbo
Matka Boska Częstochowska w myśleniu
potocznym - narodowa czy uniwersalna?
l u , kształtuje, przynajmniej na pewien czas, świado
mość i postawę jego odbiorców.
„Postawiłem wszystko na Maryję"
Największa trudność, jaką napotkałem w mojej
próbie analizy odbioru symboliki narodowej w wize
Pisząc o polityczno-propagandowych źródłach treści
r u n k u M B C z , brała się ze struktury samych wypowie
symbolu, spróbuję zająć się już nie tradycją, lecz wyda
dzi informatorów. Zauważyłem b o w i e m , że zdania w y
rzeniami, które m o i respondenci znają z osobistych do
głaszane przez jedną i tę samą osobę potrafiły wyrażać
świadczeń, określić co, obok spraw już opisanych, bez
różne, często nawet wzajemnie sprzeczne, treści. C o
pośrednio kształtowało i c h stosunek do polskości C u
więcej, tendencja ta okazała się dość powszechna
downego Obrazu. Okoliczności, w j a k i c h stykali się
powracała regularnie i , jak na złość, akurat w m o m e n
-
z n i m , były b o w i e m często w y n i k i e m obliczonych na
t a c h dotyczących badanego przeze m n i e zagadnienia.
osiągnięcie k o n k r e t n y c h celów i skutecznych działań.
O t o k i l k a przykładów, ilustrujących t e n p r o b l e m :
W c h o d z i m y t u w zakres świadomego konstruowania
O : M n i e się wydaje, że to jest jak gdyby zawłaszcze
„ukrytych" znaczeń symboli wizualnych.
nie M B do Polski, prawda? Przez t e n obrazek. Tak jak
Polityka synodów w powojennej Polsce polegała m . i n .
gdyby chciało się, żeby ona była tylko nasza, prawda.
na podtrzymywaniu istniejących już tradycji i wartości,
P: N o , akurat o M B C z mówi się, że...
a zwłaszcza k u l t u maryjnego. Podłożem polityki kardy
O : N o , ale jest, ale jest u nas właśnie ten w Często
nała Wyszyńskiego w niezwykle t r u d n y m dla Kościoła
chowie, n o i po prostu nie ma wyjścia, prawda? Przyjeż
w Polsce okresie stalinizmu i komunizmu było założenie,
dżają pielgrzymki z całego świata, ale o n jest... wyjątkowo
że może o n przetrwać tylko w oparciu o katolicyzm ludo
jak gdyby błogosławi nam. N o bo po prostu właśnie t u
wy z rozbudowaną stroną kultowo-obrzędową, w t y m
jest, i t u czuwa, tak? N i e jest gdzie indziej, tylko akurat
również symboliką wizualną. Sam Wyszyński pisał: „Ta
w t y m miejscu. (...) sądzę właśnie, że to jest odpowiedni
ka jest wola Boga w Polsce, że chce działać w naszym na
wizerunek M B C z , tak że opiekuje się Polską, prawda, bo
rodzie przez Panią Jasnogórską. Doświadczenie mnie na
tak jak mówiłam, dowody były na to, prawda?
uczyło, że tylko przez Maryję można czegoś w Polsce do
[ G . S. 8 ] .
konać" [cyt. za: Przewodniczka
Sama n a t u r a t e m a t u determinowała w p e w n y m
1994, s. 13].
Kontynuatorem dzieła umacniania narodowego k u l t u
stopniu podobne sytuacje. S ą one też w y n i k i e m prze
był o d początku swego pontyfikatu papież Jan Paweł I I .
biegu rozmowy - podczas jej trwania postawa i n f o r m a
Bardzo i s t o t n y m świadectwem, a zarazem wtórnym
tora nie jest niezmienna, lecz podlega pewnej e w o l u
źródłem narodowego znaczenia M B C z , są także niezli
cji, co znajduje wyraz w wygłaszanych zdaniach. Szcze
czone pieśni i wiersze k u jej chwale lub o niej mówią
gólnie, gdy zmuszamy kogoś do „odczytania" głęboko
nasyconego znaczeniem obrazu, i to do uczynienia te
ce oraz m o d l i t w y .
go „na głos", stajemy się świadkami stopniowej r e k o n
Historyczne, mityczne, ikonograficzne i polityczne
strukcji w y m o w y symbolu, odbiorca k o n f r o n t u j e swo
połączenie uczuć n a r o d o w y c h i patriotyzmu z religią
je myśli z już wygłoszonymi, przywołuje odpowiednie
123
Grzegorz Sokół * M A T K A BOSKA CZĘSTOCHOWSKA JAKO POLSKI SYMBOL N A R O D O W Y
odniesienia - stąd wspomniana zmienność. Podłożem
ków określających stosunek do niej nie została w tej
niespójnych lub wręcz wewnętrznie sprzecznych po
ptacy opisana, gdyż nie dotyczyły one tematu symboli
staw są też bez wątpienia mechanizmy rządzące myśle
k i narodowej. Wspomnieć muszę t u jednak o wyjątko
n i e m p o t o c z n y m [Hołówka 1986].
wo osobistej, wręcz i n t y m n e j postawie emocjonalnej
Różne były też odpowiedzi infotmatotów dotyczące
Polaków wobec i c h p a t r o n k i , o wątku macietzyństwa,
sptawy specjalnego dla Polski znaczenia M B C z . C h o ć
powszechnej wierze w indywidualny charakter relacji
wszyscy przyznawali, że Maryja jest Królową Polski, to
z nią i idącymi za t y m uzdrowieniami - M B odbieta się
z reguły zwracano również uwagę na fakt, że nie należy
często jako kochającą matkę, dobtą Królową i pocie-
ona tylko do nas, ale jest też „Królową świata całego"
szycielkę cierpiących, jest ona nie tyle wzorem do na
[G. S. 11] i „wszystkich ludzi na ziemi" [ G . S. 1]. Czasem
śladowania, co raczej wcieleniem miłości i troskliwości.
silniej podkteślana była jej „ojczyźniana" strona, kiedy
Sądzę, że podział na uniwersalne i narodowe byłby
indziej raczej jej religijna uniwersalność. W t y m właśnie
tutaj zbytnim uproszczeniem. Bezkrytycznie podążając
miejscu wyłania się inny problem, według m n i e zasadni
za t u r n e r o w s k i m m o d e l e m , musielibyśmy uznać, że w o
czy dla mojego tematu. Otóż M B C z ptzejawia się
kół pola normatywnego skupią się wszystkie elementy
w dwóch głównych wcieleniach. Z jednej strony jest pol
„ogólnokatolickie", tola M B dla całego świata jako
ską patronką, której wizerunek pełni rolę symbolu naro
m a t k i Chrystusa, zaś biegun orektyczny „ptzyciągałby"
dowego, z drugiej - Matką Chrystusa i Panią Kościoła,
pozostałe jej cechy. Przypomnijmy, jak brzmi k r y t e r i u m
a jej postać ma jak najbardziej uniwersalny wydźwięk.
podziału: on one hand, theological doctrines and
ethical
Tę charakterystyczną „dwoistość" n a t u r y M B C z ,
imperatives of a general kind, of the Great Tradition - and,
w a r t o rozpatrzyć w świetle k o n c e p c j i zaptoponowanej
on the other, highly localized, culturally specific objects and
przez V i c t o r a Turnera, do której zresztą odnieść moż
ideas (...) always being more closely related to the outward,
na szerzej rozumianą problematykę r o l i k u l t u i symbo
sensorily perceptible form of die symbol than is the norma
lu religijnego w pielęgnowaniu tożsamości narodowej.
tive pole (Turner 1978:
A u t o r ten analizuje r u c h pielgrzymkowy w Irlandii,
ciążyć k u „górnemu", n o r m a t y w n e m u biegunowi, c h o ć
operując pojęciem communitas, które dzieli na trzy typy:
nie osiągają go w pełni - „polskość" Częstochowskiej
egzystencjalny, normatywny i ideologiczny (Turner 1978,
Królowej łączy się z jej oficjalnymi, k u l t o w y m i własno
s. 135). D w a pierwsze realizują się w wymiarze społecz
ściami. Po ptzeciwnej, „orektycznej" stronie m o d e l u ,
nym, przybierając bądź to spontaniczną i raczej jednora
odnajdujemy nie lokalność, lecz boleść, smutek i mat
zową formę {communitas egzystencjalna), bądź też zorga
czyną troskę, które czynią Maryję bliską naszemu ser
nizowaną w ramach szerszych sttuktur (normatywna).
c u , a przeciwstawiane są jej narodowej „królewskości",
Communitas ideologiczna istnieje w batdziej abstrakcyj
strojności i h o n o r o m oraz, jawnej czy ukrytej, patrio
n y m wymiarze k u l t u r o w y m i stanowi w n i m odpowiednik
communitas normatywnej; jest zapleczem idei i wzorców
dla rzeczywistych wspólnot ludzkich. Według Turnera
dziej. Bo tutaj jest ukoronowana przez tą miłość, n o to
rodacy ufundowali, i tę koronę, i te szaty, i tak dalej, ale
wersalne, a tym, co szczegółowe i lokalne. Przeciwległe
jednak... (...) [wyjmując z portfela obrazek przedstawia
bieguny nazywa o n normatywnym {normative) i orektycz-
jący zbliżenie twarzy M B C z bez „sukienki"] O , ta M B
n y m {orectic). Symbole odnoszą się do ideałów, wartości,
m i najbatdziej odpowiada, właśnie, to jest taka widać:
n o r m społecznych, doktryn teologicznych itp. (biegun
taka cierpiąca, taka swojska (...) te k o r o n y to stwatza-
normatywny), a jednocześnie wyobrażają przedmioty,
ją, tak m i się zdaje, wewnęttzny t a k i trochę dystans.
czynności oraz idee pożądane i nacechowane emocjonal
A już właśnie bez k o r o n y to już jest taka swoja, matka,
nie w ramach danej kultury (biegun orektyczny).
taka bolesna, taka zrozpaczona, taka... taka kochana"
Nawiązując do tej t e o t i i , można w naszkicowanym
[G. S. 2 ] .
przez Turnera schemacie umieścić także zjawisko pa
triotycznej w y m o w y M B C z - bez wątpienia jest ona
symbolicznym. Za
tycznej symbolice wizerunku: „Ja m a m w d o m u obraz
M B C z , ale bez korony, bez szat i t e n obtaz, ta ikona,
b y m powiedziała, najbardziej m i odpowiada. Najbar
nośniki symboliczne, należące do communitas ideologicz
nej, podlegają polaryzacji między t y m , co ogólne i u n i
przecież nośnikiem
135). Odnoszę wrażenie, iż
w przypadku M B C z , jej „narodowe" cechy wydają się
D w u b i e g u n o w y m o d e l T u t n e t a odpowiada zatem
communitas,
f e n o m e n o w i M B C z wtedy, gdy zamiast prostej polary
skupiające się wokół C u d o w n e g o Obrazu, uznajmy
zacji przyjmiemy istnienie układu ciągłego, rozpiętego
społeczeństwo polskie, a ściślej mówiąc, wspólnotę ka
pomiędzy d w o m a p o l a m i . Takie ptzedstawienie, zakła
tolików identyfikujących się z jasnogórskim sanktu
dające obecność pary przeciwieństw, dobrze ilustruje
a r i u m i uznających, że podobnie czynią lub czynić po
pewną postawę wobec p r o b l e m u „dwoistości" M B . Po
w i n n i wszyscy „prawdziwi Polacy". W t a k i m ujęciu
lega ona, jak sądzę, na podświadomym przyjęciu przez
dwa aspekty M B C z uznać można za efekt procesu se
i n f o r m a t o r a ukrytego założenia, iż M B Królowa Polski
mantycznej polaryzacji symbolu. Jak wyglądałby t a k i
i M B Pani wszystkich ludzi to wyobtażenia stojące do
układ znaczeń.
siebie w opozycji i nie dające się pogodzić. Prowadzi to
Pamiętać
7
trzeba o złożoności
treści
do sytuacji, gdzie o t w a t t e sformułowanie
wizerunku
jednego
z n i c h wydaje się negacją drugiego — w k o n s e k w e n c j i
M B C z i o jej specyficznej r o l i . O g r o m n a ilość czynni
124
Grzegorz Sokół • M A T K A BOSKA CZĘSTOCHOWSKA JAKO POLSKI SYMBOL N A R O D O W Y
padają wypowiedzi wewnętrznie
Bibliografia:
bardzo niespójne,
sprzeczne, domagające się „zatuszowania".
1983
Jest jednak także i inne podejście do p r o b l e m u d w o
Bogurodzico-Dziewico. Polski almanach maryjny, Warszawa
Hołówka
istej natury M B C z . Reprezentujący je respondenci nie
T.
widzieli większych niezgodności pomiędzy jej uniwer
1986
salnością a polskością: „No, M B jest naszą, Polski kró
Jabłońska-Deptuła
lową, ale też jest M a t k ą wszystkich ludzi, M a t k ą Boga,
1990
M a t k ą wszystkich ludzi. M B jest Królową Polski, więc
Myślenie potoczne, Warszawa
E.
Religijność' i patriotyzm doby powstań [w:] Swoistość' i uni
wersalizm kultury polskiej, Lublin
Kunczyńsка-1racka
M a t k ą Polaków i jest również Królową Wszechświata,
i M a t k ą i n n y c h państw, można powiedzieć" [ G . S. 3 ] .
W tych wypowiedziach zdania popierające obydwa po
A.
1978
Malarstwo ludowe kręgu Częstochowskiego,
1998
Matka Boska w polskiej szluce ludowej X I X wieku [w:] Nie
Wroclaw
pokalana. Kult Matki Bożej na ziemiach polskich w X I X wie
glądy nie kolidują ze sobą, a często przytaczanym argu
ku, Lublin
m e n t e m jest podkreślanie jedności M B .
Sieradzka
1994
A.
Przedstawienia maryjne w malarstwie polskim lat osiemdzie
Problematyka stosunku współczesnych Polaków do
siątych X X wieku [w:] Przewodniczka. Kult Matki Boskiej
narodowego lub też uniwersalnego znaczenia M B C z m o
w Polsce od Lumen Gentium do Redemptoris Mater i 964 —
1987,
że wydawać się teraz dość jasna - nawet jaśniejsza niż jest
Częstochowa
w rzeczywistości. A b y zbliżyć względnie uporządkowany
T u r n e r V., T u r n e r
zapis m o i c h spostrzeżeń do stanu faktycznego, muszę do
1978
E.
Image and Pilgrimage in Christian culture, New York
dać, że wprowadzone tu rozróżnienie na dwa zasadnicze
typy postaw ma tylko najbardziej ogólny charakter.
Zagadnienie
to, a ściślej
o b y d w a jego
L I S T A WYKORZYSTANYCH W Y W I A D Ó W :
(wszystkie w y w i a d y przeprowadzone zostały w Częstochowie
aspekty
w d n i a c h 21-27 września
z osobna, może jednak zostać ujęte w sposób usyste
matyzowany, a jednocześnie czytelny, za pomocą za
Grzegorz Sokół:
prezentowanych powyżej m o d e l i . C h o ć nie są one cał
1. dwie kobiety z Zabrza, obydwie w wieku ok. 75 lat
kowicie bezbłędne, o b a w i a m się, że gdybym dążył do
dalszych
udoskonaleń,
ryzykowałbym
zbyt
1998)
2. małżeństwo zamieszkałe w Warszawie, oboje w wieku ok. 65 lat;
duże
mężczyzna - wykształcenie średnie, pochodzi z Wilna; kobieta -
uproszczenia. Myślę, że trzeba t u odstąpić o d ambicji
wykształcenie wyższe, z Warszawy
znalezienia j e d n o l i t y c h i jednoznacznych rozwiązań
3. mężczyzna, lat 45, mieszkaniec małego miasteczka, wykształce
dla problemów, które jednolite i jednoznaczne nie są.
nie nie wyższe niż średnie
4. mężczyzna, lat ok. 50, pilot
Prowadząc rozmowy z pielgrzymami w Częstocho
5. mężczyzna, lat 75, uczestnik Ogólnopolskiego Zjazdu Synów
wie, a zwłaszcza analizując p o t e m i c h wypowiedzi, sta
Pułku
wałem twarzą w twarz z „potocznym" światem i „potocz
6. mężczyzna, lat ok. 50, z Zabrza, wykształcenie zawodowe
n ą " mentalnością. Wiedziałem jednak, że nie mogę bez
7. dziewczyna, lat 18, z Częstochowy, uczy się
końca pytać: „co się za t y m kryje?" - w poszukiwaniu ja
8. kobieta, zamieszkała w Piaskach k. Sosnowca, wykształcenie
snych i logicznych odpowiedzi. Musiałem zgodzić się
średnie
9. kobieta, lat 74, wykształcenie podstawowe, zamieszkała w Kiel
z faktem, że zagadnienie, które badam, m a „nienauko
cach
wą" naturę - i w którymś momencie przestać sięgać głę
10. dwie kobiety - matka i córka, wiek: matka ok. 55, córka ok. 20,
biej i zadowolić się zbiorem wieloznacznych sformuło
z Katowic
wań. Wymagało to ode m n i e przyjęcia kategorii podob
11. dwie starsze kobiety (wywiad niepełny)
n y c h do tych, j a k i m i posługiwali się m o i rozmówcy,
12. mężczyzna (wywiad niepełny)
i uznania, że gdy bada się kwestię tak złożoną i dyna
Anna Kalina:
miczną jak „społeczny" odbiór „ukrytej" symboliki, trze
(numeracja według porządku w zestawach wywiadów autorki)
ba czasem zdobyć się na pewną elastyczność i otwar
tość, odrzucając ściśle naukowe myślenie. Dlatego też
1. kobieta, 1. 65, wykształcenie średnie, księgowa
nie staram się tutaj zamknąć mechanizmów symbolicz
3. kobieta, 1. 57, wykształcenie zawodowe, pracownica poczty
4- mężczyzna, 1. 62, ślusarz
nego funkcjonowania M B C z w j e d n y m m o d e l u . Myślę,
6. dwie kobiety: 1. 53, wykształcenie średnie, sprzedawczyni 1. 64,
że jestem najbliżej prawdy, kiedy zakładam, że obydwa
gospodyni
zaproponowane ujęcia dopełniają się i razem oddają
7. dwie kobiety: nauczycielka w podstawówce, 1. 42 przedszkolanka,
właściwy obraz postawy badanej grupy wobec polskości
1. 45
wizerunku M a t k i Boskiej Częstochowskiej.
Antonina Bereza:
2. kobieta, zamieszkała we wsi na Kielecczyźnie, 1. 83, wykształcenie
' Wypowiedzi dotyczyły w większości wypadków
podstawowe.
konkretnego
przedstawienia - pokazywanego przeze mnie obrazka przykładowe
go, ukazującego MBCz w otoczeniu biało-czerwonych flag i Orła
w koronie — i , chociaż w tym sensie mają charaktet szczegółowy,
można je odnosić również do ogólnego poziomu
125
