Cyfrowa Etnografia

http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/2677.pdf

Media

Part of Meksyk. Współczesna świadomość mirakularna / Polska Sztuka Ludowa - Konteksty 2002 t.56 z.1-2

extracted text

Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A

młodzieńczym o nakazie drążenia prawdy naukowej.
Podobne

JACEK

odczucia rodzą się w czasie myszkowania

w szczelinach k a m i e n n y c h suburganów Buriacji, M o n ­

OLĘDZKI

golii, Tybetu, N e p a l u . W szczelinach tych ukryto thanki...

Szperanie w archiwach kościelnych, w których są

nieraz notowane intencje składanych wotów, również
ociera się o grzech naruszania czyjejś prywatności. Jed­

Meksyk* Współczesna
świadomość mirakulama

nakże władze kościelne nie bronią przed t a k i m postępo­
w a n i e m . Najważniejsze, że przeważająca część ogrom­
nej ilości wotów w k a t o l i c k i c h sanktuariach świata jaw­
nie głosi treść swych próśb czy dziękczynień. Retablosy
z M e k s y k u należą do t a k i c h właśnie wotów.

Retablos

P

ośród różnorodnych, chrześcijańskich

obrząd­

Współczesne retablos meksykańskie, tak jak europej-

ków i p r a k t y k religijnych oryginalną własnościąi

skie malarstwo z X V I I - X V I I I i z początków X I X w i e k u ,

katolicyzmu na świecie, niedzieloną z prawosła­

ukazują i d o d a t k o w o opisują k o n k r e t n e zdarzenie m i -

w i e m , kościołami autokefalicznymi oraz z w y z n a n i a mi i

rakularne, nie sprawdzane przez jakąkolwiek światłą,

p r o t e s t a n c k i m i , są w o t a . ex vota, w M e k s y k u nazywa­

oficjalną komisję kościelną, lecz jedynie uznane przez

ne retablos, l . p . retablo. Tablo, w hiszpańskim oznaczai

określoną osobę czy osoby za cudowne. A inaczej mó­

ołtarz. Retablo, w w o l n y m tłumaczeniu określa o b i e k t

wiąc - za interwencje o znamionach cudowności w sy­

sakralny, znajdujący się w kościele za ołtarzem.

tuacjach zagrożenia życia, wolności, zdrowia jednej

W o t a stanowią niezwykle sugestywny element wy­

z czczonych osób boskich w środkowo-zachodniej czę­

stroju miejsca w kościele, cieszącego się wśród wier­

ści M e k s y k u . Najpopularniejszymi postaciami są Prze­

n y c h szczególnym rodzajem adoracji: miejsca opro­

najświętsza Panna M a r i a z San Juan de los Lagos, Pan­

mienionego cudownymi

łaskami. C u d a m i słynące

na M a r i a z Talpa, Panna M a r i a z Zapopan oraz Jezus

sanktuaria maryjne i jezusowe, czy też związane z k u l ­

Ukrzyżowany - Pan Miłosierdzia w Jalisco, Pan z Sau-

t e m świętych, w M e k s y k u - świętych Michała i M a r ­

cito w San Luis Potosi, Pan K o n k w i s t y D u c h o w e j

cina, to skarbnice wotów. W i n n y c h religiach świato­

w Guanajuato czy Dzieciątko Jezus ( N i n o ) z A t o c h a

w y c h jakiś zbliżony do wotów o d p o w i e d n i k znaleźć

w Zacatecas.

można w judaistycznych kwitlechach,

karteczkach z za­

W

niektórych krajach europejskich obszaru śród­

pisywanymi prośbami i dziękczynieniami, albo - i chy­

ziemnomorskiego, szczególnie we Włoszech, obrazy w o ­

ba w najszerszym zakresie - w b u d d y j s k i c h tkankach,

tywne zastąpiono w najnowszych czasach fotografiami.

obrazkach czczonych postaci, i treści, w szarfach i c h u ­

Dotyczy to przede wszystkim odbieranych przez wier­

stach z w y d r u k o w a n y m i m o d l i t w a m i oraz w listach,

n y c h jako cudowne zdarzenia tych tragicznych kolizji

głównie k o m e m o r a t y w n y c h n a k l e j a n y c h na b ę b n a c hL

samochodowych, które nie skończyły się o f i a r a m i

m o d l i t e w n y c h . Buddyjskie klasztory, święte góry, szla­

śmiertelnymi podróżnych. Przykładem tej par excellence

k i pielgrzymek buddystów obfitują w owe świadectwa[

współczesności wotywnej jest sanktuarium św. A n t o ­

wiary. Wszelako, pod względem jawności, nieskrępo­

niego w j e d n y m z kościołów M e d i o l a n u . Niezliczone fo-

wanej otwartości, na koniec - zobrazowania środkamiL

tografie roztrzaskanych samochodów, z których ludzie

malarskimi czy rzeźbiarskimi k o m u n i k a t u - tylko ka­

wyszli żywi, otaczają na ołtarzu obraz świętego. Podob-

tolickie w o t a należą do praktyk religijnych w całymL
tego słowa znaczeniu, j e d y n y c h , wyjątkowych. D l a ba­

w M e k s y k u . A l e w t y m drugim przypadku fakty jak naj­

dacza interesującego się postawami w i e r n y c h , i c h tro­

bardziej aktualnej codzienności wciąż znajdują swoją

skami, pragnieniami czy w pełni zindywidualizowany­

dokumentacje w malarskich przekazach. U nas wypar­

m i zdarzeniami, jakie spotkały w życiu fundatorów,

te zostały przez teksty na k a r t k a c h składanych do spe­

ofiarodawców sakralnych wyznań, w o t a są prawdzi­

cjalnych schowków w kościele względnie przez tabliczki

w y m rarytasem poznawczym. Postrzegł to już przed b l i ­

metalowe z wygrawerowanymi napisami.

sko stuleciem w i e l k i V a n Gennep. Kwitlechy

czy than-

ki spowija jeśli nie pełna tajemnica samych i n t e n c j i , to
i
tajemnica częściowa, związana z tabu przeglądania zło­
żonych przekazów w miejscach k u l t u .

W sanktuariach m a r y j n y c h i jezusowych w Meksyk u królują, jak przed w i e k a m i , dosyć n a i w n e , wzrusza­
jące m a l u n k i na blasze, zawsze opatrzone napisem adoracyjnym i objaśniającym zdarzenie. Z reguły każde retablo posiada wyobrażenie czczonej postaci, do której

Przeglądając, a następnie publikując treść chasydz­
k i c h kwitlechów,

n y c h f o r m k u l t u nie notujemy a n i w Polsce, ani też

skierowane zostało dziękczynienie czy prośba.

adresowanych do sławnego cadyka E l i -

melecha z Leżajska, miałem świadomość świętokradz­

Może ktoś powiedzieć - po jakie licho (brak m i lep­

twa, chociaż usprawiedliwionego w m y m m n i e m a n i u

szego określenia) zawracać sobie głowę o w y m i naiwny-

164

lacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A

m i m a l u n k a m i , jakimiś niezbyt „dojrzałymi" wyznania­

surowiej pottaktowaliby owe cuda, dodając przymiotnik

m i wiary w kraju słynącym z zapierających dech świą­

wątpliwe, albo domniemane czy niesprawdzone! Zatem

tyń, czyli twórczych

prze tworzeń wzorców

sam już tytuł pięknie wydanej książki, papier kredowy,

hiszpańskiego renesansu i baroku. Mało tego, obecno­

barwne ilustracje, mapka, tabele, budzi zdecydowanie

ści jedynych na świecie m o n u m e n t a l n y c h murale na

pogodne uznanie. I dodać należy, że ów tytuł nie m a

rodzimych

gmachach publicznych, mających najszczytniejsze prze-

ani na płóciennej okładce, a n i w stylistyce obwoluty nic

słanie kteowania tożsamości narodowej. N a to i podob­

z chwytliwych,

ne zasttzeżenie odpowiadam o d razu i z prawdziwą przy­

pierwszy tzut oka widać, że praca dwóch autorów, zwią­

jemnością. Otóż nie murale, ale owe skromne, naiwne

zanych z I n s t y t u t e m Studiów Socjologicznych U n i w e r -

retabhs kryją w sobie głębokie i - co jest batdzo ważne

sytetu w Guadalajara, to ptaca solidna, naukowa. Książ­

t a n i c h sensacji. Ptzeciwnie, już

na

- powszechne stany ducha, życiowe ttoski, społeczne

kę rekomenduje w słowie wstępnym dyrektot I n s t y t u t u

aspiracje czy, już na koniec, szczere wyobrażenia religij­

dr M a n u e l Rodriguez Lapuente.

ne, jak również towatzyszące i m emocje. Wydaje się, że
pewien rodzaj wotów, w t y m również meksykańskich re­

•

tabhs, p o d względem zawattych w n i c h treści porównać
można do strzeżonych tajemnicą wyznań n a spowiedzi
świętej, któte są znane tylko kapłanowi. Ponieważ owa
tajemnica spowiedzi uniemożliwia poznanie stanów d u ­
cha umysłu

reprezentantów

Pogranicze w każdym rejonie współczesnego i daw­
nego świata było jest spotkaniem się odtębnych syste­
mów wartościowania. O w e odtębności, służące u t r w a ­

określonych społeczności

l a n i u i pielęgnowaniu zbiorowej tożsamości, obejmo­

wiernych, pozostają i c h wyznania ujawniane oficjalnie

wać mogą zachowania czy upodobania całkiem błahe,

w ptzekazach w o t y w n y c h .

jak tównież zasadnicze, odnoszące się do kardynal­
n y c h pragnień, t a k i c h j a k poczucie bezpieczeństwa,
umiłowanie wolności, wiara i ufność w stosunku do

•

czczonych z n a m i o n Boga. U nas jakimś o d p o w i e d n i ­
k i e m Miracles

N i e b a w e m , jak Pan Bóg pozwoli i zgodzą się Wszy­

on the Border, było na wschodniej rubie-

scy Święci, upłynie pełne półwiecze, odkąd zajmuję się

ży s a n k t u a t i u m wileńskie Osttej B t a m y czy

problematyką wotywną w Europie, a w Polsce przede

maryjne w K o d n i u , a na południowym zachodzie, ślą­

również

wszystkim. Ponieważ nie jestem amerykanistą, będę

skie Wambierzyce. To ostatnie do dzisiaj wiąże Pola­

korzystał z pomocy z n a k o m i t y c h znawców A m e r y k i

ków z Czechami i N i e m c a m i . W ptzypadku s a n k t u ­

Łacińskiej, przede wszystkim p a n i d i Bogumiły Lisoc-

ariów meksykańskich więzi — zgodnie z miarą odległo­

kiej-Jaegermann otaz pana ptof. Jerzego Makowskiego.

ści amerykańskich - sięgają odległego stanu Ilinois,

A l e nie ttzeba znać odległego k o n t y n e n t u z autopsji,

samego Chicago albo bliżej, takiego kolosa, j a k i m jest

mają swoje

Los Angeles. Mówiąc krótko, pogtanicza sptzyjają c u ­

swoiste osadzenie społeczno-kultutowe, któremu t o ­

d o m , wyosttzają i c h sens w życiu ludzi, nadają i m swo­

warzyszy dramat, nieznany z Europy i chyba również

isty k o l o r y t . Z reguły nie jest o n łagodny, lecz często

aby wiedzieć, że meksykańskie retablos

z i n n y c h stron świata. C h o d z i oczywiście o graniczenie

drapieżny, b t u t a l n y bezwzględny. Można się o t y m

M e k s y k u z j e d y n y m rzeczywistym supetmocatstwem,

ptzekonać pattząc na niektóre wyobrażenia zdarzeń

z U S A . Fakt t e n pojawia się bodaj w każdym z meksy­

c u d o w n y c h , przedstawionych n a retablos ( I I . 1-3).

kańskich retablos, jakie powstały w m i n i o n y m stuleciu,

Sanktuaria

a które dalej postaram się szerzej przedstawić.

Cuda

Stosunkowo obszerną część swej pracy (s. 45-66)
autotzy poświęcili omówieniu dziejów miejsc k u l t u
wotywnego w

Podstawą źródłową mego szkicu są obszerne dane,
pochodzące z dzieła Miracles
Mexican

Migrants

rejonach

M e k s y k u . Najstarsze

on the Border. Retablos of

środkowego

i zarazem

zachodniego

najpopularniejsze

ośrodki pojawiają się już w drugiej połowie X V I w i e k u .

to die United States. A u t o t z y - Jotge

D u r a n d , Douglas S. Massey. Wydawcą tego i m p o n u ­

Rozkwit t y c h miejsc k u l t u , podobnie jak w Europie,

j ą c e g o o p t a c o w a n i a , jakiego

pozazdrościć

przypada na w i e k X V I I I , czasy k o n t n e f o r m a c j i . K u l t y

M e k s y k o w i niejeden kraj europejski, mający starsze

w o t y w n e są b o w i e m nieodłącznym elementem o c h r o ­

mógłby

i rozleglejsze k u l t y w o t y w n e , jest T h e U n i v e t s i t y o f

ny kościoła rzymskokatolickiego przed wpływami r u ­

A r i z o n a Press, Tucson a n d L o n d o n , 1995, ss. 216.

chów reformatorskich. Stanowią szczególnie m o c n ą
gwarancję zjednywania sobie szerokich rzeszy wier­

Tytuł omawianego dzieła to Cuda pogranicza. Takie­
kraju

n y c h . Odnoszą się zawsze do żywych w każdym m i e j ­

żadne z szanujących się wydawnictw nie mogłoby zaak­

scu stałych trosk i pragnień, p o d o b n y c h kwestii zwią­

ceptować. Świeccy recenzenci dodaliby łagodzące dwa

zanych z losem ziemskim człowieka.

go

tytułu

w

naszym

wybitnie

katolickim

słowa, zdarzenia o charakterze ( c u d o w n y m ) . Natomiast

N a podstawie szczególowego rozpoznania k i l k u ty­

recenzenci konfesyjni, a więc z tytułem księdza, jeszcze

sięcy retablos mogli autotzy ustalić hierarchię ośrodków

165

Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A

k u l t o w y c h w M e k s y k u . Przyjęli podział na sanktuaria

grantów. Należą d o n i c h napady r a b u n k o w e , wciele­

maryjne, jezusowe i związane z postaciami czczonych

nie d o wojska wysianie na wojnę w K o r e i i W i e t n a m i e .

świętych. W zamieszczonej tabeli ( 5 . 1 . s. 69) poznaje­

D o grupy t y c h nieszczęść zaliczyć również

m y ujęte w procentach ustalone przez autorów rozmia­

szczególne w y p a d k i przy pracy i oczywiście kłopoty

ry popularności poszczególnych ośrodków. Różnice są

związane z nielegalnym przekraczaniem granicy.

nieraz bardzo znaczne. N a pierwszym miejscu znajduje

Zwraca uwagę przewaga retablos

się k u l t Przenajświętszej Panny M a r i i z San Juan de los

można

dziękczynnych.

Doliczyłem się t y l k o jednego retablo proszalnego. D o ­

Lagos (49,6 % ) . Zamyka ową tabelę piętnastu ośrod­

tyczy o n o prośby o u w o l n i e n i e z więzienia. W a r t o za­

ków k u l t św. Tadeusza Judy (0,8 % ) . Wydaje się, że ze­

znaczyć, że w o t a proszalne są zazwyczaj obecne głów­

stawienie w Polsce popularności sanktuariów również

nie w n i e w i e l k i c h ośrodkach wiejskich. Stanowią w y ­

dostarczyłoby p o d o b n y c h wyników. Zapewne na pierw­

różnik postaw religijnych środowiska chłopskiego. D o ­

szym miejscu plasowałyby się k u l t y maryjne, a czczony

tyczą p o d s t a w o w y c h spraw związanych z gospodarką

w kościele Świętego Krzyża w Warszawie św. Tadeusz

rolną czy hodowlaną. W o m a w i a n y m zbiorze retablos

Juda, prawie nieznany w i n n y c h częściach k r a j u , znala­

emigrantów t a k i c h tteści nie odnajdujemy. Podobnie

złby się na końcu l u b przy końcu zestawienia. W k o n ­

nie natrafiamy na jakieś przykłady k u l t u w o t y w n e g o

tekście podobieństw między k i e r u n k a m i

religijności

wykorzystującego ustalone powtarzające się symbole,

ukształtowanej w M e k s y k u i Polsce w a r t o nadmienić,

takie na przykład jak serca gorejące, dłonie czy oczy.

że w j e d n y m i d r u g i m obszarze p a t r o n e m spraw ucho­

Jawność i n t e n c j i retablos, nieraz wprost demonstra­

dzących za nierokujące nadziei, szczególnie ciężkie jest

cyjna otwartość podziękowań to niezwykle charaktery­

właśnie św. Tadeusz Juda, a nie jak w Bawarii i niektó­

styczna cecha meksykańskich kultów w o t y w n y c h . A u ­

r y c h rejonach Francji - św. Leonard.

torzy Miracles on the Border, wyliczyli zaledwie 3,2 % re­

W k o l e j n y m zestawieniu (5.2, s. 71) autorzy ustali­

tablos, niemających ustalonych ( w i a d o m y c h czy całko­

l i w p r o c e n t a c h rodzaje i n t e n c j i zawartych w retablos

wicie jawnych) podziękowań. W o m a w i a n y m opraco­

emigrantów meksykańskich d o Stanów

w a n i u nie mówi się o t y m fakcie. Wszelako dla znają­

Zjednoczo­

n y c h . Podobnie jak w poprzedniej tabeli uszczegóło­

cego charakter

wioną analizą objętych zostało 124 retablos. O t o sie­

w Europie jest t o niezwykle ważny szczegół. Prawdopo­

d e m grup p r o b l e m o w y c h , jakie wyróżnione

zostały

dobnie ma o n związek z jednej strony z samą niezwykłą

w tej analizie: wyprawianie się w podróż (14,5 % ) ,

dramaturgią emigracji Meksykanów do U S A , a z d r u ­

w t y m przekraczanie granicy (8,9 % ) ; znalezienie wła­

giej - jak się wydaje - cechami osobowymi samych

ściwej drogi (4,0 % ) ; w t y m , znalezienie zatrudnienia

emigrantów, i c h nieskrępowaną szczerością.

(1,6

%)

i zbłądzenie

(2,4

kultów w o t y w n y c h

występujących

% ) , p r o b l e m y prawne

(14,6

% ) , w t y m nieuporządkowane

(6,5

% ) ; sprawy z d r o w o t n e (24,2

Oblicza emigracji

dokumenty

%),

choroba

(17,7 % ) , operacje w szpitalu (6,5 % ) ; pobyt w U S A

Emigranci tak w Europie, jak i w A m e r y c e , nie na­

(21,8 % ) , w t y m w o j n a , wcielenie do a r m i i amerykań­

leżą do przeciętnych statystycznie reprezentantów da­

skiej (5,7 % ) ; w y p a d k i przy pracy (4,0 % ) , w y p a d k i

nej zbiorowości. Chociaż zdarza się, że ubóstwo, cięż­

drogowe (9,7 % ) , zbrodnia (0,8 % ) ; sukces (1,6 % ) ,

kie w a r u n k i bytowe mogą wpływać na masową wę­

powrót d o d o m u (17,7 % ) , wdzięczność emigrantów

drówkę w i e l k i c h grup emigrantów, podejmujących ry­

(5,6 % ) , wdzięczność k r e w n y c h (12,1 % ) , cuda nie­

zyko opuszczenia s t r o n r o d z i n n y c h „za chlebem". Ta­

określone (3,2 % ) .

kie zjawisko można było obserwować p o d koniec X I X

W świetle d a n y c h zawartych w przedstawionej ta­

i na początku X X w i e k u w masowej emigracji najuboż­

beli nabiera nowego blasku stare łacińskie powiedze­

szej ludności chłopskiej z Polski do N i e m i e c (Saksonii,

nie: afflicatio facit religiosos (utrapienia czynią ludzi re­

wyjazd „na saksy"), Francji, a także do Stanów Zjed­

l i g i j n y m i ) . U t r a p i e n i a zaś każdej emigracji to nagro­

noczonych. E m i g r a n c i polscy na Zachód w okresie

madzenie n i e p r z e w i d y w a l n y c h często niepowodzeń.

międzywojennym to już i n n a reprezentacja społeczna.

Najliczniejsze w przypadku meksykańskim łączą się ze

Uległa ona dalszej zmianie z m o m e n t e m w y b u c h u

zdrowiem 24,2 % . N a d r u g i m miejscu znajdują się roz­

wojny, a po w o j n i e w k o l e j n y c h falach, między i n n y m i

maite kłopoty związane z p o b y t e m w U S A 21,8

%.

do U S A można było obserwować wyraźny proces se­

Osobne całkiem miejsce zajmują problemy prawne,

lekcji, prowadzącej d o pojawienia się osób z wyższym

14,6 %. Powrót do d o m u to przerwanie łańcucha nie­

wykształceniem, a nawet wyjątkowych, pisarzy, arty­

szczęść... Zadowolenie z tego p o w o d u wyraża dosyć

stów (Kosiński, T y r m a n d , Głowacki, Sawka, Olbiński

pokaźna liczba retablos 17,7 % !

i w i e l u i n n y c h ) . Znalezienie się na stałe p o 1939 r o k u
w A r g e n t y n i e W i t o l d a Gombrowicza można uznać za

Zamieszczonych w książce 40 b a r w n y c h fotografii

rodzaj signum temporis emigracji Polaków do A m e r y k i .

retablos pozwala dokonać prostszego podziału utrapień
emigrantów. Połowa z n i c h dotyczy nieszczęść związa­

Z pracy J. D u r a n d a i D . S. Masseya nie dowiaduje­

n y c h ze zdrowiem!, druga połowa wiąże się ściśle

my się więcej, niż może wynikać na temat emigracji

z osobliwymi w y p a d k a m i , jakie spotkały w U S A e m i ­

z analizy retablos. W y p a d a m n i e m a ć , że uwiecznieni

166

Jacek Olędzki * MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A

I I . 3. R e t a b l o dziękczynne za ujście z życiem z n a p a d u z bronią złożone Panu de la M i c e r i c o r d i a przez Jesusa Gomeza
w 1961
I I . 4. R e t a b l o dziękczynne złożone Przenajświętszemu Panu de la M i l a g r o s przez Francisca T r u j i l i o w 1976.
W y m i a r y 19,5 x 25 c m .
11. 5. M i l a g r i t o , c u d e ń k a , u góry la V i r g e n de C o p a c a b a n a w kręgu o t a c z a j ą c y m na którym można wyróżnić rozliczne sym­
boliczne wyobrażenia, z l e w e j : 6 l a m , gwiazda, k o n d o r , księżyc, k o g u t , k l u c z , k o b i e t a i mężczyzna trzymający się za
ręce w d a w n y c h s t r o j a c h i i n n e , Peru. W y m . 5 x 8 c m . Wyobrażenie osła oraz k o b i e t y klęczącej w długiej s u k n i .
О а х а с а M e k s y k . W y m . 1,8 x 2 x 2 c m . 1,2 x 2,2 c m . Ze zbiorów Bogumiły L i s o c k i e j Jaegermann

167

Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A

И. 1 . Retablo dziękczynne za szczęśliwe przekroczenie granicy złożone Pannie z San Juan przez M . Esther Tapia P i c o n
I I . 2. R e t a b l o proszalne o u w o l n i e n i e z więzienia w U S A złożone Panu de la C o n q u i s t a przez Juan Jose Sanchez

168

Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A

w meksykańskich w o t a c h emigranci to przedstawicie­

wania do U S A , krainy o d m i a n y swego życia, to głów­

le reprezentacji plebejskiej, chociaż niekoniecznie

-

ne podłoże pojawiania się retablos, wyróżniających się

jak w przypadku pierwszych p o l s k i c h emigrantów do

wotów spośród ogromnej i c h ilości i o d m i a n w rozma­

A m e r y k i - cierpiący niedostatek chłopi. Wydaje się,

i t y c h ośrodkach k u l t o w y c h na świecie.

że w i e l u z emigrantów z M e k s y k u do Teksasu, Ilinois

N i m poznamy zamieszczane w retablos teksty, przy­

czy K a l i f o r n i i to szczególny rodzaj osób ważących się

pomnijmy, że w o t a są probierzem prawdy. Podobnie -

na podjęcie ryzyka opuszczenia ojczyzny nie tyle z p o ­

0 czym mówiłem na wstępie - j a k spowiedź święta d o ­

wodów wyłącznie m a t e r i a l n y c h , co losowych. Mówiąc

starczają wiadomości niezwykłych. Teksty w o t y w n e

szerzej, t a k i c h losowych, w których zrodziło się m o c n e

stanowią źródło wiadomości, których nie zastąpi n a j ­

pragnienie zmiany warunków

się

lepsza ankieta, a n i też zapis treści najdojrzalszej roz­

z szarej codzienności czy też pospolitych kłopotów

mowy. W o t u m jest też trwałym d o k u m e n t e m , j e d y n y m

z nią związanych.

swego rodzaju. U j a w n i a fakty w akcie wiary w c u d ,

A u t o r z y przedstawiają

życia, w y r w a n i a

n a m kolejną

tabelę

we wzniosłym wyznaniu dziękczynienia czy prośby.

5,3

w której sumiennie zestawione zostały dla okresów

W i a r a w c u d , niezwykłą interwencję osoby boskiej, to

1900-39. 1940-64, 1965-79, 1980-93 dane dotyczące

przedmiot w o t y w n y c h wyznań. Wyznawca, najszcze-

płci emigrantów, rejonów emigracji oraz n a p o t k a n y c h

rzej j a k potrafi, wiarę tę podaje d o publicznej wiado­

na obczyźnie kłopotów. W pierwszym okresie emigra­

mości. C y b o r i u m ołtarza, część za mensą, b l a t e m

c j i nie występują owe zasadnicze problemy związane ze

ofiarnym, to miejsce dla retablos. Poprzedzały je w h i ­

z d r o w i e m ! . W największym nasileniu (41,2%) poja­

storii rozwijających się f o r m k u l t u obrazy świętych,

wiają się w l a t a c h 1940-64- W następnych d w u okre­

santos, f u n d o w a n e dla kościoła przez zamożnych para­

sach maleją. N a t o m i a s t w pierwszym okresie emigracji

fian. Retablos m a j ą swoich fundatorów w reprezentacji

największe problemy (36,3%) wiązały się z samym ak­

zasadniczo o d m i e n n e j osób niezamożnych, najczęściej

t e m przekroczenia granicy! Problemy te zwiększyły się

ciężko w swym losie doświadczonych. I c h f o r m a ma­

(39,1%) w latach 1965-79, a w o s t a t n i m p o z n a n y m

larska bywa niezdarna, rozbrajająco szczera, aż naiw­
na. A l e nie ma w niej śladów wpływów wzorców ko­

okresie zmalały do 8,3%(?).

m i k s o w y c h czy zaczerpniętych

Poza o s t a t n i m okresem, kiedy wśród emigrantów

z reklam. Ujmując

rzecz ogólnie, mają retablos swoją autonomiczną for­

przeważają mężczyźni (stosunek 66,7%:33,3%), w po­

mułę przekazu. Przypomina ona sposób obrazowania

zostałych latach proporcje między płcią emigrujących

spotykany w w o t a c h malarskich pochodzących z Euro­

są wyrównane.

py, Bawarii, Węgier czy Słowacji. I nie w y n i k a t o za­

Z r u b r y k i dotyczącej kierunków emigracji do Sta­

pewne z jakichś zapożyczeń, lecz podobieństwa postaw

nów oraz z następnej tabeli poszerzonej o dane na te­

w p o j m o w a n i u c u d u jako bezpośredniej i n t e r w e n c j i

m a t pochodzenia emigrantów dowiadujemy się, że

osób czczonych w ziemskie sprawy wierzących.

przeważająca i c h liczba (29,0%) pochodziła z górzyste­
go obszaru centralnie położonego Guanajuato. N a t o ­

Inskrypcje zamieszczane na płytkach blaszanych re­

miast k i e r u n k i emigracji zmieniały się. W latach 1940-

tablos mówią często więcej niż uczone wywody k o m e n ­

64 preferowano Kalifornię (26,5%) i t e r y t o r i u m przy­

tatorów tej szczególnej postaci k u l t u religijnego. A u t o ­

graniczne (20,6%), które w o s t a t n i m okresie 1980-93

rzy Miracles...

było nawiedzane najsłabiej. Podobnie, znacznie zmala­

stów umieścili w swej książce przy każdej reprodukcji re­

ło zainteresowanie Kalifornią. D o Teksasu emigrowano

tablo angielską i poprawną hiszpańską wersję odczyta­

najliczniej (21,7%) tylko w latach 1965-79.

świadomi w pełni znaczenia o w y c h tek­

nego napisu. Rozpocznę prezentację wybranych t u tek­
stów o d wspomnianej jedynej prośby. W i d n i e j e ona p o d

Ostatnia tabela 5.5 uszczegóławia terytorialne roz­
proszenie w Stanach w y m i e n i o n y c h już wcześniej pro­

malowidłem ukazującym na czarnym tle (!) mężczyznę

blemów nękających emigrantów, które ujawniają z całą

z rozłożonymi rękami, którego przesłaniają pręty odkry­

ostrością zmieszczone w pracy reprodukcje 40 retablos.

tej celi więziennej, tak charakterystycznej dla aresztów
U S A . O b o k tego przedstawienia na błękitnym tle w ob­

Teksty

łokach ukazany został krucyfiks. A oto sama prośba:
Tym retablo proszę

C u d a towarzyszą zazwyczaj odmianie życia, w n a j ­

uwolniono

częstszych przypadkach rozważanych w Miracles on the

Guanajuato.

Pana od Conąuista

mnie w Stanach

aby sprawił,

Zjednoczonych.

by

San

Felipe,

Juan Jose Sancht'z O. 10 października

1990.

znalezienia się poza „zaklętym kręgiem co­

Prezentację czterdziestu r e p r o d u k c j i retablos otwie­

dzienności". A więc w nowej emocjonalnie i również

ra j e d n o z najstarszych, z 1917 r o k u . Przed wyobraże­

d u c h o w o rzeczywistości. Pospolite wówczas zagrożenia

n i e m Najświętszej Panny z San Juan w koronie i cha­

i niepowodzenia, jeśli się kończą pomyślnie, uzyskują

rakterystycznej sukience, jak n p . u naszej M a t k i Bo­

Border,

w świadomości poznawanych z książki Meksykanów

skiej Skępskiej, klęczą ze złożonymi dłońmi chłopiec

m i a n o c u d u . A l e nie mówię o t y m , aby wejść n a ścież­

1 kobieta.

kę jakiejś psychologizującej próby określenia i n t r y g u ­

24 stycznia w miasteczku Darginfilio

jącego zjawiska religijnego. Przeciwnie, f a k t emigro­

Tivurci

169

w Teksasie.

Galego przydarzyło się nieszczęście, idąc

Pani

torami

Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA Ś W I A D O M O Ś Ć M I R A K U L A R N A

kolejowymi,

przechodziłam

przez most trzymając

wtedy nadjechała

za ręką

pamiątkę

spełnienia mej prośby dedykuję

to retablo.

Matias

drezyna, nie mogłam

usunąć

Lara. San Luis Potosi. Odręczny napis widnieje w dolnej

się, ani na jedną,

ani na druga stronę, wezwałam

na po­

części przedstawienia, na którym ukazany został wizeru­

moc Najświętszą

Pannę z San Juan. Skończyło

się to nie­

nek Najświętszej Panny, a przed n i m z długą świecą klę­

Chłopca,

groźnymi potłuczeniami.

Chłopiec

padku lekko uderzony, uniknąwszy
dzięce za Wszystko dedykuję

z wy­

cząca postać zwrócona tyłem do w i d o k u miasta (wyso­

W

kie domy, a przed n i m i dwa autobusy).

również wyszedł,
nieszczęścia.

po­

to retablo.

Dziękuję

W zamieszczonym zbiorze zwracają uwagę dwa po­

cudowną

Świętej Pannie z San Juan de Los Lagos za

opiekę

przy drugiej operacji,

jaką

dziękowania za szczęśliwe przekroczenie granicy. Jed­

w szpitalu w Los Angeles 9 dnia października

n o z n i c h , ze szczególnej urody malowidłem znalazło

ra zawiodła

mnie do bram śmierci,

przeszłam
1960,

ale ufając

któ­

cudownej

się na obwolucie książki. Podpis nie jest w t y m retablo

Pannie z San Juan odzyskałam

zdrowie,

wyodrębniony na oddzielnej powierzchni. W i d n i e j e na

niam w tym retablo. Składam

podziękowanie

tle ukazanego krajobrazu dosyć abstrakcyjnego. Klę­

nie z San Juan. Los Angeles,

California.

czą, trzymając przed sobą świece, dwie postacie - mło­

Maria de la luz Casilłas

dzieńca i kobiety. Ponad n i m i w obłokach ukazany zo­

pisane na szarym tle to podziękowanie znajduje się

stał wizerunek Naszej Pani z San Juan de los Lagos.

u samej góry retablo, o b o k w i z e r u n k u Przenajświętszej

Ponad głową M a t k i Boskiej dwa aniołki unoszą szarfę.

z San Juan p o d złocistymi p r o m i e n i a m i aureoli klęczy

O t o dziękczynienie:

z uniesionymi d o góry rękami kobieta, a przed nią stoi

Nieskończone
gos, że pomogła

co też

uwiecz­

Świętej

Pan­

Sierpień

1961.

Bardzo starannie na­

z dziećmi.

dzięki naszej Pani z San Juan de los La­

(to ważny szczegół) trzech chłopców różnego wzrostu.

przejść przez granicę

Za plecami klęczącej ukazany został stół operacyjny

i wrócić w

zdrowiu.
2 lu­

z chorą na n i m . Przed stołem w białych k i t l a c h lekarz

Drugie wyznanie dziękczynne za udane przekrocze­

gicznymi i białe krzesło. Przenika z całości niezwykła

Jose Cruz Soria. San Miguel de Alende, Guanjuato.
tego

i dwie pielęgniarki. Z b o k u stolik z narzędziami c h i r u r ­

I960.

dokładność i staranność wykonania tego retablo.

nie granicy jest jeszcze bardziej zwięzłe. Skierowane
jest również do Przenajświętszej Panny z San Juan. D o ­

15 stycznia

tyczy dotarcia do Los Angeles, a pochodzi o d M a r i i Es­

z którymi udawałem

ther Tapia Picon z L e o n w Guanajuato. Natomiast

szedłem od nich i zagłębiłem

1942, kiedy pokłóciłem

się z

przyjaciółmi,

się do pracy w stanie Tamaulipas,

od­

na

dom

o pozwolenie pozostania w nim. Około

dzie­

z malarskiego przedstawienia, które w l e w y m rogu

i poprosiłem

wieńczy znany już wizerunek Przenajświętszej Panny

siątej w nocy właściciel

się w las. Natrafiłem

zawołał

mnie, odnosząc

się do

że zabije mnie.

Znajdu­

z San Juan, poznajemy szczegóły przygody emigrantów.

mnie jak do bandyty. Powiedział,

N a pierwszym planie ukazane zostały trzy osoby: męż­

jąc się w tak ogromnym zagrożeniu,

poleciłem

się opiece

czyzna i dwie kobiety, klęczący za jakimiś zaroślami.

Panienki z San Juan de los Digos i Świętemu

Marcinowi

Przed n i m i piaszczysta przestrzeń granicząca z błękitną,

z Terreros. Juan Luna. Tekst t e n jest na powierzchni re­

zapewne oceanu. Przy krawędzi lądu zaznaczony w i d o k

tablo, i w górnej p a r t i i , i dolnej. Rozdzielają go wyobra­

wieżowców. A l e ponad n i m i widać jeszcze helikopter

żenie P a n i e n k i z San Juan na obłoku, św. M a r c i n a na

kierujący snop światła w stronę u k r y t y c h za krzakiem

k o n i u oraz scenka, na której ukazany został mężczyzna

ludzi. Ponadto, aby już wszystko stanowiło przekaz

stojący przed d r z w i a m i chaty ze strzelbą skierowaną

k o m p l e t n y z ryzyka dotarcia do Los Angeles, na brzegu

w stronę postaci w kapeluszu i z tobołkiem na plecach,

oceanu stoi samochód policyjny, a obok niego dwóch

postaci stojącej p o d drzewem. Całość ujęta w ciem­

policjantów zajętych ożywioną gwałtownymi gestami

n y c h zieleniach, brązach i czerni.

rozmową. Retablo to osobliwe nie jest datowane jak i n ­

28 maja 1929 przydarzyło

ne. Może więc stanowić w swoim przekazie malarskim

mi się nieszczęście.

Porwany przez wodę rzeki Rio Vravo

rodzaj zawsze aktualnego dla meksykańskich emigran­

Znajdując

tów przypomnienia kłopotów związanych z ryzykiem
opuszczania ojczyzny w drodze do U S A .

się w tak wielkim niebezpieczeństwie,

łem z głębi serca Najświętszą

Panią z San Juan.

kolega, który bohatersko

Natych­

wodami, zdołał mnie wyciągnąć

świętszej Pannie z San Juan dotyczy zdarzenia z 28 ma­

wego na brzeg rzeki. W Podzięce

ja 1929 r o k u . Zdarzeniem t y m było dla D o m i n g o Se-

wystawiam

to retablo na widok publiczny. San

gura szczęśliwe przepłynięcie Rio Grande w długiej

del Rincon.

29 stycznia 1932. Domingo

drodze do San Francisco.

Texas.
wezwa­

miast przyszedł mi z pomocą
cząc ze straszliwymi

I n n e retablo złożone 29 stycznia 1932 r o k u Przenaj­

Zostałem

w El Paso,

za ten ewidentny

wal­
ży­
cud

Francisco

Ssgura.

Obrazuje to zdarzenie ujęty w jasnych, słonecznych

Nieszczęścia spotykające emigrantów w U S A d o k u ­

barwach w i d o k rzeki i m o s t u z pięcioma półkolistymi

m e n t u j e wiele retablos. O t o i c h - jak się zdaje - dosyć

przęsłami. Ponad całością wizerunek Przenajświętszej

wyrazisty latynoski k o l o r y t , jeśli nie w samym pisanym

z San Juan. W o d m ę t a c h rzeki widać dwie postacie

wyznaniu, to w m a l a r s k i m zobrazowaniu:

mężczyzn - jedna wynurza się do pasa i wznosi ramio­

J 8 listopada 1919 zgubiłam się w Chicago i poleciłam
Najświętszej

Pannie z San Juan de los Lagos, prosząc,

oświetliła mi drogę, i dziękuję za to, że wysłuchała

na. A druga w jej stronę płynie. Podpis D o m i n g o Ssgu­

się

ra, dekoracyjny, w y k o n a n y żółtą farbą, litery obwie­

aby

dzione d o d a t k o w o czerwoną kreską.

mnie. Na

170

Jacek Olędzki • MEKSYK. WSPÓŁCZESNA ŚWIADOMOŚĆ M 1 R A K U L A R N A

Syn mój trafił do szpitala w Stanach

nie! D w ó c h czarnych kieruje pistolety maszynowe na

Zjednoczonych,

Tam przykuli go do łóżka, związali mu ręce. Z siostrą

me­

samotnego

go syna zwróciliśmy

się o pomoc do Panny z San

Juan

Rzecz się wydarzyła w K a l i f o r n i i w l i p c u 1981 r o k u .

i Panny z Guadalupy

w Meksyku.

de­

Dziękczynienie za cudowną pomoc skierowane zosta­

dykuję to retabło.

Matka,

I na tę Okoliczność

Pani Consueło

de Leon,

w odkrytym

samochodzie.

ło do Pana Jezusa ukrzyżowanego, El Senor de la Mise-

siostra

1988.

Juanita de Leon. Maj 13,

mężczyznę

ricordia z Jalisco.

To bardzo piękne retablo. Podzielone zostało czer­

Wspomniałem już wcześniej, że niektóre

retablo

w o n y m i r a m k a m i na dwa pola. W pierwszym, na ja­

przypominają malarskie w o t a z Europy. Istnieją jednak

snym tle wypisane zostały kaligraficznie czarnymi lite­

drobne szczegóły, które wyraziście zdradzają p o c h o ­

r a m i i m i o n a . W d r u g i m ukazano dużych rozmiarów

dzenie retablos. I nie są to k o n k r e t n e w i z e r u n k i czczo­

wizerunek Panny z San j u a n adorowanej przez d w a

n y c h postaci w M e k s y k u , ale sposób adoracji i c h przez

aniołki. N a t o m i a s t p o d płaszczem M a d o n n y w samym

kobiety i mężczyzn. Kobiety zawsze klęczą, a mężczyź­

d o l n y m rogu znalazło się przedstawienie łóżka, na któ­

n i t y l k o niekiedy. Przeważnie stoją dostojnie, trzyma­

r y m leży mężczyzna z rękami p r z y k u t y m i ł a ń c u c h a m i

jąc za sobą kapelusz. ( I I . 4) Ta manifestacja męskiej

do krawędzi wezgłówka.

godności kieruje uwagę badacza do zachowań dziś
anachronicznych, występujących w w i e l u różnych k u l ­

W jakimś filmie d o k u m e n t a l n y m oglądanym w te­
lewizji zapamiętałem scenę c h r o n i e n i a granicy U S A

t u r a c h świata, nie wyłączając naszej chłopskiej (niepo-

przed nielegalnymi e m i g r a n t a m i z M e k s y k u za p o m o ­

dawanie k o b i e t o m ręki przez mężczyzn przy powita­

cą wysokiej ściany betonowej oraz czuwających przy

niach zbiorowych).

niej strażników. W przekazach z retablos nie znajduje­

A l e w retablos ukrywają się ważniejsze dane o mek­

my potwierdzenia podobnej o c h r o n y granicy. Poprosi­

sykańskim systemie wartościowania. Wydaje się, że

łem znanego amerykanistę prof. Jerzego M a k o w s k i e g o

dla

0 wyjaśnienie m o i c h spostrzeżeń. Dowiedziałem się, że

Wskazują na to częste, m o c n o akcentowane podzięko­

emigrantów U S A nie staje się drugą ojczyzną.

zabezpieczenia są naturalne, R i o Bravo, o której była

wania z tytułu szczęśliwego p o w r o t u do d o m u ,

już mowa, oraz pustynia, a z nią związany brak wody.

C Z Y Z N Y . S k r o m n e tobołki na plecach, skromna w a l i ­

1 o tej przeszkodzie donosi dosyć szczegółowo jedno

zeczka w ręce powracającego wskazują, że o w a emigra­

z zamieszczonych w Miracles...

cja to jedynie okazja do szybkiego zarobku, uzupełnie­

retablo:

Ranczo Palencia, San Diego de la Union,
1986.

Tą datą dedykuję

cud, jakiego dokonała

to retabło
5 stycznia

ze Stanów Zjednoczonych

nia domowego budżetu.

i 1 stycznia

Pannie z San Juan
1986. Kiedy

OJ­

za

Charakterystyczne, że w meksykańskich f o r m a c h

wracałem

k u l t u w o t y w n e g o nie spotykamy tak częstych w Euro­

skoń­

pie, głównie w kręgach mieszczańskich, wotów symbo­

z trzema towarzyszami,

czyła się n a m woda. W drodze było strasznie gorąco i bar­

licznych związanych z anatomią człowieka, wotów

dzo chciało

się nam pić. Nie mieliśmy

w swych i n t e n c j a c h z d r o w o t n y c h . N i e m a m y więc na

znalezienie

wody.

Wezwaliśmy

żadnej nadziei

naszej ojcowizny

szego celu i wrócić

do

W

Pannie

wiecznej podzięce

Najświętszą

meksykańskich ołtarzach bogatych k o l e k c j i serc, dło­

dotrzeć do na­

n i , nóg, rąk, oczu, nosów, piersi i i n n y c h jeszcze atry­

na pomoc

Pannę z San Juan de łos Lagos i zdołaliśmy
z San Juan

Z miejsca gdzie, znajduje się Braulio

na

w

butów troszczenia się o swą kondycję. Fakt t e n wska­

zdrowiu.

de los

zuje na szlachetną powściągliwość w kulcie w o t y w ­

Lagos

n y m , a także na rodzaj twardości charakterów ofiaro­

Barientos.

dawców. Dzięki p a n i dr Bogumile Lisockiej-Jaeger-

Podziękę tę wypisano w retablo na tle słońca roz­
świetlonego do białości o b o k w i z e r u n k u Panny z San

m a n n mogłem poznać jakiś o d p o w i e d n i k w M e k s y k u

Juan. Poniżej w krajobrazie z saguaro czterech męż­

i w Peru o w y c h europejskich fascynacji własną anato­

czyzn. D w ó c h na stojąco wznosi głowy i r a m i o n a do

mią. Pani d o k t o r zgromadziła sprzedawane w m i e j ­

Przenajświętszej. A pozostali przeglądają kanistry. Je­

scach k u l t u drobne, głównie cynowe i srebrne f i g u r k i ,

den, chyba omdlały f u n d a t o r retablo, nie stoi, lecz sie­

zwierzęce i niezwierzęce ( I I . 5 ) .

dzi w bezruchu.
W

Na

koniec w a r t o powiedzieć, że słowo retablo, re­

rejestrze zamieszczonych w książce r e p r o d u k c j i

tablos w M e k s y k u i chyba w niektórych i n n y c h krajach

retablo odnajdujemy i n n e zdarzenia, których pomyślne

A m e r y k i Łacińskiej, nie oznacza t y l k o w o t u m , niepo-

zakończenie religijni ofiarodawcy łączą z c u d e m . D o

kaźnej płytki blaszanej z inskrypcją i stosownym malo­

t a k i c h zdarzeń włączyć należy r a t u n e k przed bandyta­

widłem. Otóż retablo, retablos, to również efektowne

m i w czasie podróży pociągiem, uniknięcie śmierci

c y b o r i u m , renesansowy czy barokowy wystrój poza

w czołowym zderzeniu samochodów, czy ujście z ży­

mensą głównego ołtarza. W tej semantyce może się

c i e m w czasie niespodziewanego runięcia słupów t r a k ­

ukrywać nieznana Europejczykom postawa niedziele-

cji elektrycznej. Jedno z t y c h retablo zasługuje na osob­

nia sacrum na jego wzniosły i jakiś drugorzędny prze­

n ą uwagę. O t o ofiarodawca dziękuje za wyjście cało

jaw, na oficjalne i nieoficjalne.

z napadu na niego w samochodzie. Uważam t o w o t u m
za interesujące, albowiem ukazani zostali napastnicy
j a k o k o l o r o w i , tylko inaczej zabarwieni niż Meksyka­

171