http://zbiory.cyfrowaetnografia.pl/public/5211.pdf
Media
Part of Głodomór w krainie pieczonych gołąbków/ Barbarzyńca 2009 nr 1 (14)
- extracted text
-
Katarzyna
Kubat
doktorantka Wydziału Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego, gdzie ukończyła
gender studies oraz etnologię i antropologię kulturową. Absolwentka studiów
I
p o d y p l o m o w y c h z zakresu zarządzania projektami i funduszami UE. Obecnie zajmuje
|
się pozyskiwaniem środków na działalność organizacji pozarządowych.
Głodomór w krainie
pieczonych gołąbków
- o k u l t u r o w y c h znaczeniach j e d z e n i a
D
ostarczanie składników pokarmowych
to najbardziej podstawowa i oczywista
funkcja jedzenia, a w potocznym rozu
mieniu odżywianie się jest czynnością natural
ną. Szeregi znaczeń wykraczających poza sferę
związaną z fizjologią przenoszą jednak banalną
czynność spożywania w szerszy system komuni
kacji : „Jedzenie jest czymś więcej n i ż odżywką
[...], jego wytwarzanie, przygotowywanie i kon
sumowanie stwarzają rytuały i zachowania ma
giczne, w miarę jak czynność jedzenia staje się
aktem irracjonalnym albo nadracjonalnym" .
1
2
Obfitość jedzenia to nieodzowny element
ziemskiego raju . Dostarczanie czy obdarowy3
1
Por. B. Bednarek, Kwalifikatory uczty. Przyczynek do
sympozjologii, [w:] P. Kowalski (red.), Oczywisty urok
wanie pożywieniem ma być demonstracją uczuć,
sympatii, oznaką bliskości: „Ciężkie, słodkie po
karmy kojarzą się z miłością, troskliwością i cie
płem. W wyobraźni babunie i przyjęcia wiążą się
z ciasteczkami i tortami, nie z marchewką. Stra
wa uczuciowa jest związana ze strawą w sensie
fizycznym" . Jedzenie łączy się z matczyną opie
ką, spożywanie przez osobę obdarowaną sym
bolizuje wzajemność: „Zaopatrzenie w żyw
ność jest w naszej kulturze podstawową oznaką
troski, dzielenie się jedzeniem podczas posiłku
uważane jest za jedną z głównych form kontak
tu społecznego. Nakaz kulturowy nakłada na
matkę obowiązek zapewnienia wystarczających
4
historia jedzenia, tłum. M . Ryńska, Wydawnictwo
Książkowe Twój Styl, Warszawa 2003, s. 15.
biesiadowania, Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki
3
Ibid., s. 189.
Wrocławskiej, Wrocław 1998, s. 10-11.
4
M . Pipher, Ocalić
2
F. Fernandez-Armesto, Wokół tysiąca stołów,
czyli
Ofelię,
tłum. B. Horosiewicz, Media
Rodzina, Poznań 1998, s. 223.
BARBARZYŃCA
1 (14) P009
Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków
35
ilości jedzenia, a na jej kochająca córkę czy syna
obowiązek spożycia tego pokarmu" .
Jedzenie może wywoływać skojarzenia z uro
czystą atmosferą, radosnymi wydarzeniami, aurą
spokoju i odprężenia. Odwieczna idea biesia
dowania, gdzie dzielenie się jedzeniem ma być
podstawową formą wymiany darów i głównym
spoiwem wspólnoty, w dalszym ciągu pełni swoje
funkcje - g ł ó w n i e rekreacyjną i towarzyską. Spo
żywanie jedzenia w pewnych okolicznościach,
np. przy świątecznym stole, wyraża przynależ
ność do określonej grupy manifestuje przywią
zanie do konkretnej tradycji i wartości, wiąże się
z prestiżem, pozycją społeczną czy gościnnością.
należące wcześniej do dyskursu medycznego,
z w i ą z a n e z leczniczym czy profilaktycznym
sposobem odżywiania się , zostało wchłonięte
przez kulturę masową. Odtąd „bycie na diecie",
które jest szczególnym przypadkiem szerszego
zjawiska - dyscyplinowania ciała staje się jed
nym ze sposobów budowania wizerunku i kre
owania własnej tożsamości . Dyskurs diety
idzie w parze z dyskursem szczupłej sylwetki
i stanowi podłoże dla kulturowo uwarunkowa
nych „afektywnych panik" .
5
Owo kolektywne jedzenie [ ] nie stanowi aktu
biologicznego zwierzęcego lecz jest wydarzęmem społecznym" .
Słowem kluczowym dla analizy sensów zo
gniskowanych wokół jedzenia jest pojęcie „die
ty". W dawnych czasach rezygnacja z doznań
zmysłowych miała zabarwienie religijne i zwią
zana była z ascezą , spożycie niektórych pokar
mów prowadziło z kolei do zażyłości z bogami .
W latach dwudziestych X X wieku, kiedy pro
dukcja żywności nabrała szczególnego tempa,
a jedzenie coraz częściej kojarzyło się wyłącznie
z przyjemnością, termin „dieta" po raz pierw
szy został odniesiony do regulacji stanu zdro
wia i kontroli wagi ciała. Wraz z poszerzeniem
asortymentu produktów spożywczych określenie
6
7
8
5
S. Abraham, D . Llevelyn-Jones, Bulimia i anoreksja,
9
10
11
12
Odwołując się do założeń społecznego kon
struktywizmu, można wskazać, jak informacje
dotyczące sposobów konsumowania współtwo
rzą powszechnie obowiązującą wiedzę o rzeczy
wistości. Popkultura, pełniąc funkcję metanarracji, „naturalizuje" - posługując się terminologią
P. Bourdieu - określoną wizję kulinarnych za
chowań, która narzucona w procesie symbolicz
nej przemocy, uzyskuje status tego, co oczywiste
i normalne. Jedzenie pozbawione swych pier
wotnych biologicznych konotacji staje się osią,
wokół której narastają kolejne ciągi skojarzeń
i z n a c z e ń żywieniowe ograniczenia zostają
włączone w system kontrolowanych mikrozwyczajów dnia codziennego . W ten sposób dieta
analizowanie składu pokarmów czy spożywanie
syntetycznych produktów staie się swoistym
emblematem kultury i znaczy samodyscyplinę
oraz zdrowie Swobodne przyjmowanie darów
13
10
A. Giddens, Nowoczesności
tożsamość,
tłum.
tłum. W Rolski, M . Rolska, Pruszyński i S-ka, Warszawa
A. Szulżycka, PWN, Warszawa 2002, s. 145.
2001, s. 55.
11
6
M . Bachtin, Twórczość
ludowa średniowiecza
Franciszka Rabelais'go a kultura
i renesansu, tłum. A. i A. Goreniowie,
Wydawnictwo Literackie, Kraków 1975, s. 395.
7
Z. Melosik, Tożsamość,
ciało i władza.
Teksty kulturowe
jako (kon)teksty pedagogiczne, EDYTOR, Poznań, Toruń
1996, s. 153.
8
F. Fernandez-Armesto, op.cit., s. 67.
9
Por. W Kopaliński, Słownik
wyrazów
obcych, Rytm,
Warszawa 2006.
1 ( 1 4 ) nn
Pojęcia „dyskursu" używam tutaj w rozumieniu, które
zaczerpnęłam z pracy Z. Melosika Tożsamość,
i władza.
Wykorzystuję także następujące sformułowania tego
autora: „dyskurs diety", „dyskurs szczupłej sylwetki",
„dyskurs użycia", „dyskurs ascezy".
12
Z. Melosik, op.cit., s. 139-140.
13
Por. A. Gromkowska, Kobieta w kulturze globalnej.
Rekonstrukcje i reprezentacje, Wydawnictwo Wolumin,
Poznań 2002, s. 6.
BARBARZYŃCA
ciało
Teksty kulturowe jako (Kon) teksty pedagogiczne.
Katarzyna K u b a t
36
natury" stanowi natomiast dowód braku woli
i zdecydowania. Jednocześnie dietę propaguje
się jako bardzo atrakcyjny sposób konsumpcji,
który nie ma nic wspólnego z fizjologicznym
głodem; teksty kulturowe wywołują wręcz wra
żenie, że restrykcje mogą być wyrafinowaną
formą przyjemności .
W kulturze Zachodu obecne są paradoksal
ne postawy związane z kwestią jedzenia. Obok
dyskursu diety funkcjonuje też dyskurs użycia,
który zachęca do ulegania cielesnym rozko
szom i czerpania z nich maksimum zadowole
nia - co kwestionuje dyskurs ascezy. Ilustracją
mogą być kolorowe pisma, w których reklamy
środków odchudzających oraz informacje o die
tach przeplatają się z ilustracjami kalorycznych
potraw i przepisów kulinarnych. Jedzenie to
pokuszenie, dieta w tym momencie ma być
wybawieniem . Ponadto - przenosząc się na
poziom mitu - niejedzenie należy potraktować
iako symboliczny powrót do czasu początku
kiedy to człowiek wolny był od jakichkolwiek
biologicznych uwarunkowań Post woisuiac sie
w sekwencję pur yfikacyi n vch rytów ma umozliwiać obcowanie ze sferą zaświatowi odtworze
nie porządku in Mo
14
15
Z dwu sprzecznych typów przekazów wyłania
się wizerunek osoby, która je bez ograniczeń, a jed
nocześnie pozostaje szczupła. Odbiorca zostaje
więc uwikłany w grę sprzecznych komunikatów
„jedz - nie jedz", skazany na ciągłą oscylację po
między hedonizmem i ascezą : „Obok książek
kucharskich, jak ich cień nieodłączny, recepty na
cudowne diety odchudzające, rzeczowe i drobia
17
zgowe przepisy na autotresurę i ascezę - inwen
tarze rozkoszy, jakich należy ciału odmówić. Te
drugie książki pouczają, jak zaleczyć rany zada
ne przez pierwsze i usunąć z ciała nieczystości
przez nie pozostawione. Drugie książki powiadają
o tym, jak samoumartwiać się w imię tego, by ciało
zdolne było przeżyć zachwyty, jakich wywołaniu
służą książki pierwszego typu" .
Istotną kwestią jest różnica pomiędzy „ko
biecym" i „męskim" stosunkiem do problemu
jedzenia oraz diety. Posługując się Goffmanowską
metaforą teatru, można przyjąć, że powściągliwość
w okazywaniu apetytu jest standardowym środ
kiem wyrazu, służącym kobiecie do budowania
fasady podczas scenicznego występu. Przedsta
wienia, które utożsamione jest ze stałą obecnością
grupy obserwatorów wyposażonych w określoną,
ujednoliconą wiedzę o tym, jak to przedstawienie
ma wyglądać. Umiarkowanie w jedzeniu i kon
trolowanie gestów związanych z odżywianiem,
manipulowanie ekspresją są nieodłączną częścią
społecznie tworzonei stereotypowei roli kobiety
- w odniesieniu do cobowiązującego s posobu my
ślemai oczekiwań publiczności
18
19
Biesiadowanie mężczyzn jest rzeczą zwy
czajną . Brak ograniczeń i ogromny apetyt ko
jarzą się z męskością oraz ekspansywnością,
dlatego postrzegane są jako naturalne i oczy
wiste. Jedzenie jest czystą przyjemnością, a nie
stresem, mężczyzna je wszystko to, na co ma
ochotę, i posiada społeczne przyzwolenie na
ostentacyjne zachowania . Można obecną sy
tuację porównać z epoką wiktoriańską, kiedy
to mężczyźni z wyższych warstw społecznych
20
21
14
Z. Melosik, op.cit., s. 150-153.
19
15
Ibid., s. 153-157.
tłum. H . Datner-Śpiewak i P. Śpiewak, Wydawnictwo
16
P. Kowalski, Kilka uwag o poszczeniu. Wprowadzenie do
Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Warszawa 2000,
Por. E. Goffman, Człowiek
w natrze życia
codziennego,
problematyki biesiadnej, [w:] P. Kowalski (red.), Oczywisty
s. 52-65.
urok biesiadowania, Towarzystwo Przyjaciół Polonistyki
2 0
Z. Melosik, op.cit., s. 145.
Wrocławskiej, Wrocław 1998, s. 20-23.
21
S. Bordo, Unbearable Wright: Feminism, Western Culture
17
Z. Melosik, op.cit., s. 156-157.
18
Z. Bauman, Ciało i przemoc w obliczu ponowoczesnosci,
and the Body, Berkeley, Los Angeles, London 1993, s. 108.
U M K , Toruń 1995, s. 99.
BARBARZYŃCA
1 (14) P009
Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków
bezkarnie oddawali się kulinarnym uciechom,
a kobiety - wciąż kontrolowane i strofowane jadły tylko tyle, ile niezbędne było do przeżycia:
„Od czasów najdawniejszych przez cały okres
trwania kultury patriarchalnej przygotowywanie
i podawanie tych zbytkowych potraw i napojów
było obowiązkiem kobiet, a konsumowanie ich przywilejem szlachetnie urodzonych mężczyzn
[...]. Kobieta jako rzecz należąca do właściciela
powinna konsumować tylko tyle, ile to jest po
trzebne do utrzymania się przy życiu" .
22
37
już wiele r a z y u s i ł o w a ł a ś z r z u c i ć z b ę d n e kilogra
my, ale p o z a l i c z e n i u k o l e j n e j d r a k o ń s k i e j
w s z y b k i m t e m p i e d o c h o d z i ł a ś do
w a g i " , „Pamiętasz, jak g ł o d z i ł a ś
2 4
diety
poprzedniej
się, t r a c i ł a ś na
w a d z e k i l k a k i l o g r a m ó w , ale u c z u c i e r a d o ś c i wal
c z y ł o z c o r a z w i ę k s z ą c h ę c i ą z a s p o k o j e n i a apety
tu" . Bohaterkami p r a s o w e g o a r t y k u ł u pt. Jedze
niejak narkotyk^, są k o b i e t y Bożena c o d z i e n n i e od
20 lat jada c z e k o l a d ę : „Kiedy nie mam jej w z a s i ę
gu r ę k i , r o b i ę się n e r w o w a " . Anna, u z a l e ż n i o n a
od s ł o d y c z y , o b j a d a ł a się, by u s p o k o i ć nerwy po
pracy i p o d k r a d a ł a s ł o d y c z e c ó r c e . „Raz z d a r z y ł o
mi się s t r a c i ć f i l m [...], to b y ł o t o t a l n e o b ż a r s t w o
lody ciasteczka batoniki
Dla Magdy z k o l e i
25
2 6
To właśnie do kobiet skierowana jest bogata
dietetyczna oferta, pojęcie kuracji odchudzającej
oraz problemy z odżywianiem w sposób oczywi
n a r k o t y k i e m j e s t ser o b ż e r a ł a się nim i u t y ł a dwa
sty łączą się z wizerunkiem kobiety. Świadczą
o tym nie tylko kolorowe magazyny dla p a ń k i l o w c z t e r y dni Urzędniczka z d u ż e i f i r m y
oraz portale internetowe, w których informacje Dorota n a i o i e r w e ł o d u i e a potem sie opycha
Nieraz o r z e z m i e s i ą c i a d e t y l k o na t w a r o ż k a c h
o zabiegach wyszczuplających zamieszczane
i
k e f i r z e A potem p r z y c h o d z i k r y z y s — c h o ć b y ob
są w działach „kobieta" (Interia/Kobieta, Onet/
l
a
n y e g z a m i n na n r a w o i a z d y Wówczas w y s t a r c z y
Kobieta itp.). Smukła kobieca sylwetka widnieje
i m n u l s Ktoś n o c z e s t u ie m n i e c u k i e r k i e m i i u z
na opakowaniu płatków śniadaniowych w wersji
w
p a d a m w c i ą g Jak a l k o h o l i k !
detalu przecho
„fitness" znanej firmy. Wizerunek płaskiego ko
dze
na
h
u
r
t
dwa
t
a
l
e
r
z
e
b
i
g
o
s
u
4
k a w a ł y ciasta 3
biecego brzucha pojawia się na pudełkach prepa¬
ratów wspomagających odchudzanie. Kampania J L f n r a wędlin Ch\eh L n r h l e h . " ^ M n t ™
reklamowa dietetycznego pieczywa wykorzystu- z r a z y , r u r a w ę o n n . ^ n i e o , a u z o c n i e n a . M o t y w
ie motyw kobiecego niezadowolenia zwiazaneeo ż a r ł o c z n o ś c i m r o ź n a . t u t a j p o t r a K t o w a c j a K o o d w o
z koniecznością pokazania sie na plaży- Nad¬ ł a n i e s i ę
stery z w i e r z ę c e j c z t o w i e K a , K u l t u r o w o
chodzi lato - nie da się ukryć! Zresztą jakuikryć
ujarzmianej natury
do c h r o n i c z n e g o a s p e K t u
coś bez okrycia? Jeśli obawiasz się o swój wydad K o b i e c o ś c i , K t ó r y , r e p r e s j o n o w a n y i t ł u m i o n y , m u s i
w stroi u kąpielowym zastosui nasza metodę Od p o z o s t a ć w u k r y c i u .
razu zrobi Ci się l ż e j ' - me tylko na duszy" .
Kobieta m o ż e c z a s e m p o t a j e m n i e u c z t o w a ć ,
p
r
ó
b
u j ą c w ten s p o s ó b r o z ł a d o w a ć stres i frustra
Większość tekstów dotyczących odchudzania
cję.
Natychmiast
j e d n a k p o j a w i a się motyw w i n y
odnosi się bezpośrednio do kobiet, w tych pozornie
i
w
s
t
y
d
u
.
Amanda,
b o h a t e r k a f i l m u Woodyego
„neutralnych" płeć odbiorcy można ustalić choćby
na podstawie rodzaju czasownika: „Wprawdzie Allena Życie i cała reszta, g r a n a p r z e z Christinę
Ricci, p o n i e u d a n y m castingu u r z ą d z i ł a s o b i e ku2 7
28
Z
-
23
2 2
T. Vehlen, Teoria klasy próiniaczej,
tłum. J. Frentzel-
-Zagórska, Muza, Warszawa 1998, s. 58-59.
2 3
2 4
„JOY", 4/2007, s. 1.
http://zdrowie.onet.pl/147,„„szczescie_sprzyja_
wytrwalym,psychozabawy.html 28.06.08.
2 5
http://www.odchudzanie.beep.pl/ 28.06.08.
2 6
,VITA", 6/2006, s. 115.
1 ( 1 4 ) nn
BARBARZYŃCA
27
Ibid., s. 117.
28
Ibid., s. 117.
2 9
„Claudia", 2/2007, s. 46.
3 0
Por. S.B. Ortner, Czy kobieta ma się tak
jak„natura
do kultury"?,
rodzi się kobietą,
d
o
mężczyzny
[w:] T. H o l ó w k a (red.), Nikt nie
Czytelnik, Warszawa 1982, s. 118-124.
Katarzyna K u b a t
38
linarną sesję, którą przypłaciła chandrą: „Mam zły
humor, nie poszło mi dzisiejsze przesłuchanie...
sama jestem sobie winna... nie złość się, ale j u ż
jadłam... byłam strasznie głodna po tym przesłu
chaniu, więc zjadłam kawałek sernika, a potem
jeszcze jeden. Kiedy j u ż zacznę, nie mogę prze
stać. W końcu zjadłam cały. A potem pomyślałam
«co tam»i zjadłam spaghetti z lodówki, potem ho
mara, potem podgrzałam kurczaka. - Meble też
zjadłaś? - Jestem taka gruba i obleśna... byłam
taka zła, że zawaliłam, nie mogłam się powstrzy
mać" (cytat z filmu). Podobny problem ma boha
terka książki Smażone zielone pomidory Evelyn
Couch: „. .nie mogę przestać jeść [...]. Próbuję
i próbuie codziennie budzę sie i myślę sobie że
tym razem będę się trzymać diety i codzienniemi
się nie udaje Chowam batoniki po całym domu
i garażu. Nie wiem co sie ze mna dzieje
r n
Szkoda że me mam odwari zupełnie sie roztvo
i mieć to z głowy albo na tyle silnei woli zeby
stracić na wadze i n anrawde schudnąć Czúie ze
utknęłam, dokładnie pośrodku" . '
Zapełnianie emocjonalnej pustki jedzeniem,
szukanie zapomnienia w biesiadowaniu dotyczy
prawdopodobnie w równym stopniu mężczyzn
i kobiet, niemniej jednak to właśnie kobieta przy
łapana na obżarstwie jest szczególnie ekspono
wana. Z jednej strony sugeruje się, że to problem
ściśle związany z płcią, z drugiej zaś wskazuje
dobitnie, że jest rzeczą naganną i wstydliwą. I
podczas gdy kobiece obżarstwo przywołuje mo
ralne czy estetyczne skojarzenia, to w przypadku
mężczyzn zwraca się uwagę przede wszystkim
na zdrowotne konsekwencje nieumiarkowanego
jedzenia i picia. Potwierdzeniem tej tezy może
być film Super Size Me Autor i bohater paradokumentu przez miesiąc żywił się jedzeniem
serwowanym w amerykańskich fast foodach 31
31
F. Flagg, Smażone
zielone pomidory, tłum. A. Biała,
Zysk i S-ka, Warszawa 2004, s. 63.
32
problemy (otłuszczona wątroba, wzrost pozio
mu cholesterolu i soli, spadek kondycji), które
pojawiły się w wyniku eksperymentu, zostały
z a u w a ż o n e i zdefiniowane przez dietetyków
oraz lekarzy. Należy zaznaczyć, że w dominu
jącym dyskursie pojawiają się komunikaty do
tyczące męskiej diety, niemniej to kobieta jest
odpowiedzialna za przeprowadzenie oraz efekt
końcowy przedsięwzięcia. Relacja idealnie wpi
suje się w koncepcję matriarchatu domowego
będącego obszarem władzy „gastronomicznej
matki", która decydując o tym, co i kiedy będzie
można zjeść, w niezauważalny sposób instrumentalizuje m ę ż c z y z n ę . 1 tak jedno z pism dla
32
pań w artykule pt Menu dla twoiego Casanovy
doradza iak odchudzić partnera nie odbieraiac
mu przyjemności iedzenia- Mv proponujemy
dietę o obniżonei iczbie kalorii ale pełna DO
traw bez których O N nie wyobraża sobie życia
W menu iest nawet przekąska która można sie
delektować o dowolnej porze dnia"
33
Kobieta, która oddaje się kulinarnym rozko
szom, jest przede wszystkim sfrustrowana i żało
sna - taki wizerunek jest kreowany i utrwalany
przez kulturowe komunikaty. Ewa, która bierze
udział w akcji odchudzającej jednego z dzienni
ków, przyznaje, że nie jest łatwo zgubić zbędne
kilogramy. Stale liczy kalorie, co wieczór sieka
warzywa na sałatkę, prawdziwą próbę charak
teru przeszła podczas świąt: „Jak zwykle mama
z siostrą upiekły na Wielkanoc przepyszne mażurki, babki, serniki. Ślinka mi cieknie na samo
wspomnienie. Złamałam się i spróbowałam.
Dręczyły mnie potem straszne wyrzuty sumie
nia. Śniło mi się, że przytyłam 20 kilogramów
i nie mieszczę się w żadne ciuchy" .
34
Niektóre media z upodobaniem przedsta
wiają informacje o dietetycznych porażkach bo-
3 3
„Claudia Diety", 1/2007, s. 88.
3 4
„Fakt/Kobieta", 41/2007, s. 12.
S. Walczewska, Damy, rycerze i feministki,
Wydawnictwo eFKa, Kraków 1999, s. 164-165.
BARBARZYŃCA
1 (14) P009
Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków
haterek popkultury, podkreślając w ten sposób
ogromną wagę problemu. Demaskując i obna
żając słabości, jednocześnie oceniają i kpią. I tak
np. piszą o Chelsea Clinton: „Ona płacze i tyje,
tyje i płacze. 26-letnia córka byłego amerykań
skiego prezydenta Billa Clintona ciężko przeżyła
ubiegłoroczne rozstanie z synem kalifornijskie
go milionera łanem Klausem, łan [...] uznał,
że miłość na odległość nie ma sensu. Chelsea nie
potrafiła tego zaakceptować. Wróciła do dawne
go stylu życia i dawnej diety. Co, niestety, widać
na załączonym obrazku" . Brytyjska piosenkar
ka Geri Halliwell peka w szwach" bo wróciła
juz do rozmiaru sprzed kuracji odchudzającej
i nie zdążyła ieszcze zainwestować w nowa gar
derobę. Wizerunek szczupłej i wysportowanej
Geri pora włożyć do lamusa" . Emma Bunton
którei nowy solowy album nie odniósł sukcesu
„wróciła do jedzenia ulubionych pączków i na'
brała ciała"
35
36
37
Informacje zamieszczone w pismach, poradni
kach i dodatkach mają niewątpliwie perswazyjny
charakter. Pozornie niezaangażowany i referencyj
ny język, oparty na powszechnych wyobrażeniach
i popularnych mitach, w istocie zawiera element
emotywności i ewokacyjności - tego typu strategie
i środki, znane ze studiów nad rytuałem czy magią,
są typowe między innymi dla propagandy . Rady,
informacje, sugestie, odnosząc się do sfery norm
i wartości, wpływają na stan mentalny adresatek,
oddziałują na emocje i mają stymulować pożądane
38
39
postawy. Komunikaty opisujące wybrane wycin
ki rzeczywistości konstruują jednocześnie wokół
nich określone sensy, wyrażają kategoryczne sądy,
a tym samym w sposób finezyjny i zakamuflowany
n a r z u c a j ą - u z n a n ą za jedynie słuszną i oczywistą
- wizję porządku, manipulują i wywierają presję
na odbiorcy .
Przede wszystkim należy podkreślić fakt, że
teksty zwracają się wprost do czytelniczki, wy
powiedzi sformułowane są w drugiej osobie, co
stwarza wrażenie bliskości odbiorcy z nadawcą
i wzmacnia siłę komunikatu : „Jedz to samo,
ale w wersji mniej kalorycznej. Wybierz to, co
nie odłoży się na biodrach czy udach" . „Żeby
spalić dwa jajka sadzone i dwa tosty (czyli ok. 350
kalorii) musisz przez 60 minut pływać w basenie
stylem klasycznym" , „Kupuj tylko małe porcje
ciasteczek czy lodów. Nie przesadzisz nawet
wtedy gdy zjesz całe opakowanie" . C ó ż pew
nie wpadłaś w jedną z żywieniowych pułapek.
Zanim więc wvruszvsz w podróż przeczytaj
nasze porady. Dzięki n i m wrócisz z wakacii
bez « n a d b a g a z u »
Dodatkowo zwrot może
orzvi ać postać pytania retorycznego — to ieszcze
bardzie, notesie i e
moc wywołuiac efekt
podporządkowania i wrażenie bycia obserwo
wana : Wiecznie eiodna i wściekła. Znasz
to skądś?'" - sadzisz że odstawiaiac alkohol
39
40
41
42
43
44
TO
45
46
łatwiei wriśniesz sie w hikini?" - A mnze od
lar hez.knterznie w , l r z v , z z t ł n 4 r v v 1 d e m ?" 47
48
M
CIb
J. Bralczyk, język
bl
na sprzedaż,
3 5
http://gala.onet.pl/7,1318911,gwiazdy.html 28.06.08.
40
3 6
http://gala.onet.pl/5,1146130,gwiazdy.html 28.06.08.
Gdańsk 2004, s. 19, 101.
3 7
http://gala.onet.pl/5,1128785,gwiazdy.html 28.06.08.
41
„Filipinka", 5/2006, s. 48-49.
3 8
J. Barański, Socjotechni\a, między
42
„Dziewczyna", 6/2006, s. 26.
magią
a
analogią,
"
43
„VITA", 7/2008, s. 17.
2001, s. 26.
44
„Uroda", 7/2008, s. 106.
45
J. Bralczyk, op.cit., s. 113.
46
..Cosmopolitan", 5/2007, s. 225.
Por. B. Kudra, A. Kudra, Między
a perswazją
manipulacją
(o funkcjonowaniu antroponimów
w
tekście
prasowym), [w:] P. Krzyżanowski, P. Nowak (red.),
47
„VITA", 6/2006, s. 14.
Manipulacja w języku,
48
„Przyjaciółka", 11/2007, s. 20.
Wydawnictwo UMCS, Lublin
2004, s. 95.
1 (14) P009
BARBARZYŃCA
y^ m
>
Wydawnictwo Gdańskie,
Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków
3 9
u s z c z
Katarzyna K u b a t
40
bie górę kanapek? Po sprzeczce z mężem obja
dasz się lodami?" ; „tęsknisz za pizzą, frytkami
albo kawałkiem szarlotki?" .
Ważnym zabiegiem manipulacyjnym jest uży
wanie kwantyfikatorów czy wreszcie odwoływanie
się do wyników badań : „Odkrycie australijskich
dietetyków nie jest dietą męczarnią, a raczej no
wym stylem życia, dzięki któremu cała Australia
chudnie" . „Jakim cudem bogate kobiety są za
wsze szczupłe? Odpowiedź na to pytanie znala
zła lekarka Jana Klauer z Nowego Jorku [...]. Jej
klientami są zamożni ludzie sukcesu. Zabiegani,
bardzo zajęci, a jednak - szczupli. Dzięki jej pora
dom schudniesz o j eden rozmiar w trzy dni" . „Ni
gdy więcej liczenia kalorii i drakońskich diet! Nowa
teoria dietetyczna głosi, że jeśli chcesz pozbyć się
nadmiaru kilogramów, powinnaś zwracać
na ładunek ghkemiczny tego co iesz"^ Do magii
iezykowei zaliczyć można również eufemizmy
i zdrobnienia- Nadużywanie słodyczy od których
brzuszek szybko obrasta w nieestetyczne «oponki».
Może sie iednak zdarzyć że nie będziesz iadła ani
49
50
51
52
53
Jorku gwarantuje piękne ciało w dwa tygodnie:
„Sezon plażowy nieubłaganie się zbliża, a ty
myślisz, jak zrzucić kilka kilo i poprawić wygląd
strategicznych miejsc?" . Wrogiem numer jeden
jest nadmierny apetyt: „Przyjemność, z jaką po
chłaniasz kolejne przekąski, z czasem zamienia
się w przymus jedzenia, bo czynność ta, podob
nie jak np. praca, potrafi uzależnić. Stan taki wy
maga kompleksowego działania oraz specjalnej
strategii. [...] Zadaniem diety jest zmniejszenie
ilości zjadanych przez ciebie kalorii, okiełznanie
nadmiernego apetytu który nie jest głodem
i podkręcenie przemiany materii" . Rozwiąż
nasza psychozabawe a przekonasz sie czy j u ż
wpadłaś w sidła uzależnienia od słodyczy"
(podkreślenia autorki)
61
62
63
Monstrualnym i szczególnie eksponowanym
problemem jest nagły i mimowolny powrót do
wagi sprzed kuracji odchudzającej, zwany często
efektem jo-jo: „Wokół jest dużo pokus, z który
mi musisz walczyć. Nie oznacza to jednak, że do
końca życia powinnaś odmawiać sobie wszyst
l
^ : „ . , 'u
he enadery kiego, na co masz ochotę. Ale też nie oznacza,
iak balon"
Ich ziarenka pobudzaia przemianę że teraz możesz sobie na wszystko pozwolić.
Głównym wrogiem, z którym musisz się zmie
materii i owarantnia nłasld hrzmzek \ 1 nw,
rzyć po kuracji odchudzającej, jest tzw. efekt jon e n a n o f l hrJrnKnhnś"
Tesz iak L . z e k
jo. [...] Jeśli ciężar ciała utrzymuje się na stałym
a mimo to wciąż przybierasz na wadze?"
O perswazyjności tekstów mogą świadczyć poziomie prowadź normalne życie ale nie trać
hiperbole oraz metafory związane z grą czy czujności" . Stosowanie diety to dla Ciebie
jazda ekstremalna. Gdy zrzucisz trzy kilogramy
walką , np. Dieta Strażników Wagi , Kaloryczne
pułapki . Rewolucyjna metoda prosto z Nowego uważasz walkę za zakończoną. Jednak na razie
m
m
J
a
d
k
o
7
m
j
m
J
o
55
ra7
5 6
57
64
58
59
60
49
http://zdrowie.onet.pl/2658,1234838„„dlaczego_ciagle_
jem,dartykuly.html 28.06.08.
58
Por. J. Bralczyk, op.cit., s. 33.
5 9
„Twist", 4/2006, s. 42.
50
„JOY" 4/2007, s. 18.
6 0
51
J. Bralczyk, op.cit., s. 33.
html 28.06.08.
52
„Cosmopolitan", 6/2006, s. 139.
61
„Claudia", 5/2007, s. 80.
53
„Uroda", 4/2007, s. 56.
62
http://dlazdrowia.pl/index.php?dzid=38&did = 686
54
„Claudia Diety", 1/2007, s. 18.
55
http://www.boutique.com.pl/tekst_archiwum.
php?id = 593 28.06.08.
http://kobieta.wp.pl/kat,26381,wid,8232301,wiadomosc.
28.06.08.
63
http://zdrowie.onet.pl/149,„„slodkie_
zycie,psychozabawy.html 28.06.08.
56
„Bravo Girl", 25 V 2006, s. 24.
64
57
„Fakt radzi", 1/2007, s. 8.
schudlam-i-co-dalej/ 28.06.08.
http://www.kobieta.pl/zdrowie/diety/zobacz/artykul/
BARBARZVSCA
1 (14) P009
Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków
wygrałaś tylko bitwę. Teraz gra toczy się o to, by
znowu nie utyć" . „Efekt jo-jo (...) to zmora
odchudzających się" (podkreślenia autorki).
Popularnym i często stosowanym trikiem jest
powoływanie się na autorytety - tutaj gwiazdy
popkultury, które swoimi postawami mają za
świadczać o prawdziwości i słuszności przed
stawianej wizji świata: „Dietę amerykańskiego
kardiologa pokochały gwiazdy, m.in. Catherina
Zeta Jones" . Na pytanie o to, czy czuje się pod
presją, by być szczupłą, młoda gwiazdka Hilary
Duff odpowiada: „Kiedyś przeczytałam w ma
gazynie «Star», że jestem pulchna! Przestraszy
łam się: « 0 rany, czy jestem gruba? Może jestem
brzydka?» [...] Nie jadłam makaronów, pieroż
ków ani chleba" . Doskonała sylwetka ciemno
skórej gwiazdy Halle Berry - o czym donosi ma—
.
gazyn Fakt" - nie iest wyłącznie' darem natury
„Halle Berry stosuje rygorystyczną dietę" .
65
66
67
68
69
Podobnie jak wszelkie wpadki, z wielką skru
pulatnością odnotowuje się starania oraz osiąg
nięcia, co - zdaje się - ma wzmocnić motywację
u adresatek komunikatów. Zakamuflowane sądy
wartościujące zawarte w tych pozornie informa
cyjnych tekstach mają wywołać określoną reak
cję. I tak dzięki odpowiednim zabiegom notka
0 aktorce Melanie Griffith staje się bardziej suge
stywna: „kolejna dieta uchroniła przed nieszczę
ściem smukłą figurę [...]. Jak wiele sławnych
1 całkiem zwyczajnych kobiet, Melanie znacznie
przytyła podczas ciąży i miała duże problemy ze
zrzuceniem tej nadwagi. Dlatego też postanowi
ła całkowicie zmienić swój sposób odżywiania.
Przestała jadać tłuste mięsa: baraninę, wieprzo
winę, skórkę z drobiu" .
70
41
Modelka Heidi Klum d w a m i e s i ą c e p o u r o
„Brzu
d z e n i u syna p r z e c h a d z a się po wybiegu:
szek po d z i e c k u z n i k n ą ł j a k zaczarowany! Jed
nak
to n i e m a g i a , l e c z t w a r d a d y s c y p l i n a [ . . . ]
David Kirsh
do walki
z tluszczem»,
bezlitośnie wykreślił z jadłospisu
węglowodany
«trener
(cukier, m a k a r o n , r y ż i chleb) "
7 1
. Z kolei Jennifer
Lopez z n a n a p a m i ę ć t a b e l e k a l o r y c z n e „i n a w e t
o b u d z o n a w ś r o d k u n o c y potrafi
wyrecytować
1000 p r o d u k t ó w ! ! ! " . Pączki
i b a t o n i k i t o d w i e „sekretne s ł a b o s t k i " Beyonce
Knowles - c o j a k i ś c z a s u w i d a c z n i a j ą s i ę n a j e j
b i o d r a c h p i o s e n k a r k a pociąga wtedy z a h a m u
l e c bezpieczeństwa i b ł y s k a w i c z n i e p o z b y w a s i ę
n a w e t d o 10 k i l o g r a m ó w . Szybkie rezultaty t o
e f e k t d i e t y South Beach" . Aktorka Elizabeth
Hurlev z w v k l a m a w i a ć ż e z a b i l a b v s i e e d v b v
b v l a tak" g r u b a i a k Marilvn Monroe W c i ą ż y
i e d n a k s o o r o przytyła w i e c PO u r o d z e n i u s y n a
wartości
ponad
7 2
73
1
1 ż y w i ł a sie n i e m a l w y ł ą c z n i e
na
narze rybami i b r ą z o w y m
kilku
mieslcy
zanhiła
nonad
notowanymi
ryżem
W
ciL,
75 k i l o g r a m ó w
Od tej p o r y o s t r o p i l n u j e w a g i . Nie p r z y t y ł a a n i
grama"
7 4
Komunikaty dotyczące j e d z e n i a g e n e r o w a n e
p r z e z Kulturę m a s o w ą w p i s u j ą się w całą siatKę
z n a c z e ń sKupioną woKol cielesności i Kobiecości.
KestryKcje ż y w i e n i o w e są j e d n y m z w i e l u spo
sobów
dyscyplinowania ponowoczesnego
spo
łeczeństwa, elementem zaplanowanego i wyratinowanego przymusu, który w n i k a j ą c w k a ż d ą
częsc ciała jednostki, wyrabia o k r e ś l o n e nawyki
oraz
automatyczne przyzwyczajenia,
kontroli wszystkie naturalne c z y n n o ś c i
jest z b i o r o w y m w y t w o r e m , k s z t a ł t e m
poddaje
Ciało
odcismę-
6 5
„Samo Zdrowie", 7/2008, s. 70.
7 1
6 6
„Kwartalnik Super L i n i i " , 1/2007, s. 48.
7 2
„Twist", 4/2006, s. 41.
6 7
„Dobre Rady", 5/2007, s. 58.
7 3
„JOYEKSTRA-dodatek", 6/2006, s. 8.
6 8
„Cosmopolitan", 6/2006, s. 25.
7 4
http://gala.onet.pl/5,1112203,gwiazdy.html. 28.06.08.
6 9
„Fakt radzi", 1/2007, s. 46.
7 5
M . Foucault, Nadzorować
7 0
http://zdrowie.onet.pl/200,9392„„dieta_melanie_
griffith,diety.html 28.06.08.
1 (14) P009
BARBARZYŃCA
„JOYEKSTRA-dodatek", 6/2006, s. 4.
i karać, dum. T. Komendant,
Aletheia-Spacja, Warszawa 1998, s. 131-137.
Katarzyna K u b a t
42
tym przez obowiązujący dyskurs. Zwłaszcza
ciało kobiece, przeżywane i doświadczane „dla
innego", będące emblematem kobiecości utożsa
mionej z byciem widzianą . Zewnętrzność staje
się powierzchnią zdarzeń, wygląd, wizualność są
nie tylko najprostszym i najczęściej stosowanym
kryterium oceny, ale przede wszystkim podsta
wowym elementem tożsamości .
Atrakcyjność fizyczna skojarzona ze szczupłą
sylwetką konotuje siłę woli i dyscyplinę, sukces,
zdrowie i brak kompleksów . Ponieważ instru
menty do walki z nadwagą są łatwo dostępne,
otyłość przywodzi na myśl lenistwo i brak samo
kontroli. Szczupłe ciało ma być ponadto wyrazem
„męskiego" panowania nad apetytem i żądzami .
Utrzymanie ciała w ryzach wymaga czujności
i samozaparcia, restrykcje żywieniowe dominują
w kobiecym arsenale, a to potwierdza przekonanie
Susan Bordo o romantycznej mistyfikacji diety
będącej jednym z elementów sztuki kobiecości .
Jedzenie jest zakazaną rozkoszą. Przeciętna ko
bieta bombardowana informacjami na temat diet
i środków dietetycznych je niewiele - przynaj
mniej publicznie dumienie apetytu postrzega jako
normę głód traktuie iako obca natarczywa sileKobieta nie może DO Drostu sie najeść gdy jest
głodna, lecz powinna okazać, ze me m i apetytu
i że wcale go nie zaspokaja"
76
77
78
79
80
81
Ograniczając jedzenie i kontrolując dietę, kie
ruje się głównie strachem przed przybraniem na
76
Należy podkreślić, że „praktyki tresury cielesnej",
wadze, co według komunikatów dostarczanych
przez kulturę masową jest równoznaczne z klę
ską i kompromitacją. Monitorowana przez siebie
samą, równocześnie obserwowana jest z zewnątrz,
przez nadzorców, którymi są inne kobiety oraz
mężczyźni, dysponujący wiedzą o tym, jak powin
no wyglądać idealne ciało. Sytuacja przywodzi na
myśl koncepcję panoptyzmu, wedle której niewie
lu poddaje kontroli wszystkich, a spojrzenie ma
dyscyplinujący charakter . Kobiecość manifestuje
się przede wszystkim przez urodę, sugeruje się, że
piękna kobieta „jest bardziej" kobietą niż kobieta
brzydka Celem kobiety jest bycie pożądana
a ponieważ panuje powszechne przekonanie, że
każda kobieta może rzeźbić" swoją fizyczność
i mieć w dużym stopniu takie ciało iak chce ta
która me spełnia określonych standardów, musi
pozostać na marginesie Ma się wrażenie że
kobieta która nie iest niekna młoda szcziinła
i wysoka powinna sie tego wstydzić. A kiedy iei
82
83
-
sie to nie udaie nowirma mieć «noczucie nieade
kwatności»" 4
8
P
Szczupły wygląd był do niedawna wyłącz
nym atrybutem modelek, dziś jest to dominujący
image j u ż na poziomie szkoły średniej. „Zawsze
byłam na diecie. Od kiedy poszłam do 6. klasy
szkoły podstawowej" - zwierza się piosenkar
ka Gwen Stefani. W jednym z magazynów dla
osób chcących skutecznie schudnąć, pani ekspert
proponuje specjalna „dietę 1500 kcal dla dziew85
78
N . Etcoff, Przetrwają
najpiękniejsi,
tłum. D . Cieślak,
w tym nacisk na modelowanie sylwetki, dotyczą
Wydawnictwo Cis, Warszawa 2002, s. 68-69.
również mężczyzn. Obecnie obserwuje się wzrost
7 9
zainteresowania męską cielesnością, odgrywa ona coraz
8 0
S. Bordo, op.cit., s. 99.
większą rolę w kontekście kulturowego konstruowania
81
E. Kaschak, Nowa psychologia kobiety.
męskości. Głębsza analiza zjawiska, a także znaczeń
psychologiczne, tłum. J. Węgrodzka, Wydawnictwo
P. Bourdieu, op.cit., s. 80.
Podejście
przypisywanych męskiemu ciału wykracza jednak poza
Gdańskie, Gdańsk 2001, s. 109.
ramy niniejszego tekstu. Por. S. Bordo, The Male Body:
82
A New Look At
83
Z. Melosik,o/>.«V.,s. 79.
M
Ibid., s. 81.
85
http://www.polki.pl/?page = zycie_gwiazd_
M
e
ni
n
Public and Private, Nowy Jork
1999.
77
P. Bourdieu, Męska dominacja, tłum. L . Kopciewicz,
Oficyna Naukowa, Warszawa 2004, s. 79-82.
M . Foucault, op.cit., s. 191.
plotkiiploteczki_artykul&cmn_id = 10003010 28.06.08.
BARBARZVSCA
1 (14) P009
Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków
czyn" . „Brokuły wysmuklają sylwetkę - taką
informację podaje pismo skierowane do nasto
latek - zjadłabyś coś słodkiego? Zjedz brokuły.
Występujący w nich chrom zmniejsza ochotę na
słodycze. Dodatkowo ogranicza odkładanie się
tłuszczów i - co za tym idzie - przeciwdziała
powstawaniu otyłości" . Specjalny jadłospis dla
osób niepełnoletnich, które pragną wyszczupleć,
pojawia się w kolejnym kolorowym magazynie,
86
87
dietetyczny informator Nastolatka kontra kilo
gramy opatrzony jest zdjęciem smukłej, młodej,
kobiecej sylwetki .
88
Wskazuje się, że wizerunek kobiecego cia
ła traci krągłości i masę wówczas, gdy kobiety
uzyskują niezależność oraz swobody polityczne
czy obywatelskie . Wyzwolone z kieratu mał
żeństwa i macierzyństwa kobiety mają urządzać
sobie nowe więzienie, tym razem we własnym
ciele: „Dzisiejsze kobiety odrzuciły wprawdzie
paraliżujące restrykcje [...] poprzednich poko
leń, ale dawną tyranię zastąpiły nową - ścisłą
dietą. Przeprowadzając nienaturalne kuracje
odchudzające, redukują obwód w pasie poprzez
« k a n i b a l i z m » popełniany na własnej tkance
tłuszczowej" .
89
90
Warto zwrócić uwagę na fakt, że wokół proble
mu jedzenia koncentrują się objawy niektórych
zaburzeń, niekonwencjonalne zachowania ży
wieniowe są środkiem ekspresji dla anoreksji, bu
limii - aberracji psychicznych uznanych za typo
wo kobiece. Wszelkie ambiwalencje, powszechne
obsesje, sprzeczne komunikaty dostarczane przez
kulturę masową związane z pozornie banalną
kwestią jedzenia znajdują swoje odzwierciedlenie
na poziomie patologii. Teksty kulturowe dostar
czają wątków, za. pomocij których manifestują
43
się intrapsychiczne problemy. Pierwotnie fizjo
logiczna czynność otoczona systemem znaczeń,
przeniesiona z poziomu natury na poziom kul
tury, przybiera postać monstrualnego problemu,
a w końcu chorobowego symptomu .
Niespójność komunikatów na temat jedzenia
znajduje odbicie w mechanizmach tworzących
tzw pograniczną strukturę osobowości - border¬
line, występującą m.in. u osób z zaburzeniami
łaknienia. Wśród wielu obserwowanych tutaj
tzw. rozszczepień - obok ambiwalencji związa
nych z recepcją własnego ciała oraz jego relacji
do umysłu - pojawia się rozszczepienie doty
czące pokarmu. Pożywienie przed zjedzeniem
go jest obiektem dobrym, natomiast po wchło
nięciu staje się czymś złym i wymaga usunięcia
z organizmu . Najbardziej czystą ekspresją tej
sprzeczności jest zjawisko bulimii, która z jednej
strony wyraża pragnienie nieskrępowane konsumpcii z drugiej zaś głęboka potrzebę kontrolowaniaciała
91
92
93
A n a l i z u j ą c system kulturowych z n a c z e ń
związanych z czynnością jedzenia, nie sposób
pominąć zjawiska, jakim niewątpliwie jest N i gella Lawson. Gwiazdę brytyjskiej telewizji,
autorkę wielu kulinarnych książek, które oku
pują listy bestsellerów, oglądać można w kil
ku polskich stacjach. Nigella ucztuje, który jest
kontynuacją emitowanego wcześniej programu
Nigella gryzie, cieszy się ogromną popularnością
i jak się powszechnie uważa, międzynarodowy
sukces nietuzinkowa kucharka zawdzięcza spe
cyficznemu stylowi bycia. W każdym odcinku
przedstawia przepisy na nieskomplikowane da
nia których przyrządzanie może być wspania¬
łą zabawą, pokazuje, jak celebrować jedzenie
8 6
„Super Linia/wydanie specjalne", 1/2007, s. 22.
91
8 7
„Bravo Girl", 9 I V 2007, s. 47.
„ALBO - albo. Problemy psychologii i kultury", 4/2004,
88
„Claudia Diety", 1/2007, s. 72.
s. 45.
8 9
Z. Melosik, op.cit., s. 164.
92
9 0
D . Morris, Magia ciała, tłum. B. Ostrowska, Split
„pogranicznej"
Tranding, Warszawa 1993, s. 191.
BARBARZYŃCA
antropologicznym,
A. Jakubczyk, C. Żechowski, Anoreksja jako przejaw
(borderline) struktury osobowości,
Medycyna", 17/1996, s. 19.
93
1 (14) P009
K. Moskwa, Zaburzenia w ujęciu
Por. Z. Melosik, op.cit., s. 144-157.
„Nowa
Katarzyna K u b a t
44
i cieszyć się ze wspólnych posiłków z rodziną
czy przyjaciółmi. Absolwentka Oxfordu, żona
milionera, przykładna gospodyni i matka uwiel
bia gotować, mimo iż nie zna wyrafinowanych
technik kuchennych i jak się często podkreśla,
nie potrafi wypatroszyć ryby, a podczas gotowa
nia nieomal demoluje kuchnię .
Z antropologicznego punktu widzenia Nigella, określana często mianem „domowej bogini",
jest postacią intrygującą ze względu na sposób,
w jaki porusza się w kuchennej przestrzeni i na
to, jak bardzo lekceważy kulturowe nakazy oraz
ograniczenia nakładane na kobiety. Najbardziej
lubi pieczonego kurczaka z tłuczonymi ziemnia
kami, obce są jej wyrzuty sumienia spowodowa
ne nadmiernym łakomstwem. Nigella, podkre
ślając, jak bardzo kocha jeść i jak wielki wpływ
na jej życie wywiera dobre jedzenie, zadaje kłam
teoriom, wedle których kobiecy apetyt musi być
nieustannie monitorowany i tłumiony. Deklaru
je otwarcie, że gotowanie i jedzenie są jej pasją:
„po prostu jedzenie wzbudza we mnie zbyt wiele
emocji, za bardzo lubię jeść (i gotować)" - tym
samym podając w wątpliwość łańcuch skojarzeń
przypisanych czynności jedzenia oraz koniecz
ność ciągłego kontrolowania apetytu i dyscy
plinowania ciała. Wydaje się, że ma całkowity
dystans do swej powierzchowności, potrafi być
autoironiczna i nie widzi nic niestosownego
w zakradaniu się nocą do lodówki .
Można się zastanawiać, czy Nigella jest tym
wyjątkiem, który potwierdza regułę, czy może
w dyskursach diety i kobiecości są szczeliny, w któ
rych mogą się pomieścić zjawiska na pierwszy rzut
oka nielogiczne. Pani Lawson jest niekwestiono
94
95
96
94
Por. http://www.polki.pl/?page = zycie_gwiazd_
znaniilubiani_artykul&cmn_id = 10002178 28.06.08.
95
N . Lawson, Nigella Gryzie, dum. J. Hodyńska,
Wydawnictwo Filo, Warszawa 2006, s. 7.
waną gwiazdą kultury masowej, ajej popularność
wciąż rośnie. Niewątpliwie bezpretensjonalność,
sposób, w jaki przyrządza potrawy, a także warto
ści, które wyznaje - kult macierzyństwa i domo
wego ogniska - sprawiają, że spotyka się z ogrom
nym uwielbieniem i jest wzorem dla wielu kobiet.
Niemniej jednak jest jeszcze inny element, który
może się przyczynić do wyjaśnienia tego fenome
nu. Wystarczy zwrócić uwagę na sposób, w jaki
utalentowana kucharka jest opisywana i odbierana
przez wielbicieli.
To wysoka, atrakcyjna brunetka o ponętnych
kształtach i obfitym biuście. Podkreśla się, że na
liście najpiękniejszych kobiet Wielkiej Brytanii
zajęła trzecią pozycję, magazyn „People" z kolei
zaliczył ją do grona pięćdziesięciu najpiękniej
szych osób na świecie. Jest osobą bardzo zmy
słową, sposób, w jaki przesypuje mąkę i zagniata
ciasto, może działać na wyobraźnię. „New York
Times" napisał: „Oglądanie, jak Nigella gotuje,
to jak obserwowanie preludium orgii" . W tym
miejscu warto ponownie przywołać słowa Susan
Bordo, która po szczegółowej analizie popkulturowych przekazów stwierdziła, że kobiecy
apetyt nabiera pozytywnego znaczenia jedynie
wtedy, kiedy zostaje skojarzony z seksualnością
- zachłanność staje się wówczas metaforą sek
sualnej żądzy . Przypadek Nigelli Lawson jest
dobrą ilustracją tej koncepcji. Apetyt urodziwej
kucharki gubi swoje negatywne konotacje, zosta
je dowartościowany przez odniesienie do sfery
seksu. Wykonywane przez Nigellę gesty wywo
łują niemalże erotyczne napięcie: „Stała się bo
ginią jedzenia, ale również boginią seksu, choć
o seksie nie pada w jej programach ani słowo.
97
98
9 6
C. Brunsdon, The Feminist in the Kitchen: Martha,
Martha and Nigella, [w:] R. Mosley (red.), Feminism in
popular culture, Oxford, New York, s. 51-52.
9 7
Za: L . Talko, Bogini oblizuje palce, „Gazeta Wyborcza/
Wysokie Obcasy", 7 I V 2007, s. 27.
98
S. Bordo, op.cit., s. 110.
BARBARZYŃCA
1 (14) P009
Głodomór w krainie p i e c z o n y c h gołąbków
45
Ale w tym, jak Nigella oblizuje palce, jest więcej
seksu niż w całym filmie erotycznym" .
Afirmacja jedzenia czy seksu jest w rzeczywi
stości ekspresją radości i pochwałą życia._Gryząc
i przełykając, próbując wszystkiego z lubością,
reprezentuje ten aspekt kobiecości, który wydaje
się nieobecny w dominującym dyskursie. Tym
samym demonstruje - jakby powiedział Bachtin
- najważniejsze przejawy życia „groteskowego
ciała". Ciała, które w kontekście potocznych wy
obrażeń i kulturowych konstrukcji płci wydaje się
zarezerwowane: dla mężczyzn: „Właściwości tego
ciała to jego otwartość, niewykończenie, współ
oddziaływanie z otaczającym światem. W akcie
jedzenia uwidacznia się to w sposób całkowicie
namacalny i konkretny: ciało przekracza swe gra—
nice połyka pożera i szarpie świat wchłania eo
w siebie/bogaci się, rośnie jego kosztem" .
czeniu z nieprzeciętnym seksapilem i urodą nie
tylko znajdują swoje uzasadnienie, ale przede
wszystkim ustanawiają nową jakość. Apetyt ko
biecy dowartościowany przez odniesienie do sfe
ry seksu staje się zjawiskiem pozytywnym i jak
najbardziej pożądanym. Można się zastanawiać,
na ile działania te są wystudiowane i konstru
owane świadomie, w jakim stopniu mogą być
grą czy pozą. Jest faktem, że miła dla oka go¬
sposia przełamuje pewien stereotyp, wskazując,
jak dalece można ignorować sztywne społeczne
zalecenia. Swoją postawą udowadnia, że ciężar
kulturowej presji i siła kulinarnego terroru są raczei przeszacowane W rzeczywistości i ednostki
zachowuia własna'podmiotowość i decyduia
samodzielnie o tym które ze standardów chcą
realizować - świadomie współkonstruuj ąc czy
modvfikuiac obowiazuiacvdyskurs Nip-ellaoo
trafi ł a c J ć t o co nainieknieisze w kuchni- zmv
słowość i praktyczność Ponadto, w tym zwano-
99
100
Można zaryzykować stwierdzenie, że powo
dzenie Nigelli wynika z tego, że jej wizualność
idealnie spełnia wymogi wzrokocentrycznej kul
tury, a sposób, w jaki krząta się po kuchni, per
fekcyjnie realizuje kulturowe zapotrzebowanie
na spektakl. Pasja i radość jedzenia dzięki połą
-
wanvm świecie k t ó r v c a ł v c z a s noddaie sie coraz
hardziei
uaruzaej hezsen'sownvm
uez.seiisowiiyin trendom
ireiiuoin i fohiom
louioin dietę
uiclc
rvrznvm ipst tn ndważnv crłos m ó w i a r v ipm bn
The article presents the question of nourishment in cultural perspective as a phenomenon which is
shaped and constructed by pop culture text which plays the role of dominant discourse. The basic
aim is to point at different patterns of eating behaviour related to gender and to put emphasis on a
women's model of being on a diet and reducing weight as a part of the stereotypical women's image.
The analysis of magazines, advertisement and films proves the existence of women's pattern of eating
and moreover leads to the conclusion that it is based on persuasive strategies characteristic of rituals
and propaganda. However, the most important issue is a woman as a subject who, despite of symbolic
restrictions, stays an aware and independent being and is able to select information and make her
own decisions whether to follow the imposed rules.
99
100
L . Talko, op.cit., s. 27.
M . Bachtin, op.cit., s. 394.
1 ( 1 4 ) nn
BARBARZYŃCA
101T. Capponi-Borawska, op.cit., okładka.